This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web at|http : //books . google . com/ Digitized by Google / ;vvc\L\\ ' "D^giby^aÖOgle \ / Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google ( i QUELLEN UND ERÖRTERUNGEN ZUR BAYERISCHEN UND DEUTSCHEN GESCHICHTE. — NEUE FOLGE, ERSTER BAND. " ANDREAS VON REGENSBURG, ' SÄMTLICHE WERKE. HERAUSGEGEBEN VON GEORG LEIDINGER. MÜNCHEN. M. RIEGER'SCHE UNIVERSITÄTS- BUCHHANDLUNG. ((}. HI MM ER.) , 1908. /■ // Digitizedby Google Verlag Her M. IW"^^^^ OniT.-Bncliliaiiilliiiig (6. Himer) Mllnclicii. Die Augsburger Allianz von 1686. Von Richard Fetter. 8«. 1893. 6 Jk Geschichte der Burggrafen von Regensburg. Von Manfred Mayer. 8'. 1883. 3 JC Der Reichstag zu Regensbai^ im Jahre 1608. Von H. Frhr. von Egioff stein. 8^ 1886. 8 Jk Fürstabt Balthasar von Dermbaeh und die kathoUsche Restauration im Hoefastifte Fulda. Von H. Frhr. von Egioffttein. 8'. 1890. 3 Jü Wolf Dietrioh von RaittenaUi Brabisohof von Salzburg. Von K. Mayr-Oeitinger. 8». 1886. Preis bJH Der Ursprung des 30jährigen Krieges. I. Band: Der Kampf um Donau wtfrth* Von F. Stieve. S\ 1873. Preis 12 Jk Die Reicbsstailt Eanflieiiniii nnd ilie liaier. RestanrationspoM. Ein Beitrag zur Vorgeschichte des 3(^ ährigen Krieges. Von F. Stieve. 8«. 1870. Preis 2 JL Das kirchliche Polizeiregiment in Bayern unter Maximilian I. 1696-1661. Von F. Stieve. 8«. 1876. Preis 1 JK 20 ^. Kaiser Maximilian II. und der Kompromisskatliolizisraus von Otto Helmut Hopfen. gr. 8^ 1895. Preis 12 J6 Die bayerische Politik im ersten Jahrzehnt Herzog Albrechts V. von Bayern. 1660—1660. Von Walter Qötz. 8«. 1896. Pmis 2 M Digitized by Google Digitizedby Google > QUELLEN UND ERÖRTERMGEN ZUR BAYERISCHEN UND DEUTSCHEN GESCHICHTE. NEUE FOLGE, ERSTER BAND. AUF VERANLASSUNG LTND MIT UNTERSTÜTZUNG SEINER MAJESTÄT DES KÖNIGS VON BAYERN HERAUSGEGEBEN DURCH DIE HISTO- RISCHE KOMMISSION BEI DER KÖNIGLICHEN AKADEMIE DER ^\^SSENSCHAFTEN. MÜNCHEN. R I E G E R ' SCHE UNI VBRSITÄTS - B ÜCHHANDLUNG. (6. HIMMER.) 1903. Digitized by Google ANDBEAS VON REGENSBUEG, SÄMTLICHE WERKE. HERAUSGEGEBEN VON G£ORG LEIDINGER. AUF VERANLASSUNG UND MIT ÜNTEKSTÜTZUNG SEINER MAJESTÄT DES KÖNIGS VON BAYERN HERAUSGEGEBEN DURCH DIE HISTO- RISCHE KOMMISSION BEI DER KÖNIGLICHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN. MÜNCHEN. M. BIEGE R'SCHE ÜNIVERSITÄTS- BÜCHHANDLUNG. (G. HIMMER.) 1903. Digitized by Google 19615A Digitized by Google Vorwort. In ihrer 40. Plenarversammlung am 27. Mai 1899 bat die Münchner Historische Kommission beschlossen, ein neues speziell der Geschichte Bayerns gewidmetes Unternehmen in Angriff zu nehmen. Professor y. Riezler hatte in der bezeichneten Sitzung den Antrag eingebracht, es möchte die im Jahre 1864 sistierte Veröffentlichung von „Quellen und Erörterungen zur bayerischen und deutschen Oeschichte^^ wieder aufgenommen werden, und zwar in der Weise, dass die „Neue Folge^^ sowohl Urkunden- sammlangen als auch andere namhafte Quellen zur bayerischen Geschichte enthalten sollte. Der unterzeichnete Sekretär der Historischen Kommission hatte beantragt, es möchten die bayerischen Landeschroniken aus dem 15. und 16. Jahrhundert, deren Verfasser gemeinhin als Vorläufer Ayentins bezeichnet werden, Andreas von Begens- bürg, Ebran von Wildenberg, Ulrich Ftietrer, Veit Ampeck etc., herausgegeben werden. Es wurde nun von der Kommission beschlossen, die beiden Anträge in der Weise zu vereinigen, dass auch die bayerischen Chroniken in die „Quellen und Erörterungen^^ aufgenommen werden sollen. Im Allgemeinen soll für das neue Unternehmen an folgenden leitenden Grundsätzen festgehalten werden. Es sind nur solche bayerische Quellen aufzunehmen, deren Veröffentlichung in den Monumenta Germaniae historica ^. 342 Bll. Enthält Bl. 28—75 Flores temporum, denen eine hauptsächlich aus der A. Chr. des Andreas und deren Forts, geschöpfte Forts, bis 1440 angereiht ist. 7. München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 12115 (aus Prül), von dem Karthäuserbruder Ulrich Cerdo aus Würzburg ca. 1502 (vgl. BL 258 ') geschrieben. Papier. 4». 318 Bll. Enthält Bl. 268—278 einen Auszug aus der A. Chr. des Andreas, in dem hauptsächlich auf Regensburg bezügliche Stücke zusammengestellt sind. Abgeschrieben sind diese Exzerpte des Ulrich Cerdo auch in dem unten beschriebenen clm. 27070 des F. Franziskus Grienewalt in Prül, Bl. 101—116. 8. München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 14870. Sammelbd. Pergament. 4«. 141 Bll. Enthält Bl. 133—137, ähnlich wie die vorher angeführte Hs., auf Regensburg bezügliche Auszüge aus des Andreas A. Chr. Die Auszüge des Angelus Rumpier von Formbach in Mon. Boica 16,533 stammen meist aus Andreas' B. Chr. Aus der vorstehenden Beschreibung der Hss. der A. Chr. ergiebt sich, dass dieselben sich in drei Hauptgruppen einteilen lassen. An der Spitze der ersten Gruppe A steht ein Hs.-Band, dessen erster Teil Autograph des Andreas ist, zwar nicht die Urschrift der Chronik, wohl aber eine durch- gesehene Abschrift derselben. Die von dieser Hs. noch zu Lebzeiten des Andreas für diesen gefertigte Abschrift in A 2 ist ein Beweis, dass das Exemplar A l von Andreas selbst als authentische Vorlage für die Weiterverbreitung der Chronik angesehen wurde. Die Forts, wie die weiteren Werke des Andreas in A 1 wurden erst nach 1438 eingetragen. So konnte es kommen, dass die nicht erhaltene Hs., von welcher die Hss. A 5, 6, 7 abstammen, zwar den Hauptteil der Chronik A 1 ent- nahm, die Forts, aber aus anderer Vorlage. Die Gruppe B besteht aus 2 Hss., bei deren Beschreibung schon hervorgehoben wurde, dass beide auf eine oder die von Andreas mit mancherlei Zusätzen gegenüber A versehene Urhandschrift zurückgehen. Die Gruppe C, die ich die Regensburger oder St. Emmeramer nennen möchte, enthält nur Hss., die von einer in. Regensburg gemachten, nicht ganz vollständigen Abschrift einer verlorenen Vorlage, vielleicht jener auch von B, herstammen. Welche von den sämtlichen Hss. sollte dieser Ausgabe zu Grunde gelegt werden? Nach den vorausgehenden Dar- Digitized by Google — xxxYm - ingen kamen nur in Frage die Hss. AI, Bl, B 2, Gl, die sämtlich unmittelbar auf noch bessere, uns nicht mehr erhaltene Vorlagen, möglicherweise nur ein Ur-Exemplar, zurück- gehen. Der Person des Andreas am nächsten stand sicherlich jenes Exemplar, von welchem B 1 Abschrift ist; es wird nicht zu gewagt sein, jene verlorene Hs. als sein Handexemplar zu bezeichnen. Aber so viel die Abschrift B 1 mehr bietet als die andern Hss., so widerstrebt es doch dem wissenschaftlichen Sinn, eine Abschrift des 18. Jhs., die besonders die Orthographie selbständig verändert hat, für die Ausgabe eines Werkes des 15. Jhs. zu Orunde zu legen, wenn nicht die äusserste Not- wendigkeit dafür vorhanden ist. Auch B 2 und G 1 kommen nicht in Betracht, da beide schon zu sehr verstümmelt sind. Bleibt also A 1. Diese Hs. lässt sich unzweifelhaft nach jeder Hin- sicht als die beste und zuverlässigste der vorhandenen Hss- bezeichnen. Sie ist allerdings auch nur Abschrift, aber in dem Hauptteil eine von dem Verfasser des Werkes gefertigte und nach der urschriftlichen Vorlage nochmals durchgesehene Abschrift. Zahlreiche Zusatzstücke im Text und am Band sind nicht erst hier, sondern nach der Vorlage angebracht Dass sie darin standen, ergiebt sich daraus, weil sie meist auch in B 1 sich finden; dort aber wurden sie oft sinnlos in die Abschrift eingereiht. Ferner enthält A 1 die anderen Werke des Andreas, das Gonc. Gonst., das Gonc. prov., die Ghr. Hus., je in der besten überkommenen Form, und auch äusserlich kommt die Hs dem Ur-Exemplar am nächsten, da auch letzteres als ein Band von gewaltigem Umfang die sämtlichen in A 1 enthaltenen Werke umfasst haben muss, wie aus zwei Stellen (unten S. 133, 17 und 463,3) mit Bestimmtheit hervorgeht. So wurde denn dieser Ausgabe A 1 zu Grunde gelegt und die drei andern auf verlorene frühere Vorlagen zurückgehenden Hss. zur Feststellung zweifel- hafter Textstellen in erster Linie verwendet. Die Übereinstimmung dieser guten Hss. ermöglichte es, eine Menge von Lesarten der andern Hss. unabgedruckt zu lassen, da sich unzweifelhaft ergab, dass die Verschiedenheiten jener Lesarten nur der Nachlässigkeit oder Willkür der betr. Abschreiber entsprungen sind. Von den ersten rein kompilatorischen Teilen der Ghr. wurde alles weggelassen, was als aus einer der im Folgenden untersuchten Quellen ohne wesentliche Änderung entnommen sich feststellen liess. Viele trotzdem abgedruckte Stellen wurden wiedergegeben, weil sie wiederum als Quelle der B. Ghr., die den Ausgangspunkt dieser Ausgabe bildet, zu gelten haben. Ich reihe hier meine Untersuchungen über die Quellen der A. Ghr. an. Digitized by Google — XXXIX - Die von Andreas für die Zeit bis zam Anfang des 12. Jahr- hunderts am meisten benützte Quelle ist eine Chr., deren Ver- fasser er nicht kannte. Schon bei der Geschichte Julius Cäsars (S. 5,28) erwähnt er sie: In cronica satis autentica et antiqua, que habetur in monasterio dicto Prüfhing prope Batisponam ordinis S. Benedicti, sie legitur u. s. w. Unzweifelhaft mit Bezug auf eben diese Worte nennt er (S. 12, 18) jene Chr. als seine Quelle bei Papst Johann IL mit den Worten: secundum cronicam antiquam, cuius mencionem feoi in principio huius operis, quam eciam pro maxima parte sum secutus et presertim in annis ab incarnacione domini, und giebt hier eine Nachricht wieder im ausdrücklichen Gegensatz zu den Angaben in den Ton ihm gleich darnach genannten Chroniken Hermanns von Beichenau, Martins von Troppau, Konrads von Megenberg, der Flores temporum und einer weiteren Papst- und Kaiserchronik, deren Verfasser er ebenfalls nicht kennt. Schliesslich macht er (S. 49,25) bei der Geschichte Heinrichs IV. die ebenfalls zweifellos auf jene Quelle zu beziehende Mitteilung: Hucus- que cronica, quam in hoc opusculo antiquam appellavi, est perducta. Es ist merkwürdig, dass trotz dieser Angaben, in denen die verschiedensten Anhaltspunkte zu finden sind, die Forscher, die sich mit Untersuchung der Quellen des Andreas beschäftigten, jene Chr. nicht feststellen konnten ausser, so viel ich sehe, Waitz, der SS. 6, 13 das Richtige traf. Pez forschte, wie er in der Vorrede zum Bd. 4 seines Thesaurus anecdotorum berichtet (S. XV), im Hinblick auf das erste oben angeführte Citat des Andreas in der Bibliothek des Klosters Prüvening nach der Hs., jedoch vergebens. Die beiden übrigen Stellen, an denen Andreas so bestimmt jene cronica antiqua bezeichnet, scheint er ausser Acht gelassen zu haben. Wahl (S. 13), der wohl ausser jener ersten auch die zweite, nicht aber die dritte angeführte Stelle beachtet hat, sprach als höchst wahrscheinlich aus, dass mit jener unbekannten Prüveninger Chr. die Annales Katisponenses, deren Beste Wattenbach (SS. 17,577) herausgab, in naher Beziehung stünden. Einen direkten Beweis hiefür erblickte er in folgender Stelle (in der A. Chr. S. 39, 17, nicht allein, wie Wahl angiebt, in dem von mir oben S. XXII als reiner Auszug aus der A. Chr. gekennzeichneten Chronicon episcoporum Batisponensium) : Anno domini 962. vel, sicut in quadam cronica satis autentica legitur, 972., quo Otto I. obiit, S. Wolfgangus Batisponensi ecclesie preficitur episcopus. Wahl schloss daraus, dass es in den Annales Batisponenses z. J. 972 heisst: Michahel episcopus obiit. Wolfgangus successit., auf Digitized by Google — xxxx — nahe Beziehung jener cronica satis autentica zu den Annales BatisponenseB. Auffallenderweise unterdrückte er hiebe! die Worte: quo Otto I. obiit, vielleicht in der Furcht, es möchte ihm sofort der Einwurf gemacht werden, dass in den Annales Batisponenses unmittelbar nach der Notiz z. J. 972 die Nachricht vom Tode Ottos folgt, jedoch — z. J. 974. Des Andreas obige Worte aber sind doch kaum anders zu verstehen, als dass in jener Chronik, in welcher der Tod Ottos I. z. J. 972 — zudem er selbst kurz vorher Otto I. von 962 an 12 Jahre Kaiser sein, also 974 sterben lässt — gemeldet wird, auch die Erhebung des h. Wolfgang auf den Regensburger Bischofestuhl ins Jahr 972 verlegt wird. Hätte Andreas jene Jahrzahl 972 den Annales entnommen, so hätte er gewiss nicht die Worte: quo Otto I. obiit, hinzugesetzt, während die „authentische^^ Quelle anders angab. Hier wird also wohl eine andere cronica autentica zu verstehen sein als die Begensburger Annalen, und der „direkte Beweis" Wahls erscheint recht hinfallig. Abgesehen von jener angeblichen Beweisstelle sind nur 3 Nachrichten z. J. 1148, 1152 und 1164 (S. 56,36; 57,4.26) und einige schwache An- klänge in den Bischofsbeschreibungen auf die Annales zurück- zuführen. Sonst ist eine Benützung der Annales Batisponenses durch Andreas nicht zu erkennen. Und es ist mir höchst wahr- scheinlich, dass Andreas jene Nachrichten aus einer in Mitte liegenden Quelle, vielleicht Konrad von Megenberg, geschöpft hat. Jedenfalls lässt sich sein Ausdruck über die von Wahl gesuchte Quelle: quam pro maxima parte sum secutus et preser- tim in annis ab incarnacione domini, bei so geringer Benützung für die Annales kaum verstehen. Wahl hat femer nicht Becht, wenn er sagt, der Begensburger Bischofskatalog der Annales Batisponenses stimme mit dem des Andreas vollständig über- ein; denn von dem Bischof Konrad, von dem Andreas S. 37, 23 berichtet, wissen die Annales nichts. Und was die Chronologie betrifft, so weicht Andreas stark von den Annales ab. Er lässt Sintpertus 752 Bischof werden, die Ann. Bat. 757, Baturicus 814, die Ann. 816, Erchanfrid 840, die Ann. nach 843, Em- bricho 850, die Ann. nach 851, Anspertus 880 bezw. 890, jene 891, Tuto 890 bezw. 894, jene 895, Isengrim 921, jene 930, Michael 934, jene 943 u. s. w., kurz fast alle Zeitangaben sind bei beiden verschieden. Hiezu kommt, dass von den drei oben angeführten Stellen, an denen Andreas von seiner vielbenützten Quelle spricht, die zweite und dritte nicht auf die Annales passen wollen. Die Thatsache, bei der die zweite Erwähnung angebracht ist, ist in den Annales nicht berichtet Wahl, der Digitized by Google — TTTXT — hierüber gar nicht nachgeforscht hat, würde das wohl mit der Lückenhaftigkeit der BegeDsborger Annalen entschuldigt haben. Aber die dritte Stelle, die von dem Schlüsse der Quelle be- richtet und von Wahl überhaupt nicht erwähnt und berück- sichtigt ist, lässt sich auf die Annales gar nicht anwenden, es sei denn, dass man hier die Yermutung äussern wollte, das benützte Exemplar der Annales Ratisponenses sei unvollständig gewesen und habe nur bis zu dem angegebenen Schlüsse gereicht. Doch diese kühne Yermutung ist unnötig; denn so angenehm es gewesen wäre, in Andreas' Chronik vielleicht bis jetzt un- bekannte Teile von den vollständigen Regensburger Annalen nachweisen zu können — von den Regensburger Annalen kann für die Frage nach jener Chr. überhaupt nicht mehr die Rede sein, da sich die Quelle, um die sich Wahl vergeblich bemüht hat, mit aller Gewissheit feststellen lässt: es ist des Ekkehard von Aura berühmte Weltchronik (MG. SS. 6,1 ff.). Ich brauche das hier nicht weiter zu beweisen; die unten beim Text ge- machten Quellenangaben lassen deutlich erkennen, wie viel Andreas ihr entnommen hat. Hier wird verständlich, wenn er sagt: Quam pro maxima parte sum secutus. Sie schliesst mit eben jenen Nachrichten ab, bei denen Andreas es angiebt. Ihr folgt er hauptsächlich in der Angabe der Jahreszahlen (presertim in annis ab incarnacione domini) und Regierungs- daten. Besonders für die Kaisergeschichte schreibt er sie in grossen Stücken meist wortwörtlich ab, während er für die Papstgeschichte, der Ekkehard wenig Raum geschenkt hat, nur geringe Ausbeute daraus zieht. Ihren Verfasser kennt er nicht; aber er bezeichnet die ihm unbekannte Chronik als seine Quelle an vielen Stellen. Unter den aus Prüvening in die k. Hof- und Staatsbibliothek München gekommenen Hss. findet sich keine Hs. der Weltchronik Ekkehards. Wie Andreas für die äussere Anlage seiner A. Chr. das berühmteste und verbreitetste Chronikwerk des Mittelalters, das des Martin vonTroppau, des früher sog. Martinus Polonus (MG. SS. 17,377), zum Muster nahm, wählte er aus demselben auch so zahlreiche Stellen für seine Kompilation aus, dass des Martinus Text nicht bloss äusseres Muster, sondern auch neben andern Grundlage des Textes der neuen Chr. des An- dreas wurde. Von den Fortsetzungen des Martinus ist die von Weiland SS. 22, 475 hsg. Continuatio pontificum Romana benützt. Neben der Chr. des Martin von Troppau wurden die Fl eres temporum (SS. 24, 230 ff.; vgl. das. S. 230, Anm. 5) stark ausgebeutet Digitized by Google _ xxxxn — Wie Andreas in den älteren Teilen seiner Chronik den in diesen Quellen gebotenen Stoff bearbeitete oder vielmehr — da dieser Ausdruck schon zu viel sagt — vereinigte, zeigt als Beispiel deutlich die folgende Nebeneinanderstellung: Digitized by Google — yyxTTFT _ Man wird es begreiflich finden, wenn die solchergestalt zusammengesetzten Stücke in dieser Ausgabe weggelassen worden sind. Ausser Ekkehard, Martinus und Flores erscheinen in den älteren in dieser Ausgabe meist nicht abgedruckten Teilen der Chronik in geringerem Masse noch folgende Quellen un- mittelbar benätzt: Des Eusebius, von Bufinus fortgesetzte Historia ecclesiastica (verglichen nach der Ausgabe von Gacciari, Born 1740) für die ersten 4 Jahrhunderte nach Christus. Hieraut die Eirchengeschichte Gassiodors (vergl. nach dem Abdruck bei Migne, Patrol. lat. 69, 879 ff.)) d^^ oft als historia tripartita citiert wird. Hiebei kommt es vor, dass in Abschnitten, welche aus Ekkehard stammen und von diesem hinwiederum aus Bufinus oder Cassiodor entnommen sind, Andreas den Text der beiden letzteren ursprünglichen Quellen verwendet Es kommt ferner vor, dass Andreas eine Quelle, die in einem von ihm ausgeschriebenen Werk genannt wird, nachschl> und dann unmittelbar benützt; vgl. S. 15, Anm. 1. Das von Andreas oft citierte novum passionale ist des Jacobus a Yo ragine Legenda aurea (Jac.; vergl. nach der Ausgabe von Oraesse). Andreas entnimmt ihr und besonders dem in die Legende des Papstes Pelagius eingeschobenen chronikalischen Teil (vgl. SS. 24, 167), der historia Pelagii oder Longobardorum historia, viele Stellen und verweist ausserdem öfters auf sie, ohne aus ihr selbst ein Wort zu holen, wenn er seinen Text schon ans andern Quellen geschöpft hat. Yon andern einzelnen Heiligenleben beutet Andreas die des h. Magnus, des h. Wolfgang von Othlon, des h. Otto u. a. aus. Des Isidorus von Sevilla Ethymologieen werden an mehreren Stellen benützt, auch in der B. Chr. Des Flavius Joseph us Antiquitates sind dem Andreas unmittelbar bekannt; des „christ- lichsten Römers" Boethius Consolationes philosophiae leihen ihm an vielen Stellen, besonders der B. Chr., ihre Worte. Des Bischofs Huguccio von Ferrara (1190— 1210) über deri- vationum, ein ungedrucktes lateinisches Lexikon, liefert ihm Worterklärungen für Caesar (S. 5,23), colosseum, amphitheatrum feria, petalum, cometa (S. 119, 21) und in der B. Chr. für chronica (S. 506, 15). Von diesem weitverbreiteten Werk besass die Biblio- thek zu St. Emmeram sogar 2 Exemplare, jetzt clm. 14056 und 14168. Über eine vermutliche Quelle zur Augsburger Lokalgeschichte vgl. S. 3, Anm. 2. Eine chronica Herimanni, que est Batispone ad. S. Eramerammum, nennt Andreas S. 12, 13 als seine Quelle. Es ist kaum zweifelhaft, dass darunter die Digitized by Google — XXXXTY ~ aus dem 11. Jh. stammende, früher mit der Signatur P CXVI. zu St. Emmeram in Begensburg, jetzt als clm. 14613 in der k. Hof- und Staatsbibliothek zu München verwahrte Hs. der Chr. Hermanns von Reichenau (SS. 5,67) zu erblicken ist Findet sich doch ein Schreibfehler dieser Hs. (SS. 5, 103), furonensis statt Yeronensis, auch an der betrefTenden Stelle bei Andreas. Die Hs. enthält neben Hermann von Reichenau Gassiodors Chronik und ist auch von Aventinus (vgl. Sämtl. Werke 1, 604. 648) benützt worden. Hermanns Chronik liegt nur für wenige Stellen bei Andreas zu Grunde. Die Märlein des Martinus und der Flores scheinen dem Andreas besser gefallen zu haben als die wichtigen, aber trockenen Nach- richten des Reichenauer Oeschichtschreibers. Cbn. 14613 enthält auf einzelnen Blättern auch eigene historische Aufzeichnungen aus Si Emmeram, die nur in dieser Hs. sich finden (hsg. v. Boehmer, Fontes 3,495, darnach von Jaff6, SS. 17,573 als Notae S. Emmerami). Sie sind von Andreas — wieder ein Beweis, dass er gerade jene Hs. in Händen gehabt hat — benützt in der Geschichte der Bischöfe Konrad II. (S. 59,31) und Sigfried (S. 63, 19) von Regensburg und auch in der B. Chr. (S. 545, 15). Eine zweite Abschrift der Chronik Hermanns von Reichenau besass das Kloster St. Emmeram in dem jetzigen clm. 14511 (alte Signatur: F XIV), Bl. 41-129. Der Text Hermanns ist aber an vielen Stellen mit Regensburger Lokalnotizen unter- mischt, deren Verfasser in St. Emmeram selbst zu suchen ist. Sie reichen bis 1421 (nicht 1409, wie der gedruckte Münchener Hs8.-Katalog bemerkt). Da die gleiche Hand auf Bl. 169 eine Nachricht z. J. 1431 eintrug und Bl. 158' den 1454 verstorbenen Abt Wolfhard von St Emmeram als felicis memorie Wolfhardum Strauss huius loci abbatem bezeichnet, dürfte die Niederschrift der interpolierten Chronik Hermanns erst Mitte des 15. Jhs. erfolgt sein. In den Regensburger Lokalnotizen erscheint jeden- falls des Andreas A. Chr. schon benutzt. Besondere Sorgfalt verwendet Andreas auf die Geschichte Tassilos. Er schreibt (S. 25,25): Huius Tassilonis hystoriam ex diversis pro posse coUegi et eam utpote de nostrate huic operi inserere curavi. Nun findet sich die nach dieser Notiz von Andreas selbst aus verschiedenen Quellen vereinigte Zusammenstellung vollständig in jenem Stück, welches in den Mon. Boic. 13, 493—507 als Bernardi Norici Opuscu- lum V. anecdotum de genealogia fundatoris coenobii Cremi- fanensis abgedruckt ist. Aus diesem Umstand konnte gefolgert werden — und die Herausgeber der MB. scheinen der Ansicht Digitized by Google — xxxxv — I gewesen zu sein — , dass Andreas nur jenes Stück abgeschrieben habe. Damit wäre seine Angabe, dass er seinen Stoff aus ver- schiedenen Quellen zasammengetragen habe, unwahr, und wir hätten hier den einzigen Fall, in dem wir Andreas wissentliche Unwahrheit vorwerfen müssten. Wir haben zu untersuchen, ob hiezu eine Berechtigung besteht. Zunächst ist festzustellen, dass der oben angeführte Titel des Stückes in den MB. keineswegs in der Hs., welcher die Aufzeichnung entnommen ist, enthalten ist, sondern von den Herausgebern der MB. stammt Diese Hs. ist der jetzt im k. allgemeinen Beichsarchiv verwahrte Traditionskodex Nr. 2 des Klosters Weltenburg, in welchen auf den ersten Blättern vor den ürkundenabschriften und -Auszügen, ut clarescat huius nostri auctoritas fundatoris^ eben jenes Stück, eine Geschichte des Elostergründers Tassilo, zusammengeschrieben ist. Diese Weltenburger Kompilation trägt in der Hs. keinen Titel, und der von den gelehrten Herausgebern der MB. gegebene Titel ist insofern irre- führend, als nicht nur ein Teil -oder ein Exzerpt aus Krems- münsterer Quellen — die immer noch unentschiedene Streitfrage über Sigmar oder Bernhard als Verfasser berührt uns hier nicht — vorliegt, sondern ausser den allerdings aus Krems- münster stammenden Teilen, welche die Bezeichnung veranlassten, noch andere Teile vorhanden sind, welche nicht zu den Krems- münsterer XJeberlieferungen gehören. Alle diese andern Teile (von den Schlussworten abgesehen) finden sich bei Andreas von Regensburg. Die Weltenburger Kompilation schreibt zu- nächst die 2 Kremsmünsterer Kapitel De fundatoris genealogia (ohne diese Überschrift) und De provincia principatus eins (mit Überschrift) ab (Loserth, Die Geschichtsquellen von Krems- münster [besser als die Waitz'sche Ausgabe SS. 24J, S. 84), un- verändert, da ja Ausdrücke wie nostre fundacionis mirificus architectus und fundator noster auch auf Weltenburg passten. Der folgende Text (MB. S. 499, Z. 4 — S. 503, Z. 16) stimmt mit dem des Andreas überein. Dann fährt der Kompilator fort mit den Anfangsworten des Kremsmünsterer Kapitels De religione eins in monasteriis construendis (Loserth S. 88): Hie est Tassilo, qui, ut dicit historiographus, in divino servicio et officio ampliando devotissimus existens celebria monasteria construxit, scilicet — merkwürdigerweise im Folgenden nicht den Kremsmünsterer Text gebend, sondern die alsdann bei Andreas folgende Gründungsgeschichte von Wessobrunn, die Andreas (S. 28,9) bemerkenswerter Weise einleitet mit: Hie est Tassilo dux, qui in servicio et officio divino devotissimus Digitized by Google - XXXXYI — existens inter cetera monasteria celebria PoUmgen canonicorum regularium construxit, item Wessespruue etc. Was ans der Übereinstimmung des Textes von Eremsmünster und dem des Andreas zu folgern ist, wird später untersucht. Der Welten- burger Kompilator sagt nach der Wessobrunner Gründungs- geschichte : Item construxit monasterium canonicorum regularium in Fölling. Item monasterium in Krembsmünster fundavit hac ex causa, nunmehr das Kremsmünsterer Kap. De origine et causa fundationis monasterii Chremsmunstrensis (Loserth S. 89 — 90) anreihend. Es folgen dann zwei Sätze, die bei Andreas an die Wessobrunner Geschichte sich anschliessend wobei auflSllt, dass der Satz des Andreas (S. 28,17): Item fundavit monasterium S. Nicolai Patavie, fehlt, der einzige, der von des Andreas Text nicht in der Weltenburger Kompilation enthalten ist. Die zwei nächsten Sätze sind wieder der Krems- münsterer Quelle (Loserth S. 88, Z. 6 v. u. — S. 89, Z. 2) entnommen, dann folgen die auch von Andreas mitgeteilten Verse über Tassilo, und das Ganze schliesst nach dem letzten : Tassilo dux, primum rex, monachus sed ad ymum, mit drei weiteren Versen, die schon in den MB. als der Weltenburger Tradition entstammend bezeichnet werden: Anno quingento dum esset a nativitate Septuaginta quinque predictis additur annis Domini structuram monasterii condidit istam, und dem der Krems- münsterer QueUe (S. 89, Z. 3) nachgebildeten Satz : Hec dicta sunt, ut clarescat huius nostri auctoritas fundatoris. Gebührt nun die Priorität der Weltenburger Kompilation oder dem Andreas ? Der Weltenburger Traditionskodex ist in der Haupt- sache in gleichmässigen Zügen von einer Hand geschrieben, die auch die Einleitung vom Leben Tassilos eingetragen hat. Die jüngsten von dieser Hand eingeschriebenen Urkunden stammen vom Jahr 1449; eine solche von 1453 ist schon von anderer Hand eingetragen. Man wird kaum fehlgehen, wenn man behauptet, dass der Traditionskodex zwischen jenen Jahren, also um die Mitte des 15. Jhs., hergestellt wurde. Ist damals das Leben Tassilos auch verfasst, nicht bloss geschrieben, so ist zweifellos, dass es einfach aus dem Texte der Kremsmünsterer Geschichte und dem des Andreas zusammengesetzt wurde. Da wir keine andere Hs. besitzen