'^^^Tl

t^^^flB :«Si^dK^

mmm.

mmm

m

=0,, REBILIUS CRUSO

z<D\

=<d\

ROBINSON CRUSOE, IN LATIN

itO

lOOK TO LIGHTEN TEDIUM TO A LEARNER

ico

FRANCIS WILLIAM NEWMAN

Digitized by the Intemet Archive

in 2010 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/rebiliuscrusorobOOdefo

REBILIUS CRUSO:

ROBINSON CEUSOE, IN LATIN ;

A BOOK TO LIGHTEN TEDIUM TO A LEARNER.

BY

FRANCIS WILLIAM NEWMAN,

EMEEITUS PEOFESSOR OF LATIN IN UNIVEESITY COLLEGE, LONDON : HONOEAEY FELLOW OF WOECESTEE COLLEGE, OXFOED.

LONDON :

TRtJBNER & CO., 57 & 59, LUDGATE HILL,

M.DCCC.LXXXIV.

\:

FR

3tfd3

NOTTINGHAM :

PEINTED BY STEVENSON, BAILET, AND SMITH, LISTEE GATE.

PKEFACB.

This book was composed wlien the writer was a Professor of Latin, as part of a larger sclieme. He has long been convinced that the mode of teachiug Latin has become less and less effective in proportion as it has been made more and more scientific. The effort has been general to confine the pupil to the most elaborate styles and the most approved classics, and the exercise of memory has been snperseded by minnte accuracy in the study of very Umited pieces. In the natural mode we have enormous endless repetition and much learning of the names of things. We begin with short sentences and a very limited number of verbs ; and we learn with the least possible number of rules. If we could talk in Latin, that would be of all best ; but as we cannot get exercise in talking it for practical needs, no teacher can hope to gain adequate readiness and faciUty : or if a few might, yet this could not be counted on in any general system. It has long been my conviction that we ought to seek to learn a language Jirst, and study its characteristic Hterature aftencard. Greek and Latin literature plunge us into numerous difficulties all at once, inasmuch as their poHtics, their history, their geo- graphy and their religion are all strange to the young student. To take difficulties one by one is obvious wisdom ; and with a view to this I elaborately maintained in an article of the Museum (No. iv., Jan., 1862, Edinburgh) that we ought to teach by modern Latin. As parts of such a system I have executed and published a Latin " Hiawatha," and Latin Verse Translations of many small pieces of Enghsh poetry. If I could write Latin conversa- tions that ivould interest learners, I should gladly have undertaken

tliis : but wlien I triecl, I could uot invent matter tbat seemed interesting enough. This indeed is my objection to Erasmus's " Colloquies," which also are not easy enough in idiom to satisfy me. This " Eobinson Crusoe " I thought I could make very interesting, and it includes a far greater variety of vocabulary than can be obtained fvom any of our received classics of the same length. I hope also the style is easy.

I surely need not apologize for taking only the general idea from Defoe. His tale is far too diffuse, too full of morahziug and with too Httle variety. He was very iguorant of the Botany aud Zoology of the tropics, and when his tale is faithfully abridged, its impossibilities become too glaring. The Arabic "Eobiuson Crusoe" published by the Church Missionary Society cuts down Defoe's story uumercifully.

I am iudebted to my former colleague, the late Professor T. Hewitt Key, for the translatiou of Eobinson into the name Eebihus. He also approved of Iguipulta for a gun, not as strictly grammatical, but as good enough to pass with Latins who were familiar with the word Catapulta. From him also I adopted Cannones, for cunnons, aud Pistola a jjistol. The word Canna, a cane (or hollow tube) seems to be the root of Cafion, a tube or cannon, iu Spanish, wheuce the Americau cafion for a tunuel, or larger tube.

After I had executed my own EebiHus (finally completed in 1861), I learned that a Freuchman, Goffaux, had pubHshed a " Eobiuson Crusoe" in Latin aud French. On discovering this, I stopped the printiug which I had beguu, and after some delay succeeded iu gettiug the book. But ou perusiug it I found bis priuciples of remodelHug the tale to be fuudameutally the opposite of mine, coucerning which I need not enlarge. I Hke bis Latin, yet do not thiuk his book supersedes mine. But if teachers can practicaHy use his with advantage, I shaH be weH satisfied.

PREFAOE. V.

I wish liere to renew my protest, that no accnracy of reading small portions of Latin will ever be so effective as extensive reading ; and to make extensive reading possible to the many, the style ought to be very easy and the matter attractive. To enable us to talk, we ought to have a vocabulary that inchides all famihar objects, — which the Classics of our schools cannot give us. Terence, though somewhat too difficult, would have great excellencies for the learner ; but the substance of his plays is low, and eminently unedifying.

In the near future, some universal tongue will be sought for by the educated. If Latin be still learned in England, France, Italy, Germany, Hungary, Spain, this is still, as three centuries ago, the best for all Christendom. But perhaps even Latin will be beaten out of the schools.

It may be well to remark, that inasmuch as the grave accent has been very widely used in school books as indicative of an adverb, I adopt the mark in this sense ; and think it no objection to say that the Latins never so used it. Neither had they our stops. We do not pretend to follow their writing in detail. We usefully distinguish the vowels u i from the consonants v j ; they did not. What should we gain, by writing the IHad as its author wrote it ? So too, I think it well occasionally to add long or short marks, as egere egere egere, venere venere, latere latere latere, to obviate ambiguity. Nay I write fluctus for gen. sing., fluctus for plural, but fluctus for nomin. sing. When et means both or even, I set an acute accent over it, not doubting that it then received some emphasis.

I also borrow from the marks used in Hebrew an j<«cie/-paren- thesis for coupling words that are in grammatical union. This mark is often very effective in explaining the structure of com- plicated Greek sentences.

CONTENTS

CHAPTER I.

1 Robinsou's parentago. 2 His first adventures. 3 His slavetrading voyage. 4 The shipwreck. 5 They take to the boat. G It is swamped. 7 His narrow escape. 8 His forlom position. 9 He sleeps in a tree. 10 His mental struggles. 11 The dog and long boat. 12 He swims to the ship. 13 Its condition. The skiff. 14 He makes a raft. 15 He loads it, first with food; 16 next, with other necessaries. 17 He tows off the raft by the skiff. 18 Favom-ing weather. 19 It is all but wrecked. 20 He sleeps again in a tree. 21 His first supper. 22 He fastens the raft ; 23 and visits the long boat. 24 Second visit to the ship. 25 He plans a raft on water-tight empty boxes. 26 He carries off a few costly articles in the skiff ; 27 and tows off whatever will float. 28 He lands his train at the nearest point ; 29 and explores a natural harbour. 30 His dog- and cat meat. 31 He asccrtains that he is in an island. 32 Its character. 33 His precaution against panthers. 34 He puts his first raft in safety. 35 Third visit to the ship. 36 He brings away his new raft. 37 Second expedition the same day.

CHAPTER II.

38 In future, he wiU write less minutely. 39 Weather changes. 40 He goes on foot to his harbor. 41 Its cliffs and caverns. 42 Hebathes. 43 Sport and affection of the dog. 44 Robinson ascends to the table land. 45 Shoots a she-antelope and wounds a kid. 46, 7 How he deals with his booty. 48 His mental agitations. 49 His ledger of things good and bad. 50 How he is soothed. 51 He conciliates dog and cat to the kid. 52 Thirteen days' work. 53 Why the ship had so much ammunition. 54 His search for certain articles. 55 He finds iron tools; 56 and baskets of dry beans ; 57 and a portion of the plaid dresses. 58 He heightens his skiff. 59 His device for the long boat. 60 He saves it into his harbor. 61 Last visit to the ship. 62 His raft is wrecked. 63 Xhe ship vanishes.

CHAPTER III.

64 His state of feeling. 65 His affcction to tame animals. 66 His cooking of the beans. 67 Recovery of articles from his wrecked raft. 68 Details conceming the caverns. 69 Smoothness of their floor. 70 Solidity of their roofs. 71 Their screen of cactuses. 72 His bedroom and lardcr. 73 His manifold embarrassments. 74 He discovers a pure rill at hand ; 75 and a natural dock for the boat. 76 He hedges in a spot in the valley. 77 He transports certain things to the caverns. 78 Numerous gay-hu(Hl birds. 79 Abundant vegetation. 80 Kindling materials. 81 Tropical products. 82 The creek ends in a land stream. 83 Natural fruit gardens. 84 He clings to the seaside. 86 He recovers the computation of time. and resumes his nautical mathematics. 87 How he had learned.

88 His register of lunar months. ^

Vm. CONTENTS.

CHAPTER IV.

89 How he liad leamed carpentry. 90 He makes a little sledge. 91 He arranges his cavems. 92 His fear of wild beasts. 93 He adapts the ship ladder to a new use. 94 Digs a hole under his window. 95 He now feels safe. 96 On mining. 97 On his familiarity with gimpowder. 98 Removes to the cavems. 99 His encounter with a female antelope. 100 His two new young ones. 101 Absence of men on the island. 102 He amasses fodder and improves two clifi paths. 103 He discovers a palm grove eastward; 104 and a forest glen aloft to N.W. 105 How he brings down fuel and timber. 106 Climate of his island. 107 He rows round to the palm grove. 108 He cuts a young tree for boat oars.

CHAPTER V.

109 He arranges his armoiy. 110 His other apartments. 111 His laundry operations. 112 Treatment of his skin and hair. 113 Distress from cold. 114 His leathem tippet. 115 His mat for the back. 116 Defence f or head and cheeks in heat. 117 He shapes his new oars. 118 Exercises his boat in harbor. 119 Erom his skifE he sees a lofty mountain.

120 How he cooks waterfowl. 121 How he gets tame pigeons. 122 Hia toil in carrying. 123 His spirits suddenly fail. 124 His religious agitation. 125 His tackle to catch a rabbit. 126 He catches two. 126* He plaits new shoes

CHAPTER VI.

127 He explores the high mountain. 128 Panorama from the summit. 129 The mainland is on the south. 130 He discovers vine plants, and brings home citrons and lemons half-ripe. 131 He retums by an easy and natural road. 132 Joy makes him liberal. 133 Threefold

character of the island. 134, 5 He explores the hUl west of the creek. 136 He catches a parrot. 137 He makes a rabbit-hutch. 138 He reads of elephant catching. 139 He plans to catch a fully-grown antelope alive. 140-2 The battle and victory. 143 He catches a female alive, and two kids. 144 Steady moming rains. North of the palm grove, he surveys eastward more of the coast ; 145 with tortoises on wide sands. 146 Why he has no palms in his harbor. 147 Sport of the dog with the kids. 148 Tlieir swiftness. 149 Description of the antelopes. 150 He trains them to the little sledge ; his hamess. 151 His dog leams to watch the flock. 152 He trains them to his whistle. 153 His schemes for food. 154 His fishing, 155 His werr-net. 156. He moralizes on his own character.

CHAPTER VII.

157 His dressing of fish. 158 His unleavened bannocks. 159 His home garden. 160 His argumentation with himself. 161, 2 How he is affected by his mother's birthday. 163 His funeral feast. 164 He finishes it in the glen. 165, 6 The parrofs talk. 167-9 He brings home a tortoise. 170 The hull of the .ship is cast up. 171 He ventures upon it within the reef. 172 An ague seizes him. 173 His dread of darkness; he diinks, first lemonade ; 174 afterwards, Cinchona. 175 He gets oil and eggs from the tortoise. 176 He makes lampwicks. 177 The weather clears. 178 Birth of new kittens. 179 Other new broods. 180.2 De- velopment of his religious sentiment. 183 The Popish Prayer-book. 184 The le.ssons which he now learnt.

CONTENTS. IX.

CHAPTER VIII.

185 He saws down the horns of tho male antelope. 186 Use of the horns. 187 He makes a di-ill, 188 with a bow, 189 and guide ; 190 also a larger sledge. 191 Deficiency of leather. 192 How he makes fine ropes. 193 His small bridge. 194 His beach road. 195 New kids. 196 Con- trivance for picking cocoa nuts. 197 Experiments on leaves, pith and bark. 198, 9 Migration of his flock. 200 He sleeps in a hammock under the sky. 201 He makes the rush mat for his back. 202 His dress in the heat. 203 His preparation of a yam garden. 204 His siesta. 205 His raisins. 206 New products of the soil. 207 Turpentine or Resin. 208 Midday with the dog. 209-11 More fruits. 212 Unsuccessful expedition in the long boat. 213 He cannot return agaiast the wind; 214 his distress. 215 The parrot comes to comfort him. 216 He trudges home, leaving the boat. 217 He fixes the latitude ; 218 plants his kitchen garden. 219 Adds to his stores of food. 220 Insufiiciency of his store-chests. 221 His first attempt at pottery. 222 He builds a fumace. 223 Makes huge square jars of coarse pottery. 224 He sets up a target for practice. 225 His preserving of fruit. 226 His recovery of glasa beads.

CHAPTER IX.

227 Two boats of black savages arrive. 228 He arms ; 229 goes forth and views a cannibal feast. 230 A captive escapes. 231 Robinson shoots one pursuer dead and woimds another ; 232 but saves the life of the latter. 233 Binds up his wound. 234 Ascertains that the two boats have departed. 235 He brings the fugitive to his cavems. 236 Returns to bury the dead; 237 and bring home the wounded man. 238 He triea the temper of the fugitive. 239 His deliberation and assumed majesty. 240 His careful treatment of the fugitive (Elapsus). 241 He astonishes both men with his pistols, — also Elapsus with telescope and watch. 242 He pours away nearly all the brandy and rum. 243 Elapsus makes good sandals for Robinson. 244 Robinson gives him a handsome plaid ; 245 also cloaks to both. 246 He takes Elapsus to the scene of the mur- derous feast. 247 Elapsus reveals the virtues of trees and shrubs, 248 and talks of Indian poultry. 249, 250 Various palms and their uses. 251 Thoughts about the long boat. 252 Convalescence of Secutor. 253 Elapsus devises a royal badge for Robinson. 254 Robinson accepts it ; 255 and gives a secondary badge to Elapsus. 256 Description of the two men. 257 Elapsus is curious about work in iron. 258 Skill of both men in wattling and plaiting. 259 Skill of Secutor in cookery ; his making of tea. 260 Why Robinson resolves to show no distrust. 261 He teaches both the sword-exercise. 262 Armor used in it. 2C3 Secutor makes new arrows. 264 Robinson plans a cross-bow. 265 The men execute it.

CHAPTER X.

266 Expedition to fetch the boat. 267 Mending of the sails. 268 It tacks well. 269 Elapsus pronounces it, Not yet good. 270 Secutor enlarges the kitchen garden. 271 Theii" sport in swimming. 272 Trial of soap- making. 273 Secutor as groom aud gardener. 274 Reliefs for the men'8 toil. 275, 6 Elapsus works bulwai"ks and flaps (outriggers) for the boat.

X. CONTENTS.

277 Robinson studies how to fulfil liis demands of ironwork. 278 fWith Elapsus he makes a longer excursion on the hills. 279 Gets a view of the ridges and under cliflf on the north-east. 280 The three work together at the smithy. 281 The parrot is killed by a falcon. How Elapsus comforts Robinson. 282 DiKgent work during the rains. 283 Secutor's enmity to the rabbits. 284 Robuison's Uterary occupation. 285 His talk with them during their work. 286 They present him with a royal dress. 287 They try the new rig of the boat. 288 Petition of the two men con- cerning wives. 289 Robuison's anxieties. 290 His first question. 291 Their further suggestions. 292 His fresh objections. 293 He insists on first surveying the coast.

CHAPTER XI.

294 Their new manufactures. 295 Robinson plays the hydrographer.

296 Elapsus finds the rice plant. 297 They survey the west coast. 298 Difficulty about currents. 299 Problem of the flock, solved by Elapsus. 300 They agree to hew new oars. 301 Robinson claitns better missUes. 302 Their reply reproves him. 303 Their activity. 304 They carry home the frmt crop. 305, 6 Some accoimt of theu- own country. 307 Calculations of Elapsus. 308 Secutors account of the late war, 309 Why neither tribe comes to the island. 310 Robinson promises to saU within four days. 311 Energy of Secutor. 312 Zoology of the mainland. 313 Robinsons final preparations. 314 Fate of the tame rabbits. 315 The three put to sea at evening ; 316 and at dawn see land. 317 The two men resume their true names. 318 Reception by the populace. 319 The shooting match. 320 Sister of Gelavi ; 321 also his bride. 322 Robinson consents to everything. 323 They are towed out with honor. 324 The return voyage. 325 They land at the Garden- port. 326 What of the flock ?

CHAPTER XII.

327 Nuptial preparations. 328 Indian Poultry. 329 Pranks of thieves. 330 Nuptial ceremonies. 331 Speech of Robinson. 332 Services of Upis and Calefus ; 333 also of Pachus. Skill of Totopil in snares. 334 Functions of Robinson. 335 New Pottery and store closet. 336 Sago, Wax, Oil, Sugar. 337 Pachus and Calefus undertake rice. 338 Apartments. 339 New cares of Robinson. 340 Retrospect of his slavery. 341 His rest onSunday. 342 His Sunday School. 343 HispupU teachers. 344 Materials for paper. 345 Religious talk with Gelavi. 346 Pachus makes needles. 347 New ideas of Gelavi. 348 Robinson seeks explanation. 349 Gelavi cannot eatisfy him. 350 Pachus finds a stream of copper. 351 Three persons are di-iven on shore in a boat. 352 Policy of Robinson. 353 Perplexing comment of Gelavi. 354 The strangers depart. 355 Anxieties of Robinson. 356 New arrivals. 357 Robinson's suspicions 358 of Gelavi and Fenis. 359 Fenis's defence. 360 Robinson recovers himself. 361 His promises to Cortops. 365 Supplementary conditions.

CHAPTER XIII.

366 Robinson's zeal for his own language. 367 Gelavi opposes. 368, 9 The diseussion. 370 Robinson reluctantly yields. 371 He aids Gelavi in new alphabet. 372 He trains his own family to firearms. 373 Refuses to

CONTENTS. XI.

toll how to make gunpowdor. 374 Pachus and Robinson sleep in ham- mocks. 375 Guus of distress. 376 Robinson sends to Cortops for rowers, 377 and boards the ship. 378 The rowers tow it off the sandbank. 379 Robinson guides them to the creek. 380 He promises a new mast, 381 and food. 382 The captain's story. 383 He asks the longitude, 384 and promises to carry Robinson to England. 385 Robinson orders food, 386 and shoots three wild antelopes, 387 and a pelican.

388 Cortops gives rice liberally. 389 The captain visits the caverns, 390 and accepts one dead antelope. 391 Gifts to Cortops and the rowers. 392 On the new mast. 393 Robinson and two men cut it. 394 Robin- son visits Cortops by appointment. 395 Secret interview and compact. 396 It is revealed to Pachus and Gelavi. 397 Robinson abdicates in favor of Cortops. 398 Cortops adopts Gelavi as son and successor.

CHAPTER XIV.

399 Dispatch of business. 400 Royal gifts of Robinson to Cortops. 401 Sud- den loss of Robinson's skiff by Upis, 402 Yards are wanting to the mast. 403 Robinson undertakes to be ship-carpenter ; 404 and buys many wares of the captain as presents to Cortops, Pachus and Calefus. 405 Great farewell on the Sunday ; 406 and solemn advice to Gelavi. 407 Final arrangements in the ship. 408 Last gifts of Robinson. 409 The ship is wind-bound. 410 Robinson's story of himself. 411 How he escaped from the Moors to Brazil. 412 Received funds from England. 413 Be- came familiar with his employers sons ; 414 was invited to join in partnership. 415 Easy liberality of the Brazilians. 416 Eui-opean con- siderations. 417 Robinson becomes a partner. 418 Fertility of the country. 419 Nature and management of his estates. 420 Occupation of three years. 421 His ennui in the fourth. 422 New overtures of his partner. 423-430 Robinson consents, after faint resistance 431-3 His voyage and shipwreck. 434 The weather changes. 435 They are towed off. 436 The boats and Gelavi depart. 437 They fall in with a ship bound for England. 438 Robinson sends a letter by it. 439 He roaches Jamaica. 440 An-anges business at Brazil by letters — and without further events, regains his English home.

ERRATA.

Section 8, line 6 — for rersus read rm'sus.

12, 35,

59,

65,

66,

70,

91,

103,

216,

291,

14 — for protulentam read potulentam.

15 — for facilime read facillime.

12 — for hue read huc.

12 — for compertum read oompertam.

6 — for panxUlulum read pauxillulum.

3 — for talis read talis.

4 — for qualicumque read qualicunque.

8 — for explorari read explorare.

2 — for incedentem read incedens.

4 — for Secutorum read Secutorem,

ERRATA.

Besides the Errata alreadi/ published I have sincefound tlie fulUncinij Section 79, line ^,for ignotu read ignoia.

,, 86, ,, 5, /or matliematic«/s rea(^ niathematicftv.

,, ,, ,, 7, /or alterum rcacZ alter.

,, ,, ,, 8, /or tertium rcafZ tertius.

,, ,, ,, 10,for Hanc reafZ Hunc.

,, 118, penult, /or oblitum read oblitam.

,, 139, ,, 7, /or deligebant reaf/ diligebant.

,, 171, ,, 6, /or facilo rea(Z facile.

,, 234, ,, 7, /or specnliim reatZ speculam.

,, 319, ., 7, /or carcer rearf carcerem,

,, ,, ,, 10, /or collawdabant reafZ collaMdabaiit.

,, 335, ,, 6, /or eum reafZ cum.

,, 337, ,, 5, /or Attamem reafZ Attamen.

,, 345, ,, 5, /or eredebat reatZ credebat.

,, 347, ,, 14, {addimj niarJiS of quantiti/) rcail iuiuGrc.

ROBINSON CRUSOE.

KEBILII CRUSONIS ANNALES.

i.jV

CAPUT PEIMUM.

ATUS sum ego Eboraci, ex bona familia, sed peregrina : quippe pater meus Germauus fuit e Brema., ubi appella- batur Kreutznaer. Ceterum per mercaturam cTives factus, Eboraci cousedit, unde recepit in connubium matrem meam. Ex liujus agnatis praenomen milii Kebilius, ex patre nomeu Kreutznaer inditum est. Sed vulgus liominum, facili corruptela, Crusonem me Kebilium appellabat. Tertius eram filius familiae. Frater maximus, tribunus militum, cum Hispanis praelio con- gressus, ad Dunquercam occubuit. Frater proximus, sicut ego quoque postea, incertum quomodo, evanuit. Me quidem pater, diligenter institutum, juris legumque studiis destinabat : sed, fatali quodam motu, nihil miLi arridebat, uisi ut mari oberrarem.

2. Prima in juventa clam patrem evasi nauta. Cursu mox felici cum magistro navis bumanissimo ad Guineam Africae navigavi. Altero in cursu a Mauris piratis captus sum, et per quatuor fere annos duram servivi servitutem. Inde miraculo audaciae elapsus, in Lusitana quadam nave ad Braziliam sum devectus, ubi colono cuidam tres amplius annos strenuam operam navavi, praefectus servorum agrestium. Mox per hunc amicosque hujus adductus sum, ut ad Guineam navigarem, homines nigritas conquisiturus, quos ipsi inter se per sua praedia servitutis causa dividerent. Equidem magnam lucri partem eram derivaturus.

3. Sed longe aliter ordinavit Deus, ne impune caecae cupiditati obsequerer. Nempe ventis abrepta navis Oceanum transire nequibat, sed longe ad Caurum develiitur, circa Orinoconis ostia, ut credebamus. Altera mox superveniens procella magno impetu nos in Occidentem propulit, ubi, si o mari effugeremus, per fcros homines foret pereundum.

REBILIUS ORUSO,

4. Gravi impendente periculo, nocte intempesta et saeviente adhuc vento, nauta qui erat in vigilia " terram adesse " exclamavit ; atque, antea quam ceteri experrecti superne congregamur, navis in arenis haeret. Statim cum strepitu tremendo corruunt mali eorumque armamenta. Fluctus magna vi foros prokiebant, neque ipsae navis compages diu toleraturae videbantur. 5. Magister scapham demitti jubet. Demittitur : nec facile id quidem. Ees, quae maxime ad vitam sunt necessariae, raptim ingerunter ; tum nos ipsi, tredecim viri, in eandem descendimus. Montosum littus inter sublustrem caliginem furvum apparebat : eo re- migamus, si qua forte in sinu terrae reducto tranquilliore mari utamur. Jam, violenter undante salo et circum nos se frangente, res non nauticae peritiae sed divinae opis videbatur : quare inter remigandum se quisque Deo Supremo, pius impiusve, commen- dabat, salute paene desperata. 6. Ventus, ad terram propellens, cursum scaphae accelerabat, terram faciebat formidolosiorem ; metu autem maris, spe littoris, ipsi nosmet quasi in certissimum exitium detrudebamus. Taudem, vadosiore mari, fluctus per- niciosius circumfringi et dejectari scapha. Mox, ecce crista undae ingens, quae nos persequitur ; et vix Dei eflamur nomen, quum cuncti sumus absorpti.

7. Quae sequebantur, longa fortasse enarratu, factu erant brevissima. Profundius sensi me verbere fluctus illius deprimi, sed, anima fortiter compressa, ad summas aquas emersi tandem. Altero in fluctu spumante imphcatus atque violenter circumtortus, immensum anhelans eluctor ; tum conversus, humeros meos succedenti oppono cristae. Ea me magna vi cautem versus projecit, aqua exstantem : hanc ego amplexus, adhaereo, dum decurrit unda ; tunc, priusquam novus superveniat fluctus, per vada exsihens scando, iterumque amplector cautem ; simul, aestu pauhsper obruor. Ictus ejus me aspere quassabat, sed extemplo aera animamque recepi, et rursus per vada supergredior. Citra saxa undas longe minus ingentes sensi, inter quas poteram natare, aegre profecto. Mox httore ipso projectus, uncis pedibus in sabulonem lapillosque inculcatis, pronus decido, ut ne me fluctus reii-ahat. Uno post temporis momento in terra firma asto. Conversus, video praeter httus cautium seriem, inter albicantes aquas nigrarum ; nihil ahud per tenebras in mari dispicio, neque scapham neque quemquam e sodahbus.

8. Tamen haud valde cahginosa erat nox. Ingentes ahquot nubes, et phirimae nubeculae, sibilante vento raptabantur : inter has clarissima lucebant sidera e nigerrimo caelo. Eespiciens ad

RKBILIUS CRUSO, 3

terrain, collium duntaxat ceruo liueamenta ac rupium. Tum vestimenta raptim detracta manibus contorqueo, et, quoad possum, aquam marinam exprimo. Eadem rersus induor, (quid aliud facerem ?) et rupem proximam per algas enisus ascendo ; frustra : nam ne inde quidem in mari quidquam discerni potest.

9. Attamen arboris forma super colle exstat. Hanc sequor, et, ut potissimum in caligine, arborem illam scando et ramos am- plexus interfususque me repono. Vestimentorum in loculis nihil habui, praeter cultellum, tabaci aliquantum et tubulum fumarium. Post brevem requiem assurgens, virgam grandiusculam amputo, qua protegam me aliquatenus. Aqua marina largius insorpta, tamen neque sitis neque famis aderat mihi levamen. Sed, loco cibi, tabaci folium in os meum compono, implicataque ramis virga, membra mea ita dispono, ut ne decidam, si somno capiar. Vespertiliones, et maximi illi quidem, stridoribus ac volatu, somnum aliquamdiu discutiunt.

10. Item quoad concitato opus erat corpore, mens mea tranquilla fuerat ac praesens : nunc, quando quiescit corpus, maxime se mens agitare coepit. Imprimis gratias Deo optimo maximo sincerissimas profudi, admirans praesertim, si ego sohis ex tanto naufragio servor. Mox id ipsum crudehssime me pungit ; etenim hic solitarius, madidus, famelicus, paene nudus, pejus enecor quam in mari, nisi vero feri homines sive bestiae me devorabunt. Sane ego id temporis j)ius non eram, miuime rehgiosus. Igitur tanta in calamitate magnus me aestus animi conquassabat, inter grates querelasque, consihum ac desperationem. Tandem agitatione victus profundo somno conquievi, laboris ac moestitiae obhtus.

11. Mane expergiscor, multum recreatus, sed algens ; nec mirum. Ceterum ibi maris temperies humanae cutis calorem aequat : etiam nox ipsa tepet : porro arboris ilhus densa foha fuerant mihi pro tegumento, ne calor in apertum aethera effugeret. Sciuri, psittaci, macaci sive cercopitheci circiim garriebant con- tinenter. Evigilans incipio descendere : ecce autem canis noster ad radices arboris meae, quasi custodiens. Id me tenero quodam ita affecit gaudio, ut lacrimae ocuhs oborirentur. Ergo non sum prorsus sohtarius ; unum saltem retineo amicum ! Hunc demulceo, plaudo armos, paene amplector. Mox festiuanter deambulans, navemnostram ex adverso conspicor, lougiuscule ultra eas cautes, ubi ipse projectus fui. Sine dubio aestus intumescens, ex arenis levatam, huc detrusit. Jam autem paene sopito vento, inanis tantiim supererat undarum jactatio. At ego in margine rupis incedens, despecto circa httus : mox, interjectis vix mille passi-

REBILIUS CRUSO.

bus, scapbam nostram discerno in arena, subter caerulea quadam rupe. Adire eam volui ; sed quasi lingua quaedam maris inter- fusa impediebat ; et quoniam fame urgebar, in navem potius, si possem, regrediendum censui.

12. Degi-essus rupe, redeo praeter littus : ibi pileum nauticum video, summo cum moerore. Jam aliquantum recesserat aestus, atque, ut aestimabam, vix trecenti aquarum passiis a nave me distinebant. Exutis palla braccisque, intrepide mare ingressus sum, inter grallatorias aves, quae plurimae aqua exsurgebant ; et facile navem natando assequor. Puppis ejus valde elevata est, depressa prora ; ex qua catenae depeudentes aquam tangebant. Has ego prehensas ascendo, et supervado loricam tabulatorum. 0 tristem ru.inam, ubi mali, vela, funes strage conturbatissima complicantur. Sed ego ad cellam penuariam decurro, ibique arrepto pane nautico (qui bis coctus appellatur) vescor libenter. Mox, exarca mea ipsius extractas, vestesinduor atque liorologium meum resumo. (Profecto resurgente aestu vesperi, ille meus in littore vestitus natans asportatiis est.) Simul ut aqnam pro- tulentam invenio, sinus vestium pane complevi, ut quoties liberet, vescerer : tum meditabar, quid facerem potissimum.

13. Illud me angebat, quod manifeste, si in nave mansissemus, omnes fuissemus salvi. Super prora quidem saepius insultantes undae plurimas res corruperant ; sed altera pars, puppim versus, alte sublata, sicca erat atque incolumis. Quii^pe, ut credo, quia in arena, non in cautibus liaeserat, carinae soliditas perduravit. Quam plurimas res jam cupiebam asportare ; sed id erat difficile. Scapha major, ut dixi, in littore projecta erat longe. Illa quin- decim viros facile portabat, et in magnis Africae fluviis ad invebendos venales magno usui erat futura. Alteram comporta- veramus longe minorem, cymbam potius quam scapbam dixerim ; quae duos homines cum remige posset ad scapham devehere, si qua juxta ripas aquae forent breviores. Haec in nave remansit : demittere eam in mare erat in facili ; sed parum capiebat, nec videbatur nimio sub onere aestum littoris toleratura. Postquam arcas ac dolia multo cum suspiratu ahquamdiu aspexi, contemplor malos, ac ratem componendam decerno.

14. Subito exsultans, ex fabri uostri repositorio serra derepta, malos disseco, ut trabes longitudine fere pares efficiam. Has in mare provolvo, fuuibus quibusdam malorum supra inhibitas. Ligna graudiora cujuscunque generis colHgo, ingero, omnia funicuHs deligata. Postea ipse seminudus, cum malleo et con- fibularum sacculo circum colhim suspenso, degressus equito

REBILIUS CRUSO. 5

super trabe. Undatio maris jam deminuta cst : raptim ego ligna atque trabes, velis funibusque confusas, conjungo, destino, depango ; vi mea maxima, quantumvis rudi, ratis fundamenta jaciens. Eedeo supra ; video quanta sint portanda onera, ratemque nondum sufficere. Tum alia ligna plurima et tabulas ex omni parte navis conquiro. Has dissecare ex suo loco, nimii laboris erat atque temporis. Sed septa animadverto lignea, quae ad dividenda nigritarum cubilia comparaveram. Utrumque binis liamis e tergo, binis spicatis clavis e fundo, erat instructum ; annulis lateri navis infixis, per quos liami inseri debebant. Haec septa plurimam atque optimam mihi sufficiebant materiem. Quibus rebus superadditis, molem ratis et soliditatem multum adaugeo ; tum funibus astringo cuncta. Longum id erat et sane difficile : necnon sol me admonebat horarum : horologium substiterat. Denique postquam, graviter insultans rati, firmitati ejus confido, maximo cum dolore sentio, vix minimam partem eorum. quae vellem, posse me asportare ; jam autem deligendum esse. 15. Ab opera paulisper requiesco ; vini ardentis sacchariui haurio pocillum, meditorque moestissime. Ea quae ad vitam maxime sunt necessaria, decerno sumere imprimis ; tum, arma ad vitam defendendam. Quatuor nautarum arcas commode vehi posse super rati mea credebam. Totidem exinanio, et, per tollenonem* sucuHs instructum, demitto in ratem ; hanc mox scalas versiis traho. Sacculos impleo plures bis cocto pane, oryza, fabis, miliaria atque hordeacea farina ; et facile in arcas dejicio. Fabis atque miHo praesertim eramus nigritas cibaturi, et sane multum hujus cibi portabamus, sed infra in alveo. Jam tres caseos Batavicos arripio, caprinae carnis siccatae massas quinque, (qua carne vel maxime vescebamur,) et frumenti Euro- paei relHquias quasdam, quod ad gaUinas alendas convexeramus. GaHinae vi procellarum perierant omnes. Ceterum triticum fuit id, cum hordeo : postea inveni corruptum esse per sorices.

16. Dein latice ardenti anquisito, vini palmaris congios fere sex, cum plurimis deHcatiorum potuum lagenis, seorsim conchisi. Hae lagenae partim magistri fuerant, partim meae ipsius. Lacernam meam et lecti opertorium corripio, porro serram, securim, maHeum clavosque : sed haec in cymbti destino portanda. Plures fuisse in nave nitrati pulveris cados majores sciebam ; sed ubinam artiHator noster eos habuisset conditos, eram nescius. Tandem multum anquisitos duo invOni siccos sanosque, tertium aqua marina corruptum. Cistas tres, hoo

* A cranc, — with windlasH.

b REBILIUS CRUSO.

pulvere completas, curatissime intra arcam super rati ita concludo, ut, si fluctus alluat, minimo sit detrimento. Jam de igne fovendo subit cura. Coqui nostri recenseo supellectilem. lude deripio foculum cum forcipe, batillo et rutabulo, cratibulam ferream, ahenum, ollamque coculam. Satis oneris jam videbar imposuisse. 17. Cymbam protinus per easdem suculas mari committo ; id quod difficillimum fuisset, nisi requiessent undae. Huc impono ignipultam aucupariam optimam, par pistolarum cum balteo, mulctram stanneam, iguiaria, sinum ligueum, poculum ex albo plumbo, item corneum ; cum vestibus ac fabrili supellectile, quam nominavi. Addo pilularum plumbearum sacculum ac gladios duo. Unus horum falcatus erat Maurusii mei domini gladius. Solem video declinare ; itaque propere funem tractorium rati adjungo, fuuiculos plures in cymbam projicio, jamque descendo cum remis, ratem ad littus tracturus.

18. Tria me confirmabant, — mare tranquillum ; aestus placide allabens ; aurae quoque, quantum erat, terram versus spirans. Parvam ancoram in cymba portabam. Jam remigo, atque contus animum subit. Eedeo, effero contum : demum littus peto, sed directam viam cautes probibebant. Aves multae in ratem con- sederunt, ut piscarentur commode. Has aegre abigo. Mox sensi me praetervebi, ipso mari clam trabente : inde sperabam posse me iu fluvii alicujus ostium deportari, ubi bona mea tutius exponerem. Id quod evenit : nam rupes mox subeo, ubi in convallem sinus maris intrat. 19. Sed dum remis, quantum possum, medium in flumen cymbam dirigo, paene altero naufragio conflictor, rate vado illisa. Declivi protinus rati delabebantur ejus onera, nisi propere succurrissem. Circumacta cymba, ligna aliquot de rate in interstitia ejusdem intrudo, quasi paxillis enormibus sustineus arcas. Hic alligatus necessario commoror, anxius saue animi, donec aestus insurgens ratem allevavit. Tum in parvum quendam sinum deverto, juxta planitiem, cui mare debebat superfundi. Eo mox delatus metuebam ancoram dejicere, ne tanta moles funem abrumperet, nisi aquas stagnare intelligerem. Taudem recedens aestus in terra lirma relinquit et cymbam et ratem.

20. Onera mea exponere inutile erat, nocte appropinquante. In arbore aliqua iterum dormire decrevi ; itaque sufferta ignipulta armatus, item gladio serraque, per ulvas uberrimas procedo, anquisiturus idoneum cubile. Nemus baud longe video. Ibi delecta majore quadam arbore, curvis transversisque ramis, gradus pro scalis in cortice serra incido ; tum scandens cum serra amputo

REBiLius cnuso. 7

ramorum quidquid sit obfuturum, et cubandi facio periculuui. Macacos video plures in arboribus, sed parvos mitesque.

21. Redeunti canis occurrit, lepusculum ore fereus, quem ante pedes meos projecit. lutellexi eum maguam partem devorasse ; etenim plenus saturque apparebat. Saue ego donum ejus uon contemsi, quamvis laniatum. Accepi ; sed subit cura, ue solo lueo amico priver, nisi sedulo pascam. Magno erat corpore, multoqiie egebat cibatu ; de quo incepi meditari. — Dulcem aquam juxta conspicor, in flumen marinum decurrentem. Mox frondibus foliisque siccis igne facto, lepusculi reliquias super vivis pruuis ope gladii ac serrae torreo, gustatuque ejus quam maxime fruor. Primam illam in insula solitaria coenam cum voluptate tristi- tiaque mire commista memini. Jamque caligabat. Ego autem tabulam quandam reportatam clavis destinavi ad ramos arboris meae, ibique laoerna obvolutus somno me dabam. Ignipultam inter ramos apposueram : canis jacebat subtus. Pistolis quoque succingor, ne simia aliqua major me incessat.

22. Et profunde equidem dormivi, defessus laboribus ; tamen ante lucem sum experrectus : (etenim ilJa in regione aestatis ipsius nox proxime ante diluculum tenebras obteudit :) atqueego meditans consiUa mea compono. Ut primum dilucescit, desceudo. Ligna aliquot exacuo securi ; tum pro sublicis in arenam ita adigo, ut ratem, quamvis crescentibus aquis, iuhibeant. Nitrati pulveris cistas lacerua protego, si forte pluat. Serram, — malleum, — clavos, — tabulas duas, robustam tenuemque, — argillam mollem, cum vetere fuue pro stuppa, — in cymbam colloco. Aquam mulctra haustam sumo mecum, item poculum ac panem. Lepus- culi, quod restat, cum cane divido, ipsoque in cymbam adsumto flumen iugredior, scapbam nostram invisurus.

23. Pleno maris aestu, tardius descendo flumen ; mox intra cautes littus lego, ne quid undarum me iucommodet. Magis magisque admiror avium abundantiam, qua mariuarum, qua silvestrium. Inter cautes ac littus grallatoriae abundabaut. Ad scapham tandem pertingo ; perfractam invenio, velut auimo praeceperam ; credideram posse me detrimeuta ejus resarcire. Sed viginti passus a mari jacebat, proceM aestuque ilhus noctis longe evecta ; neque summa mea vi potuit moveri. Porro, remos idoneos neque habebam, neque, si haberem, adhibere possem, onusta certe scapha. Aeger animi hanc reUuquo, remigoque navem versus. Cogitans autem statuo muhim vehimque scaphae anquirere, si fortc postea horum usus venerit.

24. Ad scalas navis accedo. Has natans nou potueram maau

0 RKBILIUS CRUSO.

attingere : etenim puppis nimium erat elata. Sed astans in cymba, facile eas apprebendo. Cane primum superposito, alliga- taque cymba, ipse ascendi ; mox desideo inops consilii. Ollam offendo fructuum couditorum : cum pane vescor, dum cogito. Video alteram ratem non posse me construere ; spatium diei non sufficere, si trabes ipsa ex nave sint dissecandae ; loricam tabula- torum discindere, laboriosum fore, nec valde utile. 25. Maurorum memineram rates utribus suffultas. Utres non habebam, Arcas aquae impenetrabiles volebam pro utribus adhibere ; sciebam autem nostras solido esse robore et astricta fabrica. Unaquaeque harum ligneo pessulo rudique sera obdebatur ; cuncta compari eraut modulo. Die superiore, dissecto serra pessulo, facile aper- ueram quatuor illas ; idem nuuc facio in caeteris, atque exinanitarum exploro commissuras. Arctissimae videbantur ; id gaudeo : sed funibus propere in mare demisi quatuor harum, ut commissurae aqua intumescerent ; meam ij)sius, quae optime fabrefacta est, pice ac stuppa circa opercuhim incepi obhnere, j)ericulum faciens, num aquam excludere possem. Postquam operui, cuneos tenues hgneos juxta pessulum infercie- bam, quo astrictissime concluderem. Hanc in mare demisi, fundo sm-sum sustentata ; atque ibi rehgatam reliqui, ut operam meam aqua exploraret.

26. Jam video diem procedere, metusque subito me incessit, ne quis thesauros meos e rate compilaret, neve bestia corrumperet cibum. Insula foret an continens terra, culta an inculta, feroci- bus bestiis infesta necne, — nondum sciebam. Eatis autem dilectissima ocuhs sohque exposita manet, dum ego novas hic res conquiro ! Credebam non posse me illo ipso die novae ratis onus asportare ; satius esse, redire quam citissime. lUud succurrit : " Heri, quae ad vitam maxime erant necessaria, avexi ; hodie, " quae pondere levissima sunt, nuudinatione pretiosissima, " aveham in cymba ; ut si forte navis ahqua me servabit, ne " prorsus sim pecuniae inops." Duo gladios pulcros e caeruleo chalybe invenio ; hos avide sumo. In secreto magistri scrinio aureos nummos Hispanorum (doblounos vocaut) certo sciebam contineri ; quos ille comportabat, ne, ventorum vi ahquo devectus, pecunia ad reficiendam navem egeret. Dolabra protinus fores scrinii perfringo : iuvenio autem non auri solum crumeuas, sed instrumentum astrologicum, pretiosum ihud quidem, ac duo optima horologia; item furciham mensalem et cochlear, utrumque ex argento ; mox duas acus magneticas, utramque sua in capsula : tertiam videram ipsum juxta gubernacuhim, propter usum

REBILIUS CRUSO. 9

gubernandi. In raensula offendo supellectilem geographicam ac scriptoriam, cum libris quatuor. Cuncta arripio, et quasi votum Deo concipio, nuuquam, quantum in me est, cognatos magistri optimi quidquam laturos damni, si forte in bominum gregem restituar.

27. Dum meos ipsius perscrutor loculos, unde argentum, arculas optimas clavesque avebam, illud "siforte'' animum auresque meas pertentat. Immo totum bunc diem quasi rbythmus quidam " si forte " tinnit in auribus, dum remigo, dum incedo. Jam res pretiosissimas in arculis conchiseram, quum scapbae memini armamenta. Haec facile reperio, Malum ejus ad terram attra- hendum decerno, pone cymbam alHgatum. Quamvis properans, temperare mibi nequivi, quin lardi asportarem succidiam, cum bulborum majorum marsupio ac capide duobusque cultris. Dein, quidquid videbam corbium, fiscorum, riscorum, quod natare poterat, restibus constringo, et pone traho, in cymba portaus me ipsum ac canem cum novis thesauris. Ecce autem, dum in eo sum, ut navem rehnquam, duae feles cymbae insiUunt, quas quidem neque ego neque canis aspernatur.

28. In remigando, vereor ne agmen meum, pone tractum, vado fluminis ilhdatur ; in Httus potiiis projicere volo. Dein locum puto exquirendum, ubi ratis mea postero die tutissime appeHat : nam si arcae in fundo ratis ahquo affligerentur, maximum fore periculum ne cunctae res disperirent. Dixi Hngua quadam maris primo IHo mane me a scapha interseptum. Hanc video ad dextram cautium, eoque dirigo cursum. Corbes, malum scaphae, caetera, facile in Httus sursum traho ; dein sinum iUum maris propero intrare.

29. Circa quingentos passus penetrabat terram, rupe praecipiti undique circumchisus. Ostium angustius erat, quia aspera saxa utrinque exsurgebant postium instar. Littus iutimum e moHis- simil ac planissima erat arena ; id quod facile perspexi, quia nondum altius pertinuerat aestus. Ultra arenam video algas cactosque. Huc certum est ratem iham cras deducere. Quae quum sumna, celeritate lustrassem, contentis brachiis domum remigo : nempe domum ire, erat, ad opes vieas. Intra cautes mare inveni tunc quidem sane tranquiUum.

30. Ad coquendum protinus accingor, praesertim (si crcdere possis) propter canem ; immo, propter feles item ; namque ad quidvis, quod posset me amarr, mire aHectabar. Quatuor intra lapides igncm accendo. Tres stipites, infra arenae infixos, supra fune coHigo ; inde sua catena suspendo ahenum cocuhim.

10 REBILIUS CRUSO.

Aquam in capide apportatam infundo ; addo fabas, farinam hordeaceam, lardi segmen cum bulbo. Materia igni largius injecta, ignipultam arripio paroque collem ascendere qui haud longe aberat. Canem mecum adsumo, feles credo propter fervorem ignis nihil nocituras cibo. 31. Mille quingentos passus ad summun aestimabam iter illud; sed quia propter rivulum quendam atque uvidum solum circuivi, longius erat aliquanto. Demum enisus per praecipitia, mare undique circumfusum con- spicor, aham nulla ex regione terram, praeter scopulos aHquot duasque pusillas insulas novem fere milHa occidentem versus. Unus in postico mons mare exsuperabat ; sed tamen eram in insula. Hoc me magnopere angebat.

82. Magna ex parte sterilior videbatur insula, saxosis collibus abundans, non sine arboribus ; quae quidem in cavis locis den- sabantur. Nisi numerarem felem quandam feram, carnivoras non offenderam bestias ; sed praeter macacos ac sciuros in convalle, lepores et exiguos porcillos videram ; aves autem notas ignotasque ubique quam plurimas. AHtem majorem, arbori insidentem, glandibus olorinis transverbero rediens. Pluma ejus rostrumque accipitris erat, ungues modicae, caro piscibus foetida. Tum vero memet increpabam quod jaculandi suppetias perderem. AHtes autem rapaces, quanquam plurimos, non magnos iHos videram. Porro feras hujus insulae coram homine plerasque intrepidas esse repperi. A coHis jugo ingentes prospicio arbores, quas aestus in flumine resurgens debeat aUuere. Hae supra ratem erant, neque procul ab arbore in qua proxima nocte dormiveram. Subter has statuo ratem attrahere, succedente aestu. Sed propere reversus, ignem exstinctum invenio, cibum non male coctum. Feles, valde fameHcae, magna voce querebantur. Has et canem largiter pasco ; et mecum statuo, plures etiam me fabas, si possim, nave extracturum.

33. At ferae visio feHs me commoverat aHquantum. Verebar ne majores ejusmodi bestiae hic degerent, ut pardus, ut panthera, quae arbores facile escendunt. CircumvaHare me certus sum. UtensiHbus arreptis fabriHbus cum materia ac fune, peto arborem meam; ubi, incisuris securi impressis, palos infigo, breves tabulas supra destino, tum quator desuper palis contra ictus infernos corroboro. Quippeintellexifelemquamcunqueabipsastirpe arboris tanquam incurrere sursum ; et si quid praerupte emineat, arceri. Kestim autem quasi in annulos duos sive amenta compHco, quem ramis aHigatum, ipse possim prehendere ascendens. TaH tum podio arborem, ut poteram, praetexui: postea confirmavi, pleniore

REBIMUS TRUSO.

11

adjutus supellectile. 34. Jam video noctem aestumque appro- perare. Sublicis evulsis, pone cymbam trabo ratem, apponoque sub arbore ingenti incolumem ; ubi latere posse credens, sublicia iterum depango. Deonerata cymba. compouo res omnes accurate. Tum, crastinis consiliis aestuans, tamen somno celeriter corripior, alatis blattis atque vespertilionibus contemtis.

35. Evigilo ante diluculum. Depropero ad cymbam detrudoque in fluvium ; canis quasi suo jure insilit. Subter stellis remigo, adverso aestu. In navem invado, etiam ante solem ortum ; sed dilucescebat. Inspicio arcam meam ; optime aquam excluserat. Caeteras item e mari subtractas stuppa ac pice pariter ac meam ipsius concludo. Omnia funibus contentissimis astringo. Mox quattuor sufficere videntur; immo sic tutius fore ad primum experimentum. His in mare delatis, et firmissime constrictis superpono dolium pulveris nitrati, alterum panis, mox totum fabri repositorium. Adjungo seriam olei, ollam picis, arma missilia aliquot, alias res minores. Vela quotquot inveni, quae supervacanea portabamus, cum scapliae velo, collocavi supra ; superque liis rursus carbasum quendam pice liquida oblitum. Tantum onus facilime videbantur arcae tolerare.

36. Postquam restibus omnia consolidavi, paulo ante meridiem, strenuo nisu ratem ad littus traho, paene infimo in aestus recessu. Sed inter postes saxeos in sinum illum procedo, neque in flumen adversum volo me committere. Mare intra mox quietissimum invenio, et quasi in stagno religo ratem. Maxime gavisus, projicio me sub rupe et paulisper sub umbra requiesco : dein cibo recreatus, ad operam redeo. 37. Quidquid erat in rate, in algosum siccae arenae acervum expono ; sed laboriose, propter bumiles aquas. Video mare adhuc tranquillum ; cras posse co-oriri procellas. Spes et cupiditas, quamvis lasso, dedit vires. Cum carbaso illo (si forte sit usui) atque cunctis funibus retraho ratem ad navem. Quintam illam propere adjungo arcam, et aliquot res ponderosas impono ; inter quas hic nominare libet molam ferramentis acuendis, glandium majorum cadulos duo : in cymba autem meas vestes, et pulveris nitrati ahquantum. Cuncta deporto intra postes marinos incolumia paulo ante tenebras. Valde defessus inde redibam : sed aestus cymbam subvexit sine mea vi. Vix poteram coenare ; igitur pasto cane fehbusque, Bomno me commisi.

12 REBILIUS CRUSO.

CAPUT (II.) SECUNDUM.

38. 'T^RIUM dierum res gestas narravi singillatim. Imo iu corde I meo iuscriptae sunt, quasi hesternae essent. In iis quae sequuntur, saej)ius accidet, ut rem probe noverim, diem memi- nerim parum ; nec lectori jucundum foret, ut res, si possem, diarii more enarrarem. Deliinc, quae ex nave insuper avexi, summatim potiiis memorabo. 39. Quarto mane doTmivi post lucem. Jejunus, vescor avide : etenim in aheno cibus aliquot dierum milii meisque restabat. Sed quasi nervis succisis, languebat animus fastidiebatque suos successiis. "Curlaboro?" inquiebam " cur-ve juvat me vivere, solitarium, moribundum ? " Quid prosunt navis spolia, nisi ut aliquot dies vitam extraham? " Tum addidi clara voce : NM forte ! Nid jorte ! Mox inteUigo ventum a mari flare, aestum violentius insurgere, in ostio periculosum forsitan cymbae fore. Cymbulam autem illam majoris quam cuncta quae in nave restabant aestimabam.

40. Tum si ad navem ratem e portu meo traxissem — etenim illum maris sinum postibus munitum jam Portum Meum appellabam — quis sponderet, quin naufragium ipso in flumine paterer redieus ? Nubes porro volitare animadverti ; imber ne caderet, melius tegi, quae exposita reliqueram in portu. Etenim cava plura illa in rupe cognoveram. Uliic igitur pedibus confestim ire decerno.

41. Rupes ad laevam primo rubra erat, nisi ubi alga obtegeretur ; ipso in portu alba ; ulterius praeceps ac caerula : omnis autem e saxo (ut credidi) calcario. Portus cavis locis, immo cavernis abundabat, quarum in aliquam possem sine magno labore eas res recondere, quas pluvia corrumperet potissimum. Per algas cactosque enisus, hiic reposui lectum vestesque omnes, item panem, ignipultas ac nitratum pulverem, carbaso illo piceato contecta. Ees fabriles et cetera graviora velis obtexi.

42. Jam corporis illuvies me vexat ; nam per tres laborio- sissimos dies ac duas noctes iisdem in vestimentis illotus manseram. Discingor nataturus. Pleno fere aestu quasi lacus maris clarissimus coram redundabat. Cadebat pluvia tenuis, sed inter nubes radiabat jubar ; mox apparebat arcus coelestis. Mire iUe visus stringit mulcetque animum meum. 48. Atqui canis in aquam me insequitur et mecum vult ludere. Nostratium canum iUe fortasse Graio Hibernorum cani simiUimus erat, Molosso domestico gracilior et velocior, glabro item corpore, ut caloribus nato. Probe uatabat, sed digitatus erat, nou palmipes

RKBILIUS (nuirto. 13

(qiiod appellant) ; id est, cligitis non erat pellitis ; atque ego velocitate natandi facile eum superabam. Itaque hunc dum eludo, me recreo. Ut ex aqua egressus sum, is crura pedesque meos tam amanter lambit, atque tam gestit me recuperasse, ut nequiverim me continere. In effusum fletum solvor, velut olim in pueritia, seutioque cor exonerari. Vestes mutavi : immundas in aquil marina sub majoribus lapillis demergo: tum egredior,insulam exploraturus. 44. Scando e portu per ardua. Inde video illum collem, qu6 antea enlsus sum, hoc a latere ascensu facillimum. Culmen rupium planities erat sive campus calcarius, deUcatis vestitus herbis. Hae recenti pluvia ita erant recreatae, ut nova veteribus admista folia florum praetulerint speciem, ubi rubor vel purpura cum novo virore contendebant. Lepores sive cuniculi suis e latibulis egredieutes audentius me aspexere, quos ne insequeretur, aegre repressi canem.

45. Mox in scopulosa loco evado, et capros discerno feros procul ; antilopas potiiis dixerim. Pone saxa inserpo, quanquam minime fugaces erant. Glandibus olorinis tubum suffercio ; dein igne emisso occido capram vulneroque haedum juxta. Canis intercurrens haedum prehensa pelle attiuet, dum assequor. Crure vulneratam posteriore invenio ; poterat tamen incedere. Matrem vokii reportare ad flumen vallemque meam ; sed fateor, adhuc eram tam delicatus, ut noluerim recentem vestitum sanguine commaculare. Sudario e sinu vestis extracto, argilhlque uda in vulnus compressa, constrinxi firmiter; tum gramine sanguinem omnem abstersi. 46. Volui eam in cervicibus portare ; sed quando couor, id vero meas vires exsuperat. Super glareosam humum aegerrime cornibus eam traho, in gramine faciHiis. Haedi cornibus funiculo circumdato, hanc duco mecum simul ; id quod, dum ignipultam porto, paene nimium erat ; igitur saepius consedi. Via autem et declivis erat, nec longa, circa alterum jiigi latus ; itaque tandem perveni. 47. Protinus in udo linteo crus haedi astringo; et, ne longus sim, tanta cura foveo pascoque (nam grandiuscula erat) ut mansuetissima evaserit. In arena, juxta ratem primam, sub densis umbris, pelvem excavo ; in quam, aqua semisalsa repletam, recondo capram, ut otiosiiis carni coquendae dem operam. Canem appropinquare vetui; pasco autem UberaHter et hunc et feles : aves tamen metuo, ne carnis sint cupidae.

48. Dum strenue me exercebam, vix sentiebam miserias meas : sed simul ac lassitudo abrumperet operam, nisi somno corriperer, mens coepit agitari : id quod saepius mihi evenit. Meas egomet

14 REBILIUS CRUSO.

cogitationes nequibam tolerare, et variis quasi ventis huc illuc ferebar. In desperatissima conditione me videbam, extra navium Europaearum cursum. Fracto animo, lugens, iuterdum lacri- mans, diffisus Deo, decreta ejus conquerens ; rursiis ipse memet objurgabam, solabar, hortabar, confirmabam, maxime gavisus quod tot res e nave congessissem. 49. Itaque per id tempus, quoniam apud neminem potui vicem miserari meam, aperui capsam scriptoriam, ex qua chartam, calamos, atramentum, protuli, incipioque angores meos argumentando effundere, quasi per sermonem. Mox talem altercationem in tabulas (ut ita dicam) accepti impensique refero, quas lectoris oculis nunc Bubjicere libet.

Mala Mea. Levamenta Malorum.

1. In insula sohtaria sum pro- l.At non es demersus, sicut

jectus. ceteri.

2. Ego unus e sodahbus enecor 2. At tibi uni restat spes ahqua

aegrimonia. effugii.

3. Exsulo e societate hominum, 3. At non servis hominibus

scelestis.

4. Vi bestiarum sum plane ob- 4. At non in belluosam Africam

noxius, projectus.

6. Laboriosissime victiim quo- 5. At magnam tu habes ex nave tidianum quaero opem.

6. Servio hic servitutem per- 6. At ahos tu in servitutem non

petuam. redigis.

7. Nisi prius sohtarie moriar, ad 7. At non tua magis quam pa-

sohtariam senectutem re- rentum senectus erit soh-

servor. taria.

50. Profecto ultima illa nimis me pupugere. Quae pro leva- mentis scripsi, vulnus animi recrudescere fecerunt. " Peccavi," inquam : " meritam poenam tolerabo viriliter : fortasse ipsa " poena ahquid tandem boni afferet." Tum cito sedata est omnis mea perturbatio. Ego autem haec atque taha reputans, admiror, quauta sit vis vel incertae obscuraeque rehgionis, si modo recta intendatur via. Illud fortasse et si forle pluris est, quam quis putaverit ; quia saepius indicium est animi per tene- bras, lucem versus, enitentis. Id autem ipsum est vu'tus : nam sapientissimus quisque nostrum in sua tamen versatur cahgine, semperque eluctatur pleniorem versus kicem. Itaque iteriim evasi strenuus. 51. Tum cani fehbusque haedum concihare studeo. Omnes paxilhs depango vicinis ; unicuique suum largior cibatum ; unumquemque sua vice demulceo. Ex consuctudine spero famiharitatem, ex mea caritate caritatem mutuam. Postea

RKBILIUS CRUSO. 15

ad portum cane comitante reversus, alias exploro cavernas, pluresque res melius ordino. 52. Tredecim dies in terra degebam, necdum navis evanuerat. Illam undecies (credo) ascendi. Quantumvis co-acervaveram, plus tamen concupiscebam ; et dum navis consistebat, inter eam portumque meum acerrimum sus- tento ratis commercium. Ees aliquot, quas avexi, libet bic memorare: Incudem artillatoris, quam aegerrime amolitus sum; virgas vectesque ferreos ; pensilem lectum cum lodicibus ; sup- parum anticum e subsidiariis : lacernas plures : piscatoriam supellectilem novam atque amplam. Porro e re jaculatoria magnos forcipes follesque, malleum robustissimum, pelves ferreas ad plumbum liquefaciendum, batillum grande. Tum omnes ignipultas, bonas malas, asporto ; item alterum par pistolarum. Deipiim fabrilem mensam, retinaculo cocleato instructam, multo cum labore per toUenonem demitto, laetusque comperio banc per se natare. Inter minores res memoro libram cum lancibus aheneis, sive trutinam oportet appellare, quam in scrinio magistri offendi. Ille propter medicas, credo, usus babebat ; nam magister nautis pro medico erat. Ego hanc, velut pecunias, idcirco asservavi, siquando pro nummis valeret. Ingentem plumbi convoluti laminam, quae nimia posset esse, securi malle- oque discissam particulatim asportavi ; etiam magnum pilularum plumbearum vim, plures rudentes, funes, ferreos bamos, clavos, pessulos, confibulas, annulos. Cannonas sua ex sede non eram deturbaturus. Postea magnum tritici dolium laetus invenio, seriam optimi adoris, sacchari cadum majorem, vini ardentis amphoras tres ; porro cultros furcillasque mensales, grandem forficem, tres movaculas, quatuor nautarum gladios sive sicas.

53. Ne forte miretur lector, quare tantam bellici terroris vim in mercatoria nave vexerimus, naturam illius commercii curatius demonstrabo. Homines barbaros e Guinea eramus in servitutem reportaturi ; quem ad usum et ipsa navis et omnis ejus dispositio ceteris erat valde diversa. Grandiuscula erat navis, navales socii sexdecim. Cannonas habebat quinque, — unam a tergo, — ne forte aut cum praedonibus aut cum nigritis foret confligendum ; neve, propter subitum ahquod in Europa bellum, Lusitania impHcata, nos tanquam Lusitani lacesseremur. Ignipultae quoque inerant plures, pars venando, aha pars pugnae apta. Simul pulveris nitrati plumbique rotundati vim magnam vehe- bamus, atque adeo hominem unum toti rei jaculatoriae praefectum : Artillator appellabatur. Harum rerum impensa valde minuitur

REBILIUS CRUSO.

negociatoribus lucrum, nisi quocl hoc in commercio merx quae exportatur vilissima est ; quae reportatur, pretiosissima.

54. Aliquot fabas prima iu rate asportavi. Quanquam sciebam maguam hujus cibi vim navi fuisse impositam, sed infra iu alveo, credicTi marina aqua corruptam esse. Nibilominus descendo. Puppim versus omnia sicca erant ; in inferiore parte aqua stagnabat. Sed non me illud repellit. Infi-a nudus, per aquam incedo, quae genu attingebat, scrutorque merces palpando : tandem saccos inveuio fabis plenos. Unum borum placebat avehere, sed quando conor, nequeo ad tabulata extollere. Ee dehberata, non operae pretium videtur de cibo madido laborem pendere ; nam asservari posse quis spoponderit ? 55. Mox res duras acutasque sub pechbus sentio ; ipsa erant ferramenta, quae inter merces nostras imperaveram. Palae, plaue nostratium instar, profecto non inerant ; tantiim hgones, furcillataeque marrae, praeter sarcula ac dolabras. Deinde in secures incido. Tales res sub aqua dijudicare, pauhim difficile erat. Num operae esset pretium auferre, — dubitabam. Tandem ahquot cujusque geueris assumo, praesertim capita securium ac hgonum. 56. Postea fehcior eram. Nam in conclavi quodam, quod coqui nostri erat proprium, quiuque offendi corbes, fabarum plenas, apprime sic- carum. Has curatius repono avehendas, et aham post aham cunctas demum ad terram deporto salvas. 57. Porro dum mensam fabrilem amovebam, quae supra erat, non in alveo, pone in angulo fasces quosdam mercium retexi. Hos aperio. Intus erant versicolores vestes, quas propter Afrorum commercium im- peraveram. Avide corripio, sed nesciebam quare. Postea numeravi, invenique sexaginta. Ceterae, ut opinor, fuerant in alveo.

58. Duodecimo mane, ut remigo ex portu ratem pone trahens, fluctus asperior ahquautum aquae in cymbam immisit. Exhaurire simul atcjue remigare non poteram : si remos inhiberem, verebar ne deflexa cursu cymba latus uudis objiceret. lu portum, ut tutius, statim redeo : ibi roboraudam suscipio cymbam. Altiorem facio proram, additis tabuhs, quae, ferreis virgis firmatae, ah- quantum asperginis possint rejicere. Non lougi laboris erat ihud ; sed nimius veutus me terrebat, igitur rehquum diem scaphae addixi. 59. lUud cousideraveram. Naufragium recente luna passi eramus ipsis in Kalendis Septembribus. Ad pleniluuium iteriim intumescente Oceano posse credebam sublevari scapham ; grande momentum, servaretur-ne an prorsus confriugeretur. Ex arcis meis unam dehgo, aquae (siqua aha) impeuetrabilem.