imd da insbesondere der ältere im k. Reichsarchiv befindliche Weltenburger Traditionskodex Nr. 1 die Kompilation nicht enthält, gewinnt diese Vermutung Wahrscheinlichkeit Gerade in der Geschichte von Tassilo sind bei Andreas die verschiedenartigsten Quellen vereinigt. Die Grundlage aus Ekkehard, Niederaltaicher Nachrichten, die in den Fundationes Digitized by Google _ xxxxvn — enthaltene Bearbeitung der Lorscher Aunalen, die von eben- dort herstammende Pollinger Aufschreibung über die Engel- sage u. s. w. konnte wohl eher ein geschichtskundiger Mann wie Andreas als ein Mönch zu Weitenbarg, das wenig Bücher hatte, yereinigen. Ein anscheinend geringfügiger umstand scheint mir sicher die Abhängigkeit des Weltenborgers von Andreas zu beweisen. Wie oben erwähnt fehlt in dem Welten- burger Text ein einziger Satz von dem ganzen Stück in der Form, die es bei Andreas hat, nämlich die Bemerkung über die Gründung von St Nikolaus zu Passau. Dieser Satz fehlt nun auch in der 2. Redaktion: der B. Chr. des Andreas (S. 519, 21), welche ebenfalls die Stellen über Tassilo ziemlich unver- ändert enthält, während er im Text der A. Chr. und der 1. Redaktion der B. Chr. erscheint Dass Andreas, nachdem er in den früheren Texten jene Notiz hatte, später vielleicht sie wegliess, weil sie in der Weltenburger Quelle nicht stand, ist doch gar zu unwahrscheinlich. Der Wegfall dürfte auf einen Zufall zurückzuführen sein. Umgekehrt aber dürfte zu schliessen sein, dass der Weltenburger eine Handschrift jener Form der B. Chr. des Andreas benützte. Man wird einwenden, dass die Anführung der aus Weltenburg stammenden Yerse für die Abhängigkeit des Andreas von der Weltenburger Auf- schreibung spreche. Aber Andreas konnte diese Verse bei eigener Anwesenheit in der Weltenburger Kirche notiert haben oder auch einer anderen Quelle verdanken. Hätte Andreas den Weltenburger Text als Quelle gehabt, so hätte er wohl auch von den aus Eremsmünster stammenden Teilen einige Stellen übernommen. Bei seiner Vorliebe für Kloster-Gründungs- geschicbten wäre doch wohl zum mindesten die Eremsmünsterer Gründungsgeschichte willkommener StofT gewesen. Letztere findet sich zwar nicht bei Andreas, aber einige Ausdrücke in dem Abschnitt über Tassilo zeigen, wie ich unten S. 26, Anm. 3 und S. 27, Anm. 1 u. 3 bemerke, merkwürdigerweise unverkennbare Anklänge an die Eremsmünsterer Oeschichtsquellen. Andreas könnte diese allerdings auch direkt benützt haben, doch ist das unwahrscheinlich. Viehnehr wird folgende Betrachtung auf den wahren Sachverhalt hinführen. Eine Stelle scheint am bedenklichsten gegen meine Behauptung von der Ab- hängigkeit des Weltenburger Stückes von Andreas zu sprechen, ein Satz, der nicht bloss der Weltenburger und der Eremsmünsterer Quelle, sondern auch dem Texte des Andreas gemeinsam ist Stellen wir die drei Texte neben- einander : Digitized by Google — xxxxvm — Weltenburg (MB. 13, 503) : Hie est Tassilo, qui, ut dicit historiographus, in divino servicio et officio ampliando devo- jissimus existens oelebria monasteria, scilicetWes- selpnin . . . folgt dessen Gründungsgeschichte, dann: Item construxit monasterium canonico- rum in Fölling. Andreas (S. 28,9): Hie est Tassilo diix, qui in servicio et officio divino devotissimus exi- stens inter cetera mona- steria celebria Pollingen canonicorum regiilarium construxit, item Wes^es- prunne . . . folgt deeaen Gründungsgedcbichte. Kremspaünster (Loserth S. 88): Hie est Tassilo, qui, ut dicit historiographus, in divino servitio ampli- ando devotissimus exi- stens celebria monaste- ria construxit, scilicet Chremsmunster, Lauris- haim , Wetzenpnmn. Item construxit . . . folgen andere von Tassi- lo gegründete Klöster. Nach dieser Zusammenstellung ist klar, dass der Welten- burger Text den Kremsmünsterer und den bei Andreas er- scheinenden Text in sich vereinigt. Ist aber nicht der letztere, der auch den Kremsmünsterer Text teilweise enthalt, eben- deswegen als aus der Weltenburger Zusammenstellung geflossen zu erachten? Man müsste wohl mit Ja antworten, wenn die Worte Hie est Tassilo u. s. w. nur in der einen Kremsmünsterer Quelle vorkämen. Aber diese selbst macht die weitvolle Angabe, dass sie hier die Worte einer Quelle gebraucht: ut dicit historiographus. Wer dieser historiographus ist, haben die bisherigen Herausgeber und Kritiker der Kremsmünsterer Aufzeichnungen nicht zu sagen vermocht Ich kann darauf hinweisen, und vielleicht ist dieser Hinweis für eine kritische Untersuchung der Quellen der wertvollen Kremsmünsterer Geschichts werke, der ich hier nicht weiter nachgehen kann, beachtenswert, dass in dem sog. Auctarium Ekkehardi Altahense, Niederaltaicher Zusätzen zu Ekkehard (SS. 17,362), die sicher vor jenen Zjremsmünsterer Aufzeichnungen gemacht wurden, sich folgende Stelle findet: Hie est Thessalo dux, qui in ser- vicio et officio divino ampliando devotissimus existens monasteria celebria construxit, scilicet Ghremismunster et item monasterium S. Petri Lorshi et Wezzinsbrunnen. JafiK, der Herausgeber der Niederaltaicher Geschichtswerke, hat diesen Satz als Nieder- altaicher Original betrachtet. Ob er das wirklich ist oder ob er wieder aus früherer Quelle stammt, ist hier nicht zu unter- suchen. Mit Sicherheit darf aber wohl behauptet werden, dass dieser Satz (besonders auch wegen der Zusammenstellung gerade jener drei Klöster), dem Kremsmünsterer Text zu Grunde liegt. Jedenfalls aber war er für Andreas auch aus anderer Quelle erreichbar als nur etwa der Weltenburg -Krems- münsterer. Thatsächlich finden wir denn auch bei Andreas noch einen weiteren Satz (S. 25, 19) wörtlich mit dem Auctarium Digitized by Google — XXXXTX — übereinstimmend, während er in der Kremsmünsterer Quelle zwar benützt erscheint, aber verändert ist. Andreas hat also an jenen beiden Stellen — bei andern mag es ähnlich sein — eine Quelle der Kremsmünsterer Aufzeichnungen direkt be- nützt. Dieser Umstand zerstreut auch das letzte Bedenken gegen die selbständige Arbeit des Andreas bei der Zusammen- stellung der Geschichte Tassilos. Der Weltenburger Korapi- lator hat nur Kremsmünsterer Bruchstücke mit des Andreas Text vereinigt. In geringerem Masse, als man erwarten sollte, hat Andreas die berühmten Annalen seines niederbayerischen Landsmannes, des Abtes Hermann von Niederaltaich (SS. 17, 381—407) benützt. Er citiert sie nirgends ausdrücklich als seine Quelle, aber in der A. Chr. liefern sie von 1152 bis 1241 eine Keihe von Stellen; für die spätere Zeit von 1241—1273, für welche Hermanns Annalen erst eigentlich wichtig werden, sind sie auffallenderweise nicht benützt. Auch für die B. Chr. ist ihnen eine Anzahl von Stellen entnommen, und zwar meist andere als in der A. Chr., so dass hier, wie auch sonst zu erkennen ist, Andreas nicht bloss sein erstes Werk ausschreibt, sondern eine für jenes benützte Quelle aufe neue befragt. Insbesondere dürfte die Urkunde Kaiser Friedrichs I. von 1156 aus Hermanns Annalen stammen. Für die spätere Zeit ist wenigstens eine charakteristische Stelle über Herzog Otto IL von Bayern und seinen Tod der Niederaltaicher Quelle ent- nommen. Ausser den Annalen Hermanns von Niederaltaich benützte Andreas auch dessen Aufzeichnung De institutione monasterii Altahensis (SS. 17, 369—373), doch nur an wenigen Stellen in der A. Chr., ein einziges Mal in der B. Chr. Von der Benützung der Niederaltaicher Zusätze zu Ekkehard war eben die Rede (S. XXXXVIH). Hier möchte ich darauf hinweisen, dass an den bezeichneten 2 Stellen vielleicht nicht jene Zusätze selbst, da sie ausserdem nicht benützt erscheinen, sondern eine frühere Quelle, der sie entstammen, in Betracht kommen könnten. Als eine ungedruckte Quelle des Andreas müsste nach den unten folgenden Darlegungen ein Traktat mit dem Titel De ducibus Bavariae betrachtet werden, auf dessen Nieder- schrift in dem cod. pal. vind. 3402, Bl. 175—184' Martin Mayr (XA. 5, 137) aufmerksam machte, und den ich dann auch in den Münchener Hss. clm. 2936, 9503 und 17541 feststellte. Dieser Traktat, dessen Text an vielen Stellen gleichen Wort- laut mit dem der A. Chr. aufweist, ist ein sonderbares Mach- werk. Martin Mayr, der nach der einzigen ihm bekannten Qaellen und Eroert«rangen N. F. I. IV Digitized by VjOOQ IC Wiener Hs. Angaben über ihn machte, nachdem ein ganz kurzes Bruchstück daraus SS. 24, 285 yeröfPentlicht war, hielt ihn für einen kirchenpoiitischen Traktat aus der Zeit Ludwigs des Bayern, der Zweck und Entwickelung des Kaisertums mit besonderer Bücksicht auf Bayern darstelle, und glaubte, dass er vermutlich Yon Konrad von Megenberg geschrieben sei. Schon als ich 1893 zu andern Zwecken die Wiener Hs. in die Hand bekam und den Traktat zu prüfen begann, machte ich die Wahrnehmung, dass die eigentlich kirchenpolitischen Ausführungen darin nichts anderes sind als Auszüge aus einer der berühmtesten Streitschriften des 13. Jhs., nämlich der Schrift des Jordanus von Osnabrück De praerogativa Bomani imperii, hsg. v. Waitz in Abhandlungen d. k. Oes. d. Wiss. zu Göttingen Bd. 14 (1869). Auf die Münchener Hss, warde ich erst vor Kurzem durch Zufall aufmerksam. Die beste derselben ist clm. 9503 (2^. Papier. Mitte des 15. Jhs. Aus Oberaltaich). Der gedruckte Hss.-Katalog verzeichnet als auf ßl. 241 — 256 befindlich drei verschiedene Stücke: Bl. 241 J)e ducibus Bavariae, BI. 252 Misterium translationis regni, Bh 253 Tractatus magistri Jordani canonici Osnabrugensis de praerogativa Bomani imperii. Ähnlich ist es bei clm. 2936 {2^. Papier. 2. Hälfte des 15. Jhs. Aus Altomünster) und chn. 17541 (2^ Papier. 2. Hälfte des 15. Jhs. Aus Schleh- dorf), in welch' beiden Hss. die Stücke noch neben zwei anderen vorkommen, den unten zu behandelnden Persecutiones Christi- anorum und einem De diversis haeresibus betitelten Stück. Die beiden Titel Misterium etc. und Tractatus etc. finden sich als Oberschriften in den Hss. Durch die Yergleichung mit der Wiener Hs. kann ich hier feststellen, dass die so betitelten Stücke mit dem unter dem ersten Titel aufgeführten Stück ein Ganzes bilden. In der Wiener Hs. fehlen die beiden letzten Titel, so dass der aus Jordanus stammende Teil nicht unmittelbar als solcher zu erkennen war. An jenen Stellen folgt keines- wegs der ganze Traktat des Jordanus von Osnabrück, wie man nach der Beschreibung im gedruckten Münchener Hss.-Katalog annehmen könnte, sondern nur Bruchstücke daraus, wie sie auch schon im ersten De ducibus Bavariae überschriebenen Teile vorkommen. Diese Auszüge aus Jordanus bilden gewisser- massen das Gerippe, das nichts weniger als kunstvoll mit einem Wust von Bruchstücken aus bayerischen Geschichtsquellen umkleidet wurde, ohne dass deutlich erkennbar ist, welchen Zweck die ganze Ausarbeitung verfolgte. Oft ohne Übergang, meist aber sinnlos oder widersinnig, sind zwischen die einzelnen Digitized by Google -Li- der Beihe nach aus Jordanus entnommenen Teile die bayerischen Bruchstücke eingezwängt, dass man fast geneigt wäre, eher Zufall als Absicht anzunehmen. Doch ist andererseits wieder letztere unverkennbar. Zuerst drängte sich mir der Verdacht auf, dass hier jene Teile aus Jordanus hauptsächlich mit Teilen aus des Andreas A. Chr. vereinigt seien; denn die Aehnlich- keit des Wortlauts der letzteren Quelle mit vielen Stellen des Traktats wies auf direkte gegenseitige Beziehungen hin. Aber ich kam zunächst nicht über den umstand hinweg, dass der in der mir zunächst allein bekannten Wiener Hs. der Schrift nach dem 15. Jh. angehörige Traktat angeblich schon dem 14. Jh. entstammte, was Mayr (a. a. 0.) und Waitz (SS. 24, 215) nicht bezweifelten. Wäre dem so, so müsste der Traktat ent- weder selbst als Quelle des Andreas bezeichnet werden, oder zum mindesten hätte der Verfasser des Traktats eine Haupt- quelle ausgeschrieben, aus der auch Andreas bedeutende Ent- lehnungen gemacht hätte. Zunächst war folgender Gesichtspunkt ins Auge zu fassen: Wenn der Traktat eine Quelle des Andreas wäre, so würden wohl nicht bloss die auf bayerische Geschichte bezüglichen Teile, sondern auch die mit diesen absichtlich ver- bundenen Stücke aus Jordanus von Andreas benutzt worden sein, da Andreas nicht wohl hätte unterscheiden können, welche Teile gerade aus Jordanus stammten und welche nicht. Der Traktat trägt die Überschrift : De ducibus ßavarie, und beginnt mit der bayerischen Geschichte zur Agilolfingerzeit: Teraporibus Gregorii I. pape . . . Agilolfus rex Langobardorum Theodelin- dam . . . duxit in uxorem. Der folgende Text stammt wie bei Andreas (S. 13 fit) aus Ekkehard und zeigt gegenüber Ekkehard ganz die gleichen Abweichungen, wie sie bei Andreas sich finden. Auch im Folgenden erscheint hauptsächlich der Text des Andreas, und der Verfasser des Traktats müsste neben Ekke- hard die gleichen Quellen, wie Andreas sonst, benützt haben : Jacobus a Voragine und Hermann von Niederaltaich. Nach der kurzen Geschichte Tassilos folgt die Gesciüchte des Ur- sprungs der Franken im Auszug aus dem 4. Kap. des Jordanus von Osnabrück. Der Schluss dieses Kap. findet sich bei Andreas wieder. Also, möchte man sofort schliessen, hat Andreas den Traktat benützt. Dies wäre auch kaum zweifelhaft, wenn er nur Stellen übernommen hätte, die der Traktat enthält. Nun fehlt aber in dem Traktat von dem Satz (Jordanus, Ausg. v. Waitz, S. G4; Andreas S. 19,23): Hoc siquidem Plectrudis dicti Pippini Grossi coniunx fundavit, der ganze Schluss: in honore u. s. w. bis sepeliri. Daraus wäre zu entnehmen, dass IV» Digitized by VjOOQ IC - LU - Andreas, der diesen Schluss hat, nicht den Traktat benutzt haben kann, sondern unmittelbar oder durch Vermittelung einer dazwischenliegenden, nicht mit dem Traktat identischen Quelle den Text des Jordan us erhalten haben muss. Der naheliegende Schluss aber, dass der Traktat hier des Andreas Text benutzt habe, kann nicht gemacht werden, weil der Traktat ja den Jordanus noch an vielen Stellen ausschreibt, die nicht bei Andreas sich finden. Gar zu fem läge die An- nahme, dass Andreas doch den Traktat benutzt hat, und dass nur in der Wiener und Münchener Abschrift jener erwähnte Satzschluss fehlt. Weitere dem Traktat und Andreas gemein- same Stellen zähle ich 13. Eine mit Jordanus gemeinsame Stelle zeigt sich bei Andreas ausser der oben erwähnten Geschichte nicht mehr. Der Verfasser des Traktats müsste, wenn wir seine mit Andreas gemeinsamen Stellen, deren Aufzählung ich hier ersparen will, überblicken, alle die verschiedenen Quellen benutzt haben, die auch Andreas ausbeutete, darunter sogar unbekannte, die wir ausführlicher bei Andreas finden. An solchen Stellen wäre also von Andreas der Traktat selbst nicht benutzt. Einen sicheren Ausweg aus allen unseren Zweifeln zeigt uns an einer jener 13 Stellen eine sonderbare Behauptung des Tractatus: Item anno domini 1166. Heinricus dux Bavarie et Saxonie predictus a Friderico imperatore prefato per sentencias principum proscribitur et a suis honoribus deponitur et Otto comes palatinus de Schyra dux Bavarie seu Noricorum con- stituitur. Als Quellen für diesen Wortlaut kämen Hermann von Niederaltaich und die Heilsbronner Annalen in Betracht, aus denen auch sicherlich des Andreas Text entstanden ist, weshalb wir die letzteren 3 Texte nebeneinanderstellen: Andrea.s (unten S. 57, 29): 1166. ordinantur ca- nonici reguläres in Salcz- burg. 1180. marchionatus Stirie mutatur in duca- tura. Eodcm anno Heinricus dux Bawarie et Saxonie aFriderico im- peratore per sentencias principum deponitur et Otto comes de Behyra dux Bavarie constituitur. Herrn. Altah. Annales (SS. 17,384): 1166. . . . Ordinatio clericorum in Saltzpurch ab archiepiscopo Chun- rado. . . . 1180. Styrensis mar- chio Otacher mutato antiquitatis nomine dux appellari gloriatur. Heinricus dux Ba- warie ab imperatore eicitur, Otto palatinus comes de Schvra ei Annal. Halesbr. Ma- iores (SS. 24,44): A.D. 11()6. ordinan- tur canonici regu- läres in Salczburch ordinis S. Augustini. A.D. 1180. Heinri- cus dux Babarle a Fridrico impera- tore per sentencias principum ducatu privat ur et Otto de Schyria comes ei sub- sti tuitur. substituitur. Es ist kaum zweifelhaft, dass Andreas seinen Text aus den beiden hier danebengestellten Quellen, die er auch sonst Digitized by Google — Lni — vorher und nachher ausschrieb, gefertigt hat: Die Grund- lage bildet der Text der Ann. HaL, die ihrerseits selbst schon Hermann benutzt haben; aber dem letzteren ist wohl un- mittelbar die Nachricht von der Erhebung der Steiermark zum Herzogtum entnommen . Vergleicht man den Text des Tractatiis mit den 3 andern Texten, so fallt sofort auf, dass der den Heilsbronner Annalen eigentümliche und deswegen auch in den SS. durch den Druck hervorgehobene Ausdruck : per sen- tencias principum, auch im Tractatus verwendet ist Es wäre sonderbar und ist ganz unwahrscheinlich, dass der Verfasser des Tractatus, der sonst die Ann. Hai. nicht benutzte, gerade an dieser Stelle einen jene kennzeichnenden Ausdruck entlehnt hätte. Aber nehmen wir nun an, dass er den Text des An- dreas benutzt hat, mit dem er nach unserer Untersuchung so viele Übereinstimmung aufweist, so wird klar, wie er zu jenem Irrtum kam, die Einsetzung der Witteisbacher ins bayerische Herzogtum in das J. 1166 zu verlegen. In der Schnelligkeit des Exzerpierens übersah er, dass des Andreas Worte Eodem anno sich auf die Jahrzahl 1180 beziehen, und schrieb die vorhergebende Jahrzahl 1166 ab. Nur durch ein so grobes äusserliches Versehen konnte dieser die ganze Arbeit des Tractatus-Schreibers kennzeichnende Fehler entstehen. Haben wir so für diesen Fall die Überzeugung gewonnen, dass nicht der Traktat des Andreas Quelle ist, sondern dass es sich um- gekehrt verh<, und betrachten wir nunmehr unter diesem Gesichtspunkt alle Berührungsstellen zwischen dem Traktat und Andreas, so festigt sich die gewonnene Überzeugung, dass Andreas Hauptquelle für die bayerischen Bruchstücke der Kompilation ist,^ und wir werden nicht mehr versuchen, den der Schrift nach in allen Hss. dem 15. Jh. angehörenden Traktat dem vorhergehenden Jh. zuzuschreiben. Jedenfalls darf auch der Name Eonrads von Megenberg, was ein von mir vorgenommener Vergleich mit dessen Tractatus de translatione imperii der Eichstätter Hs. Nr. 698 klar bewies, nicht mit diesem geistlosen Machwerk in Verbindung gebracht werden. Der Abschnitt, der bei Andreas dem Texte des Jordanus von Osnabrück entnonmien ist, stammt direkt dorther, oder wenn er durch eine andere Quelle vermittelt ist, durch den Traktat ist dies sicherlich nicht geschehen. Ebenso verhält es sich mit * R»i clm. 9503 npricht hiefür auch der I^'nistaiul, da^s wir die daselbst Bl. 237 vorausgehenden und auch in den beiden andern Münchener Hss. enthaltenen, unten zu besprechenden Persecutiones Christianorum und die Bl. 256 folgenden, oben 8. XXXVI erwähnten Teile als Auszüge aus des Andreas A. Chr. nachweisen. Digitized by Google — LIV - den von Andreas aus uns unbekannten Quellen entnommenen Stellen, die im Traktat wiederkehren. Hieran sind noch einige Bemerkungen über das Ver- hältnis des Andreas zu der Eichstätter Hs. No. 698 (früher 269), die ich unten in Anmerkungen verschiedene Male erwähnt habe, zu knüpfen. Die Hs. (Papier, in 2^ 674 S.) ist teil- weise beschrieben Archiv 9, 654. Dürrwächter (Die Gesta Caroli Magni S. 15) sprach die Hofihung aus, einmal den Nachweis führen zu können, dass eine direkte Benutzung jener Hs. durch Andreas stattgefunden habe. Ich weiss nicht, wie er diesen Nachweis erbracht hätte. Meine Untersuchung der Eichstätter Hs. hat mich nicht zu der gleichen Überzeugung gebracht. Es ist wohl sicher richtig, wenn Dürrwächter die Hs. als eine Regensburger bezeichnet und in der Hauptsache kurz vor 1415 geschrieben sein lässt. Aus dem reichen Inhalt der Hs. stehen in Beziehung zu Andreas: 1) die Tractatus de translatione imperii Roraani des Konrad von Megenberg (S. 406—483), worüber ich in meiner Abhandlung: Die verlorene Chronik Konrads von Megenberg (in Festgabe für K. Th. v. Heigel, S. 160 ff.) mehr gesagt habe; 2) eine grosse Zahl von Akten- stücken, die auch in des Andreas Gonc. Gonst. enthalten sind. Nichts liegt näher als die Annahme, Andreas habe jene Stücke aus der eben besprochenen Hs. entnommen. Aber die Les- arten verbieten diese Annahme. Schon wenn man die HTA., in denen eine ziemliche Zahl der in beiden Sammlungen ent- haltenen Stücke abgedruckt ist, zur Hand nimmt, stellt sich das von Dürrwächter behauptete Verhältnis als unrichtig heraus. Es zeigt sich, dass Andreas zumeist bessere, die Eichstätter Hs. schlechtere Lesarten hat. Bei den Sitzungsakten des Konzils zu Pisa ist bald die eine (Andreas 2,5—8), bald die andere Sammlung (S. 302 — 304) ausführlicher. Das weist darauf hin, dass beide nicht in direkter Beziehung stehen, sondern auf eine (ev. mehrere) gemeinsame Vorlage zurückgehen. Vgl. was über das Verhältnis der Eichstätter Hs. zur Wiener und zur Memminger Hs. des Gonc. Gonst. RTA. 6,339 gesagt ist 3) Die Gesta Karoli Magni der Regensburger Schottenlegende (S. 502 — 535), welche sich auch in dem unten beschriebenen, von Andreas stammenden clm. 903 finden, im Gegensatz zu dem Hauptinhalt letzterer Hs. nicht von der Hand des Andreas ge- schrieben. Auch bei diesem Stück kann nicht von einer direkten Benützung der Eichstätter Hs. durch Andreas gesprochen werden, wie denn Dürrwächter selbst bei seiner Hss.-Üntersuchung (S. 20) zu dem Schlüsse kam, dass der in clm. 903 enthaltene Digitized by Google — LV — Text weder Toa der anderen Hs. stammen noch mit ihr die gleiche Vorlage haben kann, so dass erst für die beiderseitigen Vorlagen eine gemeinsame noch ältere Vorlage anzunehmen ist. 4) Plores temporum (S. 545—607), denen (S. 536—544) „Cronice acurtate novi testamenti", allgemeine Annalen bis 1251 und eine Papstreihe bis Alexander V. vorangehen. Die Flores temporum sind bis 1413 fortgesetzt. Andreas hat in seiner A. Chi*, die Flores ja sehr stark benätzt und oft als seine Quelle bezeichnet. Aber es ist durchaus kein Grund erfindlich, warum er gerade diese Hs. benützt haben sollte. Zwei Notizen z. J. 1410, die die Eichstätter Hs. auf S. 544 und 610 enthält und die sich auch, von Andreas geschrieben, in clm. 903 finden und in der A. Chr. benützt sind, werden wohl wie die Stücke des Conc. Const. des Andreas und die Schottenlegende des clm. 903 von anderer Vorlage stammen. Also nicht von direkter Benützung der Eichstätter Hs. durch Andreas kann die Bede sein, sondern nur von einer gewissen Verwandtschaft zwischen jener Sammelhs. und den Materialien des Andreas. Für das 13. und den Anfang des 14. Jhs. beutet Andreas Aufzeichnungen, welche in dem fränkischen Cisterzienserkloster Heilsbronn, dem Mausoleum der fränkischen Hohenzollem, ent- standen waren, in weitgehendem Masse aus. Als Waitz diese Annales Halesbrunnenses maiores (SS. 25, 42—52) herausgab, äusserte er die Meinung, dass der Inhalt jener Annalen bisher unbekannt gewesen sei, abgesehen von einer kurzen Stelle, welche der Mainzer Geschichtschreiber Serrarius aus ihnen genommen zu haben scheine. Während letztere Vermutung unwahrscheinlich ^ ist, ist erstere Behauptung un- richtig. Bald nachdem Waitz die Annales Halesbrunnenses maiores ans Licht gezogen hatte, machte Weiland ^ darauf auf- merksam, dass diese Quelle in der A. Chr. des Andreas benutzt sei und zwar in einem mit der Erlanger Hs. (2) identischen Text, da Andreas eine für diese bezeichnende Variante gebe und auch die Forts, nicht kenne, welche sich allein in der Würzburger Hs. (1) findet Das ist richtig. Die im Text von uns gemachten Angaben über die Benützung der Heilsbronner Jahrbücher zeigen, wie viel Andreas ihnen entnommen hat. Es ergiebt sich daraus, dass sie nach dem Versiegen der Annalen Hermanns von Niederaltaich bis zum Beginn des Chronicon " Serrarius wird jene Stelle z. J. 1313 wohl eher einer einheimischen Mainzer Quelle verdanken, in der sehr leicht mit ähnlichem Wortlaut wie in den Heüsbronner Annalen berichtet worden sein kann, da von einer Äusserung des Erzbischofs Peter von Mainz die Rede ist. ' Nachrichten v. d. k. Ges. d. Wiss. zu Göttingen 1883, S. 252. Digitized by Google — LVI — de ducibus Bavariae seine Hauptquelle bilden. Daraus erklärt sich bei ihm hier das Hervortreten von Nachrichten über den Cisterzienserorden und über einzelne fränkische Ereignisse. An verschiedenen Stellen, an denen die Heilsbronner Aufzeichnungen die Annalen von Niederaltaich benützt haben, zieht Andreas offensichtlich den Text in der Heilsbronner Fassung dem ur- sprünglichen Wortlaut der gleichzeitig von ihm benutzten Nieder- altaicher Quelle vor. Zu bemerken ist, dass Andreas die Zeit- angaben der Heilsbronner Annalen nicht immer genau übernimmt Wir haben hier noch eine Frage zu berühren. Es ist sicher, dass in den Heilsbronner Aufzeichnungen Nachrichten aus Fürstenfeld, das wie Heilsbronn Cisterzienserkloster war, verwertet sind. Diese Nachrichten scheinen Annalen an- zugehören, die wir als verloren betrachten müssen. Martin Mayr (Zur Kritik d. alt. Fürstenfelder Geschichtsquellen, im Oberb. Archiv Bd. 36 und separat) ist den Spuren der ver- lorenen Fürstenfelder Quelle nachgegangen, jedoch bevor die Heilsbronner Annalen bekannt waren. Seine Ergebnisse wären durch die Kenntnis dieser letzteren bedeutend gefördert worden, und es wird sich einmal lohnen, Mayrs Forschungen durch eine Prüfung der Beziehungen der Heilsbronner Aufzeichnungen zur vermuteten Fürstenfelder Quelle zu ergänzen. Wir haben hier nur die Frage zu beantworten : Stammen die bei Andreas sich findenden Nachrichten, die offenbar Fürstenfelder Ursprungs sind, direkt von dort oder sind sie ihm nur durch die Heils- bronner Annalen übermittelt? Martin Mayr ist es entgangen, dass bei Andreas solche Stellen sich finden, die in Fürstenfeld entstanden sein müssen. Die Vergleichung mit der Heilsbronner Quelle ergiebt, dass jene Nachrichten sicher aus ihr geflossen sind. Und da ausser diesen in den Heilsbronner Annalen er- haltenen Fürstenfelder Bruchstücken bei Andreas keine weiteren Teile sich finden, die auf Fürstenfeld als Entstehungsort deuten, ist als erwiesen anzunehmen, dass Andreas die verlorenen Fürstenfelder Annalen nicht gekannt hat. Durch den Fleiss des Andreas ist uns eine nicht un- wichtige Quelle des 14. Jhs. erhalten geblieben, nämlich das von seinem ersten Herausgeber Oefele (SS. rer. boic. 1, 39 —44) so genannte Chronicon de ducibus Bavariae anonymi Ludovico IV. synchroni. Aus diesem ersten Abdruck wieder- holt bei Böhmer, Fontes 1, 137—147. Vgl. Weiland, Über einige bairische Geschichtsquellen des 14. Jhs., in Nachrichten V. d. k. Ges. d. Wiss. zu Göttingen 1883, S. 237—260. Vorher Wiehert, Beiträge z. Kritik d. Quellen f. d. Gesch. Kaiser Digitized by Google — LVll — Ludwigs d. Baiern, in Forschungen 16,63-70. Bei der von Weiland nachgewiesenen Mangelhaftigkeit der beiden Ausgaben wäre eine Neuausgabe sehr zu wünschen. Andreas hat die Chr. in seinem Notizenbuch clm. 903 (Bl. 105—113) abge- schrieben, und aliein durch diese Abschrift ist das Werkchen, das (meiner Meinung nach i. J. 1372 in Regensburg verfasste) Annalen von 1309—1372 bringt, uns erhalten geblieben. Die Überschrift ist von der Hand des Andreas und lautet : Oronica de ducibus Bavarie. Eine spätere Hand hat diese Schriftzüge nachgefahren, doch stammen sie ursprün glich von Andreas. In seinen eigenen Chroniken benützt Andreas jenes Chronicon, in welchem Wahres mit vielem Sagenhaften vermischt erscheint, in sehr ausgedehntem Masse. Im Hinblick darauf, dass die Ausgabe von Oefele (und der Abdruck bei Böhmer) heutigen Ansprüchen nicht mehr genügt, habe ich die von Andreas in seinen Chroniken benützten Stellen mit der Hs. verglichen und verweise daher in den Anmerkungen auf diese. Gerade die von Oefele nicht abgedruckten Stellen finden sich mit einer Aus- nahme, in welchem Falle Andreas eine bessere Quelle benützte, in den Chroniken des Andreas wieder. Das scheint mir auch der Grund gewesen zu sein, weshalb Oefele sie nicht abdruckte. Einzelne Abschnitte sind beiden Chroniken gemeinsam, andere sind nur je in einer derselben verwendet, die einen bald kürzer, die andern bald ausführlicher. Die Abschrift in clm. 903 fertigte Andreas zu einer Zeit, als er seine A. Chr. schon geschrieben hatte, wie aus seiner Schlussbemerkung hervorgehen dürfte (ßequire residuum in cronicis, que alibi scripsi etc.). Vgl. S. 104, Anm. 4. In der B. Chr. schreibt er für jene Teile nicht einfach die A. Chr. ab, sondern geht wieder auf die Quelle zurück, die er schon für jene ausgebeutet hat. So ergeben sich Erweiterungen, Kürzungen und Abweichungen. Den Ver- fasser der Chr. kennt Andreas nicht ; wenn er die Chr. anführt, sagt er: in quadam cronica legitur, oder nur: item alibi legitur, legitur quod etc., sicut legitur (5 mal), sie legitur, und den Ver- fasser bezeichnet er an zwei Stellen gleichmässig ganz all- gemein: qui ea, que ego hie transsumptive posui, originaliter scripsit. Es ist Weiland (a. a. 0. S. 245) aufgefallen, dass die Chr. gerade in den Jahrzehnten, in denen der Verfasser als gleichzeitig gelten muss, den 50 er und 60 er Jahren des 14. Jhs., nur Weniges zu berichten weiss. Er wirft daher die Frage auf, ob nicht der Verdacht bestünde, dass Andreas in seiner Abschrift in clm. 903 nicht das ganze Werk überliefert habe. Ich verweise hier auf das, was Weiland für diese Vermutung Digitized by Google — Lvin — anführt, und auf seinen durch Lorenz (Gesch.