REBILIUS CRUSO. 17

Quidquid in scaplia iufirmum vidctur, summii mea arte reficio, seu stuppu ac pice, seu argilla vitrearia opus sit. Simul ac aestus recesserat, ancoram quam longissimO per arenas mare versiis tralio, suo ancorali arctiiis scapliae colligatam. Dentem ancorae firmiter defigo, quoad possum. Ipso iu ancorali, circa septem pedes ab ancora, funem brevem nodo astrictissimo implico ; mox laiie deportatam arcam eodem fuue connecto. 60. Illud evenit, quod speraveram. Arca, aestu insurgente sublevata, simul ut ad scapham aqua pertingebat, (nam ego cum spe nietuque cuncta notabam) incepit scapbam attrahere. Tum l^ro cupa* natante arca mihi erat. Confestim decurro ad cymbam. Per aestum remigo, ubi propter altitudinem aquae fluctus non se frangebat ; et ut primum scapham assequor, eam rcmulco inhibens, solvo ancorale ; nam ancoram extrahere, nimii id fuisset temporis. Mox, ovans et praegestiens, scapham iu portum deduco incolumem. Haec in duodecimo erant die. 61. Mane insequente, quum speculor, sentio mari male credi : tamen quasdam etiam res volui eripere, quanquam rati non confidebam. Scalas navis ac tollenonem ad ultimum reliqueram. Optimas habebat fores diaetaf principaHs : has concupivi, quia bona erant fabricii. Cardines facile avello : fores reste firmiter colligo. Dein suculas]: cum trochleis§ assumsi; ipsius porro tollenonis ferramenta omnia: sed scapum rostrumque ejus, quae hgnea erant, trahenda per aquas destinavi, cum scaHs et foribus. Ferreum onus, uno homine non gravius, in cymba decerno asportare.

62. Impigre redii, sed aestus in lioras magis tumescebat. Tunc quum maxime intrabam portiis ostium, agmen pone tractum adeo disjectabat cymbam, ut ego perterritus funes necessario absolverim, ne demergerer. Incohimis egomet postes illos praetereo, laetus qu6d nil mihi cymbaeque accidisset, praeter asperginem profusam. 63. Ventus etiam atque etiam incrudes- cebat : post tres horas violenta flabat procella, quae totam per noctem furebat. Mane, ut prospexi, evanuerat navis.

* A buoy. f Thc cabin. j Wiiidliis.s. § Pulloy.s

B

18 REBILIUS CRUSO.

CAPUT (III.) TERTIUM.

64. JirQUIDEM ut vacuum aspectabam mare, neque lacrimatus j sum neque gemui, ne agitabar quidem animo. Sed tenerum quendam seutiebam affectum, tanquam si fessa aetate parens, cujus maguis fruimur beneficiis, legitime ac necessario decessisset. Immo non tam navis quam egomet videbar obiisse mortem. Ab bominibus abscindor, novo sum in orbe rerum, asto tanquam in aeternitatis solitudine. Ignotus me circumambit Deus, cujus sentio tum misericordiam tum severitatem, me ipsum culpans sed non amare, nec sine modo. Non in genua procumbo ; nou preces, non vota concipio ; grates non effuudo, nec poeuiten- tiam ; tamen caeca quaedam, ut opiuor, me penetrabat veneratio. Certe eram et tranquillissimus, et quasi religiose defixus. 65. Ex hoc statu me expergefacit canis, amanter blandiens. " Ah ! " quam vellem posses colloqui," inquam clare ; et amore erga canem baediculamque meam atque ipsas feles valde perteutor. Prope poenitet me, quod capram matrem occidi. Quouiam bruta animalia, si modo reciprocare amorem possiut, communem habent nobis socialemque naturam, nolo vitam eripere temere. Haec cogitans, insuper memiui, parcere nitrato pulveri quam sit bouum, pondus caprae quam fuerit molestum. Paulo post quaerebam, cur, si victum terra subjicit, malim ferarum more raptas vitas praedari. Illa sane quaestio profuudius in pectus descendit, postquam ubertatem insulae plenius compertum habui. 66. Sed exsulto, et pastis animaUbus, de fabis meis satago, quarum aliquas aqua coctas velim, j)ro cauis cibatu. Postea has coquebam cum carnis frustis, cum sebo, lardo, demum piscibus vel oleo ; faciebamque massas quadratas : tum si ahunde nihil foret in promtu, hinc et canem et feles pascebam. Semper denique hoc modo pauxinuhim carnis aut piscium pro con- dimeuto adjuugebam fabis, farinae vel radicibus.

67. Postero die, coelo sereno et mari trauquillo, Hgna tollenonis et diaetae fores ejecta sunt in Httore ; cum minore detrimento quam quis exspectaverit. Has res, ut primum possum, citra vim undarum traho ; denique in cavernas iUas, de quibus dixi, depono, et quaudo ab aHis operibus vaco, restituo tolleuonis ferramenta. Postea hunc ad navale meum constitui, propter usus scaphae. 68. Sed de domicilio meo multa erant deceruenda. Caveruas in rupe quo latius exploraveram, magis

REBILIUS ORUSO. 19

admiror. Ultra numerum videbantur. Aliae patebant, sine exteruo pariete, tanquam porticus aut ambulacrum ; aliae angusta janua, intus cameratae, junctae sunt item internis ostiis, ita ut tota rupes velut spongia esse posset. 69. Contemplans credidi, bas mari esse excavatas : nam sub pedibus pavimentum erat saxeum, molliter tanquam fluctibus rotundatum, et quasi per latissimos gradus ascendens. Omnia mea possem liic optima cum disciplina disponere ; sed de cubiculo erat praecipue cogitan- dum ; nec libebat arborem meam prius relinquere, quam munitius quiddam reperirem. 70. Illud animadverti, — nihil saxorum praeter littus jacere, quod a rupe cecidisset ; et quidem ubi gelu est ignotum, rarior esse debet talis rupium labes. Porro pavi- menta cavernarum parca tantum arena vestiebantur, tanquam vento illata. Lacunaria fere camerata erant, liic atque hic quasi stiriarum massis distincta. Aquas per rupem stillantes credide- rim saxo saturatas fuisse. 71. Littus externum, propius undas, algarum erat ferax ; internum, ultra summos aestus, aha quadam alga et eactis aliisque spinosis fruticibus opplebatur. Phires horum in decem pedes surgebant, ahquot in quindecim, Ex his eilva plurima et quasi umbraculum ante cavernas praetexebatur, nequis e mari vel a rupe opposita facile intx'd perspiceret. Ego autem, arrepta securi, continuam sub rupe aperiebam semitam, succisis cactis caeterisque, quidquid uimium obstaret. Jamque velut in meam villam me recondo. 72. E cavernis duas prae- sertim denotavi, unam pro cubiculo, alteram pro penaria. Utraque internum habebat ostium, per quod aura flabat sahabris. Senseram autem, et apud Mauros et in BraziHil, quautiim nox frigidula corpus fervoribus adustum foveret atque recrearet ; et si in magica hac horrendaque iusuhl (sic eam quandoque vacuis ocuhs contemplabar) per summos calores habitandum mihi foret, tale cubiculum magni aestimabam. Opera quaedam hic medi- tabar, si huc mea omnia congererem ; propter quod consulto opus erat. 73. Mari seu terra, ipsam ratem, sive bona mea ex rate, deducerem, aut periculosum aut laboriosum fore opinabar. Mox subit haedi cura, cui neque pabuhim hoc in loco habebam neque aquam dulcem. Mihimct profecto aquam imprimis an- quirere opus erat : sed non diu hujus rei inopiam queror. 74. Etenim postquam per spinas fruticeti longius patefeci viam, et dulcem aquam et navale scaphae idoueum invenio. Post quingeutos ampHus pedes abrupta humus erat, alveo marino intus penetrante, tanquem ostio rivuH. InteHigo alveum iiunc, quasi flumen submariuum, ad Postes Saxeos coutinuari ; intus

20 REBILIUS CEUSO.

autem navale, mihi satis profundum, etiam iu recessu aestus praeberi. 75. Hunc in alveum rivus e terra praeceps decurrebat. Spatium autem praetereundi inter rupem alveumque satis latum patebat, succisis modo fruticibus. Jam tollenonem mente destino in margine erigendum : sed redeo contentus in vallem, de ordi- natione bonorum meorum meditans. 76. Omnia de prima illa rate detraho disponoque subter quadam arbore, cum ipsa ratis materie. Latere volebam, si forte quis adveniret. Phirimas caedo virgas, quae facillime udo in solo possiut frondescere, hasque ita defigo, ut quam maxime, quidquid sit iutus, obtegant. Hiic deduco haedum, vehit suum in praesepe. Cistas quae j)ecuniam, quae astrologicam supellectilem, quae pulverem nitratum con- tinebant, has et capsas scriptorias aHasque res minores, siugula- tim ad cavernas asportavi : postea cuhuae instrumeutum.

77. Post ahquot dies, his rebus ordiuatis, coelo sereno, censeo deambulandum. Caput infula deusa, Turcarum more, obvolvor ; quod quidem iu Braziha faciebam. Balteo pistoHsque succingor, Graudem cultrum phcatilem sumo ac peram ; dein couvahem ascendo juxta ripam flumiuis. Nova in regione omuia uon possum lectoris animo subjicere, quae meis occurrebant ocuhs ; sed plura couabor paulatim expedire. 78. Avium versicolorum tanta erat multitudo, ut nisi iu Braziha praerepta mihi esset admiratio, tuuc obstupescerem. Hic autem me praesertim alhciebat pul- cerrima iha avicula, quam in Occideutahbus insuhs Angli avlculam homhilantem appellaut. Plura quidem hujus geueris passim vohtabaut, item mira papihouum varietas. 79. Immo, non modo aha prorsus arborum, fruticum, graminum, fohorum genera apparebant, nostris hominibus iguotu, verum etiam fere omnis arbor reptatorhs fruticibus, vitium aut hederarum ad instar, vestiebatur ; atque adeo, obruebantur plurimae. E tanta varietate vix quidquam primo poteram aguoscere : ceterum imprimis anquiro esculeutas radices atque iguis ahmeutum. 80. Quidquid juncorum obviam venit vel cannarum, medullam exploravi, anne idoneum praeberet fomitem. Tria demiim genera in peram selecta condidi, quae experimeuto probarem. Aridas sive hgui sive hgnosorum fohorum rehquias celerrima flamma arsuras credebam. Tahs materiae phires asportavi pugillos. Piubos quoque notavi dumosque aridos, ex quibus immeusa copia cremando sufficeretur. 81. Mox fruticem video, qui piper giguit; sed magis gaudebam, quod dioscoreas esculeutas iuveni multas. Duo harum genera optima pro certo agnoveram, — quae alata appellatur, et quae glohosa. Uherius perscrutaus, adeo abundare

liEBILIUS (jnuso. 21

iutelligo lias rcadices, ut, si conservari possiut, cibus semper futurus sit iu promtu. Jam cinchonam video arborem, colligoque ramulos plures. Ne lougus sim, satis sit narrare, me circa lios locos postea inveuisse medicas quasdam herbas, quas in Brazilia didiceram, et alias quas pro coudimentis ciborum aestimabam.

82. Acclivitas vallis augescebat. Vix quatuor millia passuum aestus marinus in terram penetrat ; sed modicus rivus iDluresque rivuli descendebant per plautas et arbusculas. Propius ad colles densantur generum diversorum arbores, grandes aliquot. Nova simul atque arida folia in eadem consistebant arbore, id quod colores pulcerrimos contendebat : immo, exoriebantur fructuum germina ipso e ramo, unde pendebant fructtis putrescentes.

83. Quinque vel sex millia continuavi iter, semper ascendens convallem. En vero, hic loci seges illa pretiosissima blauditur oculis, zea virore et auro fulgens. Plene maturam credidi. Humi jacebant grana plurima et siliquae. Pigebat me, quod major mihi pera non erat in promtu. Quantum potui, infercie- bam, jamque pro certo habebam cibum mihi nunquam defore. Tandem colles sinistri se demisere ; atque alia valHs, latior atque amoenissima, quasi hortos viridissimos in sinu suo retegit. In fronte mihi assurgebant juga altiora, montes paene dicerem, spissis vestita herbis, ex quibus undique stillabant rivuH perennes. Arbores fructificas admiror, inter quas dispiciens agnosco citros, aureas malos,* et Assyrias mfilos, quas limonas appellamus. Sane jucundissionus erat ruris aspectus, meque sensi esse opulentum latifundiorum dominum. Utramque vallem mihi tanquam pro- prium protinus assero, nominoque priorem convallem meam, vel Convallem Fluminis, alteram Hortos meos.

84. Multum me alhciebat hortorum amoenitas, copia arborum et dulcis aquae, defensioque montium. Deliberabam de commi- grando illuc, nisi quod nollem maris prospectum amittere, si navis veniret : immo, prorsiis nolui cymbae scaphaeque usus renunciare : necnon per pkiviales horas nihil cum cavernis meis videbatur contendere. Etenim hac in regione caeli Hquebat mihi dirissimas ahquando esse expectandas proceHas, quae tentoria ac domiciHa perverterent ; taH in tempestate nil cavernis esse comparandum. Pigebat me videre fructus pHirimos et optimos humi prostratos et aqua putrescentes. Arbores passim vim venti prodebant. Sine dubio autumnales procellae tantas fecerant ruinas. Serius ego hos in locos proccsseram, messe fructuum praeterita. Attamen huc sub astro tam vegeta est vis

* Oraue-e trees.

22 REBILIUS CRUSO.

terrae genitalis, ut novi fructus apparereut, qui mox possent matureseere. Plures horum concupivi, et de modo conveliendi meditabar.

85. Eedii ad cavernas alacer animi, curarum oblitus. Peram oppleveram illis rebus quas memoravi ; loculos autem vestium aromatis, gummine et citreis malis aliquot. Protiuus novos thesauros curate digero. Denique a cavernis in arborem meam propter noctem retro cedere, paulo laboriosius videtur.

86. Mane quum expergiscor, seutio dierum me amisisse com- putatiouem. Ne prorsus fierem barbarus, ad disciplinam puerilem me reduxi. Dies incipio in digitis numerare. Quid uuoquoque die fecerim, ego mihimet recito ; inde comperio, quinam sit hodiernus dies. Tum volo mathematicus rationes retractare. Dixi me quatuor Ubros e navi avexisse. Unus erat precum sacrarum Hbellus, secundum normas Papales : alterum erat de Geographia. : tertium nihil habebat nisi numeros ad usum navi- gandi digestos : quartus ipsam nautarum mathematicam tracta- bat. Hanc perlego Hbenter. Quippe non soKim soUtudine animum avertit, sed absolutius qiiiddam et sublimius subjecit cogitanti, ue semper de meis tantummodo curis satagerem.

87. Quaerere potest lector, qui factum sit, ut ego, patre invito navigans, nauticam mathematicam edidicerim. VideHcet, ad- modum juvenis Londinum petii, navem anquisiturus, in qua peregre irem. Magna mihi tunc illa felicitas videbatur, quod humanissimo cuidam viro, navis magistro, incidi, in Guineam navigaturo. Is me clementissime exceptum, pro suo sodale habuit ; persuasitque ut, quantam maximam possem conquirere pecuniam, hanc commutarem idonea merce qualem ipse admone- bat, et apud se collocarem. Ego igitur quosdam ex amicis pecunias rogabam, hique, exorata matre mea, fortasse etiam patre, quadraginta libras AngHcas ad me remiserunt. Eas autem magister optimus sic administravit, ut, ex Africa demum reversus, mercem quam rettuH, nempe aureum pulverem, Londini trecentis hbris AngHcis mutaverim. Porro (quod eram lectori demonstraturus) ipso in cursu, cum benevolentia vere paterna, omnia quae navis magistrum scire oporteret, dihgentissime me docebat, praesertim astrologicorum praecepta, viasque caelum servandi. Ego sane, tanta oaritate delenitus, summa industria haec in studia ineubui, rediique ex hac expeditione magnopere auetus mentis vi, sive ad navigationem, sive ad mercaturam. Atqui, 0 meam maximam calamitatem ! amicus iHe summus meus atque alter pater, morbo vehemente correptus, deeessit

REmLIUS CRUSO. 23

subito. Hiijus me tenera subit memoria, dum praecepta mathe- maticorum retracto, dum stellam Polarem observo, locique latitudiuem (quam appellant astrologi) colligo ; item dum noctibus singulis omnium horologiorum Ubramenta convoluta iutendo.

88. In animo imprimis erat, ut Cristiano more septimum quemque diem quodammodo reHgiose observarem ; enimvero mecum constituebam septenorum dierum opera. Sic (credebam) temporis computationem eram servaturus. Mox vidi fore ut multa me prohiberent ullam praefinitam laborum rotam persequi ; necnon sine reHgiosa contione res nihiH mihi erat dies Dominicus : itaque ad aham rationem me propere converti. Novae lunae observantur faciUime et paene necessario. Navis fracta erat nocte proxima post novam lunam : quando altera advenit nova hina, decrevi mecum, atque unum defodi stipitem propter mensem lunarem. Postea elegantiiis res administrandas censeo. PaxiUos praeparo tredecim modicos et compares, gemens identidem si universum annum hic mihi degendum erit. In assi idoneae magnitudinis tredecim foramina terebro, ilHs paxihis accommo- data. Quoties redit nova luna, paxiUum solemniter infigo. Post lunam tredecies novatam, cunctos extraho paxiUos, grandius terebro foramen et grandiorem insero palum. Hic pro anno lunari valet. Mox procedente hma, menstruos paxihos ahum post aHum restituo. His constitutis, nova quivis luna poteram computando affirmare, quinam esset ille dies secundum Europeas temporis rationes.

CAPUT (IV.) QUAKTUM.

89. T AM ad res convehendas trahulam decerno parare : nam y rei fabrihs non eram imperitus. Hanc profecto artem in Braziha magnopere exercebam, cvxm propter varios usiis, tum quia ipse me animus excitabat. FabriHs nempe opera valde fuit necessaria nobis, nec servis nigritis satis bene cognita. Faber noster Hgnarius, bonus ille quidem vir, maHeo fortiter feriebat, serra patienter laborabat : sed accurate metiri, coarctare commissuras, immo, rectam Hneam ducere, vix calhiit ; nedum designare opus. Si novam quandam casam vel ofi&cinam struere oportebat, praepropera ejus industria absurdissimique errores angebant mc. Itaquc huuc duni paro docere, ipse artem disco.

24 REBILIUS CRUSO.

Matbematica mea scientia qualicunque adjutus, poteram sane plura animo moliri, in cliarta describere, constituere, computare. Mox ipsis ferramentis manu preliensis, delineabam, dissecabam, runcinabam ; nihil quod lignarii fabri est, intentatum relinquo. 90. Jamque, ut dicebam, ad confingendam trahulam me converto, quae et per arenas et super leviorem rupium superficiem faeile currat. Dolio quodam hgneo, quod perfractum erat, detraho circu- los ferreos. Hos, velut calceos, trabibus duobus brevibus paribus- que, leniter curvatis, subjicio. Supra, simphcissimum constituo currum, in quo vehatur onus viribus meis tractu non nimium. Eestim addo, atque finitum est opus. Quoniam in recessu aestus continuus erat arenae margo a praesepi meo usque ad portum, bac via, quaecuuque vellem, in animo erat trahere : nec jam manibus humerisve portabam. Postea domum ipsam curatiiis digero atque excolo.

91. Conclavia vero habui nulla; plura quidem septa, siquidem unaquaeque caverna, sen locus cameratus, erat pro septo. Principale septum Lmeum ipsiusj erat cubiculum, de cujus muni- mentis erit dicendum : dein penaria, pro cibo quahcumque : tertium, culina ; tum, fumarium ; deinceps arinamentariwn sive Jabrica ; sextum erat museum. In museo hbros, horologia, astro- logicam supellectilem, hbram trutinariam, materiam omnem scriptoriam repono, cum sella ^e tribus quas habebamj optima. Harum rerum ahquot cum pecunia in cistis erant : mensam postea confeci. Septimum septum continere debebat ignis mate- riem ; lignarium appellabam. Octavum pro fructuario cedebat. Novum pro haedi stabulo destinabam. Decimum ac remotissimum nitrati erat pulveris repositorium. 92. Cubiculum autem tale fuit. Angusta ac celsa fenestra intrabatur, cujus limen quinque pedes ab externo solo, duos ab interno aestimaverim. Alteram intus babebat fenestram, per quam aura flabat salubris : banc tamen, prae multa mea cautione, transenna protexi. De vallanda externa fenestra cogitaveram ; sed arboreum meum opus imitari, in saxo nimis difficile videbatur. Plures portarum formas con- sidero, mox rejicio. Puteum potius volo sub fenestra fodere, quem ipse scalis transeam, deiu scalas intus ad me retrabam. 93. Navales scalae meri erant gradus Hgnei, firmiter constricti funibus, qui pondus hominis tuto sustentabant. In navis hitere septem amplius dependebant pedes. Latera nunc his adjungo lignea, tantummodo ut rigorem, non ut robur addam ; nam funium robur sufficiebat ; sed quia flexiles erant, id bic erat incommodum. Scalae sic refectae octo pedum habebant longitu-

RKBIT.IIIS CRUSO, 25

dinem. 94. Deinde ligones recognosco cunctos, et raarras bifurcas trifidasque, si quid honim possit cuuiculariae liastae vicem gerere ; sulum enim calcarium robusto egebat ferramento. Talia inveni instrumenta, quorum ope puteum, brevem sane, defudi sub ipsa feuestra, duo tantiim pedes altum, sed quatuor amplius a rupe exstantem. Vecte ferreo, quauquam non acuto, graviora saxa amolitus sum, postquam initia penetrandi factu sunt. Tum liuc puteo adeu protectus videbar, ut ne a pardo quidem foret metuendum. 95. Illud enim me confirmabat, quud feles ferae quae non Luaribus confisaej venantur, nunquam possent coujectare, quid in meo cubiculo dormiret. Ego veru interdum serpentes quoque formidabam : sed nunquam ne unum quidem anguem, magnum parvumve, mea in insula vidi ; quae, velut Hibernia, saucti Patricii benedictione videbatur frui. Stelliones erant in caveruis, quos fovebam, quia muscas insectasque comedunt : et sane facile mansuescebant. 96. Si ligonibus res non cessisset, fodinam paratus eram nitrato pulvere displodere. Praetermisi narrare, me, postquam dolium pulveris nitrati [aqua mariua corruptij deportavi, intus crustam invenisse duram, intra quam pulvis siccus erat et plane incolumis. Crustam malleo comminutam reservavi, et pro experimeuto, vel lusus causa, ali- quoties in pyrotechnicam adhibueram, diffisus posse in ahquam utihtatem couverti. Postea credebam rudera haec nitrata ad fodinas displodendas esse accommodata : igitur asservavi, si forte usus veniret. 97. Pulvere nitrato eram iJrofecto assuetissimus, de qua re libet amplius explicare lectori. Eteuim dum degebam in Brazilia, maximo studio L^iissilis plumbi dirigendi peritiamj colebam. Nec sane unquam hujus exercitatiouis fueram alieuus ; sed neque patriam circa urbem, neque super mari opiDortunitates eam excolendi reppereram. Attamen in Brazilia, rure aperto, ingentibus silvis, ubi j)rodigiosa insectarum vis Lmirificam avium quuque copiamj in aeternum praestat, si quis sub sole potest esse agihs, ad aves veuandas ipso agro attrahitur. Primu habebam ignipultam quandam a domino meo Maurusio dereptam ; mox meliores quaesivi, imprimis ex Lusitania. Postea Helvetici cujusdam viri, qui Eomae mercenariorum miHtum praefectus fuerat, ignipultas duas vel optimas forte potui emere, uuam duo- rum tuborum ; quas quidem hujus filius, post patris mortem illatenus evagatus, inter ahas res vendidit. Equidem ad tela illa probanda in scopum ahquando collineabam : sed quia valde iucertus erat a longiuquo jactus, plures ac minores uuo iu tubo conferciebam glandes, quae, per aera dispersae, latius ferirent.

0

26 REBILIUS CEU30.

Furca item bitubatn illam snstentabam, propter certiorem ictum. Et quoniam graudiores illic abuudabant alites, ut vulturius, ut ferus olor, ut grues atque ardeae nostris diversae, — nec deest struthio quidam — lios quoque pilulis olorinis petebam, jaculan- dique omnino peritissimus evasi. Prob caecitatem hominum ! quippe nesciebam quantum in sohtaria insula haec mihi ars esset profutura.

98, Simul ac cubicukim satis firmaveram, vohii illuc commi- grare, cunctis cum animahbus meis. Haedus pauhilum clauda erat, id quod non dolebam : tanto minus erat me effugitura. At vero tres jam mihi erant haedi, de quo narrandum erit. Ceteriim falcato gladio Lquidquid idoneum videbatur herbarum aut frondiunij demetebam et convehebam ad cavernas : multum sane lSoH expositum siccatumqucj recondidi. Haedos omnes suo in stabulo composui.

99. De novis haedis iucipit narratiuncula. Trahula jam mea adjutus, cupidiuem admiseram venandi iteriim, ne cani felibusque caro deforet. Trahulam per clivos clementiores sursum traxi super molli brevique herba, ignipultam in trahula habens. Canem non potui retinere, quin Iepu§cuIos venaretur : is prorsus evanuit. Ego ut primum iu scopulosum deveni iter, trahulam omitto, inter saxa serpo. Emergens capram conspicor cum haedis ad stagnum herboso in pratulo. Non me fugerunt, neque demonstrabant metum. Decerpo gramina, accedo propius et porrigo. Haedi accurrunt, libenterque rodunt. Ego cornua eorum resticulis cingo, et laqueis brachio meo adnecto. Iterum iterumque de- cerpo gramen, studeoque mansuefacere. Accurrit mater capra, grandis et robusta ; haec quoque e manu mea comedit. Poeni- tebat me, quod voluissem tam cicurem animantem occidere ; nunc robustiore eam adnecto reste. Sed ut primum vi se tractam sentit, violenter retorto capite manu se mea abripit, et priusquam me possim reeolligere, cum reste effugit. Exiguo temporis inter- vallo convertitur. Haedos mecum videt, et directo cursu Lsummo cum furorej me petit. Magnum equidem sensi esse periculum, nam et cornu incurrentis et ipse impetus lethalis esse poterat. Coactus me tueri, demittor in dextrum genu, ne deerrem, ignipul- tam constantissime dirigens. Vix quindecim distabat pedes, atque ego ignem emitto, Quanquam capite et collo transverberata, plures gressus illo impetu evecta est, titubansque ad dextram meam procubuit emortua. 100. Obstupescebam, incertus quid facerem. Mox capram libuit omittere, haedos attiuere : nec longa erat ad praesepe via, per ardua descendenti. Gramina etiam

RKBILIUS CKUSO. 27

atque etiam decerpsi recondidique iu sacculum ; et siquaudo male sequerentur liaedi, grameu aute ora ostentaus, alliciebam. Hoc modo incolumes deduxi, gaudeus praesertim quod luas et femina erant. Paxillis celeriter prope claudam haedum adveuas depaugo, Buggero gramina ; tum festino, matrem reportaturus. Regressus, trahulam coactus sum per asperiora loca, ut possem, subducere, dum mortuam assequor, quam aegre in trahulam compouo; dein satis laboriose hanc cum iguipulta per saxosa loca deduco, mox facihus super clivis herbosis. Illam, ut priorem, demergere in pelvi sive pisciua volebam,-sed spurcam credidi : quare nil mehus noveram, quam ut iu praesens ramis froudosis corpus operirem : etenim ligo et pala non eraut in promtu. 101. Jam de ferarum audentia reputans, iutelhgo homines hac iu insuhi esse ignotos. Id multiim me solatur ; uam quautumvis sohtudinem detrectabam, barbaros saevosque homiues formidabam louge amplius. Porro si lepores avesque, aeque ac capri, homiuis metu vacaut, si uunc haec animaha facile mansuefiant, stulte absterreri opinor. Itaque magis magisque pulveri nitrato parcendum decerno, et, quidquid ferarum posset, mansuefacieudum.

102. Etiam cougerebam pabulum. Multas deportabam siliquas zea plenas, et dioscoreas ahasque radices ; item cepe, bulbos, condimenta. Caprae secuudae carnem partim siccaveram fumo, partim sale coudiveram, uec jam de cibo eram solhcitus. Duas vias e caveruis ad summam rupem hgone ac vecte tutius jam mtiuio ; uuam, qua primo illo mane, prospecta scapha, per prae- cipitia atque algas degressus sum ; alteram ex portu praeter navale meum. In difficihore loco Lstipites duo firmiter defossosj fune conuecto, qno audacius securiiisque desceudam ; tum gradi- bus incisis, opus perficio.

103. lu reportauda capra, tralmlae me quodammodo poenitebat. In arenis quidem beue currebat, item j)er saxa levia gramine vestita ; sed iu feraci humo super spissis variisque herbis, inter admistos frutices, trahere quam portare difficilius fore seutio : ad dioscoreas, ad zeam, ad citros ahosque fructus couvehendos peras Bacculosque meosque humeros auteponi oportere trahulae, nisi mehorem potero muuire viam : id quod me male habet. Igitur uuiversam viciniam explorari cupio. — Dixi me ab excelso quodam colle prospectasse. Hoc colle iuferior alter, qui cavernas meas fere ex adverso despiciebat, httoris aspectum superiori ademerat. Quum, ascensa rupe, in inferiori colle asto (quem Speculam meam nominavi) admirans gaudensque propiorem httoris oram coutem- plor. Ad dextram, id est, ad occideutem, fluminis video ostium,

28 REBILIUS CRUSO.

deinde portum meum, tum in fronte promontorium modicum.* Contra autem ad sinistram, id est, ad orientem, inter liumiles rupes ac mare, acclivis planities arboribus proceris mire luxuria- bat, palmis praesertim. Supra, pone rupes, palus quaedam seu lacus angustus extenditur : rursus super hoc novus atque excelsior rupium ac saxorum ordo, unde pluvias credo in paludem colligi. lu ora paludis viridissimas adverto lierbas, plurimasque aves aquatiles. 104. Sed ego ad interiora me converto. Ab excel- siore illo colle arbores quasdam in cavo loco videram, non multas illas quidem. Jam exj)lorans perspicio omnia praeter summas arbores abscondita mihi tunc fuisse, interjecto quodam inferiore grumo. Clivus ille montis quasi pelvi erat ingeute excavatus, in quam multum aquarum ex scopulosa illa regione confiuit. Hae, graminibus sustentatae, perpetuum sufficiebant rivum, qui in flumen, non longe a praesepi meo, decurrebat. Inde fuerat mihi primus ille dulcis aquae haustus. Hac in pelvi (nam proprium hujus formae nomen nescio : — convallis non erat) consistebant arbores plurimae, Europaearum aspectum praeferentes. Amplius postea perscrutatus, repperi has non esse nostratium ad instar, tamen fructui lignoque utiles. Hunc locum appello Saltum meum. 105. Hiuc poteram ligna devehere, sive ad fabriles usiis sive ignis gratia, multo facilius quam a fluminis convalle. Quippe grandis ramus vel ipse arboris truncus, tractus seu humi devo- lutus, ad rupem erat facile descensurus. Sic postea saepius rem gessi. Minora ligna, quae igni debebant inservire, ex summa rupe praecipitabam. Sed propter graviora, quae diffringi nole- bam, robustam delegi arborem, ipsum ad marginem, unde magis praeceps erat rupes. Cursui tum devolventis ligni, fune circa hujus stipitem contorto, moderor ac tempero, donec ad fundum pervenit. Sed haec post aliquot menses.

106. Quo melius intelligat lector mearum rerum statum, de situ insulae et varietate tempestatum quaedam sunt dicenda. Insulae latitudinem (quod Geographi appellant) satis compertam habeo : poteram sane in stella Polari observanda errare, sed non multum : gradtis, credo, habebat duodecim (12°) ab aequi- noctiali circulo, Septentriones versus. De longitudine nihil pro certo confirmare ansim : arbitror tamen atque autumo eandem esse atque insulae quam Portum Opulentum ( Porto Rico) appel- lant Hispani. Nostris vero in chartis nihil omnino hic denota- batur : porro quaenam sit meae insulae longitudo geographica, minime nunc refert. Proptertempestatum notitiam satis est tenere,

* He is looking southward.

RKBII.IUS CRUSO.

29

bis in anno solem super verticem insurgere, ultimo fere Aprilis die, sextoque fere Sextilis. Intra bos continuatur aestas, quae tamen imbribus satis violentis dividitur. Imber quotidianus ac modicus fere ad finem Junii mensis cadit, sed ipso in fine est sane immodicus. Post boc siccitas et calor subsequitur. Maximos autem calores in tertia fere parte bujus aestatis pono ; vel, si ad amussim denotandum est, triginta sex dies ab Idibus Quintilibus perdurat aestuosum tempus. Hos intra dies rarior est pluvia. Quiescit ventus triduum vel quatriduum ; tum vespertinus turbo sane violentus, attamen gratissimus, aera recreat. Hic rerum ordo fervoribus moderatur, longo mense amplius. Tandem summa aestas disturbatur et quasi convellitur horrendis et pervicacissimis turbinibus, seriori in parte Sextilis. Hinc procellosum illud mare, quod nostram abripuit navem. In Februario item mense debent expectari procellae ; sed neque harum tempus praefiniri potest neque violentia compares sunt aestivis. In tempestate procellosa abundant fulgura, post quae frigus ossa penetrat. Sed baec frigora si excipias, jucundissima est aeris temperies. Pluvia ut phudmiim cadit tenuis ac dulcissima tres vel quatuor horas unoquoque mane per plures anni menses. Nisi per tonitrua, veste ad defendendum frigus non opus est, sed contra solem vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus ventus plures per dies mirum frigus incutit, sed semper citra gelu. Nec calores conqueror. Lusitanum vel Anglum hominem equidem credo, si neque temetum imbibat et carne parcissime vescatur, (id ipsum apud Mauros didici,) totum per annum posse laborare salubriter, modo per maximos fervores prudentiam ad- hibeat. In hieme certe (id est, dum sol a meridie stat) si nimium exuaris vestimentorum onus, ipsis in Anglia AngHs ad laborem par eris. Spirante Cauro post fulgura, lacerna, ac spissa quidem, carere neutiquam potui : ignem ahquoties fovebam, sed raro.

107. Ego autem quodam die quum pluvia mature destiterat, cymbam ingredior remigoque non sine timore circum iUud pro- montorium quod caeruleam terminat rupem, Plurimas palmas video, quas credidi ejus esse pretiosissimi generis, quod vulgo Nux Cocus appellatur. Multae ahae arbores fruticesque mihi ignoti iUic stabant, sed ipse httoris acervus Portum meum referebat. Tantum omnia hic amphora atque uberiora. De algd eaepius memoravi. Ahud nomen non succurrit ; etenim nostra- tibus viris res ipsa ignota est. Hic denoto, algas illas, ut plurimiim, non marinas fuisse, sed raaritimas, ultra summum aestus terminum. Hi reptantes erant frutices, diversi generis ;

30 REBILIUS CKfSO.

hibiscos, acanthos, conjectura dixerim. Sane erant pulcerrimi, puris distincti foliorum ac florum coloribus. 108. Deambulo in littore, cocos admiror : multum cogito ac vescor spe. Subito memini remos vel optimos e coci trunco fieri, scaphamque meam remis carere, Securim mecum habui. Unam e minimis cocis statim exscindo atque obtrunco. Caputhujusin cymbam congero, ipsam destino fune trahendam. Sed quum volo redire, aestiis recessus me impedit : nam circa promontorium, ubi fuerat mare, nunc saxa longiiis excurrebaut, quae metuo circumire, ne in profluentem ahquam marinam implicer. Tandem super saxis ingrediens, flexuosum reperio iter aquae, in quo cymba natare possit. Hanc tralio, saxis ipse insiliens. Postea truncum illum super humeris asporto per eaudem viam ; mox, cymbam ingressus, me atque mea omnia domum laetus reporto.

CAPUT (V.) QUINTUM.

109. XDLUVIA quoties caderet, intus me abdidi, et in excolenda j domo satis habui operis. Armmnentarium meum praesertim cum exultatioue cordis aspiciebam. Arma igniaria cuncta, rite emundata, perfricata oleo, hamis ad muros suspendi. Mensam fabrilem suo in loco constitui ; juxta hanc, repositorium fabrile : in augulo, ferramenta agrestia. Quotidie suum quidque in locum severissime repono, experientia doctus sic facillime quidque inveniri, ubi festinato opus est. 110. Porro in penarid ac culina multa ordinavi. Scalas quas ad cubiculum intrandum adhibebam, compagi cuidam lignefe per hamos annulosque sic annexui, ut, super his astans, carnem supra ijprocul felibus sus- pensamj possem attingere ; possem quoque disjungere scalas, quoties vellem. Quando memet objurgo propter nimiam carnis cupidinem, respondeo, me ipsis felibus consulere, ne suum ipsae cibatum deperdant. In penariam cellam doHa item atque arcas plures collocavi : alias quidem in fructuario meo. Ceterum pro cuHna sumseram ejusmodi cavernam, cujus in angulo erat quasi focus naturalis. Eimam quandam vidi, per quam fumus exire poterat : hanc ferreo vecte amplio. Porro foramen majus effodio supra, ne fumus per culinam vagaretur. Exibat autem in alteram minorem cavernam, quam pro Jumario destinabam. Hic carnem suspendo, siquam induratam velim. Tum fumus, hoc modo diffusus, minus erat me proditurus : nam vehit nebula in rupe

RICBILIUS ORUSO. 81

poterat videri, In rujnnrio autem meo, qiiidquid ligni ex nave dcportaveram, et quidquid materiem iguis Labebat, illud omne reponebam. Vela quoque huc deposui, sed pariim contentus loco.

111. De corpore curando qusedam si narrem, ignoscet lector. Quae sequuntur, plures ad menses, immo annos, pertinent. Dixi me sub aqua mariua, post tertium in insula diem, vestes immun- das lapillis oppressisse. Postea reputabam, — si vel saponem haberem, operae non fore pretium has nostro more in splendorem recolere. Spurcitiem vestimentorum non e colore consistere, atra essent an candida, sed e cutis excremento, quod quidem salsa maris aqua optime amoveretur : mauibus autem ac sapone fricatas, deteri vestes. Quapropter has ipsas, sole siccatas, iterum postea induebar. Deinde etiam simpliciorem excogitavi viam. — Postquam expertus sum, vespertina natatio quantum reficeret corpus, decerno, sub solis ocasum unoquoque vespere, ipsa in tunica, cum feminalibus linteis ac tibialibus* (id est, tegumentis crurum gossipinis) denatare in portu meo. Egressus aqua, exuor vestimenta, coutorqueo manibus, suspendo, alia induor. Illa altera mane sicca invenio. Itaque recente semper vestitu liernoctor. Sane per summas_ pluvias aegerrime sicca- bantur res : tali in tempestate madidas vestes in culina sus- pendebam.

112. Praeterea, cuti fricaudae do operam, neque caesariem prorsus negligo. Sciebam enim, inter barbaros, si qua sit gens sanitate, proceritate, decore corporis insignis, hanc praesertim cuti curandae semper dedi ; sin autem me illuviei permisero, in nullam non spurcitiem posse delabi. Equidem e nave meas habebam mappas atque mantilia cum sudariis. Mappae deter- gendae corpori nimium leves erant; mox in caloribus has adhibui ad genas protegendas, Arabum Scenitarum more. MantiHa, ut quae villosa maxime, dum durabant, prae ceteris approbabam. — In capillorum supellectile niliil egomet habueram, praeter unum peetinem atque unam scopulam setosam : sed totidem, quae magistri navis erant, avexi, phiresque nautarum pectines. Nautis scopulae nullae erant. Scopulas equidem magni aestimabam ; nam diffisus sum posse reparari. Barbae, ipsa in navei, semper promittebantur; nec in mea insula me radebam, quanquam haberem uovaculas ; sed forf ice identidem tondebam leviter aut capillos aut barbam.

113. In tempestate procellosa, praesertim post fulgura, propter frigus Cauri, quoties desisterem ab opere, lacernam induebar, nec

* Stockings.

32 KEBILIUS CRUSO.

spernebam ignis solatium. Sed tum maxime poteram laborare. Nova gramina aut radices aut viridem zeam, optima caule melio- rem, aut ligna reportabam ; porro utrumque tramitem quo in summam rupem evadebam, comparabam in melius. Quippe rubram super rupem sperabam fore ut trahiila tandem subiret. Quodam die imber superveniens infulam capitis meam bumore saturavit, et, tergo profuse madido, caurus ventus acerrimum mihi frigoris sensum incussit. Domum cucurri magis quam incessi, mutatisque vestimentis deliberabam. Serica mea umbella e nave in promptu erat ; sed ubi maniis esse deberent hberae, hac titi non possem. Inter pluvias nimium sensi solis fervorem, nec infula potui carere. Hic omnia narrabo quae excogitavi, quanquam j)lures per menses.

114. Caprarum pelles servaveram. Sane molles erant et deli- catae. Harum laciuias duas commoda magnitudine abscidi, quae pro cucullo forent. Junxi supra, a fronte usque ad occiput ; inde per cervices defluere permisi. Ij)sa in dorsi spina duplices cade- bant, contra pluvias solemve umbracuhim. Caput atque adeo infulam comprehendebant arcte. Quoniam femineae quas habebam acfis tenues nimis erant h-agilesque, idcirco sarcinarias adhibebam actis cum tenuissimis funicuHs : his satis bene consuebam. Sed depsere volo internam cutem, quod quidem artificium parum cog- noveram. Ego autem cinchonam aqua decoxi lento igne, ut aquae remaneret quam minimum, quam maxima autem foret ejus potentia. Mox infudi in ferreum artillatoris fercuhim ; super- pono pellem, ut iuterior pars imbibat cinchonam. Post biduum, longulo ac levi lapide, quem pro magide* aestimabam, oleum pice imbutum imprimo atque infrico in pellem : jamque pro depsta accipiebam.

115. Etiam summis in caloribus vix sufficiebat tunica,f nam contra insectas tibiaHbus:|: erat opus. Sed dorsi quoque tegumento carere nequaquam conveniebat ; id quod probe sciunt Lusitani. Atque erat mihi sagulum Lusitanum vel optimum, nisi quod propter nigrum calorem radios sohs imbiberet : quare aut albis testis marinis aut spiuis fortasse hystriceis vellem sane dorsum obtexere. Jam, quoties humeris quidpiam portandum erat saltem asperum ac grave, suffarcinamentum desiderabam, ne excori- arentur ossa. Intellexi spissa tegete esse opus, quae humeros, si onus portarem, defenderet ; porro solem pluviamve rejDelleret, nec imbiberet calorem. 116. Tale tegumentum demiim contexui, postquam juncos cannasque insulae paulo meHiis cognitos

* A roUing pin. t Shirt. l Stockings.

RKBILITIS CRUSO. 33

haberem ; neque ullo vestimento superbivi magis. Coutra calores superficiem tegetis matlefaciebam ; inde frigus gratissi- mum me recreabat. Item mappas ac liutea Lquautum possemj reservaus, roscidis foliis callide obvolutis amicior caput, unaque deligo fascia sive taenia. Quoties ex laboribus ac calore requies- cerem in umbra, poteram, detracta infubx, crines madefacere : tum vero assumebam ciugulum, ne in viscera admitterem frigus. Sic caput frigidulum erat, corpus tepidum.

117. Scapham autem, mense Decembri nondum finito, gestio instruere. Coci truncum, quem deportaveram, cortice exuta, difficulter saue secundum longitudiuem dissecaveram serra, et in remorum formam magis magisque caedebam. Etenim cymbae remi tauquam j)ro exemplare prostabant. Ad remigandam quidem scapham sex homines cum sex remis adhibebamus, quatuor ad miuimum. Ego, unus homo, duo iugentes remos moliens, nihil possem contra fluctus vel contra profluentem maris facere : attamen restagnaute mari ac vento, unus prope debihs remex aliquantum usui foret. 118. Circa Kalendas Januarias serenissima in tempestate malo veloque scapham in- struxi. Ancoram ejus cum arcorali atque iUa arca, item tollenonis ferramenta, jamdudum ex arenis recuperaveram. In portu saepius exercebam tum vela, tum remos ; hosque in melius figurabam. Quorsum haec, nesciebam equidem : enimvero nisi perquam leni aura non auderem exitum ; sed in scapha videbar quasi novam quaudam tenere vim, necnon ipsam navigandi artem inani amore fovebam. Mox operae, quam prius in scapha navaveram, diffisus, iterum carinam sarcivi. Ubicunque rimas metuo, argillam pice oblitum firmissime iufercio, donec omnia viderentur tutissima.

119. At marinas profluentes, si quae esseut requiescente vento, volebam propter scaphae salutem cognoscere. Has ut explorarem, clementissimo sub vento, ulterius Lmeridiem versusj in cymba processi. Ecce autem, quando duo amplius millia eram a terra, jugum montis longe altius quam excelsus ille collis a quo ter, quater prospexeram. Ab huc monte terram opinabar sensim desidere usque ad hortos meos. Jam video, si insulam ac maria recte prospectare vellem, montem ilkim esse conscendendum ; idque meditor. Postea recordor, me ipso a colle eundem vidisse montem, sed tantam esse ejus altitudinem tunc non suspicatum. 120. Quanquam neque mites vellem feras timore mei implere, neque prodigere nitratum pulverem, decerno tamen exercendam esse jaculandi artem, ne obHviscar, neve ipsa arma robigiue cor-

D

84 REBI7JUS CRUSO.

rumpantur. Versicolores quidem aves, quales fere inveniebam, vix me fugiebant ; sed aquaticae quaedam volucres, nostris non valde dissimiles, omni astutia ac metu evadebant me. Has credidi advenas esse, assuetasque bominibus : praecipuam earum sedem postea conspicatus sum. Ego autem has pro cibo et propter teli exercitationem occido. Ansites erant, anseres, olores, plumis formisque non omnino nostrarum ad instar, porro plurum inter se geuerum. Has, ut plurimiim, plumbulis in ora tautum maritima petebam, ne teli fragor ceteras terreret feras : canis autem, sive in terram sive in aquam deciderent, acerrime eas reportabat. Si protiniis comedere non placeret, nec egerem quo canem pascerem, in fumario suspeudebam. Quippe fumus et maturabat carnem et putredinem avertebat. Assae potius quam aqua coctae mibi placebant ; sed carbonem, Anglorum more, alte exstruere nequivi. Supra ignem asstire necesse erat : quare alitem, membratim concisum, filis ferreis, tanquam verubus, trajectum, vivas supra prunas ambnrebam.

121. Eodem fere tempore columbas quasdam facillime nan- ciscor. Dum colle regredior obambulans, alarum stridorem audio : mox conversi;s volatum quasi columbarum agnosco. Hae aves in cavum saxi locum se recepere, quem oculis facile notavi, credidique me posse illuc ascendere. Postquain cuncta coujec- tando emensus sum, virgam arboris Labscissam pro signoj terrae infigo : tum domum redeo meditans. Quantum possum celerrime columbariam cellam, perlevem illam quidem, compango : hanc liumero portans eundem locum repeto, jiost biduum. Virga illa eminens fit index ; saxum ascendo, pluresque in cavis inveuio nidos, quibus ova noudum inerant. Unum nidum in colum- bariam meam cellam transfero ; mox advolavit columba, intra- vitque cellam nidum repetens. Id gaudeo, et relinquo cellam. Post plures dies reversus avem nido insidentem invenio : quam ipsa cum cella motu clementissimo reporto domum ; atque illa intrepida manebat. Conjux postea subsecutus est : ambobus, ut poteram, quotidie dabam cibatum. Postea turriculam confeci columbariam, columuae iuuixam, securitatis ergo : nec pullos volebam mactare, sed in spem amplioris prolis reservabam.

122. Cibi quidem satis superque milai erant, si modo convehere possem. Sed quo magis ruminor, laborem dej)ortandorum fructuum horreo magis. Hoedos iu praesepe reduxeram, ne graminibus quoque congerendis defatigarer ; tamen Lilla in con- valle depressaj oueribus gravabar, neque trahulam poteram adhibere, propter novarum herbarum luxuriem. De tractoriis

REBILIUS CRUSO. 35

jumentis paene desperavi, videbarque in servitutem laboriosissi- mam devotus ; sin requiem capto, protinus mens fiebat miserior. 123. Accedebat quod calceamentis deficiebar. Nautge super nave aut nudis pedibus aut tenuissimis soleis agebant. Caligas ego et magister navis habebamus, sed ego magnitudine pedum supera- bam. Porrd saepiiis ex necessitate mare iugredienti, corium caligarum se contraxerat. Ego autem post tres laboriosos dies, pedibus aeger, nolebam exire. Omnium rerum me taedebat, Nova luna jam intraverat. Assim ego quadratam coepi incidere, inscriptionem quasi sepulcri designans. Talis erat :

Illud iteravi ter quaterque.

E.EBILIUS Cruso,

Anglorum civis,

Mauroriun captivus,

Braziliensis colonus,

Hic naufrdyus solitarius,

Hominum miserrimus,

Quintum jam mensem

enecor.

hominum miserrimus. At subito vocem quandam sensi, non auribus, sed corde : " Tune omuium miserrimus ? Tu, qui summa pace frueris, in pulcerrima uberrimaque in- sula, sano validoque cor- pore ! At ne te Deus Mauris iterum praedam projiciat vel morbo feriat ! " 124. Coliorrui. Tum reputabam : " Anne boc illud est, quod vates sacri summa in solitudine afflatum Dei quaerebant ? Numne igitur me quoque intrat ille afflatus?" Mire profecto agitabar. Dein memet increpui : "0 fatue Rebili, sauae non es mentis. Imaginaria sapientia veraque deliratione capieris, si divinam credes te audire vocem." Pro- teniis velut demortuus hominibus, vivus necessarie coram Creatore meo, mira quadam ac nova audentia illum compellabam, et quasi votum concipio. " 0 Supreme ! quisquis es (inquam), nimius tu es mihi : pavesco fanaticam demeutiam. Sed dulcem redde homiuum aspectum ; tum prudentius te cognovero, plenius venerabor." Post haec tranquillior fiebam : sed periculosa esse sensi intervalla industriae, nisi oblectatione aliquii solarer. Quare pictam avem psittacum, si possim, capere ac mansuefacere de- cerno, si forte mecum colloquatur. De macaco* cogitaveram ; sed timui has bestias, ne maliguo forent iugenio : sane aliorum generum alii sunt mores : itaque hoc consilium deposui.

125. Mox lepores quoque volo capere. Quippe saepius capta- veram, neque ars mea processerat. Lepores ilU (scu rectiiis cuniculi : ita credo : sed quia caro leporem potius referebat, id-

* Monkey.

36 REBILIUS CRUSO.

circo ex prima illa nocte lepores semper appellaveram ;) attamen gallinarum domesticarum more se gerebant. Quam proxime sinebant me adire, tangere non sinebant ; sed iu cava terrae prorumpentes, inde me intuebantur. Laqueos instruxeram plures, sed frustra : jam piscando experiendum esse arbitror. Super nave flagra aliquot robusta erant, quae (nam fatendum est) ad flagellandos nigritas comportabamus, si ratio tulisset. Horum tria offenderam, avexique propter lororum usus. Nunc unius in fine hamum piscatorium grandiorem affigo. 126. Virgam quoque praeparo tanquam piscatoriam, sed breviorem, resticula instruc- tam : huic fasciculum tenerarum herbarum adnecto. Tres saeculos super humero portaus cum virga flagroque, leporum adeo locos. Siuistrafascicuhim jactans, ad ludum alhcio. Post paulo lepus incipit, ut fehum catuh, persequi fascicuh cursum ac gramina ejus subinde rodere. Flagrum ego dextra tenens, oppor- tunitatem rei gerendae opperior, subitoque projecto hamo, super cauda leporem opprimo. Confestim arreptum attineo, sacculoque immersum. Tantos ille ciet strepitus, ut ceteri accurrant mira- bundi ; dumque obstupescunt, alterum verbere hami assequor. Animadverto marem esse ac feminam ; quare satis habeo, laetusque deveho praedam. Sub rupe ubi cava loca abundabant, credo non male habitaturos ; postea ad mansuefaciendos operam adhibui.

126* De calceamentis pauca sunt exphcanda. Quoniam labascebant omnium cahgarum coria, sensi vahdiore esse opus tegumento j)edum : idque juncis ac lenta quadam cortice plicatis concinnavi. E juncis, quos Ldiversi generis plurimosj in sole siccaveram, cos dehgo qui lenti simul et relucentes videreutur : nam quidquid reluceret, id caunarum more phivias optime re- jecturum credidi. Ex his phcavi marsupium, cujus forma erat pedis instar a convexo ad calcem praecisi. Dein e corticibus, quas maceraveram, lora phcavi, lata miniis duo digitos. Veterum cahgarum fundum vel soleam sub marsupio iUo positum, dum pes meu.s iuerat, loris ilhs circumhgavi, nodavique super talo. Eudis sane hic calceus erat, attamen ahquatenus certe pedem protexit vulneribus. Non absurdum erit hic dicere, me ipsa in Brazilia contra insectas saepe Persiccs gestasse socculos, e tapete factos. Per hos non possunt cuhces mordere, sed spinae sentes- que facile penetrant.

RKBILIUS CJIUSO. 87

CAPUT (VI.) SEXTUM.

127. r^IRCA Idus Januarias ad montem explorandum accingor. j* Lacernam capio cibumque, si forte pernoctari opus sit. Mollissimos induor calceos : prospeciilum adnecto balteo. Adsumo canem. Sed ante exortum solem educo baedos, et (quod moris mei erat) commodo in loco paxillis destino. Tum ex convalle dextrorsum surgens jiixta aquam desilientem pergo, saltum versus meum. Sed ascendo jugum, qu6 latius prospectem, saltumque subtus in laeva facio. Modica erat acclivitas, sed continua. Sub solea mibi breve erat gramen, — molle, frigidulum, non impediens. Quo magis insurgebam, largior erat aura ac plena vigoris. Facile libereque incedebam. Dextra, caprorum video scopulos ac pascua ; sed ad sinistram magno flexu redeo, dein convallem fluminis notam attineo supra, moxque bortos meos. Hos simul ac praeteriveram, sinistrorsum leni deflexu contendebam, incepique ipsum montem oblique ascendere. Jamque intellexi, louge facilius boc cursu ^quamvis longOj bortos adiri ; nam propter auras montanas, siccius solum, breviores herbas, non modo non defessus, immo recreatus sum itinere. Ubi aquula quaedam a monte desilit, canis incipit lambere. Sic monitus, cibis communicatis, vescor biboque. 128. Ut primum monte de summo prospexi, praegestiens cuncta admiror. Valde praeceps erat mons occidentem ac Septentriones versus, id est, ad mare. Ipsa aetberis claritas extentusque Oceanus pulcerrima erant. At ego propius circumspecto alterum in bitus, unde clementissime surgebat tanta altitudo, illam vallem lustraturus in qua superne borti erant mei. Penitus despicere nequivi, sed per oppositos clivos cursum ejus usque ad mare indago. Aestus tunc quam maxime recesserat ; laetus tamen animadverto rivum se in mare effundentem, duosque ^quasi bujus tributariosj de diversis ripis rivulos, quorum utervis scapbam meam possit ex- cipere. Per prospeculum dispiciens, facile vidi palmas astare praegrandes Lostium rivi versusj et paene ad oram maris. Post- quam illac satiavi oiuhs, conversus in aliam terrae regionem aspecto. Vasta bic subjecta est silva usque ad ultimum insulae littus. Declivitas modica erat, nec continua : quindecim millia silvae ad minimum baec aestimabam. Ne prospeculi quidem ope ultimarum poteram arborum naturam cognoscere, ceternm proxi- mae ultimaeque valde erant dissimiles. Ad Aquilones Juga Caprina (sic enim nominabam) scenam concludebant, sed mare supereminebat. 129. Haec dum commeditor, prospectoque

88 REBILIUS CRUSO.

circumcirca, repente terram e longinquo videor videre meridiem versus. Dispicio, anne sit nebula. Etiam atque etiam contem- plor : demum agnosco latissime porrectam terram, valde humilem, sed terram tamen. Primo me spe illud ac gaudio affecit. Con- tinentem Americae meridianam esse pronuncio : mox fateor, nihil id ad me. Etenim talis regio solitudo est vastior, foedior, im- manior longe quam haec est insula. Fac abesse barbaros homines pantherasque ; at ilhc si forem, aut in latissima atque inhumana arena projicerer, aut (quod credo potiiis) in aggeribus silvosis maximi alicujus fluvii, inter paludes immensas atque insahiberri- mos vapores. Sane haec insula prae continente illa tanquam Paradisus est. 130. Eetorqueo oculos meum versiis regnum, contentus, laetiorque ; tum directa incipio via descendere, donec totu mihi vallis patet. Mox hortos meos considerans, frutices observo grossulariis* non dissimiles, quibus propiores cHvi dis- tincti sunt. Hos versus dirigo gradum. Magis magisque uvidum invenio hoc latus jugi, vehit spongiam ; id quod rivum perennem promittit, herbis pluvialem aquam multos per menses sustentantibus. Frutices autem illi in sicciore stabant ora, quanquam prope ad humida. Vites recognosco, et uvas credo posse sua in tempestate hinc deferri. Porro cruda mala citrea colligo plura hmonasque ad dehcias bibendi.

131. Eegredior paullatim descendens, donec ad juncturam valUum pertingo. At ipso in laevo vallis latere quasi viam naturalem cespite obductam conspicor, quae decHvitate i^erquam modica ^saltum versus meumj ducit. Per hanc hbet degredi. Nusquam minus decem pedes lata erat. Supra ad laevam, infra ad dextram, chvus satis arduus erat, herbis multorum generum abuudaus, sed iu fundo arboribus consitus densissimis. Agnovi protinus, facilhme posse in trahula mea ex hortis hac via fructus ad rupes super cavernis devehi ; nam cespes erat brevis, duris- simo in solo atque (ut arbitrabar) calcario ; jamque uuo in conspectu prope tria millia viae hujus patebant. Deambulans alacer, saltum taudem meum in laeva praetereo, mox desilieutem illum rivulum assequor, videoque non posse trahulam sine ponte hac transire. Sed talem pontem non magni esse operis judico.

132. Praeclarum sane videbatur hujus diei iter. Laetus, atque idcirco hberaUor, tritico atque hordeo Europaeo columbas largiter pasco. Has fruges ^in sacculis conditasj e nave asportaveram, sed parvi aestimabam ; nunc cohimbis largior. Neque unquam sane has aves ueglexi, sed inter famulos reputans, plus minusve cibi

* Gooseberries.

RKBILinS CRUSO. 89

impertiebam. 183. In universum aestimanti, tres partes Lnatura diversasj insula exhibebat, — frnctiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca Capriuum opiuor Jugum collesque vel grumos inde porrectos usque ad portum meum : ultra Jugum quidnam fuerit, nondum videram. Spatio longe minimo fortasse erat fructifera ; sed ubi tantae silvae, ibi fruges aliquando esse possent. 134. Equidem postquam sensi quauto cum labore radices escu- lentas e convalle humerisportem, placuit cymba devehere, si cum aestu maris flumen ascendere possem. Quodam die hos propter usus solito maturius illatenus ascenderam, ubi quaedam humo nascentia coHigerem ; tum, nisi contra aestum me defatigare vellem, duas fere horas erat cousidendum. Quare cymba trans- gressus flumen, regionem ex Occidente oppositam exploro. Ostium versixs fluminis valde praeceps erat ripa, sed ubi aestus maris desinit, leniorem habebat cUvum. Collis calcarius esse videbatur, alteri illi super cavernis meis simillimus, 135. Simul ac culmen attigi, mare versus omnia esse praecipitia intelligo. In brevibus herbis prostratus, caput ultra marginem rupis protendo, ejusque radices subtus video undis etiamnum lavari. Ulterius ad Septentriones surgebat mons insulae ille altissimus, quam explo- raveram. Celeriter ea vidi quae maximi erant, redeoque properus. 186. Vix attingo cymbam, atque tres conspicor psittacos in ramis considentes. Flagrum arripio (id erat in cymba), item illico virgam decido. Concitatiore flagri verbere psittacum assequor, hamoque deprehendo. Eostrum ejus metuens, sarmento oculos meos protegebam. Ille autem subito dolore territus, prorsiis exuit fortitudinem, neque valde reluctabatur. Itaque sarmento, quod in laeva tenebam, caput ejus opprimo, mox pede inculco sarmentum, expeditoque cultello unam plumam circumcido. Ne longus sim, funiculo attentum deveho domum, asperiore captura nihil gravius perpessum. Fune pede deligo, pertica ad insiden- dum data. FaciHus id videbatur, quam caveam e cancellis facere.

137. Ego autem captivis leporibus consulens, dohum quoddam e perfractis transenna instruxeram : hic in cavo rupis degebant. Fimus caprinus, quem e stabulo egererem, in sicciore humo ap- positus, locos praeparabat in quibus cespites herbasque leporibus dilectas defoderem. Lepores summa cura pasco ac mansuefacio.

138. Sed in narratioue mea pauUum nunc regredi opus est. Ut me oblectarem, saepius librum sumebam ; aHas matliematicum illum, qui teneram curam primi mei atque optimi patroni revoca- bat; ahas geographicum. Hinc quodam die de Indis edisco, quam prudenter feros elephantos mansuefaciant. Equidem de

4U REBILIUS CRUSO.

capris meis ad tralinlam jungendis cogitaveram, sed noudum grandes erant : barum autem opperiri aetatem, longum videbatur. Jam, his perlectis, credidi, posse caprum ferum pariter ac ferum elepbantum ad quamlibet aptari disciplinam, cujus quidem Lipsius naturaj foret capax : cuncta iu eo verti, ut feram iu manu teneres. 139. Ee ponderata, demum egressus sum, certus depugnandi. Duas succingor pistolas, quibus me in extremis protegam ; sed restibus laqueisque sum fretus. Laqueis duobus tribulos ferreos, si recte rem nomiuo, validissime annexueram. Tribuli autem tali eraut natura, ut, bominis pede oppressi, trina spicula in solo defigerent. In reticubl berbas comportabam eas quas maxime deligebant capri. Cauem domi constringo, atque sic armatus sedes peto caprinas. Plures ibi video capras atque hoedos ; mox caprum queudam graudem ac robustum coutemplor, (vix minor erat quam bouus asinus) qui viribus coufisus seorsim agebat. Huuc adeo, herbas suavissimas porrigens. 140. Il]e autem neque territus neque iratus, accedit roditque libenter. Herbas in humum projicio, dumque pascitur, laqueos cum tribulis super cornibus impono. Tribulum unum pede pressum humi infigo ; dein, antequam sentiat, inculco alterum quoque, et sub pede attineo. Protinus gnarus se illigatum, in posterioribus cruribus se erigit, sursum capite uiteus : ego autem tertio laqueo pedes ejus primores iuvolvo. In eo erat ut alterum extraheret tri- bulum, quando arcte coustrictis primoribus pedibus, quos iu aere habebat, ego asperrime trudeus dejicio eum iu bltus. Consido in armum, inculcaus coruu. Ille autem sic depresso capite pedi- busque correptis, ouus violentissime detrectabat, sed nequibat excutere. Ego uon iuvitus siuo eum se defatigare calcitrantem, subulamque* graudem ac lorum expedio. 141. Summa in tran- quillitate labrum ejus superius perfodio, atque insero lorum, quod anuuH instar couciuuo, pluries nodatum. TribuHs novo in loco defixis, amplius paulo libertatis pedibus ejus permitto, ut amplius se defatiget frustra counitendo. Tandem defessus, sudore per- fusus, requiescit. Herbis in reticulam recollectis, surgo; convello tribulos, appendoque cervici ejus ; tum labro traho leniter. Is, dolore gemeus, erexit se, iuvitusque sequebatur, pedibus etiam- num coustrictis, sed non adducte. 142. Sic quiuquaginta forsitau passus eum deduxi. Tum subito reluctabatur ; sed dolore labri percitus, coruu me feriebat : id vero facile caveo, loro subtrahens ; simul, iterum adducto laqueo, praepedio crura. Sane ille totus contremiscere, praeteritorum memor et posthac

* Bodkin.

REBILIUS CRUSO. 41

me sequitur obedientissime : quod simul atque auimadverto, porrigo lierbas ante nares. Nolebat rodere, sed odorem libens captabat ; jamque facile eum in saltum meum deduco, Ibi arbori firmiter alligatum fame paro expugnare. Porro id nullius erat laboris ; etenim postquam haedos juxta affixeram, mixta crudelitate et clemeutia mox plenissime est domitus.

143. Exj)lorato, posse feram sic subigi, ]?ost aliquot dies capram pariter aggressus, hanc quoque vel faciliiis deduxi. Duo haedi grandes ac paene adultae matrem ad praesepe volentes secutae sunt ; tum nova veteri admista caterva cito maerere destitit. Itaque grex meus jam caprum habebat ac capram, item tres haedos duasque juvencas capras. Ego vero cunctos incipio trahubl consuefacere. Difficile sane est res gestas ordine stato narrare. Quippe perpetuo variabantur labores mei, neque unquam uno quasi nisu ulhxm opus perfeci, sed particulatim operabar, seu tempestate coeH motus, seu phantasia, vel subito ahquid recordans ; et siquid parum bene valere crederem, reficie- bam in mehus. De piscatione mea mox sum dicturus. Sic, iuter labores multos et otii paulum, praeteriere menses.