-Qu. 1^,185) an- geregten Versach, Konrad von Megenberg mit der Chr. in Beziehung zu setzen. Ich halte diesen Versuch für verfehlt und hoffe, an anderer Stelle näher auf diese Frage eingehen zu können. Mit Recht aber hat Weiland darauf hingewiesen, dass nach dem Versiegen des Chronicon die A. Chr. „ziemlich steriF wird, bis dann die Erzählung der Zeitereignisse beginnt, die Andreas selbst miterlebt hat. Zwei wichtigen Quellen des Andreas habe ich an anderen Stellen eingehende Untersuchungen gewidmet, auf die als not- wendige Erläuterungen zu dieser Ausgabe hier verwiesen sei: 1) Die verlorene Chronik Konrads von Megenberg, in Festgabe für K. Th. von Heigel, S. 160—174. 2) Fundationes monasteriorum Bavariae, im N- Arch. 24,671-717.^ Eine nicht in den Fund, enthaltene Klostergründungs- geschichte, die von Beichenbach in der Oberpfalz, entnimmt Andreas (S. 53,42fF.) dem Chronicon Reichenbacense, das, von einem unbekannten Roichenbacher Mönch verfasst, von der Gründung bis z. J. 1417 reicht. (Gedr. Oefele 1,402 aus der einzig erhaltenen Abschrift Hartmann Schedels in clm. 351.) Es ist nicht unmöglich, dass Andreas an Ort und Stelle aus dieser Quelle schöpfte und den Verfasser kannte, da er auch sonst gute Beziehungen zu dem Kloster Reichenbach gehabt zu haben scheint. Textstellen aus des Archidiakons Eberhard von Regensburg Annalen (SS. 17,591—605) von 1273—1305 sind zur Biographie des Regensburger Bischofs Heinrich II. (von Roteneck) und zu einer Nachtragsnotiz z. J. 1304 benützt. Doch dürfte die Benützung keine direkte gewesen sein, da diese beiden aus Eberhard stammenden Stellen gerade in dieser bei Andreas wieder erscheinenden Form in den Fund. (NA. 24, 702) enthalten sind und eine weitere Benützung von Eberhards Annalen durch Andreas nicht nachweisbar ist. Straubinger Annalen sind dem Andreas schon in der Fund.-Sammlung vorgelegen. Doch scheinen sie von ihm noch in jener andern Form benützt worden zu sein, wie sie in clm. 1031 und der Wiener Hs. 413 (daraus gedr. als Annales Windbergenses SS. 17,565) und ausserdem noch in clm. 23019 * Ausf^er den von mir dort angeführten Hss. enthält noch clm. 14894, Bl. 1—102 eine (in der 2. Hälfte des 15. Jhs. gemachte) Abschrift der Fundatione«. Angefügt sind Auszüge aus Kremsmünsterschen, Salzburger, Chiemseer u. a. Quellen. Digitized by VjOOQ IC - LIX — erscheinen (vgl. Sammelblätter z. Gesch. d. Stadt Straubing S. 657 n. 785). Denn während in den Fund, nur zu lesen ist: 1208. Straubinga construitur, sagt Andreas (S. 59, 28): Eodem anno (1208) Strawbinga nova construitur, und auch in jenen Hss. heisst es, allerdings zum J. 1218: constructa est nova Straubinga. Bei der Nachricht von der Belagerung Straubings im J. 1332 (vgl. S. 83, Anm. 3) tritt die Benutzung einer Auf- scbreibung der Straubinger Annalen, welche von jener in den Fund, enthaltenen abweicht, deutlicher hervor, wie denn auch zwei von Andreas (S. 82, 23 und 86, 23) gebrachte Merkverse daraus stammen dürften. Andreas zeigt sich als Kenner kanonistischer Literatur; er citiert des Bischofs Wilhelm Duranti von Mende be- rühmtes Speculum iudiciale, wie dessen Bationale divinorum officiorum und benützt Werke der Eanonisten Johannes Andreae und Johannes Galderinus. Quelle des Andreas sind ferner die chronikalischen Notizen, die er auf Bl. 21 und 22 seines Notizbuches clm. 903 ohne zeitliche Beihenfolge eingetragen hat und die Oefele als Anonymi Bavari Breve Chronicon rerum suo tempore gestarum 1396—1418 in seinen SS. 1, 610—612 chronologisch geordnet herausgegeben hat. Bezüglich des Ursprungs jener Notizen (die übrigens nur bis 1413 reichen, da die Jahrzahl 1418 am Anfang des letzten Abschnitts falsch ist, 1408 heissen muss und in der Hs. wahrscheinlich Schreibfehler ist) hat sich Oefele mit der Feststellung* begnügt, dass nach verschiedenen Anzeichen ein Bayer sie verfasst hat. Ich bin der Meinung, dass kein einheitlicher Verfasser anzunehmen ist, sondern dass hier eine Anzahl von Notizen aus verschiedenartigen Quellen zusammengestellt ist. Die Niederlage des Deutschen Ordens 1410 erscheint z. B. in zwei verschiedenen Darstellungen, wobei die zweite sogar eingeleitet wird mit den Worten: Eadem historia sub aliis verbis. Der Todestag des Papstes Alexan- der V. wird an zwei verschiedenen Stellen verschieden an- gegeben. Der Tod König Ruprechts wird zweimal berichtet. Überhaupt sind die Nachrichten ohne Ordnung durcheinander geschrieben. Ich denke mir, dass Andreas selbst diese Notizen aus verschiedenen Quellen sammelte und hier in seinem Notizbuch vereinigte, um sie in seinen Chroniken zu verwerten. Trotzdem man in diesem Fall daran denken könnte, die Zusammenstellang ZQ den Werken des Andreas zu zählen, wird es doch ratsamer sein, sie nur als seine Quelle zu betrachten, da seine Arbeit daran nur die eines Abschreibers gewesen sein dürfte. Ich Digitized by Google — LX — verweise daher auf den Druck bei Oefele. Andreas hat den Stoff in seinen beiden Chroniken benützt. Er hat z. B. in der A. Chr. die eben erwähnten 2 Nachrichten von der Nieder- lage des Deutschen Ordens in eine Darstellung verschmolzen und ebenso die zwei Stellen vom Tod König Ruprechts in einen Satz vereinigt. Während er bei der Erzählung von dem Türkenzug 1396 in der A. Chr. nur andern Quellen folgt, tritt in der B. Chr. auch die Benützung dieser Aufzeichnungen zu Tage. Erst nach dem Abschluss seiner A. Chr. 1422 lernte Andreas eine Chronica volgaris kennen, die er in Randzusätzen ^ zur A. Chr. und später im Texte der B. Chr. verwertete. Die Untersuchung der Stelleu, an denen diese Chronica volgaris als Quelle genannt ist, ergiebt, dass man es mit der ältesten Prosadarstellung der Weltgeschichte in deutscher Sprache, der Sächsischen Weltchronik (hsg. von Weiland, MG., Dt. Chroniken Bd. 2.), zu thun hat. Auch die 1. Bayerische Fortsetzung derselben ist von Andreas in Zusätzen zur A. Chr. benützt. Eine deutsche Übers, der ganzen A. Chr. fertigte in den J. 1470 und 1471 auf Anregung des Regensburger Stadtkämmerers Erasmus Trainer der aus Eichstätt stammende Baccalaureus der freien Künste Leonhard Hefft. Das umfangreiche Werk ist uns in 3 Hss., cgm. 3959 und 6240 und der Es. Eist. univ. Fol. Nr. 8 der Eamburger Stadt- bibliothek erhalten. Ich werde darüber an anderem Orte im Zusammenhang mit der übrigen literarischen Thätigkeit Leonhard Eeffts berichten. Am wenigsten von allen Werken des Andreas war bis- her sein Concilium Constan tiense bekannt. Es ist als Ganzes bisher ungedruckt geblieben. Schelhom und Pez teilten den Prolog mit (vgl. S. 161, Anm. 1), den Oefele 1, 11 aus Pez abdruckte, und einzelne Forscher erholten sich einzelne Bruchstücke aus den Ess. Die vorliegende Ausgabe setzte es sich zum Ziel, die schon irgendwo gedruckten Stücke der Sanmilung nach Möglich- keit zu bestimmen — bei dem Mangel an Vorarbeiten keine geringe Arbeit für den Eerausgeber — und ihren Inhalt unter Angabe der hauptsächlichsten Druckstellen ^ kurz zu bezeichnen. * Auch die Annales S. Rudberti Salisburgenses und des Vincenz von ßeauvais Speculuni historiale erscheinen nur in Zusätzen der Hss.-Gruppe B als Quellen (S. 63, 29. 45, 38). In der B. Chr. ist Vincenz auch im Texte benutzt. * Bei häufig gedruckten Konzilsakten und -Urkunden wurde Voll- ständigkeit dieser Angaben nicht angestrebt. Digitized by Google — LXI — Einige wichtige dieser gedruckten Stücke wurden aus ver- schiedenen Gründen neu abgedruckt Die bisher ungedruckten Stücke wurden im Ganzen mitgeteilt, einige als zu umfang- reich oder an historischem Oehalt zu gering nur dem Inhalt nach bezeichnet oder auszugsweise wiedergegeben. Die Kapitel- bezeichnungen sind in den Hss. meist nach der Überschr. eingesetzt; ich setze sie der Übersichtlichkeit halber stets voran. Die Benennung des Werkes als Concilium Constan- tiense ergab sich aus der Yorrede. Den besonderen Titel Acta concilii Constantiensis trägt nur der vierte von den sieben Teilen des Ganzen. Die Hss. des Concilium Constantiense sind folgende: 1: Wien, k. k. Hofbibliothek. Cod. pal. vind. 3296, Bi. 114—360. Nähere Beschreibung s. oben S. XVIII. 2: Memm ingen, Stadtbibliothek. Cod. 2, 6a und b. Papier. 2 Bde. in 2**. Vgl. Bibliotheca Uffenbachiana mssta. 4,46; Bihl. UfFenbach. universalis 3,90; Schelhorn, Acta hist.- eccl. 1, 1. Auf Vorder- und Rückdeckel jedes Bandes das Wappen Zach. Conrads v. üffenbach in Gold gepresst. Auf der Innenseite jedes Vorderdeckels das Ex-libris Uffenbachs. Auf dem Rücken der Bände in Majuskeln eingepresst: Acta Concilii Constant.: CoUetore Andreae (so!) Ratisbonensi Inedita. Bd. 1 : 7 leere BU. ; dann bezeichnet S. 1 bis 915 nach alter Zählung, die aber so fehlerhaft gemacht ist. dass eine neue Zählung S. 1—1016 bezeichnen musste. Am Schluss 2 leere Bll. Die Abschrift beginnt auf der nummerierten S. 1. Je auf dem 2. unnummerierten Bl. beider Bde. hat üffenbach (es ist seine Handschrift, wie der Vergleich mit seinen Briefen in cgm. 5459 ergiebt) folgende Notiz eingetragen: ACTA CONCILII CON- STANTIENSIS collecta a Jo. (vgl. oben S. I, Anm. 1) Andrea Ratisponensi coetaneo, nondum edita. Vol. I. et II. Quae ex vet. codice ms. membr. e monasterio quodam Moguntinensi beni- vole concesso, omissis iis, quae in editione H. von der Hardt exstant, describi per amanuensem fecit Z. C. ab üffenbach. MDCCXVn seq. Vol. L, bezw. Vol. 11. Bd. 2: 7 leere Bll.; dann bezeichnet S. 1 bis 1057. Eine neue Seitenzählung ergab die Bezeichnung von 1 — 1051. Am Schluss 24 leere Bll. Beginn der Abschrift auf S. 1. Die beiden Bände enthalten des Andreas Conc. Const, das Conc. prov. und die Chr. Hus. Eine Anzahl von Stücken aus der ersteren Sammlung, die in v. d. Hardt's Werk sich finden, wurden, anscheinend auf uffenbachs Ver- anlassung, in dieser Abschrift weggelassen, ausser wenn sie einen besseren oder umfangreicheren Text zu bieten schienen. Digitized by Google — LXII — Der Abschreiber hat einzelne Blattnutnniera seiner Torlage notiert. Wir ersehen daraus, dass die Vorlage ebenfalls zwei Teile umfasst hat. Die letzte angemerkte Blattziffer des 1. Teiles der Vorlage (fol. 162) findet sich auf S. 253 des 2. Bandes der Abschrift; das fol. 1 des 2. Teiles der Vorlage ist auf S. 316 (alt) der Abschrift notiert; die letzte angegebene Blattzahl (fol. 122) des 2. Teiles der Vorlage erscheint auf S. 1155, der drittletzten beschriebenen Seite, der Abschrift. Der Mainzer Kodex, aus dem Uffenbach seiner Angabe nach seine Abschrift fertigen liess, war vielleicht identisch mit jener Es. des Mainzer Metropolitankapitels, aus der Guden, Cod. dipl. Mog. 2, 608 unser Stück 7, 1 (unten S. 270) nebst den dazu gehörigen Postillen anführt. Die Ueberschr. des ersteren bei Guden stimmt wörtlich mit jener in der Wiener and Memminger Hs. überein, die der Postillen fast ganz mit jener in der Memminger Es., also der Abschrift der mutmasslichen Vorlage (in der Wiener Es. fehlt diese üeberschrift). Die Berausgeber der BTA. suchten vergeblich nach der Mainzer Es. (vgl. RTA. 6,377. 387) und druckten das Stück nach unseren beiden Ess. ab. Auch meine erneuten Nachforschungen waren erfolglos. Der Mainzer Kodex ^ ist verschwunden wie jene andere ebenfalls aus Mainz (Franziskanerkloster?) stammende Es., aus der auch wieder Uffenbach sich des Andreas A. Chr. abschreiben liess (s. oben S. XXV). 3: München, k. Eof- und Staatsbibliothek. Clm. 14029. Vgl. oben S. XXX. An die A. Chr. schliessen sich auf Bl. 107' — 148' in dieser Es. einzelne Stücke aus des Andreas Conc. Const. und der Chr. Eus. und zwar folgende : 1) Aus 4, 6 das Synodaldekret: Pidem katholicam, mit den 45 wiclifitischen Sätzen und der Determinatio des Konzils. 2) 6,9: Traktat des Andreas von Deutsch-Brod, De origine haeresis Eussitarum. Aus dieser Es. hsg. von Eöfler 2,327. 3)4,11. 4) 4,12. 5) 7,12. 6) 7,15. 7) 7,18. 8) 7,19. 9) Die 32 Stücke der Chr. Eus., welche Eöfler 2,406 aus dieser Es. herausgegeben hat. 4: München, k. Bof- und Staatsbibliothek. Clm. 5424. ^ Ich finde zufällig in dem Druck: Ein altes schönes Buchlien, darin erwiesen, dass das Sakrament . . . vnder baiden Gestalten soll geraicht werden (o. O. 1560) in der Vorrede folgende Stelle: £s hat mich ... ein fumemer Herr S. M. P. D. ein grosses Lateinisch Ferment in geschribens Buch sehen lassen ... in dem selbigen hat ein Bruder Augustiner Ordens (dann also lautet sein Titel: per Andream N. Canonicum Regulärem Ordinis Beati Augustini zu SantMangen bey der brücken in der vorstat zu Begenspur^ geschriben\ vilerley handlungen, so sich zu seiner zeit verloffen, sonderlich aber die acta des Concili zu Gostentz . . . auff- gezeichnet. Sollte diese Pergamenths. die jetzt verschollene gewesen sein ? Digitized by Google — Lxin — Papier. 2 \ 15. Jh. 226 BU. Aus der bischöflich chieroseeischen Bibliothek in Salzburg. Auf Bl. 1 der kolorierte Bibliothek- Stempel des Bischofs Bernhard von Erayburg (1467 — 1477), wie in clm. 6360 (vgl. oben S, XXI). Enthält Bl. 145—226 Teile des Conc. Const. des Andreas und zwar 5,6. 7. 8. 9. 10. 6,6. 7. 8., also 5 Sermones und 3 Tractatus. Die Überschr. des Traktates 6, 7 : Explicit tractatus sextus etc., mit der beibehaltenen Zählung des Andreas und ähnliche Stellen mehr dürften genügend Beweis sein, dass die Stücke nur aus des Andreas Sammlung stammen, und zwar ist mit der grössten Wahrscheinlichkeit die Abschrift wie clm. 5360 aus dem ganz nahe bei Salzburg befindlichen Mondseer Kodex, jetzt cod. pal. vind. 3296, genommen. 5: München , k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 14175. Papier. 2 ^. 265 BU. Enthält, Mitte des 15. Jhs. geschrieben, auf BL 253—265 folgende Stücke aus des Andreas Werken : 1) Conc. Const. 1,7. 2) Chr. Hus. Nr. 7, 8 und 37. 3) Conc. Const 5, 10. Dass diese Stücke aus des Andreas Sammlungen herrühren, beweisen die in dieser Hs. mitabgeschriebenen Schluss- worte des Stückes Cbr. Hus. Nr. 7, in denen Andreas von sich selbst spricht. 6: München, k. Universitätsbibliothek. Cod. Fol. 84. Papier. 2^. 266 Bll. Auf dem Vorderdeckel von einer Hand des 15. Jhs.: Iste über est impignoratum Andree Dachsperger a liebhardo Friessen pro uno instrumento protestacionis sew sex Ben. ; auf dem letzten Blatt: dedit dominus Andreas Franten- hawser conventui Lanczhuetensi ordinis predicatorum . . . 1483 ; auf Bl. 1: Est fratrum ordinis predicatorum in FÄnczhuet. Enthält unter anderen von verschiedenen Händen geschriebenen Stücken auch eine Anzahl aus des Andreas Conc. Const. und Chr. Hus., und zwar Bl. 7': Conc. Const. 6,6; Bl. 37: Chr. Hus. Nr. 37 ; Bl. 46 ff.: Conc. Const 5, 5. 6, 7. 6, 8. 5, 6. 6, 10. Das Concilium provinciale ist wie das Conc. Const. in dieser Form ungedruckt. Es trägt seinen eigenen Titel, wodurch auch die neben den Aktenstücken des eigentlichen Provinzialkonzils von Salzburg darin enthaltenen Schriftstücke der Begensburger Diözesansynode als Frucht und Ergebnis des ersteren gekennzeichnet sind. Das Conc. prov. findet sich in den Hss. 1 und 2 des Conc. Const. Das Diarium sexennale ist gedruckt bei Oefele 1, 15 — 38 aus der einzigen Hs., in der es vorhanden ist, dem Autograph des Verfassers, clm. 903. Digitized by Google — LXIV — Einen Titel hat Andreas diesen seinen zeitgeschicht- lichen Aufzeichnungen nicht gegeben. Andreas Felix Oefele hat sie von sich aus Diarium sexennale genannt. Dieser Titel hat sich in der Literatur eingebürgert, und ich behalte ihn in dieser Ausgabe bei, wenngleich er nicht völlig zutreffend er- scheint. Ich drucke das Diar. vor der Chr. Hus. ab, da es für letztere die Grundlage und hauptsächlichste Quelle bildet Die Hs. umfasst 273 nummerierte Ell., denen 5 un- nummerierte vorangehen. Zwischen Bl. 245 und 246 ist ein be- schriebener Zettel eingebunden. Die einzelnen Lagen sind von sehr wechselndem Umfang. Das Papier des Bandes ist kein einheit- liches; als Wasserzeichen erscheint bald der Ochsenkopf ähnlich der Form No. 255 bei Keinz, Die Wasserzeiclien des XIV. Jahr- hunderts in Handschriften der k. b. Hof- und Staatsbibliothek, bald die Krone annähernd wie No. 206 daselbst. Die Schrift stammt von 2 verschiedenen Händen : die Bll. 26 — 37 und 66 — 102 sind von einer schwerfälligen Hand geschrieben, die einen handwerksmässigen Charakter trägt. Alle übrigen Teile des Bandes rühren von der Hand des Andreas her. Nebeneinander finden sich — von der gleichen schreibgewandten Hand geschrieben — Bücher-Minuskel und Kursive verwendet. Eine paläographische Würdigung der Schrift des Andreas nebst 3 Proben in Lichtdruck aus clm. 903 und kurzer Geschichte dieser Hs. habe ich in Chroust's Monumenta palaeographica. Lief. VI, Tafel 6 gegeben. Hier erübrigt, auf den Inhalt des Bandes einzugehen, besonders um die literarischen Neigungen des Andreas zu kennzeichnen. Das 1. unnummerierte Bl. ist eine Pergamenturk., ein Schuldbrief eines Jörg Hofer, 1419 am Samstag nach Peter und Paul (Juni 30) Regensburg. Als Bürgen sind darin ge- nannt Albrecht der Paulstorffer und Marquart der Stör (s. unten S. 749). Dies Blatt trägt von einer Hand des 17. Jhs. den Eigentumsvermerk: Monasterii S. Jacobi Scotorum Ratisbonae. Die gleiche Hand schrieb auf das 3. unnummerierte Bl.: Con- ventus S. Jacobi Scotorum Ratisbonae. Auf Bl. 5 (unnumm.) hat sich ein Leser eingetragen: Anno domini 1529. frater David OmoUorii ordinis S. Francisci sacraeque paginae baccalaurius ex Scotia oriundus sive Tbernia hunc librum habuit, ut volentes nudam veritatem scire de fundatione monasterii Scotorum ad S. Jacobum Ratisponae et aliorum monasteriorum per reges et principes Scotiae et Germaniae penitus facta ad istum librum accessum habeant omnes Scoti et peregrini Ratisponam venientes. Das 2. unnummerierte Bl., quer eingebunden, von Andreas beschrieben, stammt offenbar aus einem Entwurf zu seiner Digitized by Google - LXV - A. Chr. Es enthält Teile der pagina pontificum und pagioa iraperatorum ; der Text ist jedoch kürzer, so dass an diesem Blatt zu erkennen ist, wie Andreas den entworfenen Text später ausfuhrlicher gestaltete. Bl. 1 oben: Dominus Ludovicus episcopus quondam Ghyemensis dedit nobis hunc librum. Demnach hat Bischof Ludwig Ebner von Chiemsee (B. seit 1495, resign. 1502, f 1516) die Hs. anscheinend dem Scbottenkloster St. Jakob zu Begens- bürg geschenkt. Die Angabe Oefele's 1,15, dass Andreas (!) die Hs. aus dem Schottenkloster erhalten habe, beruht auf grobem Irrtum. Auf die Schenkungsnotiz folgen Auszüge aus des Heinrich Goethals (Henricus Gandavensis) Quodlibeta aurea. Andreas bemerkt: Hec reperi in quolibet 7. 9. 14. H. de Öandavo. Bl. 2: Dyalogus quidam de doctrina virtutum et fuga viciorum. Beginnt: Quatuor sunt, que prudencia nos edocet . . . Bl. 4': Überschr. : Incipit epistola, quam misit magister Vincencius ordinis predicatorum pape Benedicto XIIL, quid sen- ciat de adventu antichristi et fine mundi. Am Schluss: Scripta sunt ista primordialiter in villa Arcomanina die 17. Junii anno domini 1413. Bemerkenswert ist die weitere Notiz: Hec epistola fuit apportata ad capitulum generale ordinis fratrum pre- dicatorum in provincia Theutonie in Priburga anno domini 1419. Zuletzt notiert Andreas, anscheinend von sich redend: Scriptum anno domini 1420. feria 2. pasce (April 8). Bl. 9: Deutsche Aufzeichnungen über Naturereignisse von 1348 — 1356, die ich hier abdrucke, weil sie unzweifelhaft Quelle des Andreas sind. Anno domini 1300 und in dem 48. jar an sand Pauls tag, alz er bechert wart \ do chom ein erdpidem überal in der werlt, aber besunderlich waz er ze Chärnten und in Chrain als groz, daz Villach dy stat, purchmaur, chloster und chirchen und all maur und turn uncz an 11 zinne auf di erde vielen, und das sich das ertreich enmitten in der stat enzway spielt ^ and ein wasser daraus ran recht als der swebeP^ und prast^ wider in dy löcher in das ertreich. Und in Chrayen und in Charten niderviel Chelerberch^ dy vest und Arnolstain^ und darzu 36 vest, und die perg vielen zesamme in die teler, das ^ 25. Jan. Dies Datum übereinstimmend mit den meisten Geschichts- qnellen. Auch so bei Megenberg, Buch d. Natur, hsg. v. Pfeiffer S. 109, 14. * Von spellen = spalten ; Schm. 2, 662. » Schwefel; Schm. 2,622. * Von bresten = brechen ; Schm. 2, 367. ^ Kellerberg und Arnoldstein bei Villach. Quellen ond Broerterungen N. F I. V Digitized by Google — LXYl — sich das wasser verswelt^, das es verdirbt lant und laut und gut 10 meil lanch« Das wert acht tag, das sich das ertreich erschrant^ und spielt, das ein man darein viel uncz an dy gürtel, als ob er versinkchen wolt^ Und daz hat gesagt her Heinreich der Stemer*, der die weil in der stat vervallen was, er und der Stokcher^ von Prag, und ir gesellen stürben vier pey in, und Hainrich Pawmburger.® ^Notandum : Villach ist ein stat, dy gelegen ist in Chärtten und gehört zu dem bischoff ze Babenberg. ^Item anno domini 1300 und in dem 50. jar umb sand Jacobs tag^ hueb sich der sterb gemainchleich in der werft, das der mensch ein drues gewan und starb darnach an dem dritten tag. In dem selben sterben und in dem selben jar wurden dy Juden erslagen und verprant in allen täutschen landen, in steten, in märchten und an allen den steten, da Juden waren, dann zu Regenspurg^® in der stat und in Osterreich wurden sy gefrisst. Versus :^^ Anno milleno tria C quater X quoque nono Sunt interfecti Judei die BenedictL^^ Anno domini 1300 in dem 56. jar acht tag vor sand Marteins tag^^ do chom ein ertpidem gein ßegenspurg und in allen täutschen landen, das Pasel dy stat und das tum und dy chirchen und dy häuser nidervieln und die laut all aus der stat fluhen und der erwirgen^^ nur zwen verdürben, und der erdpidem wurden siebenczehen. Und dy stat, dy da haist Liechtal ^^, di ligt zwo meyl von Pasel, die viel auch nider, » Von schwellen, Schm. 2,630. * Von schrinden = bersten, Schm. 2,608. ' Vgl. unten S. 97, 1—7. * Die Sterner waren ein llegensburgisches Geschlecht. VC. 12,94. 15,286. 25,199.298. Vgl. unten S. 129,13. "" Geschlecht, das auch in Bayern blühte. VC. 24, 223. 581. 26,398. 40,177. MB. 4,211.225.510. 5,226. 15,330. 18,643. 24,160. ® Kegensburgisches Geschlecht. Heinrich Baumburger, wahr- scheinheh der hier Erwähnte, war 1352—1362 im Bat zu S^nsburg : VO. 25, 201. 205. ^ Anmerkung des Andreas am Kand. ^ Der folgende Abschnitt ohne die Verse auch in der Farrago hist. rer. Eatisp. (Oefele 2, 507). « 25. Juü. *•> Vgl. unten S. 86,15. ^' Vgl. unten S. 86,25. "21. März. Vgl. Hoeniger, Der schwarze Tod S. 8, wo die Daten über die Judenmorde zusammengestellt sind. ^^ Das grosse Baseler Erdbeoen von 1356 war am Lukastag (18. Okt.). St. Martinstag ist 11. Nov., acht Tage davor wäre der 4. Nov. Vgl. unten S. 100, 29 ff. ^* erwerg, erwirg = vornehm; vgL Schm. 1,125. ^^ Liestal. Digitized by Google - Lxvn — und wol zwanck vest. Und darnach chom der stei-b^ gein Regenspurg und gein Payrn in daz lant uberal, sam er vor waz gewesen. Anno domini 1350 da füren dy heuschrekchen heram von Ungern in Bayren, daz ez zwischen Regenspurg und der vest ze StaufF umb dy sunn für als dikch, das man want, es prünn allez das, daz umb Stauff war. Und wo es sich auf dy wis legt, daz fräs ez ab, daz man want, es biet das viech abgefressen, und das ez auf dem weg lag, daz man darauf rait, daz ez chraspelt ^ sam daz eys in dem lant ze Fairen. Item darnach über zway jar^ giengen die chärpfen auch herauf von Ungern in der Tunaw, daz man ir uberal in dem lant in der Tunaw und in dem Regen bei Regenspurg so vil umb ain pfening gab, das man want, sy warn unrayn, und das sy die laut nicht gern assen. An diese Aufzeichnungen, die mit der bei Freyberg, Sammlung bist Schriften 5, 84 gedruckten nahe verwandt sind, schliesst sich Bl. 10 ein Abschnitt mit der Überschr. : Causa terremotus. Nach meiner genauen Untersuchung liegt hier ein Aaszug (nicht eine frühere Fassung, wie der gedruckte Hss.