144. Circa Kalendas Apriles, ut credo, imber matutinus (de quo memoravi) largior et ahnior cecidit. Mirum inde vigorem nacta sunt omnia quae gignit humus, miramque ego ipse volup- tatem percepi. Exspatiaudum decerno. Ad speculam meam (de qua ante memoravi) enisus, progredior ut littus ad Orientem amphiis cognoscerem. Duo milha fortasse passus processeram, quum viam quandam Ltuiatam video (si sic Hcet appellare), quae flexu contiuuo, acchvitate modica, ab ora maris pahnarum feraci ad cuhneu hujusce regionis ducebat. Jam praeter oram mariti- mam duo numerabam promontoria duosque sinus : nunc Tertium hunc appello sinum. 145. Ceteris in rebus primo nihil novi exhibebatur, nisi quod arenae extendebantur latissimae. Pluribus has rebus distiuctas videbam. Expedito prospeculo, marinas dispicio testas, — immo testudines, — diversissimas magnitudine. Id quidem gaudeo. Porro hoc in sinu palmae ita domiuabantur, ut vix quidquam aliud inter arbores desuper viderim. Paludes autem longiores in rupibus continuabautur supra palmas illas. Ut explorem cuncta propius, palude quadam nou facile circuita, desceudo ad oram maris. Tria j)almarum genera agnosco, flecto sensim ad sinistram, demiim Lunatii illa via domum redeo. 146. Postea mecum excutiens, cur in portu meo cacti optime crescerent, palmarum nihil esset ; colligo, quia paludes apud me super rupibus non sint, idcirco neque cocos neque alias palmas

42 REBILIUS CBUSO.

nasci. 147. Jam de grege quotidiaua me incessit cura, ignarum quid sanitati necessarium foret, et quantus ac qualis hujus aestatis calor. Multa feci, mox iufecta reddidi ; quae narrare non opu3 est. In saltu meo novum praesepe meditabar. Sed liaedos non effugituros credo, retentis capro capraque ; igitur solvo. Canis autem tunc mecum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedi excurrere in prata coeperunt, nova libertate gestientes, ipse ludi fit particeps : quippe collusorem diu non habuerat. Tum mihi aspectus sane erat jucundissimus. 148. Caper, immo capra, ut credo, brevi in curriculo plerosque canes venaticos superat, sed cani perdurat velocitas. Ipsae se haedi tam pernices ostendebant, ut non sine magna contentione canis eas praeverterit. Neque volebant effugere ; nam iteriim iterumque redibant. Ego vero omnium hilaritate exhilaratus, increpo memet, quod cicures animantes tam innocenti voluptate privaverim.

149. Capros hos dictito ; attamen nequaquam erant nostratium caprorum ad normam. Antilopas equinos vel opv^/a^ fortasse quis illos appellaverit. Cervix horum carnosa et arcuata, armus amphis planusque, equum generosum referebat. Pellis brevissimo delicatissimoque villo sive lanugine, colore mustelino, vestieba- tur ; neque seta inerat neque pihis, praeterquam in juba atque in maris barba. .Juba fere tota in ipso sedit armo. Lacertosiores erant quam damae fulvae ; fero potiiis cervo comparaverim. Cetera erant rotunda, bene compacta ; crura autem graciUa, ex osse densissimo. Os frontis valde robustum credidi. Cornua non recurva, sed propiora taurinis ; id quod arcuatae cervici credebam aptius. Caprae cornua divergebaut aHquantum. 150. Antehac cunctos in trahula exercueram, sed sine pondere : pondus nudo dorso saepius imponebam : nunc capro capraeque quotidianum laborem adjudico, si recte possim apparare. Eetina- cula fuuaha trahulae adaptaveram, sed collare tractorium longe erat difficilius. Quidquid compegeram, rudius esse sensi : id enim erat agendum, ut ne pnhnonem onus opprimeret. Vidi tamen armos cervicemque equinis esse tam comparia, ut si male res cessisset, artifex culpaudus foret, nou animal. Nihilominus toties male rem gessi, ut destiterim amphus hac in via conari. Funes demum meos circum frontem, cornibus sustentatos, com- posui ; id quod si non optime, at satis bene confecit rem.

151. Ligua quae superue ad rupis margiuem couvexi, ^ut pluri- mumj devolvo, trahula supra rehcta. Fere quotidie post fiuitum imbrem haedos cum cane submitto iu clivis lusuros. Valde mihi placebat, quod cauis circumcurrere et circumscribere eas.

HK.mLnis cRiiso. ■ 43

pastoricii Ciiuis more, magis indies discebat. Ego autem, si longiuscule abesse viderentur, jubebam: "iret, reduceret:" quod quidem ille, quasi probe intelligeus, confestim faciebat. Porro grex ipse cauem diligere videbatur. Jam sperabam non necesse fore ut bas viucirem, quae ferae libertatis non recordarentur.

152. Aliud quoque mox excogitavi. Ex virgula quadam, puerorum nostrorum more, cavata ac terebrata, fistulam confeci. Hac clare canebam quoties gregem eram pasturus : immo, si in via inter trabendum capro forem vescendi facturus copiam, fistula antea sedulo souabam ; ueque uuquam eos frustrabar, sed post illum cantum, aut cibatum illis aut potum fidelissime afferebam. Inde factum est, ut sono fistulae libeutissime accurrerent.

153. De cibo meo restat aliquid narrandum. Panem nauticum ac fariuam e nave eo magis consumebam, quia verebar ne mucescerent. Video autem, si Summi Numiuis decreto bic diutius mibi sit degendum, domesticis opus esse copiis. Quid- quid herbarum, aromatis, fructuumve condiat cibos, si nec ponderosum sit et conservari queat, id fateor a longinquo non male importari : sed quidquid sit quo vescar praesertim, boc omne sub mea esse manu oportere credo, Igitur agellum vel angulum potius in portu dioscoreis destiuaveram, si bumum idoneam afferre possem. Siccatae carnis paullulum restabat, neque id jucuudum. Lepurem, praeter primum illud a ciine, non gustaveram ; sed pisces facile capio, — id quod explicandum est.

154. Primo linea hamis instructa piscabar, sed hujus valde taede- bat me. Postea pone cymbam parvum verriculum trahebam, quod identidem scrutabar, pluresque hoc modo pisces capiebam. Mox aha succurrit ratio, — ut ostium portus verriculis trajicerem ; idque feci, quamvis difiScile erat vaUda ferramenta in scopulos illos {Posies quos dixi) infigere. Clavos spicatos e ferro optimo postquam satis acui, malleo artiUatoris sic impegi, ut augustas rimas inter saxa exsculperem : huc adegi ferramenta, quibus retia inniterentur. 155. Aestus alhiebat pisces, quorum ahquot saltem nunquam non rehuquebantur in verricuHs. Interdum magua vis capiebatur ; tuuc maritimae aves per retia irrueutes meque et praedam meam vexabaut. Quoniam Lcorticibus sublataj natarent verricula, pisces attinebantur sub aqua, quae profuuda erat in ostio. Itaque hoc meum aestimo esse vivarium, unde pisces, quoties veUm, non magno labore capio. Maguum mibi laborem attulerant verricula ; sed animum meum, de cibatu canis fehumque anxium, solabautur.

156. Profecto quando de meis laboribus mecum reputo, illa

44 RKBILIUS CEUSO.

mihi interdum subit animum contemplatio, anne, si optimus j)areus, ut erat tenerrimus, sic sagax fuisset meaeque intelligens indolis, posset forsan me domi apud se tenere, contentum atque beatum. Nae, si probe me nosset, non in Anglicarum legum studia, — semper arida, jejuna, saepissime praepostera, — incum- bere me voluisset ; sed impigrum ac strenuum aliquod opus, ubi oculus manusque viget, tali commendasset filio. Poteram autem patriae littora vel agrum latius j)ervagari, parentibus non dere- lictis. Etenim memini, quando eram in Brazilia, quamdiu nova erat opera, mira me vehementia eam semper persecutum esse. Nempe ut fortis equus ire vult, sed quorsum aut quare, nescit ; sic impetu quodam ad agendum instigabar, nuUo satis certo actionis fine proposito : itaque, rem quampiam assecutus, simul fastidiebam. Nec ulla profundior causa in funestam illam et sceleratam uavigationem me propulit, ex qua in exilium tristissi- mum et laboriosissimum sum detrusus.

CAPUT (VII.) SEPTIMUM.

157. T~)E capiendis piscibus memoravi : de coquinandis addo J pauca. Octo decemve pisces, vel pauciores si grandes erant, rapido igne leviter elixabam, tum pinnas, — id est, tota latera, — capita, caudas, felibus meis reservabam. Magna spina extracta, ceteram carnem aut super cratibula leviter torrebam, aut cum fabis vel grano admiscebam pro canis cibatu. Equidem in verriculo saepius mariua animaha inveniebam, quaha nemo pisces nominaverit : porro piscium genus valde carnosum, quod magni aestimabam, squatinis nostris simillimum. Illud addo : si vellem, poteram facilhme grahatorias aves quae inter cautes aut ipso in portu piscabautur, igue dejectas capere : sed carnem piscosam fore credidi, pulveris nitrati dispendio male emptam.

158. Farina autem ehxa cum piscibus vescebar primo ; mox Arabum more assas placentas faciebam. Nempe, combustis super ferrea lamina vel plano saxo hgnis, prunas submovebam ; placentas udas in cahda superficie positas sub pateha ferrea obtegebam : huic iterum superingerebam prunas. Placentae subter, velut in fm-no, coquebantur : sed fermentare placentas nesciebam. 159. De his hactenus. Ceterum de pulcritudine rerum quae domicilium meum cingebant, non eram incuriosus.

RKBILinS CRTTSO. 45

lu floribus aut foliis si quid excelleret, pluries reportavi aut radicem aut sarmeutum, quod defoderem iu caveruarum viciuia. Summa iu aestate coci nucem, quae su^ ex arbore deciderat, reportavi mecum, pleue maturam credens ; mox ipso in portu meo sereudam decrevi. Eteuim sic commeutabar mecum : " si propere iu Augliam avehar, uuuquam me poeuitebit hauc sevisse arborem, phirium fortasse parentem, aliorum hominum domi- cilium oruaturam : sin hac in insula detiuear ultra bieunium, gaudebo arbusculam videns surgeutem." Sedulo delegi locum sereudi, congessique humum uberrimam ; statuo irrigaudam esse diligeutissime. 160. Post diem saue laboriosum, dum sub astris vescor et bibo, antequam me iu aquarum lavacrum committam, miror quamuam ob rem me tantopere fatigem. " Auue, 0 fatue RebiH, uihil tibi esse operis putas ? Times-ne, ne facile nimisi vivens, socordia opprimaris ? " Tum respondeo : (etenim moris mei erat, multa clare loqui. Nisi hoc fecissem, patriae linguae forem obhtus : immd ipsum meutis acumen hebetatum foret. Sed prope omuia mea difficiliora cousilia, plena oratione pronun- ciando, defiuiebam magis et consummabam.) Itaque respondeo : " Cibus, vestis, domicihum, vitam asservant homiuis ; sed pul- critudo beatam facit vitam. Ad portum meum adoruandum, in houorem ejus et pulcritudinem, cocum nucem ceterasque res cousevi." Extemplo etiam clarius, " Oh fatue RebiH ! (iuquam) homiuum neutiquam miserrimus es tu, qui adoruando domiciho das operam."

161. Aham rem, absurdum forsitau, non absurdum erit lectori communicare. Quarto die postquam cocum insevi, lougiiis duraiite pluvia, tempus computabam, iuveuioque uatah matris die me illam sevisse uucem. Mox memiui, quam iucertum sit, vivat-ue mater an mortua sit. Mire taugebar et tenera perfuude- bar memoria. Tum quia plures noveram vel audiveram, qui praesagium mortis ahcujus se habuisse credereut, hoc mihi ipsi matris mortem omiuari videbatur. Etenim jam fassus sum, me, simul ac opere cessarem, moestum saepius evasisse fractumque auimo. 162. Quando me iueptiarumiucuso, respoudeo, "fortasse nou esse iueptum." Nam si restituat me Deus in patriam, tum aut gaudebo vivam inveuieus matrem, aut rectissime praecepero debitam moestitiam. Sin nuuquam restituar, sed sohtarius peream, miuus sum iuhumanus, miniis ab omnibus uecessitudi- nibus abruptus, quaudo caritate praeteritorum emolUor. MeHus autumo, propter ficta humanarum rerum flere, quam rebus humauis omnino uou taugi, et pro me solo vivere. 163. Quam-

46 REBILITJS CRTJSO.

obrem iibi nona venit dies, deceruo in honorem matris novem- dialem praebere coeuam. Hospites autem, quos solos potui invitare, erant psittacus, canis, grex, lepores, feles, columbi. His optimam, quantum possim, paro coenam. Ceteros facile satio, sed duas capellarum experior avidissimas. Magnitudine indies crescebant. Omnes, cibo succulento pastos, sperabam majores pinguioresque quam fera animalia fore, si semper largiter prae- berem. Eteuim velocitatem in capris minime cupiebam. Pondus corporis trahulae conveniebat vel lac promittebat uberius ; itaque larga manu pascebam Hbens. In pabulo autem erat gramenmerum, frondes itemherbaeplures delicatae, quas in matris honorem suggesseram. Has cunctas comedunt, concupiscuntque etiam. Imber destiterat commode : censeo igitur finiendam in saltu novemdialem coenam. 164. Quam celerrime annulo lori caprum apparo, ejusque caudae capram adjungo : ceteros solvo. Falcatum gladium in balteum insero, caprumque ducens notum ascendo tramitem. IIU sequuntur. Canis in fronte excurrit, psittacus humero meo insederat, suo more garriens incontinenter. Feles Lmirabundae emigrationemj ejulant, tanquam ploratrices (opinabar) ad sepulcrum, mox nolebant progredi : cum leporibus domi remanebant. Magnam veh laciniam cum funicuhs in dorsum capri conjeceram ; sic saltum attinemus. Haedi alternis pascuntur, hidunt. Sed ego gladio falcato herbas frondesque molles, quae sub quotidiana pluviu kixuriabant, largiter succido, — ahas lacinia veh obvolvo, ahas mero fune coUigo, — super dorso jumentorum apponens. Opportunum erat, quod tunc haec pabula deportavi, nam postea propter pluvias paulo difficihor fuit convectio. Ceterum animantium hilaritas et mea ipsius excitatio moestitiam mihi dispuht.

165. Sub longiore phxvia multiim ego cum psittaco loquebar ; quod quidem ab initio feceram. Sed postquam consuetus est nuces atque ahos cibos e manu meu capere, gaudebatque meo adventu, propere discebat loqui, et valde me risu alloquioque solabatur. Eteuim, ut phirimum, docebam eum sic pronunciare: •' 0 fatue Eebih!" sic enim memet appellare solebam. Atqui ille vocabulum " fatue " aut non potuit dicere aut non voluit, meum autem nomen hbentissime ac plenissime proferebat. 166. Ahquaudo audiebam, 0 debih Rebih; vel, 0 febih Rebili ; ahas, 0 hebih Rebih ; quae quidem sic interpretabar, ut essent, 0 debihs, 0 flebihs, 0 habihs ! dubitabamque subridens, numne habihs magis an debihs essem. Sed longe saepius meum nomen ipsum iterabat, et quasi variabat amatorie. 0 Rebih Rebih,

REBILIUS CRTTSn. 47

inquiebat ; tum accelerans semper sonorum cursum, 0 Rebi bili, Eebi rebi, Rebi relili, Rebi libili, 0 !— Et quum ego tristi cum misericorditl vocabulum 0 ! pronunciarem, ille me imitans primo tragica severitate dicebat 0 ! sed in fine tanquam cavillans deridensque illud 0 ! joculariter efferebat, donec in cachinnos solvor. — Neque vinclre eum opus erat ; itaque ligamina detraxi.

167. Omnium uvidissimus, ut opinor, Junius erat mensis, nunquam tamen quinque vel sex lioras exsuperabant pluviae. Quodam die post imbrem splendida fuit coeli serenitas cum aur^ mollissima. Interrogavi memet, quidnam facere oporteret. Statim respondi,— "Nunc, si vir es, Rebili! testudiuem marinam reportabis." Hoc uamque saepe cupiveram, conatus eram nun- quam; sed hac in Lclaritate solisj post pluviam, testudines credebam summa in aqua suspeusum iri. 168. Cymba expedita progressus sum. Lato lenique motu fluctuabat aequor maris, molle, rugosum. et quasi oleo perfusum. Fervorem solis aura marina discutiebat : itaque pergo. Tertium illum attingo sinum ; mox video testudines plurimas, summis in aquis apricantes, fortasse dormitantes. Cautissime circumspicio, et modica delego''' magni- tudine unam, cujus caput erat aversum. 169. Lenissimo motu allabor, omnesque caveo strepitus ; dein pedes testudinis poste- riores transversis manibus arripiens, dum ad proram genibus innitor, uno molimine ac jactu praedam media in cymba teneo supinam. Morsus testudinis horrendus est : hunc si cavebis, cetera erunt in facili : in dorsum autem conjecta, jacet immobilis. Confestim redeo, tam cito successu laetus. Postmodo haec praeda majoris mihi erat quam putaveram.

170. Indies mox foedior ingruebat tempestas. Tandem inter nimbos nigerrimos prodibant fulgura tremenda, quae frigus maximum incutiebant : grandinis procellae sequebantur. Toni- trua per plures horas erant paene continua. Mare vehementer furebat ; aestus ipsas ad rupes pertigit. Quando phivia paulisper destitit, exeo prospecturus : ecce autem carina navis nostrae decem mensibus post naufragium, ipsis in arenis intra cautes projecta. 171. Extra cautes mare montosum erat ; intra tam perfractum, ut nulla posset esse cymbae utihtas : sed valde brevem esse intelligo aquam. Tanta sum cupiditate incensus, ut caligis ac braccis exutis, mare ingressus navis fragmina scanserim. Summae sane partis non multum restabat : quid remaneret in alveo, volo inquirere. Facilo video et multa iuesse et nihil posse me id temporis amoliri : itaque postquam satis

* Sclect.

48 REBILIUS CRUSO.

exploravi, redeo domum, per aquas praeter rupes necessario vadens. 172. Sed algebam, crepitabantque dentes mei. Muto vestimenta : frico cutem : sed algeo tamen. Ignem accendo, neque inde multum acquiro caloris. Sensim inveni, penitiis in viscera descendisse frigus, et morbo me pertentari. Projectus in cubili, quidquid ibi erat vestimentorum circumvolvor. Nequicquam. Ignarus quid facere oporteat, pavesco ne vesper ingruat, tenebris obtegar, inops auxilii consiliique. Tandem algoribus meis nimius fervor succedebat, valde profecto violentus. 173. Interdum Maurorum formulam adliibens, in pectore aspiravi : " 0 Deus ! a te prodivi, ad te redeam ! " Quid foret, esse solitarium, tum demiim coguoveram. Jacere, stare, sedere, cuncta dolebant ; flagrabat caput. Corporis dolores angor mentis exsuperabat. Tenebras, omnium rerum maxime, metuebam. Surgo, pede titubante incedo, aquam potulentam et citrea mala quaerens. Os interius j)lane siccum erat ; lingua si buccas, si palatum tangeret, ibi adhaerebat. Quare malum citreum in tenuissimas quasi assulas concidi, quarum unam linguae apposui : alias in poculo compressi, deiude aqua commiscui. Hoc medica- mentum sorbillabam, interdum bibebam. Credidi fervori visce- rum id fore utile. Alteram mox atque alteram super linguam compono assulam citricam, siccitatis levamentum. Jam nox adveniebat, recordorque animalia non esse pasta. Feles vehe- menter ejulabant. Neque potui eas abigere, neque, dum fervor capitis instat, sufficiunt mihi vires ad ministrandum.

174. Tandem in sudorem solvor : post horas dolentissimas mens se aliquantum recuperat. Spisso obvolutus palHo, cibatum praebeo felibus, leporibus, capris, cani, quanquam debihs toto corpore. Jam certum habeo, quahs sit febris hujus natura ; feUcemque me judico, quod lux in tantum duraverit. Mente levatus, plurimisque vestibus opertus, somnum capto ; sed quando dormito paulisper, morbida me terrent insomnia, prava rehgione plena. Sane phiribus horis ante lucem ipse sudor cessat ; tum, quamvis defessus, laboriose cutem perfiuco, et quidquid e vesti- mentis maxime sit villosum, Hbens amplector : hgna in cuUna accendo. De remedio morbi tum meditor. Dixi me ciuchonam e valle apportasse, atque in usum corii adhibuisse. Bonam hinc esse mediciuam noveram ; nunc vero contra amaritudinem ejus firmans mentem, aqua commixtam libere poto. Nec dubito quin me sagaciter curaverim ; nam febris non rediit. Mane autem e cubih surgens, cogito quid j)ostea faciendum.

175. Imprimis statuo : si possim, noctem insequentem non

RKIillJUS CliUSO. 49

sine lumine me acturum. Aut candelas aut lucernam aliquam judico necessariam. Nihil facilius videbatur, quam Maurorum ritu rem conficere, si aut oleum aut sebum haberem. Sed quic- quid fuit, id omue credidi consuratum esse, aut iu cibatu canis aut in scapha resarcienda, sive in retinaculis jumentorum vel in serra. Tum testudinis reminiscor : hujus adipem volo adhibere. Item carnem ejus, ut novum quiddam, pro cibo statim concupisco. De mactandcl, fateor, haesitabam; nam tale feceram nihil. Caput testudinis si amputabitur, tamen (aiunt) post viginti quatuor horas mordebit tenacissime. Quid ergo occidet eam ? Ego vero opinor, amputato capite, nihil doloris sensurum corpus. Igitur ipso in doHo, ubi in aqua marina servabatur, amputo caput : hoc caute forcipe abjicio : cetera concido et pkirima intus ova inveuio. Horum quatuor protinus torreo, vescorque cum placenta. Maximam vim adipis excipio. Partem hujus (eam fere quae sohdior erat) pro placentis assandis vel pro sartagine reservavi : louge plurimam pro oleo sumsi. Tum de linamentis cogito. 176. Fehciter accidit, quod huic rei non opus est viribus : linamenta contorquere, puellarum potest esse opera. Veterum funium quidquid esset corruptum, pro stuppa reposue- ram. Inde duabus horis Hnamenta confeci, quot triginta noctibus facile sufficerent. In ferrea pateUa depono adipem ac Hnamentum sic circumtortum, ut finis hujus super labro pateHae minimum tantum dependat. Ipsum Hnamentum Hquida adipe saturatum accendo, experiorque rem bene procedere. Equidem si dormirem, nemine Hnamentum subinde extrahente, post paulo extinctum foret: attamen id parum referre censeo; nam per igniaria possem accendere, ut primiim evigilarem. Postea juvat me invenisse, talem febrem posse subigi.

177. Post triduum finitae sunt pkiviae, et sol processit claris- simus. Ego quoque prodeo, tepore gaudens. Inviso Httus. Video dohis stratum, cadis, arcis perfractis, Hgnis omnis formae et ferramentis. Paene in sicco erat ipse navis alveus, cum aucora atque ancoraH. Cuncta jam pro meis destiuo, sed volo relaxari pauHsper ; etenim minus firmum me sensi : igitur ab his redeo in portum. 178. Feles video, utramque cum catuHs recens natis. Tum me subit : " Ah ! ilkid erat, quare adeo ejulavere; non tanquam funeris ploratrices, sed ut expostularent catulorum akmenta." Bonis matribus coHaudatis, praetereo. Jam^jue recordor, feram felem primo iUo die esse a me visam ; de quo postea ahquoties dubitaveram. Agnosco, aut in saltu aut in silva magna tales inveniri bestias. 179. Gregem deambulans assequoj.

60 REBILIUS CRUSO.

Haedos omnes grandescere ac pinguescere notaveram ; jamque video juniores capellas spem prolis dare. Inviso lepores : en autem, lepus femina lepusculos ediderat. Non ridere non poteram : immo cacbinnavi. Sic autem interpretatus sum : Teneram pro- geniem male nasci ante finitas pluvias : quare sic esse a Natura comparatum, ut quam proxime postea nascerentur.

180. Lectori denunciandum est, inde ab illa febre pictatis me conscium novae factum. Ee nou prorsus nova erat ; nam inde ab ipso naufragio quasi fermentatio mentis coepta est. Tum primiim didici, quanti esset bumana caritas, quam jucundus ipse aspectus bominis. Mox erga ipsa animaba emolliebar, quorum caritatem pluris quam utilitates aestimabam. Deinde intellexi, quam ingens esset inter generosissimum brutorum atque iufimum hominem discrimen : etenim quemvis e servis meis Brazibcis loco canis optimi vebementissime amplexus forem. 181. Jam poenitebat me de parentibus : neminem praeter memet culpabam. Erga bos reverentia, erga omnes impetus quidam amoris ac desiderii me exercebat : itaque, ut opinor, ad rectam rebgionem eram maturus. Etenim dixit nescio quis : " Qui inferiora bene amat, bic superiorem bene venerabitur." Attamen ante hanc febrem ipse Deus ignotus quldam ac nimius videbatur mibi ; quem quidem dibgere, j)raeter naturam esse censebam. Nec bis de rebus singillatim juvat explicare. Quippe neque ego ab aliis neque ceteri a me eam religionem ediscent, quae pectoris est, non merae mentis. 182. Sed ipsa in febre, quando tranquille Deo me commisi, intellexi primum, quam uon longinquus esset Deus; immo, ipso illo in loco adesse ilhxm, si uspiam aUbi. Exinde profundior de rebgione me invadebat cogitatio ; neque cogitatio solixm, sed cordis quidam motus, qui me tunc primum ad sacram lectionem instigabat.

183. E quatuor meis Hbris, unum dixi esse precum Lusita- narum secundum formas Papales. Idcirco spreveram. Nunc autem legens, phires invenio versiculos e Judaicis et Cristianis hbris, qui cunctorum sunt, non Papistarum modo. Duo me praesertim commovebant. " Quem dihgit Dominus Deus, bunc castigat, per virgarum discipHnam erudiens filios." Item. " Quare homo, qui vescitur aura, de poenis delictorum conqueratur ? nae, prodest in juventa sustinere jugum." 184. Tali lectione affectum, preces et verae et vebementes sancto me gaudio tum primiim pertentarunt. Porro binc repperi, unde sohtariae vitae derivarem solatia. Inquietissimus sane interdum eram, pertaesus sohtu- dinis et suspirans ad alloquium ; attamen tria tandem plene

RKBILIUS ORUSO. 51

didici : — constantius ea quae animo, quam ea quae oculo perci- piuntur, permanere : — Deum non miuiis mihi esse praesentem, quod abessent bomines : —denique, Ut ex liuc taedio me potuit eripere, sic in eodem posse illum ^purgato milii animoj pleniorem dare liberationem. — Sed baec pedententim et plures per menses. Quippe vera rebgio vita est, non disceptatio ingeniosa, nec nisi multa pectoris exercitatione ipsarumque rerum experientia percipitur.

CAPUT (VIII.) OCTAVUM.

185. T~)E grege erat quod me male habebat. Capri maximi j quanquam labrum perfoderam, tamen expertus sum aliquando ferociter eum cornibus petere ; idque periculosum esse sensi, quando ad trabulam eum vellem ligare. Re perpensa, ne mibi aliquando sit infestus, cornuum ejus maximam partem serra amputo. Eeliuquo tantum, quantum belciis sustentandis sit opus. Exinde guarus deminutarum virium, tranquillior factus est. 186. Ne postbac obliviscar, bic Hbet narrare, quidnam cornibus ejus fecerim. Solidiora erant, quam caprarum quae asservaveram : jam arcum terebrandi gratia conficere statuo. Saxum quoties vellem perforare, nibil e mea supellectile placebat. Erat mibi terebra,* erat caestrumf fabrile, utrumque tenue nimis ; non nisi ligno vel cornui terebrando idoneum. Ad saxum terebrandum clavis spicatis utebar multo cum labore ; nunc arcum ritu Maurorum libet adbibere. 187. Imprimis e velorum funiumque trocbleolis unam delegi bonam, perfecto orbe, cujus in medio quadratum erat foramen. Ferreolum item delego; (multa in littore taba tunc jacebant) quae iHud foramen tantiimj non intret. Hujus unum fiuem igne mollitum valde tundo, ut sit et solidior et paene acutus : alterum finem in teretius concinno. Mox iima bic atque bic detritam, in foramen trocbleolae impingo. Acutiorem finem mola quoque exacuo : sic ipsam terebram per- feci. 188. Arcus restat. Anquisito robore solido, unum fragmentum circumcido serra ; dein duo foramina paulo obliqua terebro, quoruui in utrumque infcrciatur cornu infimum. Spatium inter baec relinquo, velut manubrium, quod firmiter possim prebendere : duobus laminis ferreis ac fune robusto confirmo juncturam: Cacumina cornuum laxo nervo connectuntur : bic est

* Auger. t Cutter (chisel ?) J All but, tantnm non.

52 REBILIUS CRUSO.

arcus. 189. Nervus, trochleolae convolutus transversusque, fit tensus : tum arcus, citro ultroque tractus, terebram rotat. Porro in angusta assi foramen facio, quod alter terebrae finis facile intret. Assim liunc in dextra tenens, dirigo terebram, dum sinistra arcu operor. Simplici hoc apparatu saxa dehinc longe facihus terebro.

190. Vereor ne taedio sim lectori, si plurima quae elaboravi accurate explicem. Nova atque ampla materies e ferro lignoque, quam cum reliquiis navis nostrae nactus eram, nova me implet ambitioue : item auctus grex vim uovam traheudi offert. Idcirco, plurima convehenda destinans, majorem volo coustruere traham, tam latam, ut aequa fronte jumenta trahant tria, meque ipsum, quoties velim. habenas retinentem, vehant. Quidquid ligno ferrove conficiendum erat, confeci ; sed corium deerat. 191. Peiles si haberem, nec depseudi eram peritus, uec libeus propter pelles capros occlderem. Tantum animal, tam plenum sanguine, mactare, avehere, concidere, nauseam mihi movebat. Sed e fruticibus maritimis unum repperi, cujus folia funicuhs compara- verim. Haec in sole siccata, mox oleo tiucta, leviter contorsi, tum ex conuexis robustiores struxi funes. Inde materiem habe- bam, e qua habenas, retinacula, etiam helcia atque ahas res jumentis utiles conficio. His si non optime instruebar, meis tamen usibus fuere idonei.

193. Vix opus est dicere quam curiose omnia ferramenta ex littore collegerim ; nihil equidem sprevi e Hguis, doliis, arcis, fracta an soHda essent. Majora quaedam Hgna, multo moHmine sursiim tracta ipsis iu caloribus, pro ponte destino, per quem traha mea aquulam e saHu trameet. Cratibus superjactis et fiscorum frustis, cum tabulis et humo, viam tandem consolidavi. 194. Alteram quoque viam sub rupibus credo necessariam, ne aestu maris iuterrumpatur trahae commeatus. Torno meo (id est, nova terebra) saxa cavo, nitrato pulvere discutieuda; et Lminus laboriose quam expectaveramj objices amoveo viae. Profecto hauc viam faciHus confeci, qnam pouticuHim illum, qui quidem non magno poterat esse usui, donec tramitem super rubra rupe feceram trahae pervium. Omnium meorum operum hoc vires meas uuice exhausit, praesertim quia aurae tum maxime stagua- baut. Sed protinus magua habui adjumenta frugibus vel fructibus deportandis, sive ab hortis meis sive a convalle.

195. Quiuto die ante Kalendas Sextiles, caprae duae partum ediderunt, uuaquaeque binam progeniem. Primo lac mihimet avebam. conorque mulgtre. Huic rei iuhabiHs fui, reputansque

REBILIUS CRUSO. 53

declino mulgendi labores, ne ego potius pecori quam pecus milii inserviat ; nam si mulgendi negligens forem, id pecori foret crudele, mox lactis coliiberet profluvium. Tum in delicatiores cibos lac adhibere, longe nimii temporis erat et curae. Spero me cocis nucibus cito abundaturum, atque harum lac semper fore in promtu. His autem de nucibus sunt quaedam explicanda, quae praetermiseram. 196. Nolueram barbarorum more proceras arbores scaudere ; id quod et laboriosum fore et periculosissimum credidi. Novas scalas hanc ad rem, duobus antea mensibus, et propriam falculam commentatus sum. Et quidem pro falculA, Lperticae longae in finej loculum incldo, ubi inhaereat ansa cultri coquinaris : tum Lfuniculo cera oblitoj (nam massam quandam cerae habebam) ansam illam perticamque circumvolutam firmiter constriuxi. Atqui modica firmitudo poterat suflficere; nam acuto cultro leviter amputantur nuces. — Pro scalis ipso in cocorum sinu par idoneum arborum succido, triginta fere pedes longarum, postquam capita detraxi. Utramque dedolatam Lquantum possim sine detrimento roborisj extenuo, ut quam levissimae sint scalae. Sane erant cavae, (medulla quadam plenae,) idcirco robustiores, quam si ejusdem fuissent ponderis et longitudinis, sed solidae. Gradus scalarum addo, e lignis atque e fune, ut in cubicularibus meis: sed tres in summo funes valde laxos relinquo, ut scalae applicatae quasi amplectantur arborem, nec possint delabi. Tali instrumento adjutus, credidi posse me amplam nucum vim decer- pere, quanquam plurimae coci Llonge procerioresj macacis opu- lentam reservabant praedam. Haec, credo, in Maio mense finita sunt. 197. Equidem coeorum utilitates pariim intelligebam ; sed plurimas esse gnarus, nihil rejeceram. Frondes pennasve (si ita Hcet dicere) parvae illius coci, quam pro remis succldi, animadverti paene tegulorum* esse instar. Has funiculis ita consueram, ut cucullif vicem optime gesserint. Medullam coco- rum arborum atque aliarum palmarum statuo explorandam : corticem omnem asservo.

198. Grex, (quem propter sanitatem maturiixs in saltum trans- duxi,) evulsis sulo pedicis, in vallem rediit. Cunctos invenio circa vetus praesepe, herbas L^berrimas atque apprime succu- lentasj summo cum gustatu rodentes. Pedicas detraxi, ipsas animantes rej)utans a Naturii meliiis quam a me edoceri, ubinam potissimum degcre oporteret. Quoniam ciciires invenio sibiloque fistulae obedientes, id mihi sufficit. Succurrit animo, quantiim roboris amiserint vaccae nostrates domesticae, quam saepe diffi-

* Thatoh. t Hood.

54 REBILIUS CKUSO.

cili partu torqueantur, per nostrain inaportunam curationem. Vereor ne meum gregem immutem, si stulte ego me immisceam. 199. Serius, quum aurae staguareut calorque iugrueret, npn ad saltum perresere, sed ad apertum ac summum collem ; fortasse quia culices vel oestri urgebant. Multo mane (credo) pascebantur, ante lucem ; postea auram captantes mire apricabantur summo in coUe, ibidem dormieutes. 200. Ego quoque in stagnante aura pertaesus cavernarum, postquam aliquot noctes iterum inter ramos arboris dormiveram, melius fore credo, si gregem sequar. Quare multa ac difficili machinatione tres asseres longissimos summo in colle sic erexi, ut de colligatis capitibus lectus pensilis sustineretur. Ego per funem asceudo, qui desuper fiuitans quasi in annulos nodatur, in quos ingredior. Ut primum lectulum attingerem, funem illum ad me recipiebam. Talis erat novi cubilis forma.

201. Haec inter opera, ex novo quodam junco contexui dor- sualem illam, de qua dixi, tegetem ; item foliis roscidis tum primum caput meum sub infula condo. Etenim nimius erat fervor solis ; quanquam calor non adeo suffocabat quantiim metu- eram. Illa in regione ipsius aestatis nox longiuscula est, flabatque ideutidem sicca in tempestate vespertinus turbo veuti, qui aera refrigerabat ; necnon quavis in nocte aura quaedam montana superioribus in locis sentiebatur. 202. Maris temperiem seusim augescere credebam ; ego autem magis magisque lavacris capta- bam frigus. Si caput ac dorsum a sole defendas, alio tegmiue vix opus est, nisi propter culices ; ego vero, tenuissime amictus, posse videbar multum laboris vel summa iu aestate perferre.

203. Finito quod maxime urgeret, paro humum optimam ab ostio fluminis ad portum trausvehere, in qua dioscoreae serantur. Locum delegi, quem possem ex rivulo Lquoties vellemj irrigare. Hunc ad usum ligna aliquot sic cavavi, ut compluvii* iustar esseut. Kobustissimas meas tabulas ad traham curatiiis con- strinxi, ut humus ingesta ne efflueret. Duobus jumentis biduum conveho humum : traha sub rupibus iu j)lano currit : cava loca impleo; quidquid fimi uspiam rejectum est, comporto, opperiorque tempus dioscoreis ipsis plautandis.

204. Multum fruebar lectulo pensili. Sub astris jueundum erat frigus, aliquando tamen nimium. Nox decem horas durabat, ac sine crepusculo. Tot horas dormire non possum, frigesco interdum sub nudo aethere. Gregem comperio pasci tres vel quatuor horas ante solem, dormire post meridiem : credo me,

* A gutter.

RRBILIUS CEUSO. 55

iterum animalia imitantem, sequi Naturam ducem. Ante solem exortum iis rebus operor, quibus lux est miuiis necessaria : inter bas vescendi operam numero atque incedendi sive ad cavernas sive ad vallem. Sed unusquisque dies suum habuit colorem suumque opus. 205. Jam credo advenisse tempus fructus colli- gendi. Uvas in hortis invenio multis iu locis jam maturas. Aliquot gustatis, magnam vim decerptam resticulis suspendo, ut sole arescant. Multos per dies huc commeans idem facio, plures- que fructus traha reporto. 206. Tum ricinum invenio fruticem, e qutl oleum ilhid quod "castoreum" vulgo appellant, conficitur. Multo cum gaudio maniocnm invenio, ex qua conficitur cassava panis. Hanc in BraziHa noveram : inde etiam excoquitur Tapioca Anglorum. Porro banana vel musa his in locis nasce- batur, infra autem nauas quasdam pahnas dactyhferas esse comperio. 207. Aho die optimum repperi in mangd arbore tere- binthum, credidique me hiuc satis habere posse, tum stuppae, tum terebinthi aut resinae. Plures fructus colligo vix exorto sole, postquam ante hicem ad hortos pedibus incessi. Si quando l^fabrilem propter operamj valida nervorum exercitatione opus sit, id aut ante solem perficio, aut sub stelhs lunaeve luce, taedis aliquando adjutus. 208. Jam paulo audentior factus, canem habens comitem, — si usus veniret, sub arbore dormiebam horis meridianis. E sopore experrectus, apparo traham, jungo jumenta, ipse vehor in traha, hortos pomeridiano tempore inviso. Tum fructus ingero, jumentis ad pascendum solutis. Si nimis vagentur, canis reducit. Demum junctis iterum ad traham, descendo cum onere pretioso. Nova mox ingruit difficultas, quum non sufficerent arcae protegendis thesauris.

209. Tamen neutiquam satiata est mea cupiditas. Ad cocos nuces demetendas falculam iham mecum apportavi ; scalas novas ipsis in hortis rehnquebam Dum autem infra incedo, ananassas video multas, ( miila plnea vulgo nos vocamus) : nunquam ego antea has animadverti. Jam intelligo et plurimas esse et maximas, paene ex arenis cum cactis nascentes. Unam illico vindemiavi, nec abstinui quin grande frustum comederim. 210. Mox nucem cocorum ^ab humo sumtamj perforando experior num sicca sit. Pauhim hictis exsugo, — dulce, spissum, nou copiosum. Plures harum colhgo reservoque seorsim. Tum apphcatis scahs, quicquid nucum videbatur maximum, id de- cerpo, duosque facio acervos. Propere domum redeo cum ananassa illa ac falcula, et, pauhim recreatus, in cymba regredi ad hortos volo. Attamen statum aestiis quum video, et promontoria

56 REBILIUS CRUSO.

quae essent superanda, id vero non ausus sum. 211. Tum subit cogitatio, quanto melius foret, si scapha possem reportare; tanta erat coj)ia, tanta varietas fructuum oculos et mentem captantium. Bis traha hortos invisere uno in die facinus erat magnum : quantum traha possem reportare, quinquies id scapha portaret. Post auroram, credo, lenis aura favebit : maris Lpkires per diesj aequor fuerat undis expers. 212. Jam dactylos, bananas, cocos nuces, ananassas, uvas, ad libitum me habiturum spero : nimia me spes et nimia cupiditas festinavit. Crastino die Lleni auraej vela scaphae permisi ; illa per vitream oceani superficiem clemen- tissimo motu delabitur ; mox ultra promontorium paulo velocius devehor. Demum laetus ipsum attiugo ostium, et detracto velo, remis ingredior rivum. 213. Multa avidis ocuhs lustravi : quae acervata erant, assumsi : plurima aha abripui. Sine mora im- pono omnia scaphae, et reciprocum iter conor. Tum vero fortuna se vertit. Stagnante aura, vehim inutile erat. Eemis incumbo, sed tardiuscule moveor. Nervis contentis, defatigo memet, aestuosa in hora. Tellurem observans, dubito anne progrediar, maxima mea vi. Cohorreo, ne hac in parte profluens sit maris, quae me in ignotas aquas rapiat. Uni homini certe nimia erat, nisi vento marique favente, hujus scaphae moderatio. Igitur deficior fortitudine, et reflecto scapham in palmetum, quo tandem pervenisse gaudeo, valde defessus. 214. Ego vero angor animi, quo pacto reduci possit scapha. Ee amplius perpensa, credo nunquam me ansurum eam mari committere iterum. Tunc moestissime sohtudiuem meam conquerens, optabam ut iteriim puer ille Maurus, quocum ex Mauritania aufugi, socius mihi navahs foret. Sed protinus me conscientia objurgat, quod propter servitutem ejus, fortasse necessariam, ego nummos acce- perim : itaque ingemens, os in manibus recondidi. 215. Exinde tanquam in somuiis hilarem audivi vocem, EebiH bebile hbi bili 0 ! psittacus autem in humero meo considebat. Is quidem rostro ac capitis pluma genas meas demulcebat, ac voces profundebat carissimas. Sane tangebar. Quia sine comite meo processeram, ille ad hortos ^me anquirensj avolaverat. Volasse eum, minus ^ccurate dixi ; quippe manca etiamnum penna, inter volatum atque obHquum saltum procedebat. 216. Tum repleta fiscella, experior quantum possim humeris sufferre incedentem. Modicum bananarum et dactylorum onus assumo : vescor quantum libet, bibo e rivulo, et, relicta scapha, ascendo vallem. Pedibus jam siccis, (nam aqua marina immersi erant) sub umbra citri per fervores maximos recondor, dormioque paullum ; demiim notum per tramitem evado, moestusque assequor cavernas.

RKBILIUS CRUSO. 57

217. Ex quanta calamitate quam angusto discrimine effugissem, per meam tempestatum imperitiam, prorsus nesciebam : nam, triduo post, turbo furiosus ventorum totum coelum pervertit cietque intimum mare. In cavernis libens me recondo. Tum memini Kaleudas Septembres immiuere, quo in die navis fracta est. Anno superiore egenus eram, inops, spe destitutus : nunc opum multarum siim dominus et praeclaro fruor procellarum profugio. Equidein libris legendis et calami usu peto varietatem negotii. Quae feci, non libet liic accuratius narrare ; sed libro illo matliematico adjutus, dedi operam ut fundamenta rationesque mathematicas solidius probarem. 218. Ut primum credo saevas praeterisse procellas, decerno in domesticum hortum incumbere. Dioscoreas circa quinquaginta praeparaveram, radicibus circum- cisis : item septemdecim maniocas tractaveram pariter : has omnes in traha reportatas rite cousevi : mox humum de novo ^a fluminis ostio convectamj addidi, quia de manioca ]Drius non cogitaveram. 219. Macacos vidi fructibus meis insidiari, item Luescio quae insectaj aliquot horum corruperat. Nolo de cibariis anxius esse : alia multa opera curam viresque tneas avocant. Credo, quantum sine nimio labore possim convehere, tantum convehendum ; nam nescio utrum, seu robigine seu insectis sive avibus aut macacis, maxima pars rerum coacervatarum sit peritura. Itaque res edules avide reposui ; porro alias res, ut riciuum, — e quo facihus oleum extruxi propter fabriles usus quam ex aha quapiam re. 220. Sed arcae locuhque ad res asservandas non sufficiebant. Quidquid habebam ollarum aut lagenarum, adhibui ananassis, persicis mahs ahisque fructibus conservandis. Ahenum maximum oleo ricini spurcum erat ; nam quanquam arena emundaveram, manebat quidam odor et nauseam creabat. Nova vasa fingere volebam, immo magna, quae ut apud Mauros, doliorum vicem sustinerent. 221. Prima mea experimenta valde rudia erant. De formu incuriosus, argiham sole siccare et concoquere conor, si massam ahquam possim satis consohdare. Lfiteres potius quam ollas conficiebam : cito autem agnovi, rem hac via non procedere. Coctis hlteribus sine dubio erat opus, ad furnum constituendum ; dein igne, non sole, coctos hlteres vehm. 222. Herbas in sole siccatas pro stramine crudis hlteribus intertexo, argilhi primo subacta : sio facio struem. Stipites virides cum sicco ligno mistos interpono atque compono : mox subjicio ignem. Materie renovata lentum calorem per totum diem sustento : postero die (quoniam non videbatur ignis sufficere) violentius incendo : jamque lateres bene

OO RKBTT^IUS CRUSO.

cocti erant et solidi. Mero luto et lateribus illis (sine gypso, quod ex rupe calcaria potuissem combureudo conficere) furuum construxi. 223. Omitto narrare, quo pacto in experimentum pri- mo fecerim ollas, Ceterum explorato, posse me plumbo liquefacto vitream quondam faciem superponere, id quod propter munditiam concupivi, optimum credidi, quam maxime quadrata fingere ingentia vasa ; quoniam haec forma omnium esset facillima. Plura horum, fateor, praeter aciem rimas egerunt ; sed res solidas, non liquidas, recondebam ; itaque meis usibus aliquatenus serviebant.

224. Ceterum iTt telorum artem probe exercerem, intimo in portu clipeum queudam ingentem, vehit metam scopumve, erexi. Compages erat ex assuhs : velorum praetensis laciniis, in medio (pro taurino, quem vocant, oculo) pullum lanam affixi. Unam- quamque ignipultarnm sua in vice exercebam, ahquando majori- bus glaudibus, ahquando aut olorinis aut minimis : sed phimbum omne dihgenter recollegi, quautum poteram : spatia quoque sedulo notavi, ut iu coUineando peritior fierem. Nisi me ahquo modo aut exercerem aut oblectarem, moestitia me iucessit ; etenim non jam laboribus fatigabar. 225. Sed multus eram tunc temxDoris in coquendo et condiendo, ne fructus perirent phires. Ollas Europaeas aliquot habebam, sed opercuhs egebam, quae aera exchiderent. E mangis resinam quandam ehcui, qua velut pice oblinerem velorum lacinias. Hae, opercuhs circumdatae, satis bene concludebant ohas ; at resinam de novo superlevi. 226. Obhtus sum quaedam de ejectamentis maris narrare. Uno in doho plura inveni ornamenta, praesertim specilla ac vitreas bullas. Specihorum orae detrimentum tulerunt ; sed bullae erant incohames. Tria item fascicula inveni, discolorum vestium plena. Postquam aperui, sub umbra exponendas decerno. Non integra fuit colorum pulcritudo, necnon plures vestium quasi rigescebant. Omues in cavernis reposui, si forte postbac utiles fierent. Buhas antem phiriraas, resticuhs, sive fihs conjunctos, super jumeutorum cervicibus ornaudi causa suspendi.

ri;bii,ius cruso. 59

CAPUT (IX.) NONUM.

227. T^ALES inter curas exercebar, quando nova res me j veliementer excitavit, Octobri mense. Quodam mane, dum eram in culiua, mare versus aspiciens, repente video navigium, nigris hominibus plenum, quod ad portum meum videbatur tendere. Haesito exanimis, neque audeo in armamen- tarium excurrere, ne cernar ; metuoque ne animadvertant aut retla mea aut tramitem. Appellunt sub coerulea rupe, extrahunt- que captivum, cui bracbia post tergum erant retorta. Dum obstupesco contemplans, subito in navigium redeunt cum captivo et remigantes abeunt. Extemplo alterum video navigium, quod promontorium coeruleae rupis studet exsuperare : jam intelligo priores eodem tendere, ne a sociis suis dividerentur. 228. Ut primiim evauuere, surgo. Ignipultam corripio bitubam, quae Helvetici militis fuerat ; qua quidem hac in insula nunquam usus eram, praeterquam in exercitando, quoties in clipeum colHnearem. Quum paulo gravior esset, furcam quandam pro fulcro adhibebam : qua in terram defixa, multo certiiis jaculabar. Utrumque tubum nunc diligenter suffarcio, hunc magna glande, illum olorinis ; item par pistolarum. Vescor parce ; placentam in sinu vestis recondo. Accinctus balteo, gladium sumo, pistolas, bitubam sua cum furca, item prospeculum, quod de coUo suspensum gerebam funiculo crassiore, quia loris delicatis deficiebar. Perulam quoque capio, pulveris ac pilulorum repositorium. Tum ahquoties ad Numen Supremum vota vel preces attolleus, egredior prospecturus. Canem abegi, qui me comitari vohait. 229. Ad speculam meam quanta poteram celeritate ascendo. Inde video circiter viginti quinque viros cum duobus captivis. Ignem jam accenderant : mox unum e captivis nudum in arena extendunt, caput chiva obterunt, et confestim membra discerpuut. Cuitros non clare dispexi, sed (quod horrorem simul ac nauseam mihi movit) torrefactis membris vescuntur. Dum facinus exsecro, credo Hcere mihi, si possim, omnes trucidare, qui hospitium insulae meae tam foede violent. Ego autem consedi immotus et tanquam fascinatus.

230. Repente ahum video captivum praeter oram maris fugere : hunc quinque persequunter summo ardore. Ille, colles versiis tendens, pone rupem evanescit. Tum exsurgens curro, cavens tamen ne exanimis fiam ; tandem iterum fugitivum discerno. Viam Lunatam ascendit ; pone tres viri sectantur, quorum

60 RKBILIUS CRUSO.

primus clavam habuit bellicam. Duo illi sagittas. Fugitivum credo a primo secutore velocitate superari, tantummodo prae- occupasse cursum, Ego in fossa quadam lateo, defigoque furcam in solo. 231. Intelligo fugitivum non posse evadere : etenim anlielabat graviter. A primo secutore prehensus, ab illis necabitur ; sed opperior dnm prope veniant. Tranquillissime collineo, dein olorinis pilulis jaculor. Illico prostratus cadit primus secutor. Saltat metu fugitivus, fragorem audiens, sed nescit primo quid aceiderit. Mox capite infiexo respiciens, vidit hostem dejectum : tum ipse quoque subsistit, animam recipiens. Secuudus adhuc currit : jam sagitta arcui applicata parat transfigere fugitivum. Id me iterum accendit, nec tamen occidere eum volo. Glande majore ex altero tubo crura ejus peto, affligoque actutum. Qui tertius accurrit, duo socios prostratos cernens, auditoque fragore, summa celeritate retro cedit. Mox duos ahos qui poue sectabantur, hic vertit retro ; itaque evanuere omnes. 232. Tum egomet egredior. Fugitivus obstupescebat etiam. Tandem accurrit, et coriim provolutus, terram fronte tangit. Id erat pro veneratione. Excito hunc, et, Anglice loquens, plane tanquam intelligat, impero ut mecum veniat. Vulneratos volo invisere. Posterior vohitabatur humi, nec potuit surgere ; tamen ab arcu ejus ahquantum metui. Sed fugitivus circumsultans arcum e manu ejus eripit : protinus correpti erat oblisurus fauces, nisi ego iratissima voce prohibuissem.

283. Vuhieratus ille stohde admiratur : angor (credo) vuhieris metum domuerat ; nam per femur transfossus est. Fugitivum jussi brachia vulnerati manibus constringere, funemque e loculis petii, frustra. Sed funiculum ihum collo detraxi, qui prospecuhim meum sustinebat : hic pro compede sufficiebat. Dein vulnere inspecto, mappam e locuhs vestis meae extractam apphco, et hnteis infulae firmiter hgo. 234. Tum fugitivo imperavi, ut mecum toUat virum et in proximo quodam cavo reponat. Non reluctatur ille saucius : credo eum, quum vulnera Hgarem, intellexisse tale facinus non iuimici esse. Sed ad primum secntorem couvertens me, mortuum esse cognosco ; fortasse in cor penetraverant pilulae. Confestim fugitivum accersens, reviso speculum. En autem ! duo illa navigia jam sunt in mari, abeuntque : id quod mihi erat gratissimum. Credidi eos, perterritos quasi miraculo, aufugisse. 235. In re tam nova vix me recolhgo ; spatium consideraudi cupio ; sed fugitivus me suscitat, osculans talos meos. Equidem tum ejus demulceo genas, jubeoque me sequi, Descendo ad cavernas :

RKHILIU3 CRUSO. 61

vestem iuduo, cibos appouo, ipse quoque vescor. Veste sane ac cibo gaudet, mox iterum iterumque me veneratur. 236. At ego traliam paro cum duobus jumentis. Quando gregem aspexit, video quantum excitetur. Impouo trahae lecti vestimeuta, ligouem ac palam quandam. Arma mea, praeter gladium, exuor : tum cum fugitivo ac caue asceudo uovum meum tramitem, jumenta ducens. Longiore lioc circuitu regressus ad mortuum, iucipio liumum ligoue aperire, ut corpus recondam. Id vero fugitivus me uonvult facere : sumit ferrameuta, operam streuue perficit : tum mortuum humo obtegimus. Clavam ejus curiosus asservavi. 237. Exiude sine mora sauciatum liominem iu trabam assumtum reporto, et gestu signisque beniguis permulceo. Profecto volui homiuem sauare, nec ignarus eram quantum impediret sauationi pavor et anxietas. Quare quidquid potui excogitare, feci, tanquam fratri. Aquam libenter bibit, vesci noluit. Postquam vuluus summa mea ope sedulo curavi, hunc relinquo : dein fugitivi mauus paro ligare, ut videam quo se modo gestiarus sit. 238. Is autem, geuibus procumbens, summa humihtate mauus offert, ut colligem, si velim. Id satis erat. Ego subridens funem retraho : ille rursus gestu demonstrat, velle se mihi servire : atque ego accipio. Jubeo in areua cousidere. Ipse sericam umbellam, fastus causa, effero, et sub hac compositus, in optima mea sella sedens, delibero quid facieudum.

239. Arbitror duo hos viros pro servis et pro amicis esse mihi a Deo datos, si horum possim et veneratiouem et caritatem conciliare. Utrumque arguo per me esse morte ereptum; quoniam, ille alter ue stranguletur, id per me stetit. Utrique credidi uovam prorsus esse vim jactus iguei. Igitur sperabam meutibus eorum posse me domiuari. Deceruo largam caritatem majestate temperatam adhibere. Proteuus fugitivo indo nomen Elapso ; alterum appello Secutorem. 240. Sed novus me inceasit timor, ne Elapsus, cymba visa, evadet remigaus ; quare remos primo recoudidi. Porro, si domo sohis abirem, viuciebam Elapsum ; sed, domum reversus, uon solvi modo, sed blaudissime alloquebar, AugHca liugua prorsus garriens. Optimos dabam cibos, socium operis assumebam, industriam ejus collaudans : multa docui, mox ab eo multa quoque didici. Vidi eum esse gratum et sedulo obedire. Leni cum risu viuciebam eum ; necnon ille ridebat, saepius osculabatur mauus meas. Sed aute nuudinas tertias pudebat me viucire, uec jam faciebam. 241. Jam qu6 magis ambobus augerem revereutiam mei, spectacuhim jaculatiouis machinatus sum. Duas tabulas ostento hgueas :

62 REBILIUS CRUSO.

demonstro ambos esse leves, sine puncto vel incisura. Unam pone alteram apposui, modico intervallo ; sic autem ut Secutor, quamvis claudus, aspiceret. Dein e parva pistola emitto ignem. Glans, transverberata priore tabula, defoditur in secundum. Ignc ac detonatione territi ejulabant ambo : mox visa glande, Elapsus priorem scrutatur tabulam, et mirabundus Secutori demonstrat parvum, immo minimum, foramen. Nec alteruter audebat pistolam tangere. Ipsam rem volueram. Post paullo Elapsum per prospeculum meum aspectare feci ; id quod cum admiratione commovet. Procedente autem tempore horologium meum ostentavi, apertis interioribus macbiuameutis. Talibus rebus credebam barbarorum mentes salubiiter capi. 242. Jam magnam facio jacturam. Guarus quantum barbaris noceant vina ardentia, anxius ne his aliquando depravati sint atque efferati, quidquid bujus generis babebam, Deo invocato, effudi, praeter unam lagunculam, quam idcirco in arcanis reposui, si forte pro medicina aliquando foret utilis. 243. Nondum memo- ravi, Secutorem bonis esse indutum sandaliis, Elapsi pedes nudos fuisse. Uterque praecinctorium gerebat, Secutor balteum quoque cum coryto sagittario. Sandalia illa e cortice erant plicata ; Elapsus autem, dum sedet domi otiosus, a me quidem vinctus, sandalia proxDt^^r meos usus imprimis, dein propter suos, e mea vetere materia confecit. Talem virum cur vincire oportebat ?

244. Ego rursum illi dono vestem versicolorem, ex iis quas ex mari recuperaveram. Is accipit gratus. Post triduum video eum Lac veste fulgentem : colorum splendor, qui aliquantum erat immutatus, integer redierat. Interrogo eum Anglice, unde hoc miraculum ? Eidet ille, laetaturque, sed lingua nequit explicare.

245. Necnon omisi narrare, lacernam propter nocturnum prae- sertim frigus utrique me dedisse ; id quod libeutissime accepere. Etenim Secutor, qui ambulare nequibat, frigus si quod erat, graviter persentiebat ; quare accuratius eum protegebam ; et sane gratus animi videbatur. Ego autem multis signis doceo. illos inter se amicissimos esse debere. 246. Tandem Elapsum in cymba mecum colloco, post matutinam pluviam. Mensis fortasse Februarius erat, serenum coelum, mare tranquillum. Ad tertium remigo sinum, ubi horrendum illud epulum vidi. Tum subit animum, foedas reliquias non esse amotas : nec falle- bar. Ipso in loco ossa trucidati viri albescebant. Carnis reliquias aut aves aut insectae aboleverant ; sed calvariam humanam quivis noverit : item spinam dorsi atque alia. Elapsus, pietate (credo) gentilicia motus, arena manibus corrasa, omnes

KKiui.His <;ruso. 6M

has reliquias quamvis moerens defoclit. Mox ad alias res con- vertimur. Arbores ille magno contemplatur gaudio, fruticesque explorat diligentissime, folia multa asportat. 247. Ne longus sim, ut primum verbis explicare poterat, plurimos indicabat milii fruticnm atque arborem usus : hinc et oleo et funibus cito abun- dabam. Ex humili quodam rubo oleum hic mihi extraxit, itaque non jam confugiendum erat ad ricinum. Mox tria magni pretii indicavit legumina, iuter humidiora convallis ; primum, rapa maxima et optima, nostratibus solidiora et suaviora ; deinde, quiddam e fabarum genere, grande ac bonum sane. De J^gyp- tiorum faba audivi. Nescio an haec et illa consimiles fuerint. Tum genus quoddam, ut putabam, cucurbitae ; sed forma fere cylindrica, velut pulvinukim, colore purpureo, . optima cucumi praestantius. Postea idem oryzam detexit humidis in locis, quos ego evitaveram. Porro gossypium mihi retexit. Ex aUis rebus stuppas quasdam vel villos extraxit, cannabi vel lino pares.

248. Aliam quandam rem voluit Elapsus me docere, sed intelhgere nequibam. Grandiores ahquot aves, quas ego phasianis rettuH dum propius praeter volant, ille manibus plau- dens cokimbas et capras esse dicit. Primo sic interpretatus sum, ut diceret has edules esse, ut carnem columbinam et caprinam. Postea exphcatum est, has aves posse domari et mansuescere, ut capras columbasque meas : de qu6 serius narrabo. 249. Itidem de palmis multa iUe me docuit. Equidem noveram akas esse nuciferas, quas cocos appellabam ; akas phoenices, vel dactyliferas, nanas illas quidem mea in insuL^i. Jam disco, tertium genus et funiferum esse et saccharum praebere ; caryotum appekari audio. Mokissimi fiuut hinc restes, tanquam lora optime depsta, qui propter capistra jumentorum aut cingula possunt adhiberi, nec- non propter balteos. Attamen ex aspero nucum viko robustiores contexunter funes, crassae tegetes, scOpae rigidae. 250. Quartum dixit esse oleiferum ; id quod in Brazika quoque audieram ; anne prorsus eadem arbor sit, nescio. Quintum porro nobikssimum, robore procerissimo et optimo, cujus foka pro umbeka essent. Denique ex tribus generibus ad minimum, oleum, vinum, saccha- rum, ab uuo ceram, ab ako farinam optimam, provenire. Sed me juvabat, unumquidque inde sumere, unde minimi esset laboris. 251. Tam cito tot res Anglice Elapsus didicit, ut crederem posse me jam, hoc ministro, scapham reducere. Equi- dem in hortos eum deduxi, ubi muka me docuit : sed mekus arbitrabar, ad reducendam scapham, Secutoris opperiri vires. 252. Ike ex vulnere convalescebat, et summam mihi demonstra-

64 REBILIUS CRUSO.

bat reverentiam. Ut primum sine periculo reptare poterat, ad focum accedebat, rem culiuariam observabat, paulatim ipse coquebat, et quae Anglice dicebam, coepit intelligere, etsi pau- ciora cum eo locutus eram, quam eum Elapso, qui mibi erat socius laborum. Glans plumbea sine dubio e crure ejus exierat : nibil intus remansit, quare simplicior erat ejus curatio, donec solide convaluit.

253, Quodam die Elapsus vitreas illas bullas cain-is detrabit, et, humillime me veneratus, meo collo circumponit. Ego ridens dolium ei ostendo, ubi plures babeo bullas ; mox detractas collo meo capris paro reddere. Ille vero reclamat, obtestatur : tunc e dolio aliquas delegit, quae lucentissimae videbantur ; lias significat mibi convenire. Minores quasdam ac miniis fulgentes suo collo suspendendas rogat. 254. Quanquam primo irridebam, mos video rem uon esse contemneudam. Non barbari solum, verum omues bomiues regem suum vel impera- torem insignibus imperii decoratum volunt. Majestati meae couveniebat, ut regium aliquod insigne gestarem. Itaque demum his bullis, quas pro regulorum Afrorum leuocinio imperaveram, egomet regium quiddam iuesse opinor. 255, Si autem in regno meo ad res ordinandas gradus quosdam bouoris coustituam, Elapsus sine dubio summus minister regius esse debeat, et secuudariis gemmis fulgere. lugeuium quoque ejus versutius esse et capacius quam Secutoris cognoveram, ut erant hi viri valde dispares, 256, Elapsus gracilis erat, procerus, ampla fronte, micantibus oculis, vultu valde mobili, ore autem suavissimo. Secutor humeros latior erat, minus procerus, genis plenioribus, vultu non malo illo quidem sed tardiore, Crura, bracbia, cras- siora quam Elapsi, qui quidem vix summas suas vires attigerat. Hunc credidi tria et viginti annos aetatis babere, Secutorem triginta vel amplius. Ut, quae ^mei vicariusj Elapsus juberet, Secutor obediret, profore credidi, si Elapsum quasi magistratus iusiguibus decorarem. Itaque mouilia illa, majora et minora, mibi atque Elapso comprobavi. 257. luter haec re fabrili Elapsum exerceo, usumque doceo omnis meae supellectilis. Jam iutelligebat omuia fere quae dicerem, sed loqui vix conabatur, praeter aliquot vocabula negandi, affirmandi, approbandi, interro- gaudi. Artem ego ferrariam ueque exercueram ueque multum fortasse solus potuissem : sed quum ille de ferrameutis curiosum se demoustrat, nova me ambitio capit, si forte, his ministris, ars quoque illa mihi serviat. Nunc explico tantiim, per ignem et malleum rem coufici. 258. Barbarorum uterque contexendis

HEBILIUS CRUSO. 65

viminibus, juiicis, aruudiiiibus, cannis, valclc excellebat. Quicl- quid hujus modi ego confeci, erat sane inbabile. Jam vero illi magnam mibi vim qualorum, corbium, fiscorum rapide contexunt, Elapso materiem barum rerum comportaute ; necnon, quod praesertim mibi cordi erat, idoneas perficiunt cabgas textiles. Ut aquam excluderent, res uullius momenti videbatur, silapidum ac saxorum asperitates, necnou insectas defenderent. 259. Secutor autem in re coquiuaria excellebat. E cocorum nucibus placentas delicatissimas, item quasi florem quandam lactis, faciebat. Pisces, dioscoreas, manioces, bananas, plurimas nuces ita con- ditas proferebat, ut nihil supra : etenim pro condimentis habebat ananassas, zingiberim, piper et ahaaromata, saccharum e pahnis et oleum vel optimum. Mox, postquam inter silvas vagari potuit, aves plurimas insidiis capiebat ; uude nullo nitrati pulveris dispendio, suave habebamus epuhim. Porro fruticem invenit, cujus foliis in sole desiccatis aquam aspergebat cale- factam : horum jus tepidum, saccharo admisto, praesertim cum flore coci lacteo, gratissimum fuit. Potionem foUaceani appellabam. 260. Saepius mecum deUberavi, anne satis tuto secures peues hos viros rehnquerem : video tamen, si quid in hac re sit pericuH, id fortiter dissimulando optime defendi. Si suspicionem fassus ero, pravum consihum ipse submonebo. Tela omnia amovere, quae possint esse lethaha, prorsus non possum. Si (quod minime est veri simile) ambo homines in me conjurabunt, fortasse vix potero servari ; nam igniaria mea tela surripient. Sed nisi conjurabuut, alteruter mihi auxihabitur : nec credo ahenari posse amborum auimos, dum majestatem ac vim meam benignitate tempero, 261. His rebus perpensis, quia hisus cor- poreus mentem levat, ludum gladiatorium decerno. Eteuim si redeant barbari, si depugnare cogamur, meos viros vehm totidem barbaris longe praestare ; at si neque suas habeant sagittas neque fusih plumbo exerceantur neque gladus bouis rem gerant, inferiores barbaris fiant. Igitur Elapsum protenus, Secutorem simul ac sanitas permisit, gladiatoriam doceo artem.