-Katalog, 2. Aufl., S. 205 angiebt und wogegen auch die Schlussworte sprechen) aus dem Kap. Von dem ertpidem (2, 33) von Konrads von Megenberg Buch der Natur vor. Er ist gegenüber letzterem vielfach kürzer, weicht aber im Übrigen wenig ab, ausser an einer Stelle (Ausg. v. Pfeiffer S. 111,33); schliesslich wird abgebrochen (Pfeiffer S. 112,22) und ge- schlossen: Von disen dingen han ich mer geschriben in ainem puch, daz ligt noch in der wigen. Der red ist hie genuk zu einer churczweil. Got sey mit eu, mein lieber freunt. Aus diesen Worten spricht unzweifelhaft Kon- rad von »Megenberg. Als sein Buch der Natur noch im Entstehen war, „noch in der Wiegen lag", wie er sich aus- drückt, also 1349/50, schrieb er an einen Freund diese Studie über den Zusammenhang des grossen Erdbebens und der grossen Pest von 1348/9, worüber er in dem noch unvollendeten Werk mehr geschrieben hatte. Es wäre nicht unmöglich, dass auch die oben abgedruckten Aufzeichnungen über verschiedene * Diese Notiz stimmt mit den Anschauungen Konrads von Megen- berg über den Zusammenhang zwischen Fest und £rdbeben überein. Ähnlich in der Liroburger Chronik (Hoeniger, Der schwarze Tod S. 48). ' Da« seltene Wort kraspeln (== crepare) kommt auch in Konrads V. Megenberg Buch der Natur vor (148,11); vgl. Schmeller 2,1382. * Also 1352. Unten S. 87,5 ist dieser Abschnitt verwendet, aber, auch mit der Angabe post duos annosi — an einen Bericht des Chron. über eine Heuschreckenplage von 1338 angedchlossen. Digitized by Google - Lxvm — Katurereignisse, zumal sie mit der gleichen Tinte and den nämlichen Schriftzügen wie das Stück Causa terremotus ge- schrieben sind, aus den Materialien Konrads stammen. Jeden- falls sind sie in Regensburg entstanden, und ihrem Inhalt nach konnte niemand eher als Urheber in Betracht kommen als der Verfasser des Buches der Natur. Bl. 12: 4 annalistische Bemerkungen: Anno domini 1314 da gab man ain schaf choms umb 60 und 5 Ib. (Ygl. unten S. 82, 21 und 548, 1). Damach in dem 22. jar vieng man den von Osterreich. Darnach in dem 28. jar lag kayser Ludweig vor Strawbing. (Vielmehr 1332; vgl. unten S. 83 und 548). Die 4. Notiz s. unten S. 112, Anm. 3. Es folgen Auszüge aus den Privilegia universitatis Wien- nensis, darnach Bl. 12' ein von Andreas entworfener Brief: Venerabilis domine prior, dilectorum amicorum sincerissime adamator. Ego frater Andreas in vobis gerens fiduciam singularera rogo, quatenus efiPectum in causa diu pendente heri coram domino abbate conclusum unacum consilio vestro, si aliquid per me fiendum in hac causa vobis visum fuerit oportunum, per presencium occasionem in scriptis michi dignemini intimare. Auferat a vobis deus omnem langworem et det omne bonum. Bl. 13: Überschr.: Eleccio abbatis alicuius monasterii- TJrk. über die Abtwahl in Kloster ßeichenbach (vgl. unten S. 153,21), 1417 Jan. 20, aus dieser Hs. gedruckt bei Oefele 1, 406, darnach einige ähnliche Formularien unter den Überschr.: Eleccio per viam scrutinii. Tractatus de eleccione. Instrumentum prefixionis termini ad eleccionem. Decretum eleccionis per viam Spiritus sancti. Forma procedendi vigore compulsorie. Creacio notarii. Bl. 19: Conclusiones Parisiensium und Alle conclusiones. Bl. 19': Ad faciendum incaustum. — De marcha in litteris papalibus. — De ordine terminornm in Romana curia servandorum, und Ähnliches. Bl. 21': Überschr.: Cronica quedam. Von 1396—1418. Diese Aufzeichnungen sind aus dieser Hs. gedruckt bei Oefele 1,610 als Anonymi Bavari Breve Chronicon rerum suo tempore gestarum ab anno Chr. 1396 ad a. 1418. Über die Bedeutung dieser Notizen als Quelle des Andreas vgl. oben S. LTX. Bl. 22: Prophecia mirabilis de cursibus mundi. Vgl. Grauert, Meister Johann von Toledo, in den Sitzungsberichten d. philos.-philol. u. bist. Cl. d. k. b. Akad. d. W. 1901, S. 282, Digitized by Google — LXIX — Anm. 1 und S. 283, 2. — Item alia prophecia magistri Johannis David. Gedr. das. S. 283; vgl. dazu S, 289. — Scripta Jo- hannitarum de Anticbristo. Ygl. das. S. 285, Anm. 18. Bl. 24: Die unten S. 50,27 und 60,28 gedr. Privilegien, ferner jenes, aus dem 8. 60, 6 ein Auszug gedr. ist. Bl. 26 — 102: Schottenlegende. Vgl. die Beschreibung dieses Teils der Hs. bei Dürrwächter, Die Gesta Caroli Magni der Begensburger Schottenlegende S. 7 ff. Bl. 103: Anno domini 1347. Bomani citabant omnes electores regni et Ludwicum imperatorem et Earolum electum (vgl. unten S. 92, 44 ffl), sicut continet littera sequens. Gitacio tribuni a populo Romano electi. Gedr. Papencordt, Cola di Rienzi, Urkk. S. XII. Bl. 104 : De iusticia Earoli Magni. Gedr. aus dieser Hs. NA. 9, 214. Bl. 105: Cronica de ducibus Bavarie. Vgl. über dies wichtige, nur hier erhaltene Stück oben S. LVI. Bl. 113: Quantus, quis, qualis fuerit Nemo. Vgl über dies Stück Denifle im Archiv f. Literatur- und Eirchengeschichte d. MA. 4, 330. Bl. 115: Guntheri Alemanni Historia Constantinopolitana ed. Comte Riant. Oenevae 1875. Vgl. das. bes. Pröface S. XX. Am Schlnss: Scriptum per me Andream monasterii S. Magni confessoris in pede pontis Ratisponensis pi-esbyterum professum anno domini 1425. finitumque feria 4. (Juni 20) post festum SS. Gtervasii et Prothasii presidente Martine V. apostolice sedi, regnante Sigismundo Romanorum, üngarie, Bohemie etc. rege, et in tote regno Bohemie heresi Hussistarum inmaniter pullu- lante. Item exemplar suprascripti tractatas Oonradus Eck tunc temporis pastor parrochialis ecclesie in Amberg Ratisponensis diocesis michi supramemorato Andree comodavit. Bl. 149: Anno domini 1349., cum statim inciperet annus iubileus, Clemens papa VI. fecit sermonem subscriptum. Vgl. unten S. 106, Anm. 3. BL 153 : Descripcio fratris Oderici de ordine minorum de partibus infidelium. Ausg. in Acta SS. Bolland. 14. Jan. 1, 986 ff. ; Civezza, Storia delle missioni francescane 3, 741 ff. Am Schluss sagt Andreas von seiner Abschrift: Expliciunt hec anno domini 1422. feria 4. post dominicam Quasimodogeniti (April 22). BL 173: Notiz über den Propheten Muhamed. Bl. 174: Des Ritters Wilhelm von Boldensele Hodoeporicon ad terram sanctam (vgl. Röhricht, Bibliotheca geogr. Palaest. S. 73), Digitized by Google — LXX — gedr. bei Oanisius, Antiquae lectiones 5, 2,95 (ed. Basnage 4,331) und in der Zeitschrift d. histor. Vereins f, Niedersachsen 18527 S. 236. Am Schluss: Explicit . . . scriptusque per me fratreni Andream et finitus anno 1422. feria 2. post dominicam Jubilate in die S. Floriani (Mai 4). Bl. 196: Provinciale secundum curiam Romanam. Auf. Bl. 197' spätere Bemerkung: Nota, quod a fratribus minoribus Ratisponensibus anno domini 1428. habui in quodam libro registrum ab illo multum diversum. Am Schluss (Bl. 219): Scriptum anno domini 1422. presidente Martine papa V., reg- nante autem Sigismundo rege Romanorum. Bl. 220: Sprüche des Magisters Konrad Derrer von Augsburg. Bl. 221—224, 235—271: Diarium sexennale. Bl. 224': Überschr.: De anno iubileo. Bricht Bl. 225 ab mit der Bemerkung: Nota, ceptum scriptum ibi de anno iubileo non perfeci, quia postquam cepi scribere, venit ad manus meas plenius ista materia, sed non omnino correcta, propter quod distuli; alibi tamen emendacius scribere intendo. Vgl. unten S. 106, Anm. 3. Bl. 225'— 235: Überschr.: Ex quibusdam cronicis. Am Schluss: Has predictas hystorias seu fabulas scripsi ex cronicis magistri C. Derrerii rectoris scolarum in Augusta. Ich werde diese Teile des Geschichtenbuches Konrad Derrers, aus denen Weiland im NA. 9,211 Auszüge mitgeteilt hat, nebst den andern oben S. XXVII erwähnten Bruchstücken jenes Buches demnächst an anderer Stelle veröffentlichen. Auf Bl. 27 1 * von späteren Händen Memorialverse (1400, 1457). Die Chronica Husitarum mit ihren 94 Abschnitten erscheint in dieser Ausgabe zum erstenmal in ihrer wahren Form. Je zur ungefähren Hälfte ist sie allerdings in 2 Werken gedruckt. Höfler teilte im 2. Teil seiner Geschichtschreiber der husitischen Bewegung in Böhmen (in den Fontes rer. austr. Abt. 1, Bd. 6), S. 406 unter dem Titel Fratris Johannis Andreae Batisbonensis cronica inedita de expeditionibus in Bohemiam contra Hussistas haereticos die Chronik so mit, wie sie in clm. 14029 enthalten ist Hier aber finden sich nur 32 Ab- schnitte, und zwar meist erzählende, während besonders die Urkunden fehlen. Es liegt also nur ein willkürlicher Auszug aus dem Ganzen vor. Das scheint Höfler gar nicht zum Be- wusstsein gekommen zu sein (vgl. seine Ausführungen in Fontes rer. austr. 7, 180 flF.), trotzdem der Auszug Stellen bei- Digitized by GooglQ — LXXI — behalten hat, an denen auf folgende Urkunden oder andere Stücke, die der Auszug bei Seite Hess, hingewiesen war, oder trotzdem Stellen auf andere weggelassene in ausgesprochener Weise sich bezogen. Höflers Ausgabe ist, abgesehen von der ünvollständigkeit der benützten Es., ausserordentlich flüchtig und fehlerhaft. Besser ergieng es den meisten in der Chronica Husitarum enthaltenen Urkunden. Palacky hat in seinem zweibändigen Werk: Urkundliche Beiträge zur Geschichte des Husitenkrieges vom Jahre 1419 an (Prag 1873), aus cod. pal. vind. 3296, ^ was merkwürdigerweise Mayr bei der Beschreibung dieser Hs. im NA. 5, 126 nicht wusste, die von Andreas in seine Chronik der Husitenkriege eingereihten Urkunden „fast insgesamt'^ abgedruckt. Dieser Abdiuck genügt auch heutigen Ansprüchen noch, und ich habe daher bei all den in Betracht kommenden Stücken auf ihn verwiesen. Was den Titel der Husitenchronik anlangt, so ist zu be- merken: Oefele 1, 11 kannte keine Hs. davon, und nur aus den Hinweisen des Andreas in seinen anderen Werken selbst, dass er über Geschichte der Husitenkriege anderswo ausführlicher geschrieben habe, sowie aus den Exzerpten, die Aventinus im 6. Band seiner Adversarien aus den husitengeschichtlichen Aufzeichnungen des Andreas machte, schloss er auf das einstige Vorhandensein eines Werkes — adhuc latet, sagt er — , das er von sich aus betitelt : Expeditio Bohemica ad versus Hussitas et de turbis Hussiticis. Dieser Titel ist ganz der Phantasie entsprungen. Auch der Höfler'sche Titel ist von diesem selbst geschaffen und erschöpft den Inhalt des Werkes nicht, wozu noch kommt, dass der Name des Verfassers dabei durch Unachtsamkeit (vgL unten S. 415, Anm. 7) entstellt wurde. Ich habe oben S. VI das Verhältnis der Husitenchronik zum Conc. Const. beleuchtet und habe dabei schon dargelegt, wie ich dazu komme, das titellose Werk, das Andreas einmal (S. 463,5) chronica quedam et presertim materiam Hussitarum nennt, also eine Chronik, die unter Anderem hauptsächlich Stoff über die Husiten biete, kurz und allgemein Chronica Husitarum betitele. Die Nummerierung der einzelnen Stücke rührt von mir her. Andreas teilte den Stoff, wie man aus der Stelle S. 430,7: sub rubrica propria, sieht, nach Rubriken ein, ohne diese, wie er es bei den Kapiteln im Conc. Const. that,.zu nummerieren. Die Hss. des Werkes sind: 1, 2, 3, die oben beschriebenen, * Im 8. Bd. der ETA. ist öfter die Dnickausgabe bei Palacky ver- elichen, ohne dass man die von diesem benützte Hs. heranzuziehen sich bemühte. Digitized by Google — Lxxn — auch das Gonc. Const. enthaltenden Hss., ausserdem 5 und 6 (oben S. LXIII), die einzelne Teile des Conc. Const. wie der Ghron. Hus. enthalten. 1602 erschien Marquard Frehers Ausgabe der B. Chr. des Andreas. Der Titel lautet: Andreae Presbyter! Batisponensis Chronicon de ducibus Bavariae ante CC paulo nnnus annos scriptum . . . cum paralipomenis Leonhardi Bauholtz presbyteri ad annum usque 1486. Item eiusdem Andreae Histoiiae fundationum nonnullorum monasteriorum per partes Bayariae. Omnia nunc primum et quam integerrime editsL ex bibliotheca Marquardi Freheri, Consiliarii Palatini, cum eiusdem notis. Ambergae 1602. Diese Ausgabe wurde abgedruckt im Anhang von Boeclers Ausgabe der Historia rerum Friderici IIL im- peratoris des Enea Silvio, Strassburg 1685, ferner in Schilters SS. (nicht in dessen Thesaurus) rerum germanicarum, Strassburg 1702 und 1705. Man findet auch Ausgaben von Amberg 1604, 1611 und 1702, sowie Hanoviae^ 1604 und 1607 erwähnt, aber alle diese Angaben sind falsch, und, abgesehen von den genannten Strassburger Nachdrucken, existiert nur der Amberger Druck von 1602. Freher benützte zu seiner Ausgabe 2, die er dem Herzog Maximilian I. von Bayern widmete und der er ein Widmungs- gedicht des Paul Melissus voransetzte, nicht eine einzehie Hs., sondern, wie er in "der Vorrede angab, teils Hss. der pfälzischen Hof- bibliothek, der Palatina zu Heidelberg, teils seiner eigenen Biblio- thek.* In der Absicht, den Text quam integerrime, wie es auf dem Titelblatt heisst, herzustellen, mengte er aber in den Text der B. Chr. (die Lesarten deuten auf Benützung unserer Hss. 1 und 5) auch viele Teile dar A. Chr., die nach seiner Mitteilung S. 213 sich in einem auch die B. Chr. enthaltenden (ansdieinend verlorenen) Hss.-Bande der Palatina befand, vereinigte beider ^ Mir scheint, dass die irrtümliche Angabe vod dem VorhandeDsein eines Druckes Hanoviae durch Oudinus, Comm. de SS. eccl. antiquis 3, 2467 eingeführt wnrde, der sich hiefür auf Bibliotheca Heinsiana 8. 314 bezog. Dort ist vor Freher^s Amberger Ausgabe des Andreas ein anderes Werk mit der Ortsangabe Hanoviae aufgeführt, und Oudinus scheint irrtümlich beide Notizen vereinigt zu haben. • Vgl. seinen Briefwechsel mit Welser, gedr. bei Theoph. Sincerus, Bibliotheca hi8t.-crit. S. 224. 227. Ein Blatt seines Druckmanuskripts verwahrt das k. Geh. Hausarchiv in München als Mscr. Nr. 36. • Über deren Schicksale vgl. Goebels Vorrede zur Ausg. von Frehers De secretis iudiciis olim in Westphalia (Eegensburg 1762); Senckenberg, Selecta iuris 1,391; Conring, Opera 6,610; Eccard, Hist. studii linguae germanicae S. 142; Burckhard, Hist. biblioth. Augustae Wolfenbatteli 1,186; Archiv 5,694; ADB. 7,335; Rockinger, Die Pflege der Gesch. durch die Witteisbacher S. 25. Digitized by Google — Lxxm — Fortsetzungen und benützte sogar, wie sich an einzelnen Stellen (Preher S. 83,2 = unten 645,20; Fr. S. 96,4 v. u. = unten S- 653, 14 ; Fr. S. 219, 10 = unten S. 612, 36 ; Fr. S. 220, 16 = unten S. 628, 33; Fr. S. 220, 10 v. u. = unten S. 636, 18 ; Fr. S. 221,8 u. 7 V. u. = unten S. 639,7 u. 29) sicher feststellen lässt, die deutsche Übersetzung der B. Chr. Ausserdem mischte er noch nach Gutdünken die Texte der von mir unten nach- gewiesenen 1. und 2. Bedaktion der B. Chr., wobei er einmal S. 33 sogar in dunkler Erkenntnis angab: Haec desunt in posterioris compilationis exemplari. Dass hiedurch gerade das Gegenteil jener integritas des Textes, die man heutzutage ver- langt, zu Stande kam, ist klar. In der That ist die A. Chr., gerade was bayerische Ver- hältnisse anlangt, in vieler Beziehung reichhaltiger als die B. Chr. selbst Eine Neuausgabe der B. Chr. nach der Forderung von Wahl (S. 17), nämlich unter A^usscheidung alles dessen, was nicht ursprünglich in ihr gestanden, sondern erst von späteren Ab- schreibern der ausführlicheren Darstellung halber aus der A. Chr. hinzugefügt wurde, hätte allein keinen besonderen Wert gehabt. Nur durch die Verbindung mit der A. Chr., aber neben einander, nicht in einander, und durch die Verbindung der letzteren hinwiederum mit den übrigen Werken des Andreas, besonders Conc. Gonst. und Chr. Hus., konnte bei einer Neuausgabe die erste bayerische Landeschronik in den ihr notwendigen Rahmen gestellt werden. Bezüglich der von Freher mitgeteilten Forts, des Leon- hard Panholz von Opperkofeu, Priesters der Diözese Regens - bürg, zur B. Chr. des Andreas muss ich hier feststellen, dass es mir leider nicht gelungen ist, eine Hs. derselben aufzufinden. Vielleicht genügt dieser Hinweis, um Bibliothek- und Archiv- vorstände zur weiteren Suche zu veranlassen. Ich konnte mich nicht entschlieesen, den Text bei Freher nur abzudrucken, und es muss also vorläufig der alte Freher'sche Text noch genügen. Über die von Freher ausserdem beigegebenen Historiae fundationum nonnuUorum monasterior um Ba- variae handle ich eingehend weiter unten. Der Titel der B. Chr. als Chronica de principibus terrae Bavarorum rührt in dieser Form wohl von Andreas selbst her, wofür mir die üebereinstinunung der Hss. 1. 5. 7. 8. zu sprechen scheint 1: Kassel, Ständische Landesbibliothek. Hist. fol. 5. Sammelbd. Befand sich, wie unten noch gesagt werden wird. Digitized by Google — LXXIV — im J. 1501 wahrscheinlich in der Bibliothek des Karthäuser- klosters Prül bei Regensburg. Erwähnt ist die Hs. bei üfFen- bach, Merkwürdige Reisen 1,58, darnach bei Aretin, Literär. Handbuch f. d. baier. Gesch. 1,127; beschrieben ist sie Archiv 6,204, dann bei Kronseder S. 26; vgl. auch NA. 23,248. 282 Ell. Papier, ausser Bl. 117—130, PergamentblL, die des Andreas B. Chr. enthalten. Einzige erhaltene Pergamenths. der lateinischen Chr. Sehr sauber und sorgfältig geschrieben. Verschwindend wenige Schreibfehler, sehr korrekter Tert der ersten Redaktion der Chr. Auf Bl. 97—116 enthält der Bd. die von Freher herausgegebenen Historiae fundationum nonnullorum insignium monasteriorum per partes Baioariae. Siehe unten bei der Kritik derselben. Bl. 167'— 188 gedrängte Weltchronik, welcher die des Andreas zu Grunde liegt. 2: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 338. (Beschreibung s. oben S. XXXT). Bl. 67—100' Abschrift der vorigen Hs. durch Hartmann Schedel. Am Schluss: Finit chronica principum Bavarie usque ad Ottonem, a quo modemi duces ortum habuerunt Non enim longius reperi. In historia tarnen pre- cedenti (vgl. oben S. XXXV) finis huius cronice reperitur. Scripsi Hartmannus Schedel artium et medicine doctor, phisicus Am- bergensis, anno domini 1477. die 3. mensis Novembris. Landes deo. Ich habe eingehend nachgewiesen (NA. 23,248), dass Schedel aus dem nun in Kassel befindlichen Sammelband, der, eben als Hs. 1 beschrieben, die B. Chr. enthält, dessen beide erste Stücke abschrieb, jetzt clm. 462 und 351. So ist es nicht zu verwundern, dass er auch von der B. Chr. eine Abschrift nahm, und zwar hier in clm. 338. Die Abschrift ist sehr genau, ohne willkürliche Änderungen. 3: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 1805. Papier. 2®. 15. Jh. 144 BU. Genaue Beschreibung in der 2. Aufl. des gedruckten Hss.-Kataloges. Im Register des letzteren leider ausgelassen und daher der Forschung bis jetzt entgangen.^ Bl. 97—132 des Andreas B. Chr. Die Schrift ist sicher die gleiche wie die der A. Chr. in cod. pal. vind. 3296 und zweifelsohne nach Vergleichung mit des Andreas Notizenbuch clm. 903 die des Andreas selbst. Die vorliegende Hs. erweist sich als die beste der vorhandenen des Textes der zweiten Redaktion und dürfte eine von Andreas selbst aus seinem Handexemplar gefertigte Abschrift ^ sein. Die Züge sind sehr ^ Abgesehen von zwei äusscrlich erfolgten Notierungen, Oberb. Arch. 2,188 u. NA. 9,409. * Bandbemerkungen scheinen mir von Aventinus' Hand zu stammen. Digitized by Google — LXXV — sauber und zierlich, die Miniierung und Anlage der Stamm- bäume sehr sorgfaltig. Die vorhandenen Schreibfehler sind leider nicht, wie in cod. pal. vind. 3296, durch eine verbessernde Durchsicht abgeändert. Die Chr. ist hier rein in der Form er- halten, welche sie im Jahre 1428 hatte. Zu bemerken ist, dass die meisten der ausser der Chr. des Andreas in dem Sammelbd. enthaltenen Stücke, hauptsächlich die Begensburger Heiligen Dionjsius, Emmeram und Wolfgang betr., nach meiner Über- zeugung in den gleichen sehr charakteristischen Schriftzügen geschrieben sind wie die Forts, der A. Chr. und alle folgenden Teile im cod. pal. vind. 3296, so dass anzunehmen ist, dass dieser Schreiber dem Ä.ndreas sehr nahe stand, wenn er in zwei dessen Autographe enthaltende Hss. einschreiben konnte. 4: Wolfenbüttel, herzogl. Bibliothek. Cod. 45. 6. Aug. fol. Genaue Beschreibung siehe bei Heinemann, Die Hss. d. herzogl. Bibüothek zu Wolfenbüttel 6,276, Nr. 2555. Enthält Bl. 56 — 77 des Andreas B. Chr., jedoch bricht die Hs. schon nach der Überschr. : De fundacione claustri in Strawbing (unten S. 555, 30) ab. Ausserdem sind an 3 Stellen je mehrere BIL ausgerissen, so dass der Text namhafte Lücken aufweist. Die vorhandenen mehrfach in falscher Folge gebundenen BU. sind sicher Abschrift von clm. 1805 ohne besondere Änderungen und Zusätze, doch mit vielen Schreibfehlem. Wann die Ab- schrift gefertigt wurde, ist nicht genau festzustellen. Wenn bei Heinemann a. a. 0. gesagt ist, die (nicht zur Chronik ge- hörigen) Blätter 38 — 77 des Sammelbds. seien ungefähr 1425 geschrieben, so ist diese Angabe wohl aus dem Datum der Torrede der Chr. des Andreas geschöpft. Jedenfalls gehören die Schriftzüge ins 15., nicht, wie es Archiv 6, 16 heisst, ins 16. Jh. 5: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 1222. 15. Jh. Sammelbd. Papier. 305 Bll. Zuletzt im Franziskanerkloster zu Freising. Bl. 110—147 B. Chr. des Andreas. Bl. 150—181 dieselbe deutsch. Kronseder (S. 27) hat die Bedeutung der Hs. verkannt, wenn er den hier gegebenen lateinischen Text als eine lateinische Bückübersetzung des deutschen Textes bezeichnet. Der lateinische Text ist hier nämlich ebensogut Abschrift der lateinischen Fassung der B. Chr. wie z. B. der von Kronseder so überaus hochgeschätzte clm. 14989. Dass die Überschriften wenig mit denen des letzteren überein- stimmen, wäre genauer so auszudrücken, dass clm. 14989 in der Forts. Überschriften hat, während sie in clm. 1222 (mit einer Ausnahme) fehlen. Unrichtig aber bemerkt Kronseder, Digitized by Google ^ LXXVI — dass der Text wenig mit clm. 14989 übereinstimme. Der Text ist vielmehr der gleiche, abgesehen von der fehlenden Vorrede, lind den auch sonst zwischen zwei Abschriften des nämlichen Werkes regelmässig bestehenden Abweichungen. Die B. Chr. in clm. 1222 ist eine vor dem Jahre 1469, aber wohl nicht lange vorher, gefertigte Abschrift. Denn in diesem Jahre machte die nämliche Hand, welche die in derselben Hs. Bl. 56 beginnenden Flores temporum bis zum Jahre 1469 fortsetzte (Bl. 107), neben einer Reihe von Zusätzen und Verbesserungen zum Text der Chr. ausdrücklich am Band die Bemerkung, dass die Witteisbacher usque in presens 1469 in Bayern regieren, während der Text des Andreas die Zahl 1428 enthält, und be- merkt in der von ihr vorgenommenen Forts, des Stammbaums : Albertus, qai iam regnat 1469. Die Forts, der B. Chr., von der- selben Hand geschrieben, reicht ebensoweit wie in clm. 14989 - Eine spätere Hand hat noch zwei Abschnitte aus der A. Chr. (über die Hochzeit Herzog Albrechts von München 1436 und den Tod Kaiser Sigmunds) hinzugefügt, die sicherlich nicht zur ursprünglichen Forts, der B. Chr. gehörten. Der Text ist schlecht, muss aber leider mangels erhaltener besserer Hss. für die Forts, zu Grunde gelegt werden. 6: München, k. Geheimes Hausarchiv. Manuscr. Nr. 2. Papier. 16. Jh. 2®. 42 BU. unnummeriert. Genaue Be- schreibung s. bei Rockinger, Üb. ältere Arbeiten z. baier. u. pfälz. Geschichte im Geh. Haus- u. Staatsarchiv, in Abhandlungen d. bist. Cl. d. k. b. Akad. d. Wiss. Bd. 16, 165. Die B. Chr. lateinisch. Die Schrift ist schön, der Text nach einer an- scheinend seihr guten Vorlage korrekt. In der Forts. (S. 576, 19) bricht die Hs. leider ab. Die Hs. war nach Rockingers Forschungen im Besitze des Pfalzgrafen Johann II. von Simmern- Sponheim (1509—1557), der sie mit zahlreichen Randbe- merkungen versah. Pfalzgraf Johann, der ein ausserordentlich gebildeter Fürst war (vgl. Schmidt, Geschichte d. Erziehung d. pfalzischen Witteisbacher S. XXVI), fertigte sich mit eigener Hand aus des Andreas Chr., also wohl aus der obigen Hs., auch eine im k. Geh. Hausarchiv (als Manuskr. Nr. 203) ver- wahrte Stammtafel des wittelsbachischen Hauses. Sie trägt von des Pfalzgrafen Hand den Vermerk: Uss bruder Anndreas zu Sant Mang by Regenspurg buch. 7: München, k. Hof- und StaatsbiblioÜiek. Clm. 14989. Papier. 2 <>. 75 beschr. Bll. Enthält Bl. 20-75 eine von Christophorus Hof&nann 1515 zu St. Emmeram in Regensburg gefertigte Abschrift d. B. Chr. (vgl. Kronseder S. 13, 14 und Digitized by Google — LXXVII _ 25 ff.) Vorausgehen 2 Epigramme (Bl. 1), die Widmung der Abschrift (Bl. 2) und ein von Hoffmann gefertigtes Register (Bl. 2 — 19). Epigramme und Widmung lauten folgend er- mnssen : Joannis Celvi Olestatini Philareti in sequentem chronicorum de piincipibuB Bavarie libellum epigramma tethrastichon. Bayarico primum que gens consederit arvo, Unde profecta domo, nomen et unde trahat, Alta Bimul ducibus que sint cunabula Boiis Nomina queque locis, iste libellus habet. Fratrifl Cbristophori Hofmanni ad S. Emmeramum Ratispone ad Jectorem quemcunque. NoBse Yolens, lector, fuerint quo sanguine creti Bavarice stirpis stemmate quove duces, Huc ades et flores huius tibi carpe libelli Et lege, si placeant splendlda gesta tibi. Presbiteri Andree labor et tibi, credo, placebit, Qui coluit Magni templa sacrata pii. Beverendo in Christo patri et domin o domino Erasmo abbati monaaterii S. Emerammi Ratispone frater Christophorus Hoffmannus presbiter et monachus ibidem professus debitam reverenciam et obedienci- am et siqnid haurire poterit de latere Christi crucüLxi. Cum tua nuper pcrmissione, venerabilis abba, ripensem divi Magni confessoris in pede pontis Ratispone subintrassem ecclesiam, libellum quempiam Bavarie principnm hystorias ab origine gentis continentem casu preterque spem ofTendi. Hinc haud mediocii perfundebar gaudio, quandoquidem libellus prenominatus plerisque fortassis annorum domi retroactis delitescens curriculis ad lucem dcmum e tenebris prodierat. Animum igitur sumens prememoratum ab eins loci incolis ad rescribendum expostulavi libellum et obtinui ratus me tibi obsequium prestiturum haud modicum, dummodo tu hüs rebus deditissimus atque in hystoriarum cognicione meo iudicio in hac nostra urbe — absit assentacio — nulli crederis esse secundus. Domum igitur omni posthabita mora repecii, solitum meum chalamum corripui scriptisque, prout cernis, contradidi tibique dedicare et oferre dignum iudicavi, quo tuum, dum tibi per ocium licuerit, quandoque oblectaveris animum. Plurima nempe illic hactenus tibi in- cognita reperies. Enimvero,' ut ocius tibi, quod volueris, occurrat, singula in hoc libello contenta notatuque digna in hanc alphabeticam de proprio redegi tabulam. Accipe igitur, reverende senex, hoc tiii donativum alumni eo, quo offertur, animo; in templo etenim domini, ait divus Hieronymus, quivis offert, quod potest, alii aurum et argen tum, tum coccum, bissum offerunt et hiacinctum ; nobiscum bene agitur, qui preter squalidum nil pomidemus cucuUum et hunc mutuo acceptum, si pilos pellesque caprarum obtulerimus. Vale felicissime annosque Nestoris vive oracionibus fratrum adiutuB. Ex solito Celle mee latibulo Ratispone obiter quarta decima Aprilis anno domini post sesquimillesimum XV^ Kronseder hat versucht, diese Abschrift als die beste vor- handene Hs. der B. Chr. des Andreas zu erweisen, doch hat er bei seiner Beweisführung andere Hss., die von ziemlich Digitized by Google — LXXYm — gleichem Wert wie clm. 14989 sind, viel zu gering geschätzt, besonders aber clm. 1222 ganz unrichtig beurteilt (S. 27). Der leider bisher unbekannt gebliebene clm. 1805 hätte wohl zu richtigerer Erkenntnis verholfen. Hoffinanns Abschrift enthält die ganze Ohr. mit der Forts. Sie ist nicht genau, sondern oft willkürlich geändert. Für die Forts, kommen neben ihr nur die zwar aucli schlechten Hss. 5 und 9 in Betracht, die aber immer- hin noch besser sind als sie, da sie ihrer Vorlage getreuer folgen. Was die Entscheidung über Eichtigkeit der Lesarten gegenüber von 5 und 9 anlangt, so dient der Text der A. Chr. für die Teile, die beide Chroniken gemeinsam haben, als Richt- schnur. Gerade nach diesem Masstab erweist sich Hoffmanns Abschrift als sehr unzuverlässig, wie ihre Mangelhaftigkeit in dem Hauptteil durch die Übereinstimmung der andern von ein- ander unabhängigen Hss. festgestellt ist. Es erscheint daher die Zugrundelegung des Textes von 5 für die Ausgabe gewiss gerechtfertigt. Die übermässig zahlreichen Überschriften stammen sicherlich von Hoffmann. 8: Wien, k. k. Hofbibliothek. Cod. pal. vind. 3343 (Hist. prof. 471). Papier. 2«. 64 BU. Vgl. Mayr im N. Areh. 5,131. Enthält Bl. 11—59 die B. Chr. des Andreas mit der Forts, und einem Register auf Bl. 1—9. Bl. 60—64 von der gleichen Hand : Duces Bavarorum veteres coUecti per Johannem Aventinum. Beide Stücke sind Mitte des 16. Jhs. geschrieben. Die B. Chr. des Andreas ist hier sicher von des Christophorus Hoffmann Abschrift abgeschrieben. 9: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 338. S. oben S. XXXV und S. LXXIV. Enthält Bl. 105—121, von Hartmann Schedel (wohl 1477) geschrieben, die Forts, der B. Chr., und zwar vollständig, nicht nur Auszüge daraus, wie der ge- druckte Hss.-Katalog (2. Aufl.) angibt. Es sind sehr viele Schreibfehler vorhanden. Der Text bestätigt die Lesarten von Hs. 5 gegenüber Hs. 7. Aus dem umstand, dass zwei Stellen (Bl. 162 u. 168) Torhanden sind, die in jeder der 3 Hss. 5, 7 und 9 je an einem andern Platz erscheinen, möchte zu schliessen sein, dass jene Stellen in der oder den Vorlagen am Rand standen und spätere Zusätze des Andreas — sie stammen sicher von diesem — in seinem ursprünglichen Exemplar waren. Ähnlich mag es sich mit einer Stelle (Bl. 157) ver- halten, die nur Hs. 5 mit 9 gemeinsam hat. Drei Überschriften in Hs. 9 dürften von Schedel stammen. 10: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 27070. Aus Prül, später im k. Reichsarchiv München. Papier. 2®. Digitized by Google — LXXIX — 244 Bll. Titel; Tomas I. MS. Collectionum F. Francisci Griene- waldt Batisbonensis Gartbusiani Professi in Monasterio S. Yiti in Prael prope Batisbonam. Enthält Bl. 1 — 82 des Andreas B. Ghr. mit der Vorrede des Ghristophorus HofiFmann in Abschrift aus Hs. 7. Am Schluss Zusätze, die unten aus clm. 1222 (deutsche Übers.) mitgeteilt sind. Endlich: Explicit Chronica de Principibus Bavariae Andreae . . . Goepta per me F. Fran- ciscum Grienewalt Batisponensem Garthusiae S. Yiti in Pruell professum 12. Novembris et finita 17. Decembris 1611. Bruchstücke der B. Chr. enthalten 1. München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 14719. Papier. 4^. 125 Bll. 15. Jh. Auf Bl. 98-111 Abschnitte von der Geschichte des h. Emmeram bis zu der des Erzbischofs Willigis von Mainz (unten S. 16 — 44). 2. München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 14969. Papier. 4«. 342 Bll. 15. Jh. Auf Bl. 249'— 255 Auszüge aus der B. Ghr. von Anfang an bis 1389. Die beiden ersten der vorstehend aufgeführten Hss. bieten den Text der Ghr. in einer wesentlich einfacheren Form als die übrigen.^ Diese Form macht durchweg den Eindruck des Ursprünglichen und ist nicht etwa als ein Auszug aus der Chr., sondern, wie schon Kronseder (S. 29) richtig erkannt hat, als eine erste Bedaktion derselben zu betrachten. Um über das Verhältnis dieser 1. zu der 2. Bedaktion Aufsehluss zu geben, genüge hier die Vergleich ung der Anfänge beider Texte. Die Vorrede findet sieh in beiden Bedaktionen A und B ohne wesentliche Abweichung. Das 1. Kap. der einfacheren Form ist in der umfangreicheren das 2. und ist zurückgedrängt durch ein anderes Kap., welches sich deutlich als später eingeschoben erweist. Das ursprüngliche 1. Kap. erzählt, wie die Überschr. sagt: De primis ducibus Baioariorum: Zur Zeit Oktavians und Gäsars kamen die Brüder Boamund und Ingramm aus Armenien und besassen als die ersten (primi) das Herzog- tum in Bayern. Ihnen folgte Adelger, diesem Theodo. Da, wo diese einfache Erzählung das 2. Kap. «bildet, zeigt sie auf- fallende Veränderungen. Die Überschr. redet nicht mehr von den ersten Herzogen in Bayern, sondern De principibus Bavarie tempore nativitatis Christi, und auch im Text ist, ab- gesehen von anderen Worten, jenes primi weggelassen. Warum? ^ Wenn Gewold in der Replicatio ad responBoriam epistolam M. Freheri de ]palatino electoratu (München 1612), S. 8 von einer Hs. spricht, die innmDeriB locis noch viel mehr biete als der Freher'sche Text, so dürfte diese Hs. wohl eine der A. Chr. gewesen sein. Digitized by Google — LXXX — Weil nun ein Kap. vorausgestellt ist, in dem noch frühere Herzoge, Bavarus iind Norix, genannt werden. Dass die beiden Kap. in dieser Form der ursprünglichere Text gewesen wären und jene einfachere Form daraus ausgezogen worden wäre, erscheint schwer denkbar. Am einfachsten ist die Erklärung, dass der "Wortlaut der zweiten Form durch eine für die erste nicht verwertete Quelle veranlasst wurde. Hiefür spricht ins- besondere der dem Anfang der A. Chr. des Andreas, gleich- lautende Anfang des späteren 2. Kap., der von der Schöpfung der "Welt und der Geburt Christi ausgeht und — so, wie er lautet — gewiss eher zum Beginn des ganzen "Werkes passt als an den Anfang eines 2. Kap., wo er als überflüssig erscheint Ich habe unten S. 507 als Quelle des späteren ganzen 1 . Kap. die Yita Altmanni angegeben und zweifle nicht, dass Andreas diese Quelle erst ausbeutete, als der Text der 1. Redaktion schon geschrieben war. Das folgende Kapitel De condicione civitatis Ratispone zeigt eine ähnliche Verschiedenheit in zwei Redaktionen. Und hier vermögen wir sicher festzustellen, welche die frühere ist, nämlich die der einfacheren Form, w eil sie mit dem Text der A. Chr. übereinstimmt Der Inhalt der andern Form entspricht dem Schlussatze des späteren ersten Kapitels und berechtigt zu dem Schluss, dass auch hier die Abänderung auf Grund der neu herangezogenen Quelle er- folgte. Hier wie in den beiden ersten Kapiteln werden wider- sprechende Nachrichten nebeneinander vereinigt, ohne dass Andreas den Versuch macht, den Widerspruch aufzulösen. Ist es uns doch auch nur durch die Annahme zweier Redaktionen möglich, die Widersprüche, die bisher in den beiden ersten Kap. ruhten und unentwirrbar schienen, auf ihre Entstehung zurückzuführen. Ich werde an anderer Stelle zeigen — was in dieser meiner Ausgabe zum erstenmal durch die Scheidung der ersten und zweiten Redaktion deutlich hervortritt — , wie die heillose Verwirrung der bayerischen Stammessage im 15. Jh. und später hauptsächlich auf Verantwortung des Andreas zu setzen ist, der die im der 2. Redaktion neubenützte Quelle neben die Hitteilungen seiner früheren Quellen einreiht und zwei völlig getrennte Stammessagen dadurch ineinander wirrt. Was ich hier über den Unterschied des Textes in A und B in den 2 bezw. 3 ersten Kap. dargelegt habe, lässt sich in ähnlicher Weise weiterverfolgen. Hiezu kommt die Thatsache, dass die Lesarten in B schlechter sind als die in A, welch' letztere mit denen der in der B. Chr. als Hauptquelle benützten A. Chr. übereinstimmen. Digitized by Google ~ LXXXI - Es erhebt sich die Frage nach der zeitlichen Entstehung beider Redaktionen. In A und B trägt die Vorrede das Datum 1425 Sept. 16. Diese Vorrede war schon ganz oder teilweise geschrieben, als Andreas noch an der Chr. arbeitete; denn bei Kaiser Heinrich II. (S. 530, 16) bezieht er sich auf sie: Hie est Heinricus ille, cuius mencio in prologo huius opusculi est facta. Die Jahrzahl 1425 kehrt in beiden Redaktionen als Gegen warts- An gäbe wieder in dem Kapitel De origine principum Bavarie (S. 511). In dem Text A erscheint kein weiteres derartiges Datum. Man wird also nicht ifehlgehen, wenn man seine Entstehung im Jahr 1425 annimmt In dieser Form (ohne die Geschichte der Witteis- bacher) dürfte die Chr. auch dem Herzog Ludwig überreicht worden sein, und als Ergänzung sollte wohl der wittelsbachische Stammbaum dienen, den Andreas dem Herzog vorher gefertigt hatte; vgl. Kronseder S. 29, Anm. 1. In dem zweiten Teil des Textes B aber, in dessen erstem Teil zweimal die Jahrzahl 1425 als Gegenwart angegeben ist, wird an 2 weiteren Stellen (S. 544,31 und S. 552,2 quer) 1428 genannt. Wie ist dieser Zwiespalt zu erklären? Die einfachste Erklärung scheint mir die zu sein: Der erste Teil erfuhr wohl schon 1425 die Um- arbeitung, während die zweite Hälfte erst 1428 hinzugefügt wurde. Wie sehr diese Erklärung berechtigt ist, wird sich unten bei der Untersuchung des Verhältnisses der deutschen Übersetzung zum lateinischen Text der B. Chr. zeigen. Nach dem Gesagten ergab sich für diese Ausgabe die Notwendigkeit, die beiden Redaktionen neben einander in Er- scheinung treten zu lassen und nicht etwa nur allein die um- fangreichere und überarbeitete Textform abzudrucken, da schon durch eine solche Nebeueinanderstellung, wie ich soeben an dem Text der ersten Kap. gezeigt habe, wissenschaftliche Fragen zur Lösung gebracht werden. Es wurde dem Text also für diese nicht geringe Schwierigkeiten bietende Anordnung für die Redaktion A die Hs. 1 mit ihren sehr guten Lesarten zu Grunde gelegt, für die Redaktion B des Andreas Autograph der Hs. 3, für die Forts., da leider keine bessere Hs. erhalten ist, die Ha. 5. Bezüglich des Verhältnisses der B. Chr. zu den übrigen Schriften des Andreas, insbesondere zur A. Chr., ist zunächst zu erwähnen, dass naturgemäss Andreas die schon fertig vor- liegende A. Chr. als Quelle benützte. Wir geben diese Teile, mögen sie Manchem vielleicht auch als überflüssig erscheinen, doch voll- ständig wieder, damit das erste Bayerns Geschichte enthaltende QaeUen and Eroerterangen M. F. I. VI Digitized by Google ^ Lxxxn - Werk in ungekürzter Form erscheine. A)idreas benützt seine eigene A. Chr. wie eine fremde Quelle. Er überträgt den Text aus jener meist ohne Änderung in diese. In verschiedenen Kap. der B. Chr., in denen er aus jener schöpft, fügt er in den entlehnten Text die Jahre und Namen des betr. damaligen Papstes und Kaisers nach seinen in den Kreisen gemachten Angaben ein. Eine Anzahl von Quellen scheint Andreas erst nach Vollendung der A. Chr. kennen gelernt zu haben und benützt sie ausgiebig, wie unten bei der Untersuchung der einzelnen Quellen dargethan wird. Von den schon in der A. Chr. be- nützten Quellen ist neben den Fund, und dem Br. Chr. be- sonders das Chronicon de ducibus Bavariae in weiterem Umfang als dort ausgebeutet Von da an, wo die A. Chr. zunächst abschloss, also mit 1422, legt Andreas, da ja die Fortsetzung der A. Chr. erst nach der Chr. Hus. entstand, in der B. Chr. seine inzwischen geschriebene Chr. Hus. und seine Auf- zeichnungen im Diar. zu Grunde, doch nur für einige wenige Mitteilungen. Gerade jene Jahre sind in der ß. Chr. auffallend dürftig behandelt. Andreas wollte wohl nicht das, was er schon an mehreren anderen Stellen niedergeschrieben hatte, wiederholen. Ausführlicher wird die Chr. erst wieder in der Forts. Diese wie die Forts, der A. Chr. scheinen fast gleich- zeitig neben einander entstanden zu sein, wobei in der B. Chr. hauptsächlich bayerische Angelegenheiten berührt und ins- besondere die Husitenkriege weniger berücksichtigt sind. Von beiden Forts, ist sicher, dass sie nicht vor 1428 begonnen wurden; für die der A. Chr. können wir, wie oben S. VIII erwähnt, sogar schliessen, dass sie eben im J. 1428 angefangen ist Was also die der A. Chr. von 1422—1428 und die der B. Chr. von 1426—1428 bringt, ist sicher erst 1428 oder darnach geschrieben. So kommt es, dass in beiden das Diar. und die Chr. Hus. als Quellen benützt sind; an einer Stelle der Forts, der A. Chr. (S. 481,3) hat es sogar den Anschein, als sei die B. Chr. zu Grunde gelegt. Bei Aufzählung der zu seiner Zeit entstandenen Bauten nennt Andreas das J. 1428 (S. 568, 7) wohl aus keinem andern Grund, als weil er jene Notiz in diesem Jahr niederschrieb. Von 1428 an scheint Andreas bald in die A. Chr., bald in die B. Chr., bald in beide zusammen Einträge gemacht zu haben, ohne dass es möglich wäre, über- all zu sagen, in welcher Chr. der frühere Eintrag erfolgte. Das lässt sich nur in einzelnen Fällen erweisen. Möge es bei dieser Sachlage nicht als unkritisch aufgefasst werden, wenn Digitized by Google - LXXXIII — ich der Raumersparnis halber in der Forts, der B. Chr. die mit der Forts, der A. Chr. übereiustimmenden Stellen sämtlich petit drucken liess, wenn es vielleicht auch möglich wäre, dass sie eher in der B.' Chr. niedergelegt waren und für die A. Chr. nur daraus abgeschrieben wurden. Mit dem kleinen Druck soll in jenen Teilen nicht gesagt sein, dass die A. Chr. für die betr. Stelle Quelle, sondern nur, dass die Stelle auch in der vorher abgedruckten A. Chr. zu finden ist. Es kommt hinzu, dass die Aufzeichnungen in der Form, in der sie in der einen oder andern Forts, stehen, oft nicht gleichzeitig gemacht sind. Der Nachricht über die Weinbergschäden von 1430 ist sogleich die über Weinüberfluss von 1431 angefügt (S. 474 u. 571 \ so dass die ganze Notiz in dieser Form ei*st 1431 oder später gefertigt sein kann. Aber die Datierung aus dem vorausgehen- den Jahr lässt darauf schliesseu, dass diese Daten schon damals schriftlich niedergelegt wurden, vielleicht in einem dem Diar. entsprechenden Notizbuch, welches später dann für beide Forts. verarbeitet wurde. Bei der Schilderung des Feldzuges gegen die Husiten 1431 in der B. Chr. äussert Andreas i^S. 573,23): Alibi tamen de hoc lacius scripsi. Dieser Hinweis bezieht sich auf die Forts, der A. Chr., in der jener Feldzug ausführlicher behandelt ist. Der Text der A. Chr. war also hier vor dem der B. Chr. niedergeschrieben. Der letztere aber kann nicht lan^e nachher verfasst worden sein, was sich aus folgendem Gesichtspunkt ergiebt: Zu demselben Jahr 1431 berichtet Andreas in der B. Chr. kurz nach der eben erwähnten Stelle (S. 574) von seiner Audienz bei Herzog Ernst in Straubing in einer Sache seines Klosters.^ Wie Andreas erzählt, fragte ihn der Herzog leutselig, was das Nächste sein werde, worüber er in seiner Chronik berichten wolle. Und Andreas sagte: „Gnädiger Fürst, es ist die Angelegenheit, in welcher ich hier bin. Hört Ihr sie gnädig an, so soll das das Nächste sein, was ich in meiner Chronik rühmend niederschreiben will." Der Herzog erfüllte den Wunsch, und Andreas schrieb die Geschichte in seine Chronik. Wir haben keinen Zweifel, dass sie wirklich proxime, wie Andreas sagte, unmittelbar nach jenem Ereignis niedergeschrieben ist, also 1431 wie die vorhin erwähnte Stelle, von der aus auf die weitläufigere Darstellung in der A. Chr. verwiesen ist. Auch diese ist 143 1 verfasst, ^ Gemeiner 3, 32 spricht davon, ea seien in dieser Sache ,,noch ver- schiedene eigenhändige Aufsätze des bprühmten Geschichtschreibers und Chorherrn Andres von S. Mang vorhanden, mittelst welcher derselbe den Schaden und die Zuspruche des Klosters vor dem Rat liquidirt hatte''. Meine Bemühungen, diese Aufsätze zu entdecken, waren vergeblich. VI* Digitized by Google - LXXXIV - und so scheinen jene Teile in beiden Chroniken in nicht weit von einander entfernten Zeiten, ja vielleicht gleichzeitig neben- einander entstanden zu sein. Tragen sie doch hier ähnlichen Charakter wie die Einträge im Diar. Die in der Forts, der B. Chr. nach den Ereignissen von 1433 eingeschobene Nachholung von Nachrichten aus den Jahren 1431—1433 (S. 577, 33: per repeticionem precedencium) scheint direkt der A. Chr. entnommen zu sein. Sie bringt mehrere Wiederholungen des schon im Text der B. Chr. vorher Gesagten, welche letzteren Teile gleich- zeitig mit denen der A Chr. 1431 1433 entstanden sein dürften. Doch sind einzelne neue Zusätze zu dem Wiederholungsabschnitt gemacht. Das scheint noch 1433 geschehen zu sein, da man den Ausdruck (S. 577,32): ut clarior fiat rerum Status, wohl auf die damalige Lage beziehen darf. Die Aufzeichnungen von lAM an sind dann wieder annalenhaft gemacht Andreas gebraucht hier (S. 579,20) selbst von der Art seiner Notizen den Ausdruck: more solito secundum annos domini, und zwar bringt er in der B. Chr. zunächst das, was auch in der A. Chr. enthalten ist; hieran aber reiht er Aufzeichnungen, die sich in letzterer nicht finden. Bei den folgenden Jahren nehmen diese Zusätze der B. Chr. gegenüber der A. Chr. immer mehr ab. An einer Stelle (S. 587, 10) gewinnt es fast den Anschein, als sei der Text der B. Chr. der frühere und aus dieser in die A. Chr. übernommen, welch* letztere aber dann schliesslich — die B. Chr. schliesst mit dem J. 1436 ab — bis 1438 allein weitergeführt wurde. Eine in der A. Chr. nicht benützte Quelle citiert Andreas in der B. Chr. viermal ausdrücklich, die chronica de Schira, und bemerkt an einer dieser Stellen (S. 533,30) über sie: que hucusque in volgari ad manus meas perveneruni In der That liefert ihm die deutsche Scheyrer Chr., d. h. die Abschrift des Textes einer alten genealogischen Tafel, der sog. Fürstentafel, in der wittelsbachischen Hausstiftung Scheyern, vielfachen Stoff. In zahlreichen Hss. verbreitet, ist diese tief unter der lateinischen Scheyrer Chr. stehende fabelhafte deutsche Chr. (gedr. in der von Abt Stephan von Scheyern veranstalteten Ausg. des Chroidcon Schirense Konrads von Scheyern, Ingolstadt 1623, S. 229, dann in der Ausg. Strassburg 1716, S. 174, femer von Hefner im Oberb. Archiv 2, 188 und ohne Kenntnis letzterer Ausgabe von Maffei in Deutingers Bey trägen 6,410) anscheinend für Viele ein be- liebtes und gelesenes Buch gewesen, aus dem man sich über die glänzende Vergangenheit des angestammten Herrscherhauses Digitized by Google — LKXXV — Aufschluss holte.^ A.ber schon Andreas nimmt nicht alle ihre Fabeleien gläubig auf und verwirft an einer Stelle (S. 525, 13) eine ihrer Angaben als einen durch das Alter geschaffenen Irrtum. Aus dem oben angeführten Ausdruck des Andreas, dass jene Übr. ihm bis jetzt deutsch zu Händen gekommen sei, darf vielleicht geschlossen werden, dass er von dem Vor- handensein einer lateinischen Scheyrer Chr. wusste und dass er bedauerte, allein auf jene deutsche Chr. angewiesen zu sein. Höchstwahrscheinlich entnahm Andreas seine aus der Scheyrer Chr. gemachten Exzerpte jener Abschrift, welche in dem clm. 1805, Bl. 44 — 48 enthalten ist. Das ist jener Sammel- band, worin Bl. 97 — 132 die von Andreas selbst geschriebene Abschrift seiner bayerischen Chr. eingebunden ist. (Vgl. oben S. LXXIV). Am Schluss der Scheyrer Chr. heisst es: ISTon plus repperi de ista materia scriptum in ünderstorfiF secundum exemplar quoddam transscriptum secundum exemplar pendens in ambitu supradicti monasterii Scheyren in octava festivitatis beatissimi patris nostri Francisci confessoris anno domini 1425. presidente sacrosancte dei ecclesie sanctissimo in Christo patre et domino domino Martine divina providencia papa V.^ Das würde zu der Thatsache passen, dass Andreas die Scheyrer Chr. in der A* Chr. noch nicht benützt hat und erst für die 1425 begonnene B. Chr. verwendet. Eine in der A. Chr. von Andreas nicht unmittelbar be- nützte Quelle — er führt aus ihr dort (S. 31,7) nur eine von Konrad von liegen berg citierte Stelle an — wird von ihm in der B. Chr. ziemlich stark ausgebeutet, des Gottfried von Viterbo Pantheon (SS. 22,107). Im Kap. über Konrad H. (S. 531,36) führt er diese Quelle zuerst namentlich an, nach- dem er sie auch schon für vorhergehende Kap. benützt hat. Gleichzeitig schöpft Andreas aber auch aus einer neuen in der A. Chr. nicht verwerteten Quelle, die ihrerseits wieder die Grundlage von Gottfrieds von Viterbo Pantheon bildet, nämlich aus dem Chronicon Ottos von Freising (SS. 20,83). ^ Eine kritische Neuausgabe auf Gruod der von Hundt (Abh. d. bist. Cl. d. k. b. Akad. d. W. 9, 270) zusammengestellten Hss. wäre wQnschenswert. 3 weitere (Wiener) Hss. yerzeichnete Mayr (NA. 5, 135 u. 143). Ich füge noch eine zu KremsmQnster befindliche Hs. hinzu, No. 141 der Bibliothek des dortigen Benediktinerklosters, Bl. 147—153. Am Schluss: Johannes Pawman scripsit 1464 etc. (Von dem nämlichen Schreiber stammt auch die Wiener Hs. 3447). * Eine Abschrift der Scheyrer Chr. des clm. 1805 dürfte wohl die in cgm. 2928, Bl. 15—18 sein, da die letzten Worte gleichlauten. Dort wird gesagt: Scriptum Monaci in crastino 11 milium virginum anno domini 1429. presidente u. s. f. wie oben. Digitized by Google — LXXXVI - Es lassen sich aber durch die von Gottfried an Ottos Text vor- genommenen Veränderungen die Stellen genau erkennen, in denen Andreas Gottfried abschreibt, trotzdem er auch dessen Quelle Otto zur Verfügung hatte. Ferner zeigt es sich, dass Andreas mehrmals sogar Ottos und Gottfrieds Text vermengt hat. Man vergleiche z. B.: Otto Frising. Chron. 6,20: H u i u 8 maximae c o n - cusftionifi auctor Gotifr. Viterb. j Andreas Pantheon; | unten S. 528,9: Hiiius mali actor di- ! Huius concussionisauc- citur quidam comes | tordiciturquidam coroe» fiiisse ex Baioaria qui- de Stira in ßagua- , de Scira in Baioaiia ex- daiu Bkirensis comes 1 ria extitisse. Quem , titisse. Quem Ungari memoratur, qui tarnen, Ungari tamqua m , tamquam eum, qui oos j)erfidiae8uaepoena8sol- eum, qui eos in mor- 1 incaute eductos morti teni eduxerat, occide- i exposuisset, occiderunt. runt. vens, dum Ungaros in- caute eductos morti exposuisset, ab eis tanquam traditor neca- tus est. Es ist klar, dass der Wortlaut des Andreas aus den beiden Texten hergestellt ist: ein Stück aus der einen Quelle löst zweimal nacheinander eines aus der andern ab. Wo die Geschichte der Hohenstaufen beginnt, lässt Andreas Gottfried von Viterbo mehr bei Seite und entnimmt ausgedehnte Stücke dem Chronicon Ottos, nicht ohne allerdings hie und da die ge- kürzten Ausdrücke Gottfrieds zu verwenden. Ausser dem Chronicon Ottos dienen dessen Gesta Fride- rici als Quelle. Hiebei citiert Andreas zweimal (S. 535, 23 und 540, 29) Otto als seinen Gewährsmann, indem er jedoch auch die Gesta allgemein als Chronica bezeichnet. Auch im Chron. Hus. (S. 451, Nr. 82) verwendet er ein Kap. der Gesta, die er dort ebenfalls cronica nennt. Und im Dialogus (S. 673, 31) kommt er auf den nämlichen Stoff zurück. Mehrmals erscheint die Kastler Reimchronik des Abtes Hermann Lubens (1323—1356) als Quelle in der B. Chr. (Gedr. in Freyberg, Sammlung bist. Schriften u. Urkunden 2,455 und Moritz, Stammreihe der Grafen von Sulzbach 2,120). An einer Stelle wird sie citiert als chronica de Castello. Vielleicht benützte Andreas sie an Ort und Stelle in dem ober- pfalzischen Kloster. Zu bemerken ist, dass die von dem nämlichen Verfasser herrührende lateinische Chr. von Kastl (gedr. bei Moritz a. a. 0. 2, 104) nicht benützt erscheint, sondern nur die deutsche Reimchronik. Die sagenhaften Überlieferungen der letzteren über Herzog Ernst ergänzte Andreas in der Redaktion ß durch ein eigenes Kapitel, das er aus der lateinischen Digitized by LjOOQ IC - LXXXVJI - Prosabearbeitung des Gedichtes von „Herzog Ernst" schöpfte. (S. unten S. LXXXVIIl). Die erste Quelle, die bei der 2. Bearbeitung neu hinzu- tritt, ist die Vita Altmanni episcopi Pataviensis (hsg. v. Wattenbach SS. 12,226— 243\ die zwischen 1125 und 1141 im Kloster Göttweig geschrieben ist. In ihr erscheint, wohl zum ersten Mal, die Fabel von Bavarus und Norix, dem Sohne des Herkules; sie brinijt, wie das Annolied, die Kaiserchronik, die Tegernseer und später die Kremsmünsterer GeschichtsquelJen, die Mär von der Einwanderung der Bayern aus Armenien. Gerade ihren Text, nicht etwa den der letztgenannten Quellen, giebt Andreas in dem ersten neu eingeschobenen Kap. — mehr ist der Vita nicht entnommen — fast unverändert wieder. Man braucht also hier nicht, was Wahl S. 18 gethan hat, als Quelle für die Fabel von Bavarus und Norix jenen „edelsten Chronisisten Garibald" zu vermuten, auf den sich Ulrich Füetrer bezieht. Da in dieser Stelle der Vita Altmanni die Gründung Regensburgs dem Herzog Norix zugeschrieben wird, ergiebt sich sofort ein Widerspruch mit dem 2. Kap. von A, das, der A. Chr. entnommen, Kaiser Tiberius als Gründer Regensburgs nennt. Auf diesen Widerspruch macht Andreas aufmerksam, ohne ihn zu lösen. Für die Geschichte des Herzogs Naimes oder, wie Andreas ihn nennt, Naaman von Bayern in der B. Chr. benützt Andreas nach seiner eigenen Angabe zwei Quellen. Die eine nennt er genau: es ist des Vincentius von Beauvais Speculum histori^le (vgl. oben S. LX). Die andere bezeichnet er nur allgemein als quidam Über volgaris. Riezler (Naimes von Bayern und Ogier der Däne, in d. Sitzungsberichten d. philos.- philol. u. bist. Cl. d. k. b. Akad. d. W. 1892, S. 713 ff.) be- merkte zwar (S. 720), es Hessen sich über diese deutsche Quelle des Andreas nur Mutmassungen hegen, denen nachzuhängen es sich nicht verlohne. Letzterer Ansicht bin ich nicht, da es immerhin wünschenswert sein dürfte, zu wissen, welches jene Quelle war, und zwar für die Geschichte der Quelle selbst wie für die Kenntnis der Quellenbenützung durch Andreas. Man braucht nicht an die „Chronikschreiber'' zu denken, auf die sich später .Füetrer beruft. Ich zweifle nicht, dass des Andreas Quelle hier das deutsche Rolandslied des Pfaffen Konrad war. Was Andreas berichtet, ist ein Auszug daraus zum Zweck einer kurzen Darstellung der Thaten des Herzogs Naimes. Nur durch ungeschickte Verwendung der lateinischen Textesworte des Vincentius wurden die dem Rolandslied entnommenen Züge \ Digitized by Google - LXXXVIII — entstellt. Des Andreas Auszug entspricht folgenden Yersen des Bolandslieds (Zählung nach der Ausgabe Yon Bartsch): 381 ; 412: thaz ne mah ih niht erwenden (vgl. S. 519, 36: quod potencie imperatoris resistere non valeret); 443 ff.; 625 ff.; 709 ff-; 891 ff. (die vier Helden, die im Rolandslied den Kaiser warnen fV. 911, 937, 969, 1011], führt Andreas mit den bei Vincentius gefundenen Titeln an); 1093 ff.; 1364 ff.; 1382 ff; 1936 ff.; 2490 ff.; 2771 ff.; 2775: Naimes, thu bist ein getriuwer herre, und 2924: ther wäre there kuonisten einer (vgl. S. 520,11: veluti fidissimo defensore); 3241 ff. (dass Naimes voranszog — Naaman precedente — schliesst Andreas wohl daraus, dass jener nicht unter den 12 Koland beigegebenen Helden ist und dass er dann beim Kaiser sich befindet); 3149 ff.; 3192; 3370; 5970 ff.; 6081 ff.; 6101 ff.; 0108: er wolte in gerne haben er- slagen = S. 520,18: ipsum Ganalonum trucidare nitebatur; 6109: ther keiser hiez in enthaben ^= S. 520,19: Sed Im- perator eum liberans (hier, wo Herzog Naimes besonders hervor- tritt, scheint Andreas den deutschen Text geradezu übersetzt zu haben); 61 14 ff.; 6972: viele groz wart thie klage sin =^ S. 520,21: nimium doleret; 6983 ff. (Naimes tröstet den Kaiser; die von Andreas nun aus Vincentius übernommenen Worte be- treffen eine Thatsache, die im Bolandslied schon vorausgeht; bei Andreas ist dadurch eine gewisse Verwirrung in der Dar- stellung entstanden); 6990 ff.; 7000: ther engel vone himele gestarhte in thO = S. 520, 29 : ab angelo confortatur; 7787 ff. (die bekannte Stelle mit dem Lobe der Bayern; vgl. S. 520,28: ob fidelitatem suam laudans Bavaris prefecit). Da die neuere Forschung (^Schröder, Die Heimat des deutschen Rolandsliedes, in Zeitschrift f. deutsches Altertum 27, 70 ff.) nicht mehr daran zweifelt, dass des Pfaöen Konrad Gedicht in Regensburg ent- standen ist, erscheint es nicht verwunderlich, dass der spätere Regensburger Chronist es kannte und benützte. Zu den in der 2. Redaktion- der B. Chr. neu hinzutreten- den Quellen gehört auch die in dem Kap. De Emesto duce et eins filio (S. 530) von Andreas angeführte und exzerpierte hystoria latine conscripta splendore rhetorice eloquentie quam plurimum diffusa des „Herzog Ernst''. Von Herzog Ernst hatte Andreas in der 1. Bearbeitung der B. Chr. schon nach der Kastler Reimchronik berichtet. Später kam ihm dann die eigentliche Geschichte des „Herzog Ernst'' zur Hand, und zwar jene lateinische Prosabearbeitung, die Haupt in Zeitschrifl für deutsches Altertum 7, 193 herausgegeben hat. Schon Haupt hat nach der Übereinstimmung einzelner Ausdrücke jenes Textes Digitized by Google - LXXXIX — mit denen im Auszug des Andreas gegenüber Martöue (Thesaurus nov. anecd. 