262. Vimineis quibusdam munimentis caput, humeros, crura protegimur, ut magna vi possimus sine periculo caesim ferire ; et effusos ex ictibus habebamus risus. Postea ludum variabam, ne ulla ratione pugnandi deficerent. Sane veutrem, pectus, vultum protegere, si hostis punctim petat, longe difficihus est. Spissa tegete ac larva robusta armaturam concinnavi ; sed ipsi viminca scuta fecerunt, quae, laevo brachio gestata, ictus repel- lereut. Vidco taracn hanc hidi formam, quautumvis obtusum

H

66 REBILIUS CRUSO.

sumas pro gladio baculum, oculis et ventri esse periculosam. Psittacus autem re gladiatoria abhorrebat cuncta, multoque cum ejulatu absiliebat. 263. Mox Secutor, qui suum retinebat arcum atque aliquot sagittas, pennis anatum ac ferreis clavis vult sagittas novas fabricari. Ipsius sagittis mucrones ex piscium ossibus erant, nam ferri sua in gente exstabat nihil. Clavos eos quotquot maxime viderentur idonei, libens dono ; is autem valde peritum se ostendit, quum insuper limam et cultrum operi com- modo. 264. At ego vel parvam catapultam magno arcui longe anteponebam, pigebatque me quod pessulum ejus tractorium charta describere, nedum ligno fingere, tam difficile videretur. Sed calamis et charta designando meditor, experior, donec pes- sulum cum talo suo tandem recte excogitaverim. 265. Tum eaprarum cornua, quae reservaveram, exquiro, et idoneum pro- ponens stipitem caedo, sculpo, terebro : denique mollissimo e hgno, satis magna cum diligentia, rude et grande constituo exemplar : quo viso totam rem intellexere. Itaque ipsis opus remisi elegantius perficieudum ; nec spe mea falsus eram, nam cata- pultas haud speruendas post paulo confeceruut. Ego autem glandes idoneas e plumbo confeci, sed spicula avebam.

CAPUT (X.) DECIMUM.

266. piKCITEE id temporis statui scapham, si possem, re- j' ducere, ne vela prorsus corrumperentur. Elapsus autem jam satis intelHgebat, quid juberem. MaUeum, clavos, serram parvam, argillam vitreariam,* acus sarciuarias, funiculos, velorum aliquot lacinias, in mulctrah composui : haec Elapsus portat. Ego cibum, poculum, cultellum, pistolas porto. Flumen convallis vado transivimus, saxis adjuti modicis, quorum ope credebam poutem siue magno opere posse construi. Sic breviore cursu ad scapham pertiugimus. 267. Primiim vela expando, inspicio, tento : tribus in locis valde iufirma esse opinor. Deuoto, ubi resarcienda sint : id Elapsus strenue perficit. Interea mulc- trah aquam pluvialem marinamque scapha exhaurio : fructus in aqua putresceutes vehemeuter aversor : subtus iuveuio soUda omnia, nec quidquam rimarum esse timendum. Fabri ope non egent tabulae ; itaque perfectis velis ingredimur. 268. Aura, sicut

* Glazier's putty.

REiaLIUS ORUSO. (57

expectaveram, advcrsa erat. Eemigamus ex ostio, cTein expansis velis, ad dextrara exciu-rimus, gubernante Elapso, id quod optime calluit : ego jubeo et vela rego. Ut primum deflectendum in terram opinor, exclamo " Ad sinistram ! " et protinus torqueo vela. Obedit ille : scapha optime convertitur : tunc praecipuus meus decessit timor. Sine ullo periculi sensu primum illud exsuperamus promontorium, quamvis adversante vento, postea celeriiis proficiscentes praevertimur, denique littus intra cautes legimus usque ad portum meum, ubi in navale scapham laetus repono. 269. Ego autem Elapsum interrogo, " Auue bona sit scapha ? " Eesponsum exspectabam, " Sic, sic ; " vel " Bona, bona : " sed admiror, quum ille clare ac dehberate respondet, " Bona non est ; bonam faciemus posthac." Itcrum interrogo, Cur ? Is vero quasi uovam vocis facultatem exhauserit, nihil respondet nisi, " Sic."

270. Quod cibos collegeram et severam longe amplius quam quod mihimet, uni viro, erat opus, sane gavisus eram : sed quum Secutor, injussu meo, in agello meo novam operam inciperet, iracundiiis paullo rationem ejus rei reposco. Is humillime manibus ac vultu deprecans, " Sic optime" esse confirmat. Ego vero gaudeo, quod, tardior ingenior qui visus erat, per se possit bonas operas excogitare ; nec diu est, quum video, in hortulo eum pariter atque in culina fore utilem. Jumentis idem gaude- bat ; inde spes mihi, fore ut ex diversis famulorum ingeniis cumulatior proveniret opera nostra. 271. Ut primiim, sanato crure, natare ausus est, admodiim gestiebat ; nam propter teporem maris, nigritae omnes natandi sunt studiosissimi. Equidem post primum ilhim diem nunquam in ipsum mare me committebam, ne intra cautes quidem ; tanta me timiditas in solitudine invasit : in portu modo natabam. Sed eum Elapso etiam iuter fractos fluctus amabam ludere ; mox aqua, velut telo, inter natandum, aves grallatorias petebamus, qu6 in ludo acerrimum se Secutor ostentabat. 272. Oleo jam abundans, saponem facere volui ; nec poteram Secutori, quid vellem, exphcare. Algas vere marinas plurium generum cremavi : earum cineres oleo admistas igne lentissimo percoquebam, aquA, calidiore circumjDosita. Item e mangarum fructu quum spissum quandam extraxissem reslnam, hanc oleo commistam itidem decoxi. Post ahquot experimenta, duobus modis saponem non ita malum confeci : tum omnem rem perspexit Secutor, meque in sapone componendo facile superavit. Usum autem saponis edocui, atque exinde in curando corpore utebar. 273. Eideo sane, quum video quanta ille superbia

68 REBILIUS ORUSO.

aurigam se e traliu jactet, iu vilissimo quodem seamillo sedens, tribus jumeutis vectus. Ceterum omnia quae imperaverim, recte perficit, usuque trahae impetrato, multas reportat radices cum ipsarum humo : has dividit aut cii'cumcidit, fimum curatissime ingerit ; demiim satis magno cum labore amplum facit semina- rium. Tum mecum arguo, si uimium praeparetur cibi, id minime culpandum, quouiam tres viri vesci e meo oportebit : item indus- trios homiues non e suis laboribus effugituros ; jam pro patria adoptasse hauc insulam; 274. Elapsus quoque suas inveniebat operas : atque ego, dum uterque mihi, quidquid jubeam, obediat, gaudeo quod liberrima utuntur dihgentia, neque socordiae sint amantes. Tameu ne subito defessi concidant, saepius excogitabam, aut ludo aut varietate, levameuta laboris. Eemigando, piscando, gladiatoriis ludis, natando quotidie, tehs et catapulta, ordinarium opus variabatur. 275. Tunc autem texendo vel plicando prae- sertim exercebat se Elapsus, nec quidnam couficeret, satis intel- ligebam. Ex cannis diffissis quasi tabulas complicat arcte reticulatas, juncosque sic internectit, ut foramina concludat. Levissimum sane erat opus, quamquam firmum. Artem ejus admiraus, quaero tandem, quorsum haec specteut, Eespondet, " Propter scapham, sed ferro quoque opus esse." 276. Amplius iuterroganti, totum suum propositum expKeat, partim verbis, partim rem ipsam demonstrando. Ait, scapham iu fluvio esse non semper malam, iu mari cum velo plenam pericuh ; quippe quae ueque fluctus ueque vim venti tolerare possit. Duplex opus scaijhae esse addeudum. Ne fluctus a froute supercurreret, erigendam tanquam loricam in prora, dein praeter latera quasi alas expandeudas, sed has firmaudas ferro. Id mihi esse curau- dum, se paraturum cetera. 277. Admirabar hominis ingenium, nec tamen proram praealtam approbabam; ille vero negat sine his rebus vela profore. Mox ingemo, nescius quare, quorsum, quando, iu magnum mare sim invasurus. Sed memet objurgo : Cur tandem, priusquam hi viri ad te venerunt, tu tantopere hauc scapham fovisti ? Agnosco oportere, iu casus necessarie incer- tissimos, scapham quam robustissime reconcinnare, vc4is idoneam. Itaque de ferraria re etiam atque etiam commeditor, modo charta dehueans, modo ipsa ferrameuta colhgens, comparans, examinans. 278. Inter haec Hbet cum Elapso caprorum scopulos visitare. Equidem semper timidus fueram, quoties ibi forem, (uam inter saxa prospicere nequibam) ne novum quid atque infestum latens subito ingrueret. Fateor me, dum solus manebam, timidiorem indies factum. Miuiis miniisque me in densos arctosque locos

RKmLIUS CRUSO. 69

volcbam committero ; secl aperta amabara spatia, ubi cuncta longe possem prospectare : idcirco quoque miniis inter saxa capriua pervaseram. Nanc cum Elapso fortiorem me gerens, cum pistolis prodeo : ille sicam gerebat : explorare, non venari volo. Ascendimus tramitem ; verna prata floribus suaveolentia praeterimus ; locos notos recognosco. Mox longius penetrans, ab excelsiore quodam saxo repente novum gratissimumque video prospectum. Lacus longissimus, quasi amnis flexuosus, per plura millia passuum in fronte jacebat. Aquas quasdam vicinas antea notaveram ; jam agnosco aut membra bujus fuisse lacus, aut ejus quasi cisternas naturales. In ora erant lierbae frutices- que viridissimi, uberrimum mitibus bestiis praebentes alimentum. Circa surgebant acclives scopuli, quibus decurrentes sine numero rivuli lacum replebant. Maxima vis bic versabatur aquatilium alitum tanquam sua in domo. 279. Dum baec me vatde excitant, Elapsus antiloparum gregem viderat, magna cum delectatione : milii in paludes aspicienti illud jam succurrit, fortasse has ejus esse generis quod palustre appellatur. Sed nolo eas perturbare, atque ad mare potius duco, ubi juga montium altius assurgebant. Lacum a septentrionibus circumeo, inde pergens mare versus. Tandem, per scopulos enisi, mare non longe videmus, sed descensu asperrimo a nobis divisum. Subjacebat ora terrae, longula, palmis praesertim abundans ; sed rupes ulteriiis ipsas in undas videbantur se praecipitare. Nullum sane portum bac iu ora dis- picio, quod orientem versus patebat. Circumversi, sed mare despicientes, redimus domum. 280. Ego vero, quanquam auges- cebaut imbres, opera ferraria identidem exercebar. Incudem, folles, malleos, forcipes, e re tormentaria navis nostrae babebam. Fornacem de novo, famulis meis adjutus, decrevi exstruere, lateritiam materiem residuam adliibens. Carbones e ligno parare uterque probe calluit. Mox, Elapso folles exercente, ego ac Secutor ferreolos calefactos tundebamus. Etiam calidum frigido pertundere docebam, dum Secutor forcipem tenet. Sic virgae ferreae, quales propter scapbam postulabat Elapsus perficiuntur. Aliud post aliud paullatim conamur ; primo multimodis clavos ferreos mutabamus, — in bamos, in annulos, mox in spicatos annulos ; sic plures in formas discebamus ferrum fiugere. Tandem illi, re tota perspecta, significant, meo labore non jam esse opus : se bujus artificii esse compotes. 281. Inter haec, magno sum dolore afflictus, occiso psittaco. Hunc accipiter quidam incautum excepit, neque ego ulcisci poteram, quanquam strepitum carissi- mae avis audicns. Scd antcquam ignipultam attinerem, hostis

70 REBILIUS CRUSO.

cum praeda evanuit. Hauc saue rem aegerrime tuli. Quod postquam animadvertit Elapsus, solari me volens, psittacos non bonas esse aves dicit, alias quasdam longe meliores ; neque dolendum esse, quando tanta mihi superesset avium pulcerrima- rum atque utilissimarum varietas, quae vehit caprae aut columbae cibatum ab homine accipere vellent. Tunc memini, eum tale quid de phasianis illis dixisse ; mox interrogando comperio, ipsas has aves facile mansuescere et ova parere i)lurima: id quod libenter audio. Tum Secutori denuncio, si aliquot harum avium possit insidiis capere vivas, id mihi fore gratissimum.

282. Plurima per imbres parabamus. Catapultas indies per- fectius figurabant : loricam ego et alas scaphae summa cmk maturabam. SciHcet Elapsus bitumine quodam opus suum perunxerat, ut aquam rejicerent junci cannaeque : a me postula- bat ut compagem totam firmiter conjuugerem. AHa quaedam in melius novabam, quae longum est dicere : — de supellectile tractoria, item de arcls penariis. FamuU autem mei operas quasdam inter se exercebant, de quibus non consulebar. Id me non conturbat, quoniam industrios sentio. Inter imbres pabula vel ligna colligunt, foha, cannas, aha reportant, fimum humo ingerunt, gregi inserviunt, natant, remigant, gladio vel teHs se exercent. Sic dies praetereunt celeriter. 283. Jam Secutor ad me venit, veneransque humihter ait, " Pessimos esse lepores : velle se occidere." Dioscoreas et maniocas ostendit, non corrosas modo, sed ex humo evulsas. Lepores si supra sint, " bonos " esse ait, sed " infra non bonos." Etsi parum bene loquebatur, intelhgo quid veht, et video non esse absonum. Attamen vexare mitissimam gentem, quam egomet tanquam colouos deduxeram, id nimis crudele puto. Tandem, multum reluctatus, esca atque blanditiis veteres mansuetosque parentes cajno, et in pristinam caveam concludo. Ceteros ad arbitriim Secutoris abigi aut occidi patior. 284. Duorum jam ministrorum opera adjutus, paullo amplius poteram Htteris me dare : id vero ipsum ihi mirabantur. Ahquando quasdam res iis e hbro legebam, si quid possent intelhgere : post paullo id eos penetrabat altiiis. Nempe videbant, sibi esse aut suam aut senum ahquot Lquibuscum vixissentj sapientiam ; me ex Hbro plurimorum cognitiones ad Hbitum meum haurire. 285. Quoniam neque Hbrorum habui copiam, neque otium iis esse poterat, Htteras docere suj)erva- caneum credidi ; sed Hbere coHoquebar multis de rebus. lUi autem, arrectis animis, studiose auscultabant. De meis fortunis ahquot res euarravi, denique de naufragio. Magnitudinem de-

REBILIUS CRUSO.

71

monstravi navis et uberem rerum copiam, quam ex meris ruinis excepi. Talia dum narrabam, illi textilia continuabant opera et linguae meae indies fiebant intelligentiores : id quod maximi saue erat momenti,

286. Tandem se aperiunt, explicantque quidnam elaboraverint. Eegium mibi vestitum exbibent atque imponunt. Primum erat capitis decoramen, crista vel corona ex pennis multicoloribus : hanc infulae meae superimpositum volebant. Dein teges dor- sualis ex palmeis cannis atque arundinibus ; quae sic erant dispositae, ut ipsarum colores pro pulcerrimo fuerint ornamento. Praecinctorium item erat ex mollibus juncis, quod a ventre ad genu pertingebat. Tum calcei, ex palmarum fune supra, ex cocorum villo infra. E bullis vitreis catellas fecerant, collarem talaremque : porro alias bullas aut vesti aut praecinctorio assiie- rant, tanquam gemmas. Talia fidelitatis documenta laetissime et benignissime accepi : sensi profecto, posse barbarica regni insignia multum valere, aut apud hos ipsos, aut apud aUos bar- baros. Decerno quotidie, finitis operibus, uno alterove horum me ornare ; et si qua dies solemnior videretur, gestare universa. Nunc, benignitatis ostentui, utrumque fidehum ministrorum super oculis osculor. 287. Longum foret si narrarem, quanta cum industria messem fructuum, radicum ac foliorum sua in tempestate collegerimus, tres viri cum tribus jumentis. Ego autem post biennium hac in insula jam factus sum temporum peritior : si vero antea ego nimium fui avidus, hi nunc meam aviditatem superant. Nec culpo, immo laudo et gratias ago, quod tam laboriose victum et deHcias comparent. Pluviae, calores, procellae, fulgura, suo in ordine, velut anno superiore rediere. Demiim, tempestate illa peracta, coeli serenitas rediit ; atque illi sub auroram laborantes, scapham perficiebant praeseptam labrosamque. Dein post autumnales procellas pror- siis finitas, ut ipso in mari probaretur opus, erecti sunt omnium animi. VeHs accuratissime recognitis, varias cursus experimur formas. Pro saburra ijponderosa ahquot saxaj portabamus ; haec cum ipsa ancoru ita collocavimus, ut scapham male de- primerent ; quae nihilominus se sohdam stabilemque praestitit. In portum regressi, novam loricam exploramus, num qua laxetur vel firmitate careat. Sane plauditur ab universis. 288. Postridie coram me submisse veniunt, dicuntque, " esse quod vehnt orare : sperare se, benigne me auditurum." Impetrattl vcnia,, hbere curtrque exphcant, " sinc uxoribus vitam non bcue transigi : velle se in scapha uxores ex adversa terr.i reportare." Id me

72 REEILIUS CRUSO.

sane perculit : tot res in mentem irruebaut ; vultusque meus, ut credo, retegebat, quid sentirem. Breviter aio : " omni in re me illis consultum velle ; si possim, facturum ; sed multa esse per- pendenda, nec posse me illico responsum dare. Ad munia sua redirent, crederentque me de suo commodo anxie meditari." 289. De mobilitate et perfidia barbarorum multa audiveram. Memet interrogabam, anne idcirco regiis me honoribus cumu- laverint, ut scapham furati abirent. Id vero posse nego ; hi namque viri fuere hostes : uterque ad me quam ad alterum propior est. Tum si aufugere velint, Quamne ad terram ? anne ad patriam ? sed patriae sunt diversae. Sed siut saue fideles : mene scapham meam cum meis ministris mari committere, domi sedentem ? qui si fluctibus hausti nunquam redeant, iteriim sum orbatus, et pejus quoque, spe abrupta. Melius arbitror pericula participare. At si omues egredimur, quis gregem custodiet ? quis fruges decerpet, servabit ? Taha commeditatus, crastino die iterum colloquor. 290. Primum interrogo, Anne jam uxores habeant. Secutor abruptius respondet : " per me suam uxorem a se distractam : " fuscus autem rubor, dum loquebatur, vultum oculosque implebat, in quo tenerum aliquid inesse putabam. " Mortuum esse se uxori suae," addidit; "quae, secundum gentis morem, jam ahi viro sine dubib nupsisset ; quoniam, se vivere, nemo suorum posset credere." Eecte eum dicere judicabam. Mox Elapsus humescente oculo incertaque Hngua respondet, " sibi virginem quandam fuisse desponsam, quaudo ab hostibus surreptus esset." Nihil ultra addidit. 291. Deinde interrogo, unde vehnt uxores petere ? ab Elapsi patria an a Secutoris ? et quo signo cursum in mari possint dirigere ? Eespondet Elapsus, " Secutorum ad ipsius patriam nolle reverti: id uxori ejus fore crudehssimum : Elapsi patriam ambo petituros. Ceteriim si vento favente hanc insulam ipsa vespera rehnquant, cum hice terram continentem propiiis visurum, cunctam sibi satis notam ; deinde, ut primiim popularibus suis aspiciantur, his approban- tibus ad terram appulsuros." Taha quum audissem, respondi : Eecte se res habere ; sed amphus esse ponderandas.

292. Vespere post operam, ad rem redeo, interrogans : " Quis autem tot buccis cibum dabit, si hac in insuhi quinque erimus, — tres viri, uxores duae ? " Tum Secutor arridens ait, " Octo hominibus satis esse jam cibi, superque." Elapsus autem, genibus meis provolutus, dextram osculatur, oratque, "ne irascar; sed amphus quiddam illos in animo habere. Interroganti mihi, Quidnam igitur ? " respondet : Matrem suam esse mortuam,

RKIULIUS CRUSO. 73

fratres occisos : velle sc, si possit icl fieri, patrem suura huc transvehere. Hoc quum dixisset, vultum meum sollicite contem- l^lans, addit : " Numne ahud quiddam audeam dicere ?" "Perge:" inquam. Tnm dicit, " Ncscire se, quis sit uxorem daturus : posse autem fieri, ut pareus, qui unam habeat virginem fiham ita veHt dare, si cum ea sit iturus. Anne ego nolim insulam meam frequentari ? " Ees ipsa non mihi displicebat : quanquam id quoque reputo, cavendum esse, ne nimia barbarorum frequentia ipse in servitutem redigar. Ergo benigne respondeo, de tot novis rebus considerate cogitandum. IHud tantum affirmo, si pro- ficiscentur, me socium periculi habituros.

29B. Postridie iis annuncio, gratissimum esse id mihi, quod tam longe prospexeriut tamque industrie laboraverint, praeparantes cibum, instrumenta, materiem, ipsamque scapham. Tahbus viris, quidquid restet ardui, sperare me fore pronum ; sed priusquam aliis de rebus dicam, illud apprime necessarium, ut nostram nos insulam exploremus, antequam in casiis maris committamur. Hoc enim stare mihi certum, ut non sine me navigent. Jam si procella ingruet, si vi venti in aliud insulae latus detrudamur, quid ignavius, qiiam non nosse portiis, Httora, rivos, ubi tuto recondamur ? Circumnavigandam insulam, indagandas pro- fluentes maris, tentandas bohde profunditates, notandas in charta montium formas, priusquam in incerta maris ruamus." Haec quum dixissem, ilh primo vix iuteUigebant ; sed postquam bis terque expHcavi, tandem aequissimis animis decretum meum acceperunt.

CAPUT (XI.) UNDECIMUM.

294. IDOST hos sermones uterque magis magisque in operas j ruit. Vestitus nuptiales ac dona sponsaHa credebam

praeparari. Cannarum, arundinum, juncorum, restium vel filorum, pinnarum pHimarumque magnam vim comportabant. Postea expHcatur, patrio Elapsi regulo pHimatam vestem ac dorsualem tegetem pro dono destinari. Id quum inteUexi, e vitreis meis buHis pHires obtuH, ut pro torque coHari essent : has accepit Elapsus Hbentissime. Video quoque lectorum oper- cula vel stragula e moHibus juncis contexi : igitur versicolores vestes Lquas habebam fulgentissimasj in sponsarum usum dono.

295. Ego vero bolidc (quam Graeci vocant) quaesita ; — clenim

I

74 REBILIUS CRUSO.

plures in nave fuerant — saepius cum alterutro virorum egrediebar longiiis, iuterdum in cymbci, si valde esset serena tempestas, quia tum remis certior est cursus. Tunc totam illam oram quae Caprino Jugo subjacet, satis exploravi; nusquam patebat scaphae receptaculum : sed colles accurate delineavi, ut locos postbac recognoscerem. Necnon cum ambobus in scapha egressus, oram adversam juxta hortos ulterius visitavi ; quidquid de littore, de profunditate, de moutibus erat notaudum, id conscripsi, notatis coeli regionibus. Necnon unicuique montium nomen indidi aliquod, cum sua figura descriptum. 296. Quum die quodam in hortis cum Elapso permausi, Secutore domum misso propter varios usus, per iuferiora prata dihgeutius exspatiautes, oryzam invenimus in uvidiore loco late cresceutem, ubi nunquam antea incesseram. Hanc rem credidi posse ahquando magni esse momenti. 297. Postridie quiescente aura, excurrimus in cymba usque ad portum hortorum. Montem ilhim altissimum judico praecipuum esse oportere locorum documentum. Quare a tribus lateribus figuram ejus accurate dehneo ; tum credidi, me, si hac in parte insulae forem, in die quamvis uubilo posituram meam agniturum. Cautes quoque, si quas viderem, scripto notavi. 298. Profluentes maris multo erat difficihus observare vel con- jectare ; nam aestus diurnus atque aura conturbabat rationes meas. Insulam a Septemtrionibus praeverti non ausus sum. Multa navigaudo expertus, taudem despero de proflueutibus cog- nosceudis, uec valde perturbor, sed de hac re reticui.

299. Domum reverteuti dehcatissimum mihi prandium apponit Secutor, ex avibus grandioribus membratim concfsis. Genus avium nesciebam : uum otides* esse possint, dubitabam. Ille exphcat, esse eas ex hoc geuere, quod mausuefactum volebam ; sed hacteniis uullam se cepisse vivam. Neque ille neque Elapsus vult vesci : sed postquam finivi, vescebautur. Tum interrogo, quiduam de grege possit fieri, si nos omnes peregrinamur. Tacent pauhsper ; mox Elapsus respoudet : " Si faveaut aurae atque Fortuna Maritahs, triduo nos posse reverti. Solvendum esse gregem, compedibus fortasse vel objicibus praepeditum. Quando redeamus, fistulae cantui obedituros: sin miniis, si forte hae- dorum ahquot amittantur, fereudum damnum. Nos e colle Capriuo novos haedos, si hbeat, veuari posse ; uxores non posse." Quaudo haec serio ac dehberatissime dixit, vix risum coutinui. 300. Sed pergo interrogare, Quot remos habeamus scaphae. " Duos tautixm," respoudent ; eos nempe quos egomet fabricavi.

* A G-repk word : Buntnrdn.

UKlilLIUS ouuso. 75

Id sufficere nego ; quippo si aura deficiamur, fortasse remigautes tres viri quatuor remis uovum assequemur veutum, sed duobus uteutes remis iu staguaute aure haei-ebimus. Novos rcmos, clamaut, caedeudos ; id quod ego comprobo. 301. Tum alium iujicio scrupulum. Si barbaris foret coufiigendum, ego igni- pulta pistolisque valeo ; miuistri mei comiuus gladio bene puguaut, sed eminus a barbaris superantur. Nam neque multas habent sagittas, neque multum iu hac arte suut exerciti : porro si maxime essent sagittarii, duo viri a multis facile obruuntur. Melioribus opus est telis, — Hic pausam facio. 302. IIH primo tacuere : taudem iuvito sermouem. Elapsus timide iuterrogat, " anne sciam, quot habeamus iu usum catapultarum praeparata spicula missilia ? " Tum respondeo, "Ego certe nescio." lUe vero, tanquam veritus ne me repreheusioue corrijpiat, tacet iterum, Sed Secutor, paullo audentior, testatur, " non posse illos portare spiculorum jam coufictorum poudus : plura con- fiugere, iuutile esse : quod genus telorum sit melius, se nescire, nisi si iguipultas denotare velim," 803. Sensi me errasse ; nam nolui iguiaria tela tuuc eos edocere. Itaque benigne dixi, " indus- triam illorum omni laude esse diguam, meque gaudere, quod tantam habereut spiculorum vim : sperare me, sine praelio aut jurgio nos redituros ; sed quotidie catapultas exercerent, et tot uterque secum assumeret spicula, quot res ipsa permitteret." Tah responso contentos se demonstrabant.

304. Caesis duobus cocorum truncis, dissecamus, dolamus, in remos fingimus ; — nam quatuor remos placebat couficere. Variata opera ac hido, in iabores reficimur, aemulatione ac spe erecti. Haec inter negotia multum colloquinur, De ipsorum patria interrogo viros, numne earumdem rerum sit ferax, quae hac in insula giguuutur. 305. Illi exphcaut, paeue contiguas se habitasse regiones, scopulosa ora divisas, quae Lipsos propter scopulosj ab utrisque concupisceretur ; hinc illos interuecinis involvi bellis. Nam ceteram suorum terram ex mera humo consistere, molh, uvida, arboribus fruticibusque iiberrimix, sed siccis sohdisque locis carcute : porro per iuopiam ferri optimum hguum miuus esse utile ; igitur saxo destitutis nulla esse domo- rum fundamenta. 300. Domos gentihcias, ut plurimum, nidos esse, inter ramos arborum coutextas, ut ab udo solo submoveantur, praesertim tumesceutibus fluviis. In uvida cahdaque illa humo proceras nasci arbores, egregios fructus ; plura tamen geuera meis in montibus vigere, quae ilhc uvidus calor uon patiatur. Intcrrogo, Habeaut-ne uvas ? "Habebamus," iuquit Secutor,

76 REBILIUS CRUSO.

"sed gustu his dispares : nil erant uostrae, uisi dulcis quaedam in ore aqua." " Ergo," inquain,"tu exquire, quidnam e siccatis nostris uvis sit optimum, quod patri sponsae tuae des dono." Arridet. 307. Tum in Elapsum conversus : " Tuane in patria nuptias tum celeriter perficiunt" ut parens tribus horis unicam filiam viro ignoto foras ducendam tradat ? " Paullum pudibundus respondet ille : " Si pater domi rehnquendus erit, non potest id fieri : sin pater cum filia sit iturus, ijotest nonnunquam. Atqui neque ego inter meos sum ignotus, et propter me confident Secutori. Te autem regie vestitum postquam viderint ac vim telorum noverint, audierintque a me qualis et quautus sis, quidlibet mihi tui gratia concedent." Dubitabam, merane esset hoc adulatio, an veritas ; vera tamen eum dicere, libebat credere. 308. Mox e Secutore quaerebam, quapropter ipse atqui ipsius populares ad insulam meam tunc pervenerint et nunquam alias. Rem ab initio narrat. Scopulosa illa regio erat ab alteris occupata : hinc coeptum est beilum. Quisquis hostium erat in praesidio, comedendus destina- batur : id gravissimum iis supplicium. Inter alios correptus est illic Elapsus. Sed patriam versiis redeuutes oppressit procella, quae dvias scaphas in apertum mare abripuit. Totam noctem frustra luctati, summo mane insulam meam non longe viderunt. Volentes neque venere neque iterum venient ; nam ignei mei teli vis pro fulgure praestigiatoris divini sine dubio nunciatur. 809. Tum volo scire, utrum hic esse insulam prorsus nesciverint. Tum Elapsus confirmat, moutem insulae excelsissimum inter- dum distingui ; sed non vacare ut mera curiositate mari se committant, — tumido, an tranquillo. Percontor, numne caro humaua propter lubidinem palati exquiratur. Ambo vehementer negant : in ultiouem summae injuriae, idcirco tantum aiunt quasi rehgiose comedi. 310. Mox Secutor urget, ut diserte dicam quo die velim navigare ; nam certum se habere, benigna mea verba pro factis valere, nec velle me sine causa diem proferre. Tum video decernendum esse sine ignavia diverticulorum. Ee- spondeo, si cuncta parata sint, intra triduum nos profecturos. Eursus interrogat, anne velim eum omnia, quae victus causa sunt commoda, j)raeparare: ego autem asseutior. 311. Crastino die, dum aUis in rebus absum, Secutor haedum jugulat, sangui- nem in agello suo diffundit, cornua reservat, membra discerpit ; alia coquit, alia suspendit in fumo. Ungulas Elapsus pro glutine arripit, pellemque incipit patrio more depsere. Haec rediens invenio obviam ; sed neque probo neque culpo, quoniam veniam meam praeripuerat Secutor. 312. Ad Elapsus conversus

KEBILIUS (JKUSO. " 77

quacro, annc suu in patria tales sint capri, sivc aliarum pellium abundantia. Rcsponclet, apud suos abundare ursulos, porcillos, immo porcos varii generis, macacos, sciuros, et quadrupedes capris meis pares, paene aquaticos ; ex quibus pelles diversas habeant ; porro formidandos sed raros pardos, quorum pellis optima sane : item audisse se, longe inter scopulosos colles capros fere hujusmodi existere : se nunquam vidisse. — Lubet me taha sciscitari et colloqui.