3, 376) und Eckhart (Commentarii de rebus Franciae Orientalis 2,510), die als des Andreas Quelle das lateinische Gedicht von „Herzog Ernst" bezeichneteo, mit Recht festgestellt, dass Andreas gerade die erwähnte lateinische Prosaerzählung vor sich hatte, nicht etwa eine andere deutsche oder lateinische Bearbeitung des „Herzog Ernst". Endlich wird in B auch die Grundlage der A. Chr., Ekke- hard von Aura, noch ausgebeutet, indem Andreas daraus für die Zeit des 11. Jhs. die bayerischen Herzoge zusammensucht. Bei der Untersuchung des Textes der deutschen Über- setzung der B. Chr. drängt sich vor allem die Frage auf: Welche Form hatte die lateinische Chr., als die Übers, gemacht wurde? Die Beantwortung dieser Frage wird uns dann Anhalts- punkte über die Zeit der Übers, und die Person des Übersetzers liefern, zwei Punkte, die in hohem Grade der Klarstellung bedürfen. Nach unseren Erörterungen über die Entstehung der lateinischen Chr. und nach Vergleichung der Hss. der deutschen Übers, kann im Allgemeinen behauptet werden, dass die Übers, gemacht wurde, als die lateinische Chr. die Form hatte, die wir als 2. Bearbeitung bezeichneten. Vollständige Übereinstimmung zeigt sich zunächst bei den Überschriften und Stanmibäumen. Die deutschen Stammbäume entsprechen völlig denen in der lateinischen Hs. 3, in der, wie unten S. 552 bemerkt ist, die Stammbäume der Form B am reinsten erhalten sind. Die Übers, in der besten Hs. schliesst wie in 3. Der deutsche Text selbst weist verhältnismässig wenig Abweichungen vom lateinischen auf. Grössere Auslassungen oder Zusätze fehlen, aber um so auffallender sind die mancherlei kleinen, für die wir im Folgenden eine Erklärung zu geben haben. An einer Stelle (S. 612, 42 -= 523, 5) ist ein Satz, der in A, nicht aber in B enthalten ist, übersetzt, an einer zweiten (S. 630,35 = 539,20) bringt die Übers, die Hälfte einer von B nicht aufgenommenen Stelle von A, an einer dritten (S. 615, 3 = 525, 33) einige Worte aus A, die in B fehlen. An anderen Stellen (S. 617,24 -=: 527,29; 617,35 = 527, 38; 622,38 = 534, 27) sind Zusätze, welche B zu A gemacht hat, nicht übersetzt. Besonders auffallend ist es, dass grössere und kleinere Abschnitte von B, die in der lateinischen Hs. 6 fehlen, sich auch nicht in der Übers, finden (S. 650, 8 ^ 558,16; 650,14 :•- 558,22 — diese Stelle fehlt auch in der lat. Hs. 5 — ; 651,4 = 559, 16; 653, 16 = 561, 22). Alle diese Abweichungen erklären sich meines Erachtens, wenn wir annehmen, dass die deutsche Digitized by Google - LXXXX — Übers, von einer lateinischen Hs. gefertigt wurde, die folgende Eigenschaften hatte : Sie musste die Redaktion A oder wenigstens Reste derselben mit den durch die Redaktion B daran vor- genommenen Tilgungen enthalten, so dass es durch Übersehen der Tilgung bei der Übers, vorkommen konnte, dass jener in den Hss. von B nicht enthaltene erwähnte Satz aus A, dass ferner jene zwei andern in B getilgten Stellen aus A übersetzt wurden. Jene lateinische Vorlage musste ferner, wenn der Übersetzer in ein paar Fällen Zusätze von B zu A nicht berücksichtigen konnte, jene Zusätze als solche erkennen lassen, es sei denn, dass jene Zu- sätze noch gar nicht gemacht waren, als die Übers, des lateinischen Textes erfolgte. Die ei-stere Möglichkeit erscheint mir wahr- scheinlicher als die zweite. Es findet sich nämlich ein grösserer Zusatz, den (S. 621,1 = 530,7, wo als Anm. zu ergänzen ist: Legitur — constitutus add. B) B zu A gemacht hat, in der besten deutschen Hs. an den Rand geschrieben. Da liegt es nahe, daran zu denken, dass jener Zusatz auch in der Vorlage am Rand stand — in den uns bekannten lateinischen Hss. steht er im Text — und dass ebenso auch jene in der Übers, fehlenden Zusätze in der lateinischen Vorlage am Rand standen und daher einzelne dav'on bei der Übers, als nebensächlich betrachtet und darum weggelassen wurden. Ähnlich muss es sich bei den Stellen verhalten, die in der deutsehen Übers, wie in der lateinischen Hs. 6 (eine auch in 5) fehlen. Die Hs. 6 (auch 5) steht mit keiner der andern uns bekannten Hss. in direkter Verbindung und ist von einer sehr guten Vorlage genommen. Es besteht nun die Möglichkeit, dass die Hs. 6 und die Übers, von einer Hs. ab- stammen, die jene Auslassungen willkürlich gemacht hat; dagegen scheint mir zu sprechen, dass zwar eine jener Auslassungen in Hs. 5 steht, die andere aber nicht. Eine zweite Möglichkeit liegt darin, dass die Vorlage oder deren Vorlage u. s. w. der Hs. 6 (denn 6 selbst stammt aus dem 16. Jh.) und die deutsche Übers, zu einer Zeit aus der in Bearbeitung befindlichen 2. Redaktion flössen, als jene fehlenden Teile in dieser noch nicht enthalten waren. Das ist mir deshalb unwahrscheinlich, weil mehrere andere in Hs. 6 fehlende Stellen in der Übers, vorhanden sind. Eine derselben führt uns nun mit der auch vorhin angewendeten Argumentation auf das wahr- scheinlich richtige Verhältnis. Eine in Hs. 6 fehlende Stelle (S. 549,30 -— 642,15) ist in der deutschen Heidelberger Hs. an den Rand des Pergamentblattes geschrieben. Von allen Möglichkeiten, mit denen aus diesem Umstand gerechnet werden kann, scheint mir am ersten die zuzutreffen, dass auch in der Digitized by LjOOQ IC .— LXXXXI ^ Vorlage, aus der die Übers, stammte, diese Stelle an den Rand geschrieben war. Die übrigen lateinischen Hss. nahmen sie in den Text auf, nur Hs. 6 oder deren Vorlage übersahen absichtlich oder unabsichtlich den ßandzusatz, die deutsche Übers, setzte ihn an die nämliche Stelle wie die Vorlage. Eines geht jeden- falls aus den eben geführten Untersuchungen mit Bestimmtheit hervor: "Wir kennen die Hs. nicht, aus der die Übers, gefertigt wurde. Dass diese Hs. eine sehr gute war, ergiebt sich daraus, dass an verschiedenen Stellen Auslassungen oder Fehler von ß, die allen Hss. derselben anhaften, in der Übers, nicht zur Erscheinung treten, sondern dass, soweit A reicht, die Übers, die guten Lesarten derselben bestätigt, so dass also auch in den Teilen, in denen B allein vorliegt, in Zweifelsfallen die Übers, die Richtigkeit oder Verderbtheit einzelner Lesarten entscheiden kann. Das alles bringt mich zu der Meinung, dass die deutsche Übers, aus dem oder einem Handexemplar des Andreas selbst gefertigt wurde, in dem A mit ihren Tilgungen und Zusätzen und damit also B in der Form ihrer allmählichen Entstehung enthalten war. Man könnte die vorausgehenden Erörterungen für über- flüssig erklären mit dem Hinweis, dass ja nach allgemeiner Ansicht Andreas selbst die Übers, gefertigt habe. Für letztere Behauptung muss aber erst der Beweis erbracht werden. Ist doch weder in der Übers, noch sonst in des Andreas Werken irgendwo ausdrücklich ausgesprochen, dass Andreas seine B. Chr. auch ins Deutsche übersetzt habe. Am ersten würden wir wohl in der deutschen Vorrede eine solche Be- merkung erwarten, doch sie fehlt. Alle, die Andreas als den Verfasser der deutschen Chronik bezeichnen, haben dies trotz jenes erwähnten Mangels ohne weitere Begründung ihrer Behauptung gethan. Freher scheint hierin der erste gewesen zu sein (S. 263: Idem öpusculum biennio postea [1427]*vertit auctor teutonice), und alle Späteren (z. B. Oefele 1, 9; Aretin, Literär. Handbuch 1,138; Freyberg 2,370; Haupt in Zeitschrift f. dt. Altertum 7,267; Wahl S. 21; Kronseder S. 27) sind dieser Angabe gefolgt. Freyberg a. a. 0. sagte sogar, die Übersetzung sei „aus Auftrag Herzogs Ludwig dem Gebarteten vom Verfasser selbst" angefertigt worlen. Das ist richtig in Bezug auf die lateinische Chronik, aber dafür, dass der Herzog auch Auftrag zur Übersetzung gegeben habe, (weil er selbst die lateinische Sprache nicht inne hatte, wird im Vaterländischen Magazin 1, 204 erklärt), ist kein Wort als Beweis zu erbringen. Ist Andreas thatsächlich der Übersetzer? Digitized by Google - LXXXXII - um möglichst unbefangen diese Frage zu untersuchen, habe ich, ohne zunächst an die Person des Andreas zu denken, aus dem Texte selbst eben geltend gemacht, dass die Übers, auf eine sehr gute Hs. zurückgeht. Und habe ich dabei der Vermutung Raum gegeben, es möchte diese Hs. das oder ein Handexemplar des Andreas gewesen sein, so könnte immerhin aus diesem ebensowohl ein Anderer als Andreas die Übers. selbst gefertigt haben. Um daher noch weitere Anhalts- punkte zu gewinnen, untersuchen wir die Zeit der Entstehung der Übers. Fassen wir den Titel von Freybergs Ausgabe: „Andreae Ratisbon. ad S. Magnum Presbyteri deutsche 1427 verfasste Chronik von Bayern" ins Auge, so wundem wir uns, wie dem Herausgeber nicht Zweifel über die Richtigkeit der Jahrzahl 14'^7 kamen, da doch auch in dem von ihm ab- gedruckten Texte (S. 427) schon das Jahr 1428 als damalige Gegenwart genannt wird. Und in den Hss. findet sich dies Jahr unter gleichen Umständen noch an einer von Freyberg nicht abgedruckten Stelle erwähnt. Ist die Übers, also im Jahr 1428 entstanden? An den beiden Stellen, an denen der deutsche Text das Jahr 1428 als Gegenwart bezeichnet, stimmt er völlig mit dem lateinischen, der auch die Zahl 1428 enthält, überein. Diese Zahl könnte aber im Deutschen einfach übersetzt sein, ohne dass damit irgendwie bewiesen wäre, dass thatsächlich in jenem Jahr die Übers, erfolgte. An den zwei Stellen jedoch, an denen der lateinische Text sowohl in A wie in B als Gegenwart das Jahr 1425 angiebt, hat die deutsche Übers, diese Jahrzahl durch 1427 ersetzt, am Schlüsse der Vorrede (S. 592, 37) und in dem Kapitel Von dem Ursprung der fürsten in Bayren (S. 598). Ich zweifle nicht, dass das absichtlich geschehen ist und dass mit dem Jahr 1427 die Übers, be- gonnen wurde, nur begonnen, denn der grössere Teil der lateinischen Chr., bezw. der Bearbeitung B entstand ja selbst erst 1428. Allerdings gibt die erwähnte Datierung der Vor- rede zu Bedenken Anlass. Sie lautet lateinisch: annodomini 1425. feria 6. in die exaltacionis sancte crucis, und deutsch: do man zalt 1400 und darnach im 27. jar des freytags an des heyligen kreücz tag, als das erhöcht ward. Da das Fest der hl. Ereuz- erhöhung (Sept. 14) zwar im J. 1425 auf einen Freitag (feria 6.) fiel, nicht aber auch im J. 1427, so liegt in der Übers, hier ein grober Fehler vor, der merkwürdigerweise noch keinem der bisherigen Forscher, die sich mit der Chr. beschäftigten, aufgefallen ist. Dieser Fehler in der Tagesdatierung könnte allerdings daran zweifein lassen, dass die Änderung Digitized by Google — LXXXXIIl - der Zahl 1425 in 1427 aus innerem Grunde und in voller Absicht geschehen ist. Doch möchte ich hiebei, besonders weil die Zahl 1425 noch ein zweites Mal durch 1427 ersetzt wurde, nur ein Versehen des Übersetzers insoferne annehmen, als er zwar die Jahrzahl änderte, dabei aber übersah, dass nun die Tagesangabe nicht mehr passte. Halten wir also daran fest^ dass die Übers. 1427 begann und sich auf die ersten Teile der Chr. erstreckte, deren 2. Bearbeitung, wie ich oben S. LXXXI sagte, 1425 angefangen wurde, so lässt sich der Umstand, dass die Übers, die ganze nach meiner Ansicht zweifellos 1428 abgeschlossene 2. Bearbeitung giebt, damit leicht in Verbindung bringen durch die Annahme, dass auch die im 2. Teil der Übers, genannten Jahrzahlen 14:^8 die Zeit der thatsächlichen Übers, jener Teile angeben und dass somit die 1427 begonnene Übers, kurz nach Vollendung der lateinischen Chr. noch 1428 auch auf die Schluss- teile der letzteren ausgedehnt wurde. Die Ver- wirrung, die bisher bei allen Forschern über das Verhältnis der auseinandergehenden Jahrzahlen 1425, 1427 und 1428 geherrscht hat, lost sich meiner Meinung nach so am ein- fachsten, und alle inneren Merkmale in dem lateinischen und deutschen Texte scheinen mir die Richtigkeit dieser Ansicht zu bestätigen. Mit dem bisherigen Resultat dieser Untersuchung, dass nämlich die Übers. 1427/8 nach einer sehr guten Hs. gefertigt wurde, kommen wir bei der Frage nach dem Übersetzer selbst, der sich insbesondere als Kenner des kanonischen Rechts erweist, da er die im Lateinischen abgekürzten Citate daraus im Deutschen richtig auflöst, schon sehr nahe an die Persönlich- keit des Andreas heran. Es wäre aber nicht undenkbar, dass irgend ein Anderer ohne oder mit Auftrag des Andreas die Übers, gefertigt hätte. Da nirgends ausdrücklich gesagt wird, dass die Übers, von Andreas selbst stammt, könnte jener Ge- danke sich immer wieder erheben. Die einzige sichere Möglichkeit zur Prüfung seiner Berechtigung schien mir in der Unter- suchung aller jener Stellen im Latein und Deutsch zu liegen, in denen in der Ich-Form gesprochen ist. Und ich täuschte mich nicht. Die sämtlichen Stellen, an denen Andreas im Latein in der Ich-Form spricht, sind im Deutschen beibehalten ausser dreien. Die Beibehaltung beweist zunächst gar nichts; denn ein gewissenhafter Übersetzer, dem es nur um die Übersetzung an und für sich zu thun ist, wird seine Vorlage überhaupt Digitized by Google - LXXXXIV - ühoe Änderung übertragen. Bei den Weglassungen persönlicher Ausdrücke könnte schon Absicht eines fiemden Übersetzers angenommen werden, der sich durch jene Ausdrücke gestört gefühlt hätte. Die drei Stellen sind: 1) S. 511,9: nostri temporis = S. 598,15 in der zeit; doch dürfte „der^' hier = „dieser" sein. 2) S. 558,16: et ego vidi, im Deutschen nicht übersetzt. 3) S. 5G2, 17 : quam hie . . . inserere curavi ist S. 654,8 übersetzt mit: des inhaltnuss ... da geschriben ist. Doch diese Auslassung bezw. Abänderung des persönlichen Ausdrucks erscheint ohne irgend ein Gewicht gegenüber der Thatsache, dass an 5 Stellen im Deutschen die Ich-Form ge- setzt ist, während der lateinische Text unpersönlich gefasst ist. 1) S. 508,48: Nunc redeundum est ad hystorias ist S. 594, 14 übersetzt: Nu chum ich wider an dy histori. 2) S. 511, 11: placuit . . . genealogiam . . . figurare ... et deinde hystoriis ipsorum immorari ist S. 598,16 übersetzt: hab ich geseczt in einer figur dy sipp . . . und darnach so will ich ir hystori etwe vil berüren. 3) S. 527, 9 : plura . . . per anticipacionem sunt scripta ist S. 616,43 wiedergegeben mit: das ich vil . . . herfür hab geseczt. 4) S. 536,21 beginnt das Kap.: Igitur redeundo ad historias Conradi . . ., quas eciam clarius scribere delectat. Das heisst im Deutschen S. 627,18: Nu chum ich wider an dy histori . . . Conradi, zu dem ich auch hye sun- derlich willen hab ze sagen. Wer ist dieser Ich? Aus den eben angeführten vier Stellen ist noch nichts sicher zu be- weisen; denn 'wenn man auch sagen wollte, dass nur der Verfasser des lateinischen Textes es wagen durfte, an diesen Stellen von sich zu reden, so ist der Inhalt der Stellen doch so unbedeutend, dass man sich auch nicht wundern dürfte, wenn ein fremder Übersetzer in freiem Gebrauch der Sprache dort das Ich eingesetzt hätte, wozu ihn — wenigstens bei dreien — die zweimal vorkommende Gerundiumsform (redeun- dum, redeundo) und das zweimalige unpersönliche Verbum (placuit, delectat). Formen, die bald in persönlicher, bald in unpei-sönlicher Beziehung gebraucht werden, leicht halten ver- führen können. So erscheint mir denn in der ganzen Frage einzig beweis- kräftig und ausschlaggebend die Übersetzung einer auch im Lateinischen sehr wichtigen fünften Stelle. S. 557,42 spricht Andreas von Herzog Ludwig dem Bärtigen : ad cuius instanciam hec cronica sunt coUecta. Im Deutschen aber S. 649, 27 heisst das : dem ich ze lieb und wolgefallen dy cronik hab zesamen- tragen. Es erscheint schwer denkbar, dass ein fremder Über- Digitized by Google — LXXXXV - Setzer die nüchternea lateinischen Worte mit so warmem persönlichen A^usdruck wiedergegeben hätte. Die Übers, dieser Stelle beweist meines Erachtens ganz unzweifelhaft, dass Andreas die deutsche übers, seiner bayerischen Fürstenchronik selbst gefertigt hat. Und zu dieser Behauptung stimmen denn alle die bisher in dieser Unter- suchung hervorgehobenen Merkmale. Die von Andreas gefertigte Übers, bringt keinen neuen historischen Stoff. Nur ganz geringe Änderungen gegenüber der lateinischen Chr. (S. 645, 20 und S. 653, 14 sind die beiden einzigen, die etwas hervortreten) sind zu bemerken. Wenn trotzdem hier ein vollständiger Abdruck der deutschen Chr. geliefert wird, so möge dies damit als gerechtfertigt gelten, dass die deutsche Chr. als literar- und kulturhistorisch interessantes Denkmal oft gelesen, abgeschrieben und als Quelle benützt wurde und dass sie als Sprachdenkmal zu den besten Er- zeugnissen der bayerischen Mundart des 15. Jhs. gehört. Der Druck bei Freyberg aber ist so mangelhaft, dass die Ausgabe nach der schönen Heidelberger Pracht-Handschrift gewiss nicht als unnötig erachtet werden wird. Es ist hier nicht der Ort und Raum, die sprachliche Bedeutung der Übers, zu würdigen. Dass durch diese Aus- gabe bald ein Berufenerer hiezu angeregt werden möge, ist der lebhafte Wunsch des Herausgebers. Er selbst beschränkt sich darauf, in einem Glossar die ungewöhnlicheren und auf- fallenden Worte zusammenzustellen. Die meisten Abweichungen vom gewöhnlichen Sprachgebrauch zeigt die Übers., "die natur- gemäss in Satz- und Wortbildung von dem lateinischen Aus- druck beherrscht ist, bei Stellen, die im lateinischen Text voll rhetorischer Phrasen sind, wie z. B. am auffälligsten bei der Tegemseer Gründungsgeschichte (^S. 602) und bei der Urkunde von 1 156 (S. 633), so dass eine grosse Zahl von Ausdrücken erst verständlich wird, wenn man den lateinischen Text vergleicht. In Schmellers bayerischem Wörterbuch sind einige wenige Stellen nach Freybergs Druck verwendet; unser kurzes Glossar schon zeigt, wie viel mehr die Sprachforschung aus dem Text noch gewinnen kann. In dem Glossar dürfte der oftmalige Rtlck- weis zu Schmeller nicht unwillkommen sein. Die Hss. der deutschen Übers, sind folgende: 1: Heidelberg, Gr. Universitätsbibliothek. Cod. pal. germ. 96. Aus dem Vatikan zurückgegeben. Pergament 2^ 27B11. Die 27 Pergamentblätter sind in einen Prachtlederband mit Metallecken und -Scliliessen gebunden. Auf dem Vorderdeckel Digitized by Google — LXXXXVT - in Gold gepresst das Bildnis des Pfalzgrafen Ottheinrich mit 4 Zeilen Unterschrift, darunter die Jahrzahl 1558; auf dem Bückdeckel ebenso in Gold gepresst das pfalzische Wappen mit der Devise Ottheinrichs. Die alten Pergamentblätter selbst stammen nicht aus der Zeit, in der sie jenes glänzende Gewand erhielten. Auf der leeren Etickseite des letzten Pergamentblattes steht unten, anscheinend mit der gleichen Tinte wie das Ganze ge- schrieben, in winzigen Buchstaben: uf montag nach Laurencii Ao. 41. Es ist nicht unwahrscheinlich, dass der Schreiber damit den Tag bezeichnete, an dem er die Abschrift abschloss (1441 Aug. 14). Die Schrift trägt den Charakter jener Zeit. 2: München, k, Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 9711. S. die Beschreibung oben S. XXVIII. Enthält auf Bl. 288—314 (die BD. 296—306 einschl. fehlen) die deutsche B. Chr. des Andreas, von der gleichen Hand geschrieben wie die übrigen Teile des Bandes, also von Gregor Paumgartner (S. oben S. XXIX) zu Oberaltaich, wohl kurz nach der Mitte des 15. Jhs. An- geschlossen ist ein kurzer Anhang, der unten S. 711 unter Nr. V abgedruckt ist. Von clm. 9711 stammen eine Zahl von Abschriften des 16. Jhs. 3: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 1222. Bl. 150—181 deutsche Übers, der B. Chr. Von der gleichen Hand und ebenso schlecht geschrieben wie der in der- selben Hs. enthaltene lateinische Text. Vgl. oben S. LXXV. Überschr. und Vorrede fehlt. In dem vom Abschreiber er- weiterten Stammbaum ist schon Georg von Landshut (geb. 1455) genannt und wird aufgeführt Bupertus episcopus Batisponensis, was Kuprecht 1457 wurde. Die Hs. ist also in diesem deut- schen Teil (wahrscheinlich auch in dem von der gleichen Hand stammenden lateinischen) sicher nach 1457 geschrieben. Eben- so sicher ist, dass sie vor 14G9 entstand. Zusätze von der bei der Beschreibung des lateinischen Teils erwähnten H^nd von 1469 sind auch hier vorhanden, ebenso von noch späteren Händen. Am Schluss sind zwei Sätze angefügt, die mit dem 1. Kap. der oben erwähnten Forts, in clm. 9711 Verwandtschaft zeigen und sich auch in dem oben beschriebenen clm. 27070, Bl. 82 nach der lateinischen Chr. finden, in letzterer Hs. mit der Bemerkung: In Chronica vulgari, quae habetur ad S. Magnum, haec annotata sunt. Als man zalt von Kristi gepurd 1447 jar, do starb der edl furat herzog Ludweig von Jngelstat zu Purkhausen an des heiligen kreuz tag, als es funden ward, und starb in der vonknüs herzog Hainreichs und ist begraben zu Kotdenhaslach. Digitized by Google — LXXXXVII — Als man zalt 48 jar an dem selben heiling abent nativitatis domini starb fraw Margaretha, herzog Heinrichs gemahel, und ist begraben zu Botenhaslach, und den selb herzog Heinrich genannt man den reichen herzog und man saget, das er an guet wol als vil hab als auf zu fünfzig mal hundert tausent gulten. 4: Heidelberg, Gr. Universitätsbibliothek. Cod. pal. germ. 94. Aus dem Vatikan zurückgegeben. Papier. 2^. 51 beschr. Bll. Auf Bl. 1 unten: Hainrich Bhölers zu Landsh. ist diss Buch: 74 (wohl 1574). Abschrift der deutschen Übers, der B. Chr. aus dem 16. Jh. Stammt von einer Hs., von der auch clm. 1222 deutsch herrührt. Am Schluss der erste von den 2 Sätzen, die in clm. 1222 deutsch als Forts, stellen. 5: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 1557. Papier. 2^. Die Hs. war im vorigen Jh. in der Bibliothek des Ratskonsalenten Johann Heinrich von Piieser in Augsburg; vgl. Hirsching, Versuch einer Beschreibung sehenswürdiger Bibliotheken Teutschlands 2, 135. Auf dem Yorderdeckel kurze Titel der in der Hs. enthaltenen Stücke, darunter: Von Paulo Hektormaier. Bl. 1: „Paulus Hektor Mair zugehörig." Am Schluss: „durch mich Paulus Hector Mair zusamen gebracht inn 1559 jar und auff denn 14. augusti volendt." Bl. 77—123: Deutsche Übers, der B. Chr. mit der unten im Anhang unter Nr. V gedruckten Forts. So ziemlich aus der nämlichen Zeit und aufs engste verwandt mit den beiden folgenden Hss. 6: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 1595. Papier. 2». 55 Bll. (Bl. 27~56, fol. 1 ist auf den Deckel hinübergeklebt). Deutsche Übers, der B. Chr. in schlechter Abschrift des 16. Jhs. mit der unten im Anhang unter Nr. V gedruckten Forts. 7: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 1 596. Papier. 2^ Bl. 1 — 78: Deutsche Übers, der B. Chr. in Ab- schrift des 16. Jhs. Schrift etwas besser als in cgm. 1595. Mit der unten im Anhang unter Nr. V gedruckten Forts. 8: München, k. Geheimes Hausarchiv. Manuskr. Nr. 31, Lit c. Parier. 2®. ünfoliiert. Genaue Beschreibung s. bei Rockinger, Über alt. Arb. z. baier. u. pfälz. Gesch. im Geheimen Haus- u. Staatsarchive, in Abhandlungen d. bist. Ci. d. k. b. Akad. d. Wiss. 15, 167. Deutsche Übers, der B. Chr. Der Text ist im 16. Jh. geschrieben und entspricht dem in den Hss. cgm. 1557, 1595 und 1596 enthaltenen. In der Über- schrift des letzten Stammbaums steht wohl infolge eines Schreib- fehlers 1448 statt 1428. Auch diese Hs. hat Randbemerkungen von der Hand des Pfalzgrafen Johann II. von Simmern-Sponheim (Vgl.. oben S. LXiVI). Qaellen and Eroerterungen N. F I. VII Digitized by VjOOQ IC - Lxxxxvra — Die folgenden 3 Hss. enthalten nur Bruchstücke der deutschen B. Chr.: 1 : M ü n c h en , k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm, 393. Papier. 4^. 317 BU. Enthält Bl. 5— 19 die deutsche B. Chr. von dem Abschnitt : Naternberg ward gelegert, bis zum Schluss nebst dem Brief des Sultans an König Christof von Dänemark, dann Bl. 58—69 die Abschnitte: Ton ettleichen slossen, bis zum Abschnitt: Von zwain brüdem, dazu Bl. 69' den Stammbaum ohne die Pfalzgrafen. Eine Abschrift der letzteren Teile fertigte A. R Oefele in clm. 1377, BL 118'— 123'. Der Name des Leonhard Taichstetter (Leo Taich) darf also mit diesen Bruch- stücken aus des Andreas Chr. höchstens nur als der des Ab- schreibers in Verbindung gebracht werden. 2: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 5559. Papier. 2 ®. 41 BU. Früher im k. allg. Broichsarchiv in München. Ende des 15. Jhs. geschrieben. Bricht in dem Abschnitt : Das Strawbing halbes von wildem fewer verpran (unten S. 650) ab. Der Rest ist verloren. 3: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Cgm. 5853. Papier. 2 ^. 18 BU. Früher im k. allg. Reichsarchiv in München. Im 16. Jh. geschrieben. Reicht nur bis in die Tegemseer Gründungsgeschichte . In dieser Ausgabe wurde der Text der Heidelberger Prachthandschrift abgedruckt.^ Jch habe auch die sämtlichen übrigen Hss. vergUchen, doch wurde, da ihre Lesarten alle nur viel schlechter als in jener sind und deren Abdruck in diesem Fall einen wirklich vöUig überflüssigen BaUast bilden würde, auf Mitteilung derselben verzichtet, zumal die Übers. gegenüber dem lateinischen Text keinen weiteren hiBtorischen Stoff Uefert. Ausser der von Andreas selbst gefertigten deutschen Übers, seiner B. Chr. besitzen wir eine zweite Übers, der letzteren, die ohne Kenntnis der andern älteren gefertigt wurde. Sie findet sich in 2 Hss.: ^ Yerbeesert habe ich folgende Schreibfehler der Hs. 1 : S. 595, 15 wälichsen; 595,40 Agilophus; 596,36 dy hanns; 598,24 vt statt und; 598,29 Karoli statt Pipini; 599,7 Dyagonem ; 600,18 384; 606,33 unt; 607,37 se st. sein; 618,26 chlalgten; 618,40 zuchmayster; 620,31 wirst wirt; 624,40 herczogem; 622,3 da tet dy muter so vil, in allen Has. fehlend, in clm. 1222 80 emendiert; 630,27 erbab; 631,13 paffen; 633,16 marggrafschat ; 635, 20 herczogtun; 647, 41 tausen. — S. 624, 23 ist über gunnen übergeschrieben: oder vermachen; 634,35 über wolpürent: oder tügleich; 641,26 über erbet: besas. — S. 650, 19 steht auf radierter Stelle statt swester sun von späterer Hand : swager, ebenso 652, 22 ; 653 ist bei MCCCCXIIIl der letzte Strich radiert; 641,24 steht auf radierter Stelle von späterer Hand: Heinreich. Digitized by Google — LXXXXIX — 1: Pommersfelden, Gräfl. Schönbom'sche Bibliothek. Hs. Nr. 2842. Vgl. Archiv 9,536. Papier. 