313. Post biduum mihi nunciant, parata omnia : occidente sole navigandum. Hic nuncius me quasi stupore defixit ; nam mille res prius videbantur conficiendae. Sed video me multa imperasse : nunc dicto obediendum : ergo de bellico apparatu primum satago, postpositis rebus ceteris. 314. Mox repperio Secutorem lepores meos occidisse, coxisso, sub crustula condidisse. Vultu angorem demonstro : sed ille, me commotum sentiens, humi considet tacitus, reprehensionem (credo) expectans. De- miim fracta voce ait : " Poenitet me, siquid te, here, laesi." Tum suspirans dixi, " Mutari non potest : fortasse non male fecisti : ceteriim ne canem meum occidas. Ego vero tibi ignosco." 315. Ne longus sim, fere Nouis Novembribus, sub noctem navi- gamus, nunc remis, nunc aura adjuti. Astris facile dirigebatur cursus ad meridiem. Quum vento tranquille ferebamur, quieti me dedi, jubens, si quid mutaretur, expergefacere. Ante lucem stagnavit aura ; tunc evigilo ; jubeo remigare. 31G. Orto mox sole, Elapsus grumos patrios procul agnoscit : uterque moestior videbatur: susurrabant inter se. Sed Elapsum dormire jubeo: ego cum Secutore propello scapham. Post horulam video Elapsum propter inquietam mentem non posse dormire ; itaque Secutori impero somnum. Quando intra conspectum venimus, Elapsus in malo erigit signum, apertaque arca, regiis vestibus me exornat. Tum extracto cibo vesci hortatur. Secutor mox evigilat, et vescimur omnes, ciine non invito. 317. Jam Hnter a terra cautius appropiuquat : tres inerant viri : credo, quia nos erant tres. " Quid autem te tui cives vocant ? " Elapsum interrogo. " Ego apud eos " inquit, " sum Gelavi." " Dehinc ergo apud me eris Gelavius," inquam. " Ego vero apud meos eram Totopil," infit Secutor. " Ergo tu," inquam, " eris Totopilkis." Dum risu et alloquio oblectamur, accesserat Hnter : mox noster Gelavius nescio quid clara voce pronunciat. Illi gcstientes strepunt, proxime accedunt, me mirabundi aspectant. Postquam iterum peroravit Gelavius, ilh rapide ad terram remigant, nos sequimur tardiuscule. Tandcm, jubente Gelavio, ancoram jaci-

78 * REBILIUS CRUSO.

mus : me viri mei, liouoris causa, humeris suis iu littus deportant. Stratis tapetibus, consideo : sericam meam umbellam Totopillus super me praetendit ; Gelavius evanuerat. 318. Opperlmur reditum ejus. Eedit demun^ cum caterva magna. lu fronte erat ipse, cum seniore viro et virgine. Tum me compellans ait, " Eu pater meus ! En unica soror ! " Pater genua mea maniisque fervide osculatus est, virgo quasi venerans constitit. Mox Gelavius cum Totopillo verba secreto liabet, post quae intimos credidi sermones misceri. Interea tota nobis caterva circum- funditur, mox ad scapbam se convertit. Id me aliquantum commovet. Gelavius autem multas res, dona principi, effert ; dein ignipultas meas cum sacculis subsidiariis : mox Totopillum video scutulum pro meta erexisse.

319. Quiuque juvenes cum arcubus astabant. A viginti passibus sagittas ad scutulum direxere ; nemo medium ferit, nemo per tabulam penetrat. Deinde Gelavius et Totopillas a triginta passibus e catapultis jaculantur. Hi et justius colliuea- bant, et altius penetrabant : facile erant victores. Postea ad me venerans accedit caterva, orans ut ignipultae ostentem vim : tum multo cum honore ad carcer ducunt. Quinquaginta passus metari jubeo : bitubam meam sua cum furca comportaveram. Demisso genu, bis iguem ejicio : utraque glans medium transverberat scutulum. Ejulabant territi, mox murmure collandabant : deinde magnum erat silentium. Gelavius tunc cunctis explicat, his teHs se per me fuisse servatum. 320. Inter haec Gelavii pater cum fiha coram me redit, Totopillus autem pro interprete mihi explicat, velle illum se suamque filiam fidei atque insulae meae committi. Tum ego abruptius Totoj)illo, " Ego-ne hanc pro tua uxore mecum reportabo?" Is autem erubescsus annuit : " Here! reportabis sane, si libet, et uxorem meam et patrem uxoris." "At vero," inquam, principi oportet me obviam venire honoris causa, nec tanquam clancukim abire." Eespondet Totopillus, " Immo, id principi foret ingratum. Hle neque tibi vult offen- sam aflerre, neque nimio erga te honore se suis elevare.* Sed donis Gelavii placatus, honorificam coram multitudine de te fecit mentionem." 321. Jamque accurrit Gelavius, excitatus ut nun- quam videram. Hic secum habebat virum ac mulierem cum virgine. Me recta petit, et rem omnem aperit. " Ellam ! quae mihi erat desponsa. Propter mei amorem nondum voluit nubere : en pater materque ejus ! Tu-ne nolis, 0 here ! hanc meam familiam mecum revehere ? Omnes suut tui cupidissimi."

* Make liii-hter.

UEBILIUS CRUSO. 70

"Ego sano volo," inquam : " secl (luot post lioras ? " " Jam sunt parati," respondot : " ad tenuem comportandam supellec- tilem vix semihora opus est." 322. Fateor, haec mihi nimia erant : vekit in somnio esse videbar, Tandem ministris meis dico : " Quod bene vortat Deus, ex intimo pectore gratulor vobis. Nunc, ne tempestas se mutet, quam celerrime redeamus." Illi cum senioribus colloquuntur ; tandem renunciant, tribus post meridiem horis esse navigandum. Id admirans, aio non posse fieri. " Immo," aiunt : " sic erit melius, ipso te judice."

323. Video alias ahasque accedere lintres, et multa inter se parare. Praestituta hora scapham ingredimur, quinque viri, una muher, duae virgines, cum cane optimo, quem pueri valde mirati sunt. Hospitum unusquisque spississimas suas vestes indutus est : stragulas quoque in scapha composuerant. Aura pauUum erat adversa ; sed octo hntres cum robustis remigibus nos fune trahebaut, tribus horis amphus. Simul ut Auster ventus flabat, Gelavius, multis actis gratiis, bonos remiges valere jubet, munus- culo quoque unumquemque proretam honorat, sed tanta res tradidit celeritate, ut, quid dederit, nesciam scribere. 324. Excusso remulco, velis navigamus. Gelavius clavum tenet. Illud tantum narrabo, me propter concitationem mentis non potuisse dormire ; Gelavium, qui prius non potuit, post ahquot horas dormivisse optime. Jucundissimam sensi noctis auram, et de futuro medita- bar, non sine precibus ac gratiis Deo oblatis. 325. Prima cum luce Lmoutis nostri figuramj agnosco. Tandem Austro cessante, Subsolanus ventus surgit vehementior, torquetque nos nimium ad sinistram. Equidem nolebam tam pretiosum onus vel minimo periculo committere : igitur, quoniam nemo omnium erat inva- lidus, in hortorum portum direxi cursum. Ibi sumto matutino cibo, scapham Gelavio commisi, cum patre, quando faveat ventus, circumducendam : ego cum ceteris domum revertor, colles escendens. Nos ante meridiem cavernas assequimur : illi serius perveniunt. 326. Summam autem rupem dum pervadimus, fistula canendo recoUigo gregem. Desunt duo tantum e junioribus. Hos crastino die Totopillus acerrime anquisitos recuperat, cane adjutore. Sic illa res faustum habuit exitum.

80 REEILIUS CRUSO.

CAPUT (XII.) DUODECIMUM.

327. TVr OMINA novae familiae hic libet narrare. Gelavii pater J erat Pachus, soror Laris. Sponsa autem Gelavii Fenis appellabatur ; hujus parentes Calefus et Upis. Upim credidi vix amplius quadi-aginta quatuor habere annos, et neque Pachum neque Calefum exsuperare quinquaginta. Biduum praeparandis nupths destinantur ; quae quidem omuia ipsis relinquo. Nuncio tamen parentibus j)er interpretes meos, — si quid vestis apud me sit, quod utendum vehnt sumere propter fihas suas, vel si quae de cavernis videantur pro cubicuhs commodae, ne graventur quidvis me rogare.

328. Inter haec maximo cum gaudio accurrit Totopillus, nun- ciatque se ahtes tres, ex eo genere quod posset mansuescere, cepisse vivos. Atqui non erant phasiaui, neque, quantum ego poteram intelhgere, otides ; sed nostratium gahos gahinasque potius referebant, quauquam longe erant grandiores augustiores-* que, ac sane splendidi. Equidem Gallum Indicum pro nomine indidi. Libenter credebam, hoc avium genus numero ovorum apprime excellere : tum mansuefacienda decerno. Mas unus erat, duae feminae : nesciebam, auue pares numero conjuges esse deberent : sed Totopillo imperavi, asservaret omnes summa cum sedulitate, daretque operam, ut proles gigneretur plurima ac mansueta. Ipsum erat geuus ahtum, quod olim mihi Gelavius denotaverat. 329. Quando autem fructuarium meum intro, fures ibi video res despoliasse. Cocorum aliquot nuces, sacculo quodam discisso, abreptae fuerant : id sine dubio macacorum erat opus. Atque antea, me absente, unam nucem surripuerat macacus, neque, qui rem vidit Totopillus, poterat prohibere. Ahas res mire disjectas suis e locis invenimus : feles inculpat Totopillus. Equidem non credo : sed ille urget vehementer, petitque ut hceat unam reservare felem cum pusillo mare, ceteras abigere : ego vero, ne nimium adversarer, tandem permisi.

330. Exploratis cavernis, tres pro conjugahbus cubiculis desti- nantur : sed quoniam opera quaedam prius videbantur necessaria, meo ipsius cubiculo cedo. Hoc atque museum novis nuptis permitto, fructuarium Calefo et Upi: ego in armamentario dormio. Nuptias suo fere in more transigunt : sed postquam uterque pater sponsum sponsam suam osculari jussit, (id quod solemnes ceremonias mihi videbatur terminare,) ego, indutus regium vestitum, peroraturus assurrexi, jussique Gelavium inter- pretari. 331. Dixi me, Dei nomine, in meam eos insulam

RKKILIUS ORUSO. 81

convexisse, nt foreut beati, me regente : ceterum obsequentiam postulo : jamque imprimis, mea liugua est ab omuibus perdis- ceuda, et quantum fieri potest, semper dehinc bilc in iusula audietur. — Tum Gelavio et Totopillo impero, ut prandium uuptiale appouatur. Post prandium, in rupem ambulabaut, mirantes iusulam. Vespere, obortis tenebris, e corrupto pulvere nitrato aliquot ego pijrobulos cremavi, gestieutibus barbaris. Sic coufectae suut uuptiae.

332. Jam ego Upi matres autilopas, a caue vigilanter custoditas, demonstraveram, et de mulgendi arte couatus eram explicare. Ea curam lactariam acerrime suscipit : duae autem eraut matres cum liaediculis, uec multum saue expectabam lactis, quauquam corpore eraut graudiores. Eadem cassavam panem ex manioca et tapiocam optime conficiebat. Mox Calefus pollicetur nova vasa fictilia, ac meliora quidem, se facturum ; atque ego de caseo, de butyro, de lactis flore, quidquid uoveram, per Totopillum com- munico, sed caseum praesertim censeo faciendum. Item plumbum liquefactum, ad vitream vasorum superficiem quautum couferat, demonstro. 333. Pachus iustrumeuta agri colendi atque omnem rem ferrariam veliemeuter admiratur: mox per Gelavium edoctus, priuceps evadit faber ferrarius, item agricola. Calefus operam figulinam, lorariam, fuuariam potiiis exercebat ; materiam quoque caedebat lubens. Totopillus, ut antea, culiuae se dabat : item calo erat atque auriga, et hortulauus et lauius et auceps. Multam hic habuit in coudeudis decipulis peritiam. Nuuquam ego ne unum quidem cuniculum resticulis potui capere ; at Totopillus porcillos plurimos, aves innumerabiles, laqueis con- volutis aut suspeusis capiebat : hinc illae coeuarum deliciae, illa pennarum plumarumque copia, quam miratus eram ; hiuc nuper- rime gallus ludicus cum gallinis. Eteuim Gelavius patrio suo regulo vestem pulcerrimam, e multicoloribus avium plumis con- textam, dono dedit, qualis in Auglia caballi pretium afterret.

334. Video porro me ipsum, velut iu Brazilia quoudam, oportere nunc pro operarum praefecto esse. Nauticam quidem rem ipse pro me suscepi ; sed in neudo e foliis filum, in coiupli- caudo caunas, juucos, — multa faciebant feminae. Liuameuta lucernarum torquent, oleam palmarum exprimunt. E liguaria fabrorum arte pleraque jam Gelavius exercebat et quidquid juberem, perficiebat prudentissime. In vimiuibus canuisque coutexendis peritissimi eraut omues. Hic autem loci affirmare oportet quid de barbaris seutiam, uon omnibus, sed inultis, quos nos Augli nimium contemnimus. Erras valde et pessiuie

K

82 REBILIUS CRUSO,

consulis, si louge ex ipsorum consuetudiue velis eos detorquere ; attamen liunc errorem si declinas, — si aperte ingeuue fideliter juste agas, — multo fideliores tibi erunt quam quis putaverit ; mox miram sagacitatem, gratos animos generososque, aliasque virtutes neutiquam spernendas deprelieudes summam inter bar- bariem. Nos autem, heu lugubri fato ! nostra communicamus vitia, illosque dediscimus uativas ipsorum virtutes ; deiu iucertis ex causis iuimicitiae insurgunt, douec hostile odium mitia com- mercia pessumdet. 335, Prima autem mihi cura post uuptias erat, ut Li"es comparatasj melius ordiuarem, unamquamque suo in loculo, Novas ut ollas largioresque praepararet Calefus, urgebam, argillamque uude haberet, indicavi. Ego autem, quo- niam veteres non suificiunt arcfe, majus quiddam, armarii instar, eum mensis iuterioribus, coudo. Fores illas diaetae nauticae principalis, quae supra biennium apud me jacuerant, pro hujus armarii foribus adhibeo. IHud opus me per sex dies exercuit. Totopillum jussi curatissime dehgere, quid primum deberet con- sumi, quid in saccharo couservandum, quid per se posset consistere. Is autem dioscoreis, maniocis, cucumibus in novo agello per se dedit operam. Quoties ahquid aut piscium aut caruis erat consumendum, plures didicerat reservare rehquias, quibus Lehxis propter canem ac felesj massae farinulentae vel alius cibus gustum derivareut idoneum. 336. Mox de oleo ac saccharo erat providendum, deque sa(jone (quod aj)pellant) et de cera palmarum. Palmis aliquot succisis, aut farinuleutam medullam aut ceram habebamus : folia, cannas, stipites, ad suos quidque usus adhibemus. Maximam autem et olei et sacchari copiam jam uuuc ceusui parandam. Saccharum Gelavius, optimum illud quidem, e palma quadam aflutim detulit: Burassum FlaMli- formem, ut nunc audio, appellant arborem. 337. Post haec de agricultura dubitabam. Zeam quam maxime accurandam opina- bar. Oryzae plantas iu hortis dixi invenisse Gelavium ; sed illam culturam miuiis esse salubrem credidi, nec posse nisi uvidissimo in loco exerceri. Attamem Pachus et Calefus orant, ut sibi liceat hanc rem administrare : itaque ipsis remisi, simul indicans zeam a me oryzae antepoui. 338. Pachus iu cavernis ordiuaudis strenuum se praebet. Feminae, adjuvaute Gelavio et materiem suppeditaute, in vestibus nectendis valde eraut iudus- triae ; mox dato sapone, vestimenta lavare edocui. Tandem, post duos fere menses, tota mea familia suas habebat sedes, satis ornatas, suasque operas.

339. Tantis adjumentis suffultus, poteram esse otiosior, immo

HKHILIUS ORUSO. 88

segnior : nec laetior iamen eiam. " Quorsum liaoc '? " interro- gabam. " Num tota mea vita sic est degcnda, — rcs opimas colligendo, consumendo ? An meliorem aliquam religionem potero liis barbaris impertire ? Tentandum est fortasse : sed linguam meam imprimis perdiscant oportet. Anne borum opera ecquando patriam recupcrabo meam ? " Talibus exercitus cogi- tationibus moestior fiebam ac taciturnior : id vero sentio pessimi esse exempli. Etenim nisi multum colloquar, ne Gelavius quidem nec Totopillus garrient Anglice ; tum ceteri non poterunt discere. Statuo fabellis ac narratiunculis, quoties coenamus, abundare ; et, cum Gelavio imprimis, item cum Totopillo, de religione sermones habere seorsim. 340 Equidem jam pridem de mea ipsius liistoria quaedam, praecipue de naufragio, illis nar- raveram ; sed phirima tunc parum intellexere, atque iterum audire avebant. Nunc autem primiim clare dixi quondam fuisse me Mauri hominis barbari servuhmi ; id quod auimos eorum adeo percuht, ut singuha quaeque audire cupiverint magnopere. Ego autem quae plures per dies tunc narravi, non celarem lectorem meum, nisi dictu longiuscula forent. Profecto illa servitus crudum meum et praeferocem animum sahibriter miti- gavit ; et quoniam herum non crudelem habui, muUa tum didici sub Experientia magistrCi. Porro illa in terra caloribus assuevi, immo robustior fiebam. Sol orae Marocanae, nostro longe acrior, aura Oceani temperatur, neque nobis est insahiber, modo caput fascia sindonis involvas, et vino abstineas prorsus. IHic quoque phirima didici de frugibus, de oleribus, de fruticibus, quae postea erant utiha. Plurimas res item minore didici apparatu facere, quam quu apud nos fiunt. Quippe ferramenta agrestia, domes- ticam supehectilem, instrumentum cuHnae, pistrini, fabricae, — oftendi illic rudiora omnia ; sed Necessitas inventrix multa simphciter conficit, quae fato quodam meo discebam. Deuique ipso industriae fructu superbiens, strenuus operis evasi, versutus ad excogitandum patiensque laboris. 341. Sed ad rem redeo. Ahud quoque jam aequum videbatur. Quoniam continuus Labor ad vitam non jam erat necessarius, festique ahquot dies ipsis barbaris assolent, septimus dies (quem priiinuii vel Douiini dieni appellamus) Cristianorum more debebat tandem distingui ; ex quo rehgionis ahqua posset cura exoriri, Itaque Kalendario meo recensito, quisnam sit " dies Domini " discerno : tum subditis meis edlco, ut festus sit hic dies : quo die item coram me post matutinum cibum congregcntur. Ego regium monile gerens, precem brevem Numini Supremo pronuncio, ut suo lialitu mentes

84 REBILIUS CRUSO.

nostras purget ; illum quoque ipsius propter virtutes adoro : postea litterarum rudimeiita cuuctos doceo, ut novam linguam profundius animis defigam. 342. Si pluvia cadit, in museo congregamur ; ego in tabulam ligneam creta scribo : sin serenum est caelum, ubi arena subtilis ac plana est potissimum, ibi radio maximas designo litteras. Ea imprimis vocabula, qnae saepissime pronunciantur, docui scribere, ut nomina rerum, Homo, Vir, Femina, Canis, Panis ; ut verba communia, Fac, Dic, Da mihi, Veni, Abi ; ut pronomina, Ego, Tu, Nos, Vos, Hic, Ille, Sic. — Primo quidnam vellem faceremve, parum intelligebant ; sed quum idem sonus eadem cum littera saepius audiebatur, sentie- bam eos excitari. Gelavius primus orabat, ut sibi liceret rem iterare. Dein incipit a Me, Te, Se ; item Nos. Vos, Hi, Hos, Sic, Dic ; et postquam bis terque est a me edoctus, optime per- didicit brevia vocabula tot, quot omnibus elementis comprehen- deudis suflficerent. Mox ego totam litterarum seriem, in parva charta conscriptam, ipsi trado. 343. Gelavius sane et Totopillus, qui quae dicerem intelligebant, longe celeriiis ipsas discebant litteras. Hos amplius indies edocui. Proximo die Dominico ceteris ipsi praecipiebant. Tandem furor discendi cunctos per- vasit magnus, quando lios videruut et intelligere et pro magistris esse : sed multa non poterant legere, qui paucissima vocabula noverant. 344. Mox a me exquirit Gelavius, ex quanam re conficiatur cbarta. Ego de papyro, de lino, de gossypio facio certiorem ; explico item de membrana sive pergamena. Multa postea folia grandiuscula ad me reportat, siccat in sole, premit, levigat ; juncos item aqua maceratos contundit, gummi miscet, explanat, cbartas meas imitans, sed parum res cessit : tandem e praegraudibus palmae cujusdam foliis satis bonam censet haberi chartam. Dixi huic arundines ac pennas avium pro calamis scriptoriis sufficere, pro atramento succum sepiae ; gummi adden- dum, si liquor in charta nimis difflueret. Ille confirmat, nunquam sibi defuturum scribendi instrumentum, modo artem ipsam mente arripuerit. Jam unam quotidie horam htteras eum doceo. Die Domini quaecunque nova vocabula ceteri didicerint, ea doceo scribere ; paullatimque, quum phira intelhgunt, quaedam de re- Hgione incipio iuculcare.

345. Cum Gelavio hberius de rebus divinis loqu-ebar. Quidquid de Deo Creatore, de lege morah atque officiis, de sancto Dei judicio, de ejusdem in sanctos gratiS, dicerem, id omne ilH facile esse et quasi naturale comperio : etiam de immortahtate humani animi (id quod mu-abar) jam eredebat. Sed quoties auderem de

REKILUTS ORUSO. 85

Cristo, de Moyse, de Jiulaeis naiTarc, otiosns aiuliebat, quasi qui niiraretur quid haec ad se attinereut : aliquando fortiter coutra dicebat. Tandem diffisus posse me tautis argumentis suam impertire gravitatem, abstinui, ne profundius me demergerem.

QiG. Nou absurdum erit narrare, quantum Pacbus sua arte ferraria femiuas adjuverit. Eraut e meo instriTmeuto aciis quae- dam minores, item majores sarcinariae. Has Pacbus multum admiratur. Minores nequit imitari, sed utriusque formae plures procudit grandes, quas esacuit politque satis pulcre, oculis recte pertusis. Unicuique feminae douo dat tres formae utriusque : bis vestes, tegetes, stragula consuunt.

847. Gelavius identidem quaerit ex me, numne poeniteat me, quod plures sumus : num velim ad tres viros rursiim redigi : num si pro octo octogiuta foreuus, id oporteret dolere : uum malim paucorum esse quam plurimorum regulus. Nesciebam quorsum baec intenderent : subesse quiddam mibi videbatur. Demum interrogo directa, anne consulto talia loquatur. Tum modeste ac caudide respondet : " 0 here ! talis est bujus insulae jucunditas, talis omnium rerum copia atque commoditas, talis tua ipsius benevoleutia, aequitas, sapientia ; ut ego populares meos vellem sane multos bisce rebus mecum frui. Nec dubito fore ut illi veliut eadem, si modo liceret : tuum erit dicere, si id licebit nunquam." Haec quum responderet, haesitavi consilii incertus. Mox dixi : " sane suis esse ilhim benevohim: ego quid velle, quid nolle deberem, id mihi ipsi neutiquam liquere." Notavi postea cuuctos, ultra quod necesse erat, ampliare cul- turam. Id ipsum anteil fecisse Totopilhim memiueram, tum quum haucce colouiam clam meditabautur : itaque credo omues eaudem fovere spem, quam indicaverat Gelavius. Hoc me male habet, ue nimis adverser, neve periculosum quidpiam gratificer. 848. Iterum e Gelavio quaero quot novos colonos tuto posse veuire credat, et quunam sub lege : num tot modo quot in una famiUa nobiscum aetatem possint degere. — Eespondet, semper se credere, fore ut ego in patriam restituar : quippe, ubi una venerit navis, aHquando tandem venturam esse alteram. Tum se suosque, optimo defensore orbos, parvam mauum polleutibus barbaris relinqui : nam hos quoque aliquaudo veuturos, nec, nisi aut igneis tehs aut majore caterva, posse abigi. Tot erga novas familias, quot firmo sint praesidio, esse optandas. Mille viros nimis multos non fore, sed quinquagiuta contra ejectamenta maris sufficere." Interrogo, quid sibi vehnt maris ejectamenta. Sic ille explicat, ut dicat, "viros qui iu scaphis per casus maris huc

86 REBILIUS CRUSO.

advebantur iiiviti." Vis ergo (iuquam) quiuquaginta importare familias ? " Si liceret, vellem," respondet. At Gelavi ! (rursus aio) id non per me licebit. Propter locos, arbores, antilopas, pisces, aves, nulla non erit pugna atrox. Nemo mibi obtem perabit, uemo intelliget : ego iuter primos occidar. 849. "Ab, ue talia fingas," (iuquit) : ne metuas, bere ! Priiis certe ego moriar : sednon nosti meam gentem." Dicquomodo (inquam). "Primiim, bere ! (respondet) bomines sumus, non bestiae ; itaque et Deum et principem veueramur. Quisquis fortitudine, prudentia, justitia excelHt, bunc extollere, decorare, sequi amamus. Tabs tu es vir, qui strenue ac juste regere calles. Nostrorum virorum quot te noverint, te prae nostris regulis omnibus auteponent. Dein, audi, quaeso, amplius. Summi uostri reguli patruus est Cortops quidam, optimus ille quidem vir, sed fratris filium sibi praeponi aegre fert, babetque factiouem uou parvam. Mitis est ac seuior vir ; filii autem ejus omues praelio occubaut. Is profecto talem in insulam colonos deducere vebementer cupiat : immo, id ipsum audivi, ac credo. Jam si biic adveniret, ille et suos cunctos facile regeret, et tibi obsequeretur officiosissime. Tum omnia illa de locis, arboribus, antilopis, ex cousuetudine nostra ac sine pugua ordinabuntur." Optime causam dicis, 0 Gelavi (respoudeo) et calHde adularis ; sed nimia me soHcitudiue tota baec res excruciaret : quare ampHus de ea ne coUoquamur.

350. Nos auteiu, ita ut dixi, cursum nostrum teuebamus, nec poenitebat me meorum subditorum. Siugula narrare de tot bomiuibus, lougum foret. Omnia quae egomet inveneram, pauHatim discuut ; sed Pacbus novam rem reperit. Per Gelavium a me exquisiverat, uude veuiret ferrum. Dixi, e moutibus effodi, ejusque aspectum esse, tauquam in bumum influxisset, massasque bumi sua gravitate implevisset. Post aHquot dies laetus reuuuciat, ferrum a se iu monte repertum. Osteudit marram, novo quodam metaUo crustatam. ExpHcaut mibi, vidisse eum, in ulteriore altissimi iHius moutis latere, rivulum quendam discolorem, turbidum : marra postquam conci- verit, banc concrevisse crustam. Video non ferream esse crustam illam, sed abeueam. Eespoudeo, posse boc multi esse usiis, quanquam uou sit ferrum ; ampHus oportere examiuari. Postea doceo tale aes colHgere et fabricare, quoties usus veuerit.

351. Hiems bujus regiouis praeterierat. CaHdior tempestas appropinquabat ; quotidiaui imbres augescebaut. Die quodam Martii LSoHto acriusj flabat veutus et coutiueuter per uoctem duravit. Sub ipsum mane per tenuem pHiviam ego cum TotopiUo

REBILIUS CRUSO. 87

cocoriim sinum versus pergebam, atque a specula mea video liutrem terrae appropinquautem. Egrediuntur duo viri, una femina : tot modo inerant. Video protinus piratas non esse hos : viri defessi esse videntur, femina algescere. Haec ubi a vento protegatur, vestibus contectam collocant : ipsi vagantur, ramos aspectantes, ut qui cibum anquirunt. 352. Pistolas mecum liabui, sed nihil erat quod timerem. Eamulo arboris raptim abscisso, hunc elate gerens, cum Totopillo descendi, ciebamque eos clamore : neque ilH a nobis fugerunt. Jussi TotopiUum colloqui, si forte intelHgerent. Is cito confirmat, esse eos Gelavii populares, vento abreptos, jamque fame, labore, frigore enectos. Nolui, in portum admissis, secreta domus aperire : sed jussi eum dicere, " cibum iis missum iri," et ipsum juxta manere. Ego actutum redeo, tum Gelavium remitto cum cibo, uxoremque ejus cum spissis siccisque vestibus. Ipsi frustra conantur ignem fovere. Fenis et Totopillus apud eos morantur : Gelavius ilhco ad me redit : sic jussi. Tum colloquimur.

353. Ego aio : si per ventum non poterunt ante noctem regredi, nunquam regredi debere, ne phires postefi in nos repor- tent, pervulgato insulae arcano. — Is laudat consilium meum, modo possit fieri. Mox addit : velle se quidem phires insulae cives ; sed invitos retinere, nisi vincias, fore hibricum ; nam posse ahquando scapham meam furari. — Id me percuHt, nec quidquam ultra dixi : tamen eundem iUum in sinum hospites coercere statuo. Fenis autem rediens ait, sibi iUam feminam antea notam esse, et vero dilectam, atque ejus se misereri. 354. Quando refoti sunt, tertio die de reditu consuhtur. Erat sane difficihs hntri reditus, si ventus eadem ex regione perstaret flare, quamvis clementer. Imperavi ut nemo retineret eos, nemo abigeret, sed suis rehnquerentur consihis. Multas nobis gratias agunt, viatico accepto, aiuntque veUe se, ut primum possint, domum redire. Quarto demiun die evanuerant, sub noctem regressi.

355. Haec erant in mense Martio, neque ego tunc suspicabar quo me invitum divina duceret Providentia : nam novos colonos arcessere pertinaciter nohii, quamvis timerem ne meis forem iniquus : sed soUicitudo acris semper me vetabat. Continuaban- tur menses, et nostra omnium opera. Praeteriere suo in ordine geniahs phivia ac foeda tempestas : tertiiim jam mihi redibat siccior aestatis pars. Nos quidem in fructibus coUigendis tum maxime fuimus occupati. 35G. En autem ipso Sextih mense, dum cum Calefo et TotopiUo per rupem incedo, e saltu prodeunt

88 KEBILIUS CRUSO.

duo viri barbari. Pistola correpta, jubeo Totopillum eos compellare. Kespondent, " amicos esse se, et regem insulae amicissime petere." Jubeo, mei houoris causa, tela in bumum projicere: projiciunt. Tunc ut amicos saluto, recipere tela jubeo, et dicere cur, unde, veuerint. Totopillus, iJarum facile, tamen interpretatur responsa. Senior autem e duobus illis, mitis aspectu vir, qui fere septuagiuta babere videbatur anuos, in hunc modum loquitur. " Ego sum Cortops. Cum quiudecim lintribus venio, octo et vigiuti familiis, ut tua veuia cum bona pace cousi- deamus bac in insula, tibi pro summo principe obtemperaturi. Ceteros infra rellqui, dum tua reportamus jussa. Agrum autem ex tua abundantia a te oramus." Quia de re iuopiuata illico respondere erat difficile, multiim salvere jussi ; bic in saltu requiesceret paulisper : bonoris causa hos duos meorum apud eum relinqui : me celeriter cum servis cibisque rediturum : tum nos de omni hac re libere collocuturos. 357. Itaque decessi solus. Proditum me credidi. Gelavius sine dubio nuncium Cortopi per illos viros miserat, quoniam me obstinatum seusit. Tamen si trigiuta viri armati jam in terram expositi erant, per vim telorum male resisto palam : arte et solertia est opus. Aut suadere debeo ut protenus abeaut, aut deUberare quo tandem pacto minimo cum periculo maneaut, sive ad tempus, sive