2<>. Auf dem vorderen und hinteren Lederdeckel in Gold gepresstes Schön- bom'sches Wappen. 2 leere Bll. Titel auf Bl. 1 : Des hoch- löblichen Stanunen Pfaltz und Bayern etc. alt herkommen und etliche merkliche geschichten. unten: Sum ex libris Joach. Struppii a Gelhausen J. D. Ao. D. 80. NB. Originale illustrissimo et serenissimo electori Ludvico pie a me traditum est et huius serenissima celsitudo singulari gaudio accepit per me Septemb. 8. In bibliotheca provinciali ad S. S. originale forte inter libros reperi et describere curavi. Es liegt hier also die Abschrift vor, da nicht anzunehmen ist, dass Strappius diese Notiz in das überreichte Original eingetragen hätte. BL 2 — 62 sind von einer Hand (wohl 1580) gleichmässig und deutlich geschrieben. 2: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Ggm. 5468. Papier. 2 ^ 59 Bll. Früher im Gr. Generallandesarchiv Baden, durch Tausch mit dem k. allg. Keichsarchiv nach München gelangt Ende des 16. Jhs. geschrieben. Titel: Des hoch- loblichen Stammen Pfaltz und Baym etc. alt herkumen und etlich merkliche Geschichten. Vorrede und Widmung lauten : ^ Dem Durchleuchtigisten Hochgebornen Fürsten und Herrn, Herrn Otth Henridiai, Pfaltzgraven bey Rhein, des Hey. Kö. Kelchs Ertztruch- sesaen und Churfürsten, Hertzogen in Bayern, Meinem gnedigisten Herrn. Durchleuchtigister Hochgebomer Churffirst und Herr, E. Ghurf. G. sindt mein underthenigist, schuldigist gehorsam und willig dienst hödists vleiss allezeit voran bereit. Genedigister Herr, wie mir E. Churf. G. nachstverschienen jars die lateinisch chronic, Pfaltz und Bayern fur- nemblich belangend, mich bewnster Ursachen halb darin zu ersehen, gnedigist zu haus gen 8chlachtegck verordnet, hab ich nicht underlassen, meines ringen Verstands zu ergründen, was sich darauf zu verlassen und zu halten sein möge, und mag mit warheit sagen, dass mir die unzier- licheit, dürre und rauhe der lateinischen sprach selbiger geschieht ersts ansehens vast nngenäm und zuwieder gewesen. Als ich aber uff den stammen und herkommen der uralten Pfaltz und Bayrischen fürsten etwas furtrechtig gesehen, auch demselben an andern orten vleissig nach- gesucht, tringt mich die warheit zu bekennen, dass ich gründlichers, gewissers und herrlichers von E. Churf. G. und deroeelbigen hochlöblichen uraltem herrlichem Ursprung sonst ninmier gelesen noch funden habe. Darumb mir dieses buch von E. Churf. D. als eines christlich hochlöblichen und aller alten guten herkommen liebhabem und eiferigen furstens wegen recht lieb und lustbarlich worden. Hab auch dasselb neben und bey andern £. Churf. G. merklichem geschäften nit allein vleissig durchlesen, sondern auch nit abgelassen, bis ichs vom anfang bis aufs ende aller- dings aus lateinischer sprach meins Versehens in verstendlich gutes teutsch gebracht, und stelle in keinen zweifei, wer es beydes lateinisch und teutsch Ich drucke den Text nach Hs. 1 ab. VII* Digitized by Google ~ c — iieset und verstehet, er würd bekennen, dass die verteutschung, ohne rfanm zu melden, das bemelt latein weit Obertreffe und hinhinder sage. Das dunkt mich aber in achtung zu haben sein, weil der Ursprung des bayrischen stammens anfenglich vom Hercule, seinem söhne Norix, des- selben nachkommen, von den Armeniern und Bavaro, dahero das Beyer- land den namen haben soll, erholt würd, es sey vast ein ding wie mit den Römern und andern Völkern, die umb Unwissenheit willen irer ankunft weit, tief und hoch gesucht und letzlich für warhaft von ine geschrieben und vor gewiss gehalten haben, sie seyen von dem vermeinten gott Marte und von der closterfrauen Rea Silvia herkomen. Was ruhmes und ehre ine aber das geber, siehe ich wenig, aber das gar wol, dass sich auch viel Italianer rümen, sie kommen von teutschem blut, dargegen wollen etlich Teutschen, ihr ankunft komme von den Wahlen hero. Das kann und mag auch im grund also sein, wie dann vast alle chronic in den gleich stimmen, das die königen zu Franckreich, und nemblich die Carol, von und aus unserm teutschen Frankenland bärtig gewesen, dardurch unserm geliebten Vaterland nit wenig ehre und lobe anerwachsen, dessen wol in- gedenk zu sein , langwOrig zu erhalten und nit mit lassung der hend und wie layder vor äugen warzimehmen, sondern alle ädern zu rüren von nöten sein will. Aber uff obgedachte des löblichen haus Bayern herkunft vom Hercules Norico und weil der Hercules so viel gewesen, dass bey den Griechen schier ein jeder manlich streitbarer held Hercules genant worden, dunkt mich zu glauben und zu bestreiten unnötig sein. Meines erachtens ist auch das Norkau und Bayerland gar nit von Norico genant, sondern dass es das Nortgaw heyss, darumb dass es den nordwind und dieselb gelegenheit hat, wie das Algaw von den Alpen, das Sundtgaw von der sun, das Brissgaw von der fruchtbarkeit ire namen haben. Es ist auch bedenklich, ob das Beyerland seinen namen vom Bavaro habe, und einer frag wert, ob das land von dem herrn oder der herr mehr seinen namen von dem land trage, weil uff beyder seit exempel und Ursachen vorhanden ; ich verhoffe aber mehr darzuthun, das die herren ire namen von den landen weder die land von den herren heten, wiewol es wenig gibt oder nimbt. Adam hat anfangs alle ding mit namen genant, aber nichts von oder nach seinem namen, welches doch vor alter hero in brauch kommen, also würd Augspurg vom Augiisto, Begenspurg Tiburniae vom Tiberio und jetzt bey unsem zeiten Carl- und Philipstatt von Carolo und Philippo genant, das sind aber stette und der Schlosser gleichsfalls in grosser anzal ; mit den landen ists meines erachtens änderst gestalt, darmit solle aber niemand furgreifen, sondern sein Verbesserung furgesetzt sein. £. Churf. G. kann ich aber underthenigst hiemeben zu femerm bericht nicht bergen, wiewol bruder Endres, der diese chronic zusamengetragen, ein mGnch gewesen und aberglaubige gedanken oftennals merken und mitlaufen lest, dass er doch der bäpste Untugend entweder von eynfalt oder von frombkeit wegen nicht gar umbgangen und schier gern voUend heraus gescholten het, in was beschwerden und unfaU der theuer keyser Ludwig der viert durch die leydigen bäpst geraten. Er meldet dannacht lauter, wie kayser Ludwigs canzler magister Ulrich den bapst die bestia, so vom meere aufsteig, und in andere weg mehr gescholten, derogleichen Petrus de Yineis, des er austruckentlich gedenkt, auch geschrieben hab, also dass für und für gottselig mann gewesen, die den römischen falsch verstanden und doch, weil ihne am nachtruck gemangelt, wenig ausgericht haben. Man sehe, was Berengarius, dem gleich wol ein wiederruf vermeintlich zu- gemessen würd, desgleichen Bertramus, Savonarola, Wesselus, Huss und Digitized by Google - CI - ander wieder den Ro. gar wol geschrieben, wie sich keyger Constantiniis und die keyser Henrich, zum teil auch ander, mit macht darwieder gelegt, aber vast alle darob not leiden müssen. Gleichwol ist es hievor so nahe und weit zum niedergang nie komen als bey diesen unsem zeiten, da es zum wenigisten in den herzen aller vernünftigen menschen schon ganz und gar hingefallen und auch diejhenigen, so ime noch anhangen, nicht anders darauf trauen noch bauen, dann so weit es ihne zu zeitlicher ehre, auch zu haufung gelts imd guts dienen mag, welches über die gewaltigen ofientlich bäpstler, an den ewangelisch genanten abtrinnigen Witzelio, Eisslebio, Paceo, Staphilo, Lt. Jeronimo, der E. Churf. G. nit wenig be- trogen, und noch andern viel mehr, wenn man schon Henrich Jasen auch darzu nehme, clare erscheint. Gott wolle, dass ihr nit mehr, die schon auf der wage stehen, halt hinnach fahren. Bin derowegen bestendiglich dero meynung, das bapstumb werde bis zum ende bleiben, darmit der verfluchten und hosen am meynsten erfunden werden und des Herrn wort vestiglich bestehe sprechend : Wann der Sohn des Menschen die weit zu richten kommen werd, ob auch glauben uff erden zu finden sein möge, erschröckentlich ists zu gedenken, zu geschweigen, auszusprechen, was bürde uns der unsem halb uf!m hals liegt und noch gedräuet würd. Der AUmechtig seye darvor, dass nit aus vielen, die das herrlich evangeli- um jetzt im mund umbtragen, und dem leydigen bapstumb als zweyen deygen ein einiger kuch werde! Aber wohin führet mich mein treuer eifer, was schweyfe ich aus, von gegenwertiger histori mein vorhaben vollend zu entdecken ? Sie ist furwar neben und bey den furnembsten beschrieben geschieh ten glaubwürdig, fein einfeltig und kurz, gibt guten lautem verstand und ist dammb vast nutzlich, dass sie bis uff hundert- unddreissig jare vor dato den stammen der rechten bayrischen uralten fursten von manlichem und weiblichem geschleckt nit allein nottnrftig- lieh begreift, sondern auch zu was hochheit, ehren und würden ein jede person gelangt, wie ihme wol oder wiederwertig gelungen, mit kurze erzehlt, darnach sich als in einem hellen spiegel menschlichs lebens, dem auch die historien verglichen werden, zu richten und zu halten ist. Was dann vom verschienen vierzehenhundert sieben undzwanzigistem jare bis uff heutigen tag der fürstlichen personen hierin manglet, das kann ohne schwere mühe hierzu gebracht und angehenkt werden. Und ist under anderm fumemblich aus dieser chronic mit begierd zu erlernen, wie Pfaltz, Bayern, die uralten Sachsen und die alten herzogen von Österreich und ander mehr alle ein eynig geschlecht gewesen, wieviel kayser, könig und fursten löblich daraus entsprungen sind. Danimb und dieweil dieses buch kurz und doch herrlich, so bin ich der underthenigisten Zuversicht, E. Churf. G. werde es zu irer gelegenheit selbs lesen oder zum wenigsten hören lesen. Ich als ein treuer diener, der höhers in diesem leben nit sucht noch begert denn des allmechtigen ewigen Gottes lobe und preis, darnach E. Churf. G. ehre und wolfart, habe diese arbeit der verteutschung mit lust und willen under die hend genomen und darneben unbedacht nit gelassen, dass E. Churf. G. dieses buch nit jedermann zu besichtigen vergönnt, derohalben Ichs auch menniglich verborgen, und wie es alhie vor äugen liegt,' also ist es nit meiner hand sampt dieser vorrede ge- schrieben und sonst kein exemplar uff erd. Yerhoffe aber, da es E. Churf. G. in den tmck zu geben je nit bedacht, sie werde mir noch ein abschrift gnedigist davon mitteylen und jetzt nit in Ungnaden vermerken, dass mein handschrift aus erzelter ursach unzierlich und bisweilen radirt ist, underthenigst bittend, E. Churf. G. geruhen diese meine underbaute und Digitized by Google - eil -«. schier von andern geschäften abgestolene nächtliche arbeit mit Churf. G. anzunemen, mich in gnedigistem schütz und schirm wider gehessige, neidige, falsche zungen, die mir in diesen landen frembden ohne ursach uffs äusserst zusetzen, gnedigist zu erhalten und mein gnedigister Herr allezeit zu sein und zu bleiben. Geben am neuen jarstag der geburt Christi funfzehen- hundert achtundfunfzig jare. E. Churf. G. Underthenigister Rathe und Diener Georg Frölich von der Lemnitz zu Schlachtegck. Ad Illustriss. Principem ac Dominum Dominum OtUi Henrichum Comitem Palatinum Rheni, Sacri Bomani Imperii Archidapiferum, utrins- que Bavariae Ducem Electorem Gteorgii Laeti a Loemnicz eiusdem Con- siliarii Epigramma dedicatorium. Xenia Dahnatico mea non sunt facta metallo Nee sunt auriferi flumine lecta Tagi. Ingenii tantum si quid redolere videntur, Principibus quondam nobile niunus erant. Sunt vel adhuc aliquid coram te, maxime princeps Innumeros cumulans largiter aere libros. Hunc neque te archivis pudeat serrare peramplis, Quas Ptolomeiadas vinoere credo notas. Hie Über est clari Bavarorum sanguinis index, Quem docuit Laeti Teuthona musa loqui. Accipe, quod tenuis tibi dat servitor, ainoena Fronte, valet plus quam munus id aera deoem. Aera decem dabit et plus quis totidemque talenta, Optima musarum sed dare dona nequit. Huc veluti nosti, sie meutern intellige nostram, Auro que rutilo sit tibi chara magis. Pauca mihi fiunt, sed tam veracia verba, Cum facto ut semper convenienter eant, Non sicut rabidus vane deblaterat hoetis Omnia mendaci turpiter ore strepens. Maxime per nomen Bavarorum sanguinis, oro, O princeps, patriae spesque salusque tuae, Ne credas verbis venientibus ore loquaci Nee te seducat lingua repleta dolis, Quae sibi confictum tribuit sine rebus honorem Ac tibi ea in patriam sit via sola tuam. O OS iUepidum, si nunc superesset in aura Marchio vitali Mauritiusque duoes, Hoc 08 änderet nullo sie hisoere verbo, Uli quod vili constituere loco. Hoc OS insonti mihi plurima danma propinat. Nemo est, qui non id vellet abesse procul. Tu pro iustitia ingenita et pietate ducali Contra hoc defendas meque meosque piecor. Vive diu foellx et mente et corpore, donec Ad specimen redeat patria nostra vetus. Finis. Karfürst Ottheinrich von der Pfalz, der Freund aller schönen Künste, der Liebhaber alter Hss. und Bücher, der Digitized by Google — cm — Förderer der Geschichtswissenschaft, der sich durch sein Tage- buch selbst als Geschichtschreiber bethätigte, war also der mittelbare Yeranlasser dieses bis jetzt (von der einmaligen Erwähnxmg im Verzeichnis der Pommersfelder Hss. abgesehen) unbekannten Erzeugnisses. Und der Übersetzer war kein geringerer als einer seiner einflussreichsten Räte, Georg Frö- lich \ den wir in der politischen Geschichte der Zeit bedeutsam thätig finden. „Bewusster Ursachen halb nachzusehen^^, wir dürfen wohl vennuten, um für politische Zwecke Nachforschungen anzustellen, hatte der Kurfürst die lateinische bayerische Chronik des Andreas (dies Exemplar int uns yerloren), die Ottheinrich „nit jedermann zu besichtigen vergönnt^^ seinem Bat auf dessen Sitz Schlachteck überlassen, und Frölich findet so grosses Wohl- gefallen daran, dass er die Mühe einer deutschen Übersetzung nicht scheut "Was er als Lob des Andreas vorbringt, wollen wir gerne gelten lassen als eine zweite beachtenswerte Stimme aus jenem Jahrhundert, in dem schon Aventinus sein : Diligenter et accurate, als Lob des Andreas ausgesprochen hat. Frölichs Torlage war ein Exemplar der lateinischen Chr. in der Form der 2. Redaktion. Seine Übers, giebt den ganzen Text getreu ohne Änderungen und Auslassungen oder Zusätze wieder. Nur kurze Bandbemerkungen enthüllen uns die Ansichten des Übersetzers. Als Probe der Übers., die an Kraft und Bichtig- keit des Ausdrucks die erste bei weitem nicht erreicht, gebe ich hier die Vorrede des Andreas. Verteutsdumg der Bayrischen chronica, durch weylant brader Andre, priester S. Mangen cloBters bey Begenspurger prOck, lateinisch geschrieben. Dem groesmechtigen und furtrefflichen Herrn Ludwigen Pfaltz- graven bey Rhein, Herzogen in Bayern und Graven zn Mortanien, seinem geliebtesten Herrn, entbeut bruder Andre, priester S. Mangen closters an Regenspuiger prück, sein gebete mit Inbrunst rechter liebe. Durchlenchtigister Fürst und Herr. Ich bin vor längs bedacht gewest, der B5. bischofen und königen geschieht aus dem Florando (!) zusammenzutragen, gegenwertigen und künftigen zu nutz, zu lobe und steter gedechtnus der lobwürdigen fürsten des bayrischen stammens, nemblich des grossen keysers Carls, keyser Henrichs des andern und Tolgender Rö. keyser, wann Gott gnad gebe, ein buchlein zu schreiben. Nachdem aber £. Durchleuchtigkeit nach uberantwortung der form ' Georg Frölich war nümbergischer und augsburgischer Stadt- schreiber gewesen und hat auch verschiedene lateinische Werke ins Deutsche übersetzt. Sein Leben findet man beschrieben in der AU^. Dt. Biographie 8,136. Dort aber fehlen von 1552 an „alle weiteren Nachrichten über sein Leben und Wirken/' In umsichtiger Weise handelt neuerdings Radlkofer über: Leben und Schriften des Georg Frölich, Stadtschreibers zn Augsburg, in Zeitschrift des historischen Vereins für Schwaben und Neuburg 27,46. Digitized by Google — CIV - bayrischs geschlechts fursten herkommeng, welches von Ottone, keyser Ludwigs des vierten anhern, seinen aufang nimbt, eben das von mir ring- verstendigen begert, was ich mir zu thun vor lengs furgenomen, so wolle Ewer angeborne gute zu gut halten, dass ich jetzt ein klein wenig gleich- sam sendbriefsweis oder mit wortgemürbel scherze. Dieweil der vorfahm geschieht von den schreibenden darumb gelobt werden, dass die nach- kömbling aus ereiferung deroselben zu nachvolgung irer löblichen g:ut- thaten desto eiferiger bewegt werden, ja damit die gestalt menschlichs heyls, welchs etliche in das reichthumb, etliche in ehre und rühme, etliche in den gewalt oder adel, etliche in wollust setzen, was nun' dieses heyl gegen der wahren Seligkeit und dem höchsten gut vor underschied hat, aus der alten geschichten desto clarer erschein, wie auch dem mensch- lichen verstand das höchst gut zu erkennen von natur eingepflanzt ist, so geruhe E. Durchleuchtigkeit in gedechtnus zu bringen, was Boeeiiis, der christenlich römisch burgermeister und liebhaber der Weisheit, vom höchsten gut geschrieben hat, sagend: Das ists rechte gut, der es über- kompt, dass er nichts darbt oder darben kann, ja welches gut das höchste gut ist und alles gut in sich schleust, wann dem etwas zerrinne, so könts nit das höchste gut sein, dann es manglet ime etwas, das begert möcfat werden. Darumb ist offenbar, dass die Seligkeit ein volnkommener stand alles versambleten guts sey. Nach dieser erzehlung hat mir gefallen E. Durchleuchtigkeit, die aus göttlicher verleyhung mit dem Herren des höchsten guts Ifistiglicli beladen ist, auszulegen, woher das wort chronica seinen Ursprung habe. (Am Rand: Hie sind etliche schulerische wort als undienstlich ussgelassen.^ Cronos griechisch wdrd zu teutsch zeit genant, dahero nach der meynung Isidori chronica Zeitgeschichten geheyssen werden. Darumb und dieweil ich im namen des Herrn anfahe, nach mass meines kleinen Verstands ein büchlein von der bayrischen fursten Sachen zu schreiben, so will ich dasselb allen gutherzig sehenden und lesenden zu bessern und zu reynigen demütiglich bevolhen haben, dann ich liebe mich selbs nit soviel, dads ich mein einsmal dargethan werk bessern verstand furzusetzen gedechte. Kompt dann aus dem alles gut, der einig gut ist, so ist mehr zu glauben, dass das gut sey, welches die unverenderlicdi gute und die ursach alles guten furschreibt. Der, der nit schläft noch schläfrig ist, geruhe die person und schärpfe des veratands Ewerer gerechtigkeit gnediglich beyzuwohnen. (leschricben bey regirung bapet Martin des fünften und Sigismundi Römischen, Hungarischen, Bohemischen, zu Croatien und Dalmatien königs Anno Domini Tausent Vierhundert Fünf- undzwanzig am freytag des h. creuzs erhöhung. Es erscheint nicht überflüssig, im Folgenden noch die Bandbemerkungen mitzuteilen, die der mitten in den politischen und religiösen Stürmen seiner Zeit stehende pfalzische Bat den treuherzigen Geschichten des alten Begensburger Augustiner- chorherrn mitgab. „Da sind die aberglauben schon angangen", bemerkt er zur Nach- richt von Theodolindens Glaubenseifer. Bei der Erwähnung der Pfalz zu Trier klagt er, dass sie „jetzt der pfaffen sein soll". Die Gründung des Marienklosters zu Köln durch Plectrudis l)egleitet er mit den Worten: „Da siebet man den freyen anfang der abgötterey". Pippins Reue dber seinen Ehebruch entlockt ihm den Satz: „Alle hurer sind verzagt und ungläubig*'. Zur Sage von Kail Martells Höllenverdammnis schreibt er: Digitized by Google — CV - „Martellus stirbt und würd verdampt, weil er nit pfäf fisch gewesen ; also geschieht allen heutigs tags, die den pf äffen nit beylegen". Die Tegern- seer Gründlingsgeschichte Tersieht er mit folgenden meist ironischen Rand- bemerkungen: ,,Seeligkeit kann man kaufen'^, dann: „Diese 2 brdder . . . werden yom bapst zum krieg ermant'S ferner: „Der bapst hat die Teutschen als wilde thier ohne Vernunft gebraucht", weiter: „Darbey ist zu sehen, dass der bapst noch keinen gewalt über Born gehabt", ferner: „Teiitäch herz bey den frembden, wo bleibts jetzt?", dann stolz: „Merk auf der Toutschen redlichkeit", endlich: „St. Quirin wurd inen kaum /u theil, da hat der teufl das bapstumb schon innen gehabt". Zur Gründungsgeschichte von Tenediktbeuern schreibt er: „0 dass wir Gott recht dankten, der uns von diesem aberglauben errettet hat". Die Engelsage vom bh'nden Tassilo ist ihm „ein unbehobelt münchwerk und gedieht" und bei der Aufzählung der von Tassilo gegründeten Klöster stellt er die ironische Frage: „Sollte er dann nit biilich heylig sein?" Wir verstehen seine Absicht, wenn er weiter unten bemerkt: „Merks wol, herzog Arnolt uberkompt gewalt über alle bayrische bischof vom könig, derfs bapsts nit dazu". Ferner: „S. ririch hat Arnolden aus der tauf gehoben, ist dannoch zu kein pf äffen geraten". Und zur Geschichte, wie Herzog Arnold vom Teufel geholt wird, sagt er: „Lieber Mensch, ists möglich, so erkenne doch der losen pfaffen groben betrügn", und dazu: „Ein gehessig gedieht" und gleich darauf: „Sie wollen verdammen und selig machen, wea sie wollen". Die Scheyrer Gründungsgeschichte ist ihm „ein münchsgedicht". Bei Kaiser Otto I. ist zu lesen: „Bapst Johann schickt zu k Otten, bitt inen das keyserthumb anzuwinen. Wenn der bapst nit gewist, woaus, so het er die Teotflchen gegrüst. Pfui". Zur Stelle, die von der lebenslangen Keuschheit Kaiser Heinrichs II. und Kunigundens erzählt, schreibt er: „Also würd man heylig bei der pfaffheit". Bei Herzog Otto II. von Bayern sagt er: „Merk der pfaffen gift, wen sie heilig oder selig sprechen". Bei der Ettaler Gründungsgeschichte heisst es: „Ampherang stehet einem gedieht gleich" und mit Beziehung auf die in der Geschichte erwähnte Freiimg eines welschen Grossen: „Ists war, so ists doch ein betrag". Mit der B. Chr. des Andreas stehen noch folgende Hss. in eigenartiger Beziehung: 1: Wien, k. k. Hofbibliothek. Cod. pal. 3332. Papier. 2 ^. 15. Jh. Genaue Beschreibung von Mayr im NA. 5, 138. Enthält Bl. 160'— 166 eine lateinische Rückübersetzung von Exzerpten aus der deutschen B. Chr. des Andreas. Verfasser derselben ist wahrscheinlich der einstige Besitzer des Bandes, der Frühmesser Otto Ebner am Spital zum heil. Geist in München, der auch die für Münchener Geschichte bemerkenswerten Fortsetzungen zu jenen Auszügen wie zu den in demselben Bande befindlichen Flores temporum nach der Mitte des 1 5. Jhs. verfasst zu haben scheint. Ich beabsichtige diese Fortsetzungen nebst anderen im 15. Jh. gemachten süd- deutschen Fortsetzungen der Flores temporum an anderer Stelle herauszugeben. Was die Übersetzung der Auszüge aus der deutschen Chr. des Andreas betrifft, so lautet die Überschrift: Excerpta de volgari scripto fratris Andree monasterii S. Magni Digitized by Google — CVI in pede pontis Ratisponensis, quod collegit sub anno doniini 1427. Ludvico Palatino Reni et duci Bavarie comitique Martinie de origine ducum seu principam Bavarie. Aus der hier genannten Jahrzahl sowie der aus dem Eap. Zu den grafen Yon Scheyren ist wider komen das herczogtum in Bayern (unten S. 636) übertragenen Stelle: Ab isto Ottone descenderuut principes Bavarie nostri evi, scilicet anni domini 1428., ist ersichtlich, dass die Vorlage des Übersetzers eine der gewöhnlichen Hss, der deutschen Chronik war. Die unten im Anhang unter Nr. V gedruckte Forts, scheint die Vorlage nicht gehabt zu haben. Die Übers, ist ziemlich frei ohne nennenswerte Änderongen des Inhalts. 2; München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 338. Beschreibung s. oben S. XXXV, LXXIV u. LXXVHI. Bl. 6—55' lateinische Rückübersetzung der deutschen B. Chr. des Andreas. Bl. 55' : Finit foeliciter historia illustrium principam, regum ac ducum Bavarie usque ad annum domini etc. 1477., quam ego Hartmannus Schedel de Nurenberga arcium et medicine doctor, eo tempore phisicus Ambergensis, manu pro- pria in civitate Amberga vicina Norice exaravi ad laudem eius, qui omnium rerum initium et origo existit, Christus Jesus cum patre et spiritu sancto in perpetuum regnans. Amen. Höchst- wahrscheinlich hat Schedel den Text nicht bloss geschrieben, sondern selbst übersetzt und die verschiedenen Zusätze gemacht, die das Ganze als eine Bearbeitung der B. Chr. des Andreas erscheinen lassen. Der Anfang (die Vorrede fehlt) sei als Probe der Übers, hier unter vergleichender Beisetzung des lateinischen XJrsprungstextes, sowie dessen deutscher Übers. mitgeteilt : Historia sive cronica de illustribus piincipi- bus Bavarie incipit foe- liciter. Eavari, ut legitur, de Armenia sunt orti. Inde exciintes in magna mul- titudine venerunt in terram illam, scüioet Bayarie, et expulenmt colonos ipsius, scilicet incola^, et nomine prin- cipis sui Bavanis vocati Bavariam appellabant. Norix vero filius Her- culis diu post coegit ean- dem regionem eamqiir Bayari traduntur ab Armenia oriundi. Qui cum magna multitudine de finibus suis egressi hanc terram sunt in- gressi et expuLsis abori- ginibus pro eis habita- verunt et de nomine ducis sui Bavaro terram Bavariam nominaverunt. Hanc post multos dies Norix filius Herculis ex- pugnans Noricum ex suo Bayren, als man list, sein von Armenia ent- sprungen. Do sind sy ausgeczoget mit grosser menig und sind chomen in das land und vertriben daraus paurenvolkch und benanten das land nach irem f ürsten Bavaro Bayrenland. über vil zeit darnach betwang das selbe land Norix, Herculis sun, und be- Digitized by Google — CVII — Domiac vocavit. In qua eivitaiem, que nunc Ra- tispona dicitur, edifi- cavit. nomine suo Noricum noininavit inibique civi- tatem edificavit, que nunc Ratispona est nun- cupata. nanit es nach meinem namen Nortgäw und pawet darin ein stat, dy nu genant ist Regens- purg. Wie diese Probe zeigt und wie sich bei Vergleichung des Ganzen ergiebt, liegt in dieser Historia in der Hauptsache nichts anderes vor als eine Rückübersetzung der deutschen B. Chr. des Andreas, trotzdem dessen Name dabei nichtgenannt ist. Von den Jahrzahlen, die die Gegenwart in der deutschon Übers, bezeichnen, ist sogar eine (1428) unverändert geblieben. Aus anderen Quellen ist eine Reihe von Zusätzen in den aus Andreas stammenden Text eingefügt. Die Benützung der deutschen Chr. als Grundlage bricht in dem Kap. über Herzog Johann von Niederbayem (unten S. 653) ab. Was bei Schede! (Bl. 48) folgt, sind zunächst Bruchstücke aus der lateinischen Forts, der B. Chr. des Andreas. Dabei ist zu erwähnen, dass Schedel, als er seine lateinische Übers, des deutschen Textes fertigte, auch einen lateinischen Text der B. Chr. daneben zur Hand gehabt haben muss, weil einige Abschnitte (Bl. 9'. 10. 12'. 17. IL s. w.) unmittelbar den lateinischen Text des Andreas geben (auch der Umstand, dass der Satz [S. 519,21 bezw. 609,36]: Item fundator est S. Nicolai extra muros Patavienses, der in allen bekannten deutschen Hss. fehlt, bei Schedel sich findet, spricht dafür), wie man sich denn bei einzelnen wenigen Stellen der Übers, fast des Eindrucks nicht erwehren kann, dass beim Übersetzen wieder der lateinische Text befragt wurde, da einzelne Ausdrücke ohne Kenntnis dieses lateinischen Textes in der Übers, nach den deutschen Ausdrücken kaum wieder 80 treffend, wie es der Fall ist, hätten wiedergegeben werden können. In den von Schedel nach dem Aufhören der deutschen Vorlage aufgezeichneten Bruchstücken der lateinischen Forts, ist auch ein von uns als später Zusatz (nach 1457 geschrieben) gekennzeichneter Satz (unten S. 567, 34) enthalten, den wir nur in einer Hs. (5) der lateinischen Chr. finden. Es ergiebt sich daraus die Vermutung, dass Schedel aus dieser Hs. oder ihrer Vorlage oder einer Abschrift von ersterer jene Bruchstücke der Forts, entnommen hat. Da in jenem Sammelband clm. 1222, der die Hs. 5 enthält, auch die deutsche Übers, abgeschrieben ist, dürfte auf sehr nahe Beziehung von Schedels Bearbeitung zu dem Sammelbd. geschlossen werden können. Aus dem Umstand, dass lateinischer und deutscher Text in ein und demselben als Vorlage dienendem Bande vereinigt waren, er- klärt sich dann sehr einleuchtend das oben hervorgehobene Digitized by Qoo^(^ — CVIIl _ Vorkommen direkt übernommener Stücke der lateinischen Chr. in den Übersetzangstext der deutschen, ohne dass man Tielleicht anzunehmen braucht, dass Schedel das Verhältnis des deutschen Textes zum lateinischen nicht erkannt hätte. Auch zu den Bruchstücken der Forts, macht Schedel Zusätze. Ausser der lateinischen Forts, der B. Chr. benützt Schedel schliesslich noch die A. Chr. des Andreas. Denn die Geschichte von der Ver- wundung des Herzogs Ludwig von Ingolstadt durch Herzog Heinrich von Landshut während des Konzils zu Eonstanz ist in der B. Chr. nicht enthalten, sondern nur in der A. Chr. Schedel yerbindet diese Geschichte mit der in den beiden Fort- setzungen — sowohl der A. Chr. als der lateinischen B. Chr. — mitgeteilten Erzählung der späteren Folgen jener That Wäre nicht jener oben erwähnte späte Zusatz zur Forts, der lateinischen B. Chr., der nur in einer Hs. eben dieser vorkommt, so könnte man auch die sämtlichen Bruchstücke als der Forts, der A. Chr. entnommen betrachten, da sie auch hierin enthalten sind. Jedenfalls hatte Schedel beide Chroniken zur Verfügung, wie die Stellen beweisen, die nur in je einer Chr. enthalten sind. Zum Schluss folgt, zunächst noch einzelne Stellen aus der A. Chr. des Andreas benutzend, dann aber selbständig, eine eigene Fortsetzung Schedels, die ich in Verbindung mit anderen Materialien Schedels an anderem Orte mitzuteilen gedenke. Den Zusätzen stehen eine Reihe von Auslassungen gegenüber. Einige wenige erfolgen ohne weitere Bemerkung, bei anderen derselben schreibt Schedel meist: quere, und lässt dann freien Baum, wohl in der Absicht, hier eine Angabe einzusetzen, dass und wo an anderer Stelle das Fehlende zu finden sei; aus- führlicherverweist er an anderen Stellen, z. B. DeilUus Ottoni8(IL) strenuitate et morto et divisione terre inter filios suos quere . . . Unzweifelhaft beziehen sich diese Verweisungen auf die weiteren Stücke, welche Schedel in den Band eingetragen hat Und zwar ergibt sich bei Verfolgung dieser Angaben, dass sowohl auf die Bl. 57 ff. enthaltenen mit Additio üborschriebenen Exzerpte aus Hermann von Niederaltaichs Annalen wie auf die Ab- schrift der 1. Redaktion der B. Chr. des Andreas (Bl. 67—100') Bezug genommen wird, freilich ohne dass Schedel an den leergelassenen Stellen die wohl beabsichtigte Eintragung der Blattzahlen — an zwei Stellen hat eine spätere Hand die betr. Zahlen eingetragen — ausführte. Jene Stücke muss Schedel vorher oder mindestens gleichzeitig abgeschrieben haben. Die Jahrzahl 1477 auch am Schluss der Abschrift der 1. Bedaktion der lateinischen B. Chr. macht das letztere wahrscheinlich. Digitized by Google ^ crx - Nach den voranstehenden Darleguogen ist sicher, dass die von Wilhelm Meyer in der 2. Auflage des gedruckten Hss.-Kataloges geäusserte Ansicht, es liege hier eine ältere Rezension der B. Chr. vor, unrichtig ist. Es zeigt sich, wie schwer es bisher war, selbst bei sorgfaltiger und eingehender Untersuchung, wie sie Meyer — nach zahlreichen von ihm stammenden, dankenswerten Notizen in der Hs. zu schliessen — vornahm, über die Natur der verschiedenen als Chr. des Andreas geltenden Texte ins Reine zu kommen ohne Kenntnis des gesamten Hss.-Materials. Der Dialog US de haeresi bohemica des Andreas war noch Oefele unbekannt. Erst 1856 veröffentlichte ihn Höfler im 1. Bd. seiner Geschichtschreiber der husitischen Bewegung in Böhmen (== Bd. 2 der Fontes rer. austriac), S. 565—596 nach einer ihm von Palacky mitgeteilten Kopie einer Pariser Hs. (vgl. a. a. 0. S. 540). Letztere scheint unsere Hs. 1 gewesen zu sein. Der Abdruck ist voll von oft sinn- losen Fehlern. Was den Titel anlangt, so nehme ich ihn so an, wie er in den Hss. 2—4 gegeben ist, da er mir ursprünglicher zu sein scheint als jener in dem Inhaltsverzeichniss der Hs. 1 , der dem Inhalt nicht entspricht und kaum von Andreas selbst stammen dürfte, ebensowenig wie der in Hs. 5. "Wir besitzen von dem Dialogus 5 Hss.: 1: Paris, Bibliotheque Nationale. Cod. lat. 1503. Papier. 2^ 15. Jh. 226 BU. Anf einem ungezählten Blatt am Anfang ein Inhaltsverzeichnis, das an erster Stelle angiebt: Primo dyalogus de expedicionibus in Boemiam et actis erga eos. Auf Bl. 1—19 folgt der Dialogus des Andreas, auf Bl. 19'— 21 die unten S. 700 im Anhang unter Nr. I abgedruckte Überlieferung von historischen Aufzeichnungen des Andreas a. d. J. 1430 — 1434 (1435), während auf Bl. 22—205 des Aegidius Carlerii Liber de legationibus concilii Basiliensis pro reductione Bohemorum enthalten ist Der gedruckte Katalog der Bibliotheque Nationale, Catalogus codd. mss. bibl. reg. 3, 3, 136 giebt die ersten beiden Teile nicht an. Nähere Mitteilungen über die Hs., die einst im Besitze von Stephan Baluzius war, und ihren Inhalt machte Palacky in Zeitschr. d. böhm. Museums 1849, 4, 136, dann Birk in Monumenta conc. gen. sec. XV, Bd. 1, wo er S. 359 flF. den Liiber de legationibus und S. XXVII die Notizen des Andreas abdruckte. Birk hat die Teile des Liber de legationi- bus bezeichnet, welche unzweifelhaft Autograph des Aegidius Carlerii sind. Bl. 1—19 ist von einer andern Hand geschrieben, die auch Teile des Liber de legationibus geschrieben hat. Digitized by Google ^ ex — Einzelne Korrekturen und die Randbemerkungen sowie das Explicit stammen von einer andern Hand, die auch die BU. 19' 21 geschrieben hat. Sie zeigt ausserordentlich viel Ähnlichkeit mit der des Garlerii, doch wage ich nicht, sie bestimmt als die seine zu erklären. Es ist kaum zweifelhaft, dass Garlerii sich des Andreas Dialogus und die andern Auf- zeichnungen verschaffte, als er 1434 bei dem Reichstag zu Regensburg weilte (vgl. S. 471, Anm. 1). 2: Basel, Universitätsbibliothek. Hs. A. 11. 34. Papier. 2«. 15. Jh. 332 Bll. Sammelbd. mit vielen auf die Husiten- frage und das Konzil zu Basel bezüglichen Schriftstücken, zum grössten Teil von einer Hand geschrieben. Enthält, von jener Hand abgeschrieben, Bl. 261—272 (alt 249-260) den Dialogus. Die Abschrift ist nicht gerade recht gut Eine spätere Hand hat versucht, einzelne verderbte Stellen zu verbessern, doch ohne besonderes Geschick. 3: Paris, Bibliotheque Nationale. Cod. lat. 1510. Papier. 2®. 18. Jh. Abschrift aus der vorigen Hs. Enthält BL 1—33 des Andreas Dialogus. Bl. 1 ist die Signatur der abgeschriebenen Hs. vermerkt: Codex Bibliothecae Basiliensis A. 11. 34. fol. Am Schlüsse der Hs. steht folgendes Zeugnis des Baseler Rates : Nos Consul atque Senatus Reipublicae Basileensis attestamur praesentibus praemissum volumen continens Dialogum de Haeresi Bohemica a folio 1. usque ad folium 33. inclusive, (folgt Aufzählung der übrigen Stücke) ac in BibUotheca R^^ Christianissimi reponendum, de Verbo ad Verbum ex Vetustis Manuscriptis Codicibus papiraceis in folio, qui in BibUotheca publica Academiae nostrae asservantur, optima fide et maxima diligentia fuisse descriptum. In cuius rei fidem, re omni cognita et explorata, haecce a Secretario nostro subscribi sigilloque nostro maiori corroborari iussimus. Die 28. Junii Ao. 1724. 4: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 26433. Papier. 2«. 18. Jh. ünfoliiert. Aus PoUing. Enthält unter andern, meist den Augustinerorden betreffenden und von dem bekannten PoUinger Kanoniker und späteren Münchener Hofbibliothekar Gerhoh Steigenberger (f 1787) aus Hss. fran- zösischer Bibliotheken abgeschriebenen Stücken den Dialogus in Abschrift aus der vorher angeführten Hs. der Bibliotheque Nationale zu Paris. Der Abschreiber fügt am Schluss mit den Worten: Ad ffnem codicis habetur Attestatum Reipublicae Basileensis hiis verbis: Nos Consul etc. die in jener Pariser Hs. enthaltene Bestätigung des Baseler Rates bei, die wir oben an- geführt haben. Zuletzt unterschreibt er ; G. St. C. R. P. (d. h. Digitized by Google - CXI - Oerhohus Steigenberger canonicus regolaris PoUingensis) Parisiis 25. Martii 1763. und Dotiert die Signaturen der beiden Hss. : Cod. Bibl. Basil. Signatur A. IL 34. foL, und: Cod. Bibl. Beg. Paris, sig. 1510. 5: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 2889. Sammelbd. Aus Aldersbach. Papier. 2^. 97 Bll. 15. und 16. JL Enthält Bl. 1 — 11, von einer Hand des 16. Jhs. ge- schrieben, den Dial. des Andreas unter der Überschr. : Djalogus in negocio Eatholicorum et Hussitarum. Da der gedruckte Hss.-£jitalog den Namen des Andreas als Verfassers weder im Text noch im Register nennt, entging mir die Hs. und wurde mir erst nach Drucklegung des Teztes bekannt, so dass ich die Lesarten, die allerdings ohne Belang sind, nicht mitzuteilen in der Lage war. Das Compendium de condicione civitatis Ba- tisponensis et de diversis haereticis ist ungedruckt Den Titel setze ich aus den Worten der Vorrede dem Inhalt des Ganzen entsprechend zusammen. Oefele 1, 10 hatte ihn sich ähnlich gestaltet : De ortu et conditione civitatis Batis- ponensis et de variis haeresibus. Da das ganze Compendium nahezu vollständig Auszug aus der A. Chr. ist, werden in dieser Ausgabe zur Kennzeichnung des Inhalts nur die Überschriften der einzelnen Abschnitte und die wenigen ursprünglichen Stellen, die nicht in der A. Chr. enthalten sind, mitgeteilt. Einige aus Eusebius und Isidorus von Sevilla geschöpfte Stellen, die ebenfalls nicht in der A. Chr. sich finden, sind nicht abgedruckt. Wir haben von dem Compendium zwei Hss.: 1: München, k. Universitätsbibliothek. Cod. Ms. 672 in 2 ®. Papier. 354 Bll. Sammelbd., von vielen verschiedenen Händen geschrieben. Stammt anscheinend aus Begensburg, da das letzte in dem Band enthaltene Stück (BL 328) überschrieben ist: Exemplar subscriptorum reperies in Ubraria capituli ecclesie Batisponensis. Oberflächliche Inhaltsangabe bei Wahl S. 22. Bl. 308 — 324 des Andreas Compendium, von einer Hand des 15. Jhs. sehr schlecht geschrieben, so dass einzelne Stellen schlechterdings unverständlich bleiben. 2: München, k. Hof- und Staatsbibliothek. Clm. 27070, oben S. LX.X.Vni beschrieben. Enthält Bl. 84—100, auch von F. Franziskus Orienewalt 1612 und zwar ofiEenbar aus der vorigen Hs. abgeschrieben, das Comp, unter dem Titel Excerpta quaedam de chronicis summorum Bomanorum pontificum ac iinperatorum et praecipuo in Alemannia et civitate nostra Ba- Digitized by Google - cxn - variae Ratispona. Vgl. Kobolt, Baier. Gelehrtenlexikon, Er- gänzungen S. 12, wo diese Excerpta und das Comp, (de ortu civ. Ratisp.) falschlich als zwei verschiedene Werke angesehen werden. Die im Anhang unter Nr. I folgenden Aufzeichnungen sind allein in Cod. lat. 1503 der Pariser Nationalbibliotfaek erhalten (s, dessen Beschreibung oben S. CX). Gedruckt wurden sie von Birk in den Monumenta conc. gen. sec. XV., Bd. 1, XVn. Aus dem ersten Satze dürfte der Schlass zu ziehen sein, dass die Aufzeichnungen sich an den Dialogus des Andreas anschlössen, wie hier in der Abschrift, wahrscheinlich schon in der Urschrift des Andreas, aus der sie Aegidius Carlerü, Dekan von Gambrai und Gesandter des Baseler Konzils, von dessen eigener Hand ein grosser Teil der Hs. stammt, abschreiben liess, wohl 1434, als er dem Reichstage zu Regens- burg beiwohnte. Aus dem ersten Satz geht zugleich unzweifelhaft hervor, dass Andreas der Verfasser ist. Aber der Text enthält eine Reihe von Zusätzen, die ein anderer gemacht hat, der die zu Grunde liegenden Aufzeichnungen auch kritisiert. Er zählt z. B. S. 700, 24 die Feldzüge nach Böhmen in anderer Weise. Es lässt sich nicht mit Sicherheit erkennen, welche Teile dessen Eigentum sind, doch dürften, abgesehen von kleinen Ab- änderungen, als solches zu bezeichnen sein: S. 700,24 — 26; 701,12—21; 702,31—703,5; 703,19fF. Birk erachtete ohne Weiteres als deren Urheber Carlerii; doch möchte ich lieber annehmen, dass die Änderungen von dem (Carlerii allerdings sehr nahestehenden) Schreiber herrühren. Jene Textesteiie, welche sicherlich Eigentum des Andreas sind, berühren sich mit dem Text der Forts, der A. Chr., an einer Stelle auch mit jenem der Forts, der B. Chr. Dabei enthalten sie gegenüber diesen Texten einzelnes Neue. Der Schlussabschnitt stammt sicher nicht von Andreas. Er ist später geschrieben als die vorher- gehenden Teile, und besonders der Hinweis : ut patet in sequen- tibus (S. 703,32), d. h. in des Aegidius Carlerii über de legationibus etc. ist ein Beweis, dass in der Hs. letzterer schon eingetragen war, als jene Bemerkung geschrieben wurde. Bezüglich der im Anhang unter Nr. II — V mitgeteilten Stücke vgl. oben S. XXIX, XXXVI, XXXII u. LXXXXVI. Ich komme zu den dem Andreas zugeschriebenen Fun- dationes monasteriorum Bavariae.^ Wir besitzen ^ Bei Aretin, Literär. Haiidbach 1,142 wird dem Andreas noch folgendes Werk zugeschrieben: De sacramento altaris sab utraque specie 1460, und als Quelle für die^e Angabe beigesetzt: Theoph. Sinoeri Thes. Digitized by Google - cxm — von den Gründungsgeschichten bayerischer Klöster, welche Freher als ein besonderes Werk des Andreas der Ausgabe der B. Chr. angefügt hat/ zwei Hss., die eine auf BI. 97— 116' des Cod. bist fol. 5 der Ständischen Landesbibliothek in Kassel, die andere auf Bl. 1—55' des clm. 351. Im NA. 23, 248 ff. habe ich eingehend und, wie ich annehmen darf, überzeugend nachgewiesen, dass die zweite eine von Hartmann Schedel aus der ersten gefertigte Abschrift ist. Und zwar ist die Abschrift vollständig und sehr getreu. Auf BI. 56 schliesst sich folgendes Schlusswort an: Que deinceps post obitum Alberti regis Ko- manorum sub Friderico HI. Romanorum imperatore ac Maxi- miliano Bomanorum rege peracta sunt ab anno 1440. usque ad annum presens 1501. et mutaciones monasteriorum in Bavaria ac idiis locis, cum Prul monasterium prope Ratisponara, in quo ordo S. Benedicti militabat ac nunc Cartusienses in- habitent, hec varia gesta temporum cronice et libri annales ac posteri scriptores clare edocebunt. Lege foeliciter. HA. S. Wir ersehen daraus, dass Schedel jene Abschrift 1501 fertigte, und dürfen vielleicht aus der auffälligen Erwähnung des Karthäuserklosters Prül schliesseo, dass seine Vorlage, also der jetzige Kasseler Cod. bist. fol. 5, dessen Herkunft nach gütiger Mitteilung der dortigen Bibliothekdirektion nicht festzustellen ist, sich damals in Prül befand.^ Bemerken möchte ich, dass auf Bl. I der Kasseler Hs. eine Zeile, die vermutlich eine alte Eigentumsnotiz war, durch Tintenstriche vollkommen zerstört wurde. Dagegen steht in der Ecke des Blattes eine zweite alte Bemerkung, nämlich: Ex bibl* Gassari. Ich zweifle nicht, dass hierunter der Augsburger Arzt und Geschichtschreiber Achilles Pirmin Gasser (Gassarus) zu verstehen ist, der 1572 seine Annales civitatis et reipublicae Augsburgensis schrieb und 1577 starb. Vgl ABB. 8, 396. Vielleicht kam die Hs. aus dessen Bibliothek in Frehers Besitz; denn höchstwahrscheinlich hat Freher seine Ausgabe nach der Kasseler Hs. gemacht. Oefele 1, 10 stellte fest, dass Hss. der Klostergründungsgeschichten des Andreas von Begensburg selten seien. Ihm seien nur zwei bekannt geworden. Die eine der beiden ist nach Oefeles Beschreibung die Schedeische Abschrift in clm. 351, bezüglich der andern gab Oefele an, dass sie in dem Katalog der Mondseer Hss. im zweiten Teil der Mantissa chronici Lunaelacensis bipartita Bibl. Letzteres Buch bietet keinen Anhaltspunkt. Die ganze Angabc acheint auf Irrtiun zu beruhen. * Sie wurden daraus abgedruckt bei Kuen, OoUectio etc. 2, 209. ' Über Schedels Beziehungen zu Prül s. Oefele 1, 654. Qaellen UDd Eroerterungen N. F. I. VI 11 Digitized by Google - CXIV - (1769) verzeichnet sei. Diese Hs. ist, wie ich NA. 24,707 nachwies, der heutige Cod. 3520 der k. k. Hofbibliothek "Wien (aus Mondsee = Lunael. in q. 59), der jedoch keineswegs die dem Andreas zugeschriebenen Klostergründungsgeschichten enthält, sondern jene älteren ca. 1388 entstandenen Fundationes monasteriorum Bavariae, denen ich NA. 24,671 — 717 eine eingehende Untersuchung gewidmet habe. Wie in Freher» Ausgabe lautet in der Kasseler Hs. die Überschr.: Sequantur certe hystorie fundacionum nonnullorum insignium monasteriorum per partes Baioarie. Et primo de monasterio S. Emerami Ratis- pone. Der Text schliesst: Item eodem anno circa festum S. Augustini Anna uxor Alberti ducis peperit filium secundum nomine Brnestum, also genau so wie die A. Chr. des Andreas. Und vergleichen wir — wozu dieser Schluss auffordert — die Gründungsgeschichten mit der A. Chr., so ergiebt sich, dass die Gründungsgeschichten nur ein Auszug aus des Andreas Chr. sind. Anscheinend in der bestimmten (im Titel ausgesprochenen) Absicht, die Gründungsgeschichten bayerischer Klöster zusammen- zustellen, begann jemand die betreffenden Teile der Chr. des Andreas auszuschreiben, wobei er sich im Anfang in Ver- folgung jener Absicht auf eben jene Stellen beschränkte. Je weiter die Auszüge fortschritten, umsomehr uahm der Ex- zerpierende auch Abschnitte auf, die keine Beziehung auf bayerische Klöster haben, und schliesslich war er so im Eifer des Schreibens, dass er fiEtst die ganze Forts, der Chr. abschrieb. Ein Kap. ist am Anfang enthalten, das nicht Eigentum des Andreas ist, nämlich jenes (Freher S. 178—185): De institucione monasterii Althahensis Inferioris ex vita S. Godehardi et ex cro- nicis ac privilegiis ecclesie. Dieses verhältnismässig umfangreiche Stück ist nichts anderes als Hermanns von Niederaltaich Aufzeichnung De institutione monasterii Altahensis und lässt vielleicht auf Niederaltaich als Entstehungsort jener Exzerpte schliessen. Ein weiterer Zusatz findet sich zum Jahre 1431 nach der Geschichte von der altera Circo zu Rom, mit Nota Simile bezeichnet, nämlich eine Stelle aus Yincenz' von Beauvais Speculum historiale 2,95. Alles Andere ausser diesen beiden Zusätzen ist Eigentum des Andreas. In Frehers Ausgabe erscheinen die Auszüge nicht in der Form, die sie in den Hss. haben. Denn Freher Hess die Teile, die schon in der im Druck vorangehenden Verineigung der A und der B. Chr. enthalten waren, weg und druckte nur die Gründungsgeschichten der Klöster ab. Diese Absicht führte er aber nicht ganz genau durch, und so sind bei den eigentlichen Gründungsgeschichten Digitized by Google — CXV — doch noch eine Beihe von Stellen geblieben, die in keiner Be- ziehung zur Geschichte bayerischer Klöster stehen. Dadurch, dass Freher nicht die vollständigen Exzerpte, wie sie in den Hss. enthalten sind, abdruckte, geschah es schliesslich, dass Oefele, als er clm. 351 antersuchte, in dieser Hs. viel mehr vorfand, als bei Freher gedruckt war. In der Annahme be- fangen, dass das angebliche Werk des Andreas genau wie im Freher'schen Druck beschaffen, war, hielt er anscheinend die Teile, die er mehr &nd, für fremde Zuthaten und druckte sie als Breve Chronicon Bavariae ab anno 1156. ad. a. 1410. in seinen SS. 1,654 f. ab. Merkwürdigerweise kam er nicht auf den Gredanken, dass auch jene Zusätze von Andreas stammen könnten, scheint vielmehr den Autor infolge der Schlussschrift Scbedels im Kloster Prül vermutet zu haben, und auffallender- weise verfolgte er die Zusätze nur so weit, als Frehers Kloster- geschichten reichen, ohne sich um die Forts, zu kümmern, die ihn vielleicht hätte veranlassen müssen, das Oanze mit der A. Chr. des Andreas zu vergleichen. Einen Fortschritt in der Erkenntnis des Inhalts von clm. 351 machte Wilhelm Meyer in der 2. Auflage des gedruckten Münchener Hss.-Kataloges, indem er feststellte, dass „fast" alle von Oefele als Breve Chronicon herausgegebenen Notizen aus des Andreas A. Chr. ausgezogen seien. Dieser umstand und die chronologische Anordnung der Fundationes beweise, dass ein Exzerpt ex opere historico maiore vorliege, wie Meyer etwas unklar sagt Über die Forts, konnte Meyer, da er die Forts, der A. Chr. nicht kannte, die übrigens im Eccard 'sehen Druck gegeben war, nur eine Über- einstimmung mit clm. 338, Bl. 105—125 und mit der von Freher gedruckten Forts, der B. Chr. feststellen, wobei in clm. 338 umfangreichere, in clm. 351 kürzere Auszüge aus dem von Freher herausgegebenen Werk des Andreas vorlägen. Unsere Ausgabe hat uns schon oben erkennen lassen, dass in clm. 338, BL 106 — 126 die reine Forts, der A- Chr. enthalten ist und die B. Chr. dabei nicht in Betracht kommt. Auch die Forts, in clm. 351 ist nicht aus der B., sondern aus der A. Chr. ent- nommen, kurz, was Freher als Oründungsgeschichten des Andreas, was Oefele als Breve Chronicon herausgegeben und zwar dessen ganz^ Inhalt, was Meyer als Auszug aus der B. Chr. des Andreas bezeichnet hat — alles zusammen ist ein Auszug aus des Andreas A. Chr., und wir haben weder in dem Oefele'schen Breve Chronicon noch in den Freher'schen Historiae fiindationum selbständige Werke zu erblicken. Nun bleibt noch eine Frage : Sind jene Auszüge, die sicher in der Absicht VIII* Digitized by Google — CXVI — geschahen, bayerische E^lostergründangsgeschichten zusammen- zustellen, von Andreas selbst seinem Gesamtwerk entnommen worden oder nicht? Was dafür sprechen könnte, wäre nur der Umstand, dass an einzelnen Stellen, an denen Andreas in der A. Chr. von seiner eigenen Person und seiner Zeit u. s. w. spricht, die persönlichen Ausdrücke in dem Auszuge beibehalten sind. Vieles jedoch spricht dagegen. Niemand vor Preher, besonders nicht Andreas selbst oder des Andreas Nachfolger in der chronikalischen Behandlung der Geschichte Bayerns, macht irgend eine Mitteilung von einer durch Andreas an- gelegten Sammlung von Fundationes. In der Kasseler Sammel-Hs. sind die Fundationes mit der B. Chr. nur zuf&llig vereinigt Diese Auszüge sind aus der vollendeten mit Fortsetzung versehenen A. Chr., also 1438 oder darnach, gemacht. Sollte Andreas seine historlograpbische Thätigkeit nicht besser beschlossen haben als mit jenen Auszügen, die unbeholfen in der Anlage, voll von Fehlern und Irrtümern in der Ausführung sind? Sollte sich z. B. Andreas folgende Ungeheuerlichkeit zu Schulden haben kommen lassen (Freher S. 174, Z. 4): Anno domini 904. Cristoforus de papatu eiectus factus est monachus et Batispone in medio chori monasterii S. Emerami sepelitur? Die zweite Hälfte dieses Satzes ist dem Abschnitt über Ludwig das Eind entnommen und bezieht sich auf diesen! Schon diese eine irrtümliche Vereinigung zweier Stellen genügt, um die Arbeitsweise des Exzerpierenden zu kennzeichnen; doch findet sich noch eine ganze Reihe von Stellen, die gedanken- loses Exzerpieren beweisen, wie man es dem sorgtSltigen Andreas nicht zutrauen darf.^ Wären wohl Verweisungen stehen geblieben wie: in pagina pontificum vide, u. a.? Eine Anzahl von Stellen, an denen Andreas. in der A. Chr. in der Ich-Form spricht, fehlt im Auszug. Ein Teil davon fehlte auch schon in der Vorlage, aus der die Exzerpte gemacht wurden. Diese Vorlage war, wie die Lesarten und besonders jene Auslassungen selbst beweisen, eine Hs. der Klasse C, zu der, wie ich glaube, Andreas nicht in persönlicher Beziehung steht. Sicherlich würde Andreas eine Hs., die sein Werk bereits verstümmelt enthielt, nicht zur Grundlage eines neuen Werkes genommen haben. Aber der Ausdruck „Werk*^ ist zu gut für jene Auszüge, und wenn man alle vorher angeführten ^ Z. B. darf deshalb auch nicht behauptet werden, wie M. Boic. 11, 341 geschah, Andreas setze die Grandung Mettens in das J. 801. Die Stelle, auf Grund deren dies behauptet wurde (Freher 8. 187, Z. 18), entstand durch falsche Vereinigung zweier getrennter Stellen seitens des Exzerpierenden. Digitized by Google - CXVII — Merkmale berücksichtigt, wird man kaum mehr Andreas für den Exzerptor halten, geschweige denn jene Auszüge noch länger einer besonderen Stelle in der Literaturgeschichte würdigen. Da in der Kasseler Eb. jene Historiae erst zwischen 1495 und 1501 geschrieben sind (s. meine Ausführungen NA. 23,257) und wir keine ältere Hs. kennen, möchte ich die Entstehung der Auszüge erst in die 2. Hälfte des 15. Jhs. verlegen. Dass man auch nicht Veit Arnpeck als den Exzerptor betrachten darf, wie eine handschriftliche Bemerkung in der Kasseler Hs. unter Hinweis auf Pez, Thes. 3, XXY thun möchte, habe ich in meiner Abhandlung: Über die Schriften des bayerischen Chronisten Veit Arnpeck S. 97 ausführlich dargethan. Ein ähnlicher Auszug aus der A. Chr. wie die Fundationes monasteriorum ist eine in clm. 2936 (aus Altumünster), Bl. 3, clm. 9503 (aus OberalUich), Bl. 237 und clm. 17541 (aus Schlehdorf), Bl. 52 enthaltene Zusammenstellung der Persecutiones Christianorum. Diese Zusammenstellung, die in allen 3 genannten, sämtlich dem 15. Jh. angehörenden Hss. in Verbindung mit dem oben S. XXXXIX behandelten Traktat De ducibns Bavariae Yorkommt, ist sicherlich dem Compendium de condicione civitatis Ratisponensis et de diversis haereticis des Andreas entnommen. In den kurzen Abschnitten über die einzelnen Verfolgungen sind die Quellen des Andreas in der A. Chr., Eusebius, Ekkehard, Flores und Martinus, ganz wie bei Andreas so vereinigt und verbunden, dass nicht anzunehmen ist, es liege hier etwa eine Quelle des Andreas vor. Den Schluss bildet ein Auszug aus einem Zusatz, der nur in der vom Handexemplar des Andreas stammenden Hs. B 1 der A. Chr. (in den S. 9, Anm. 1 erwähnten Abschnitten) enthalten ist und auch im Compendium vorkommt. Dass die Zusammenstellung der Persecutiones von Andreas selbst gemacht sein könnte, ist eine Möglichkeit, die ich nicht in Abrede stellen will. In der bayerischen Literaturgeschichte des 15. Jhs. erscheint ein Andreas Bavarus, den man mit Andreas von Regens- buig zu identifizieren gesucht hat. Man hat von jenem Andreas Bavams ein paar Briefe, die zur Geschichte der deutschen Frührenaissance nicht uninteressant sind. Den einen an den Eichstätter Domherrn Albrecht von Eyb hat Herrmann in der Germania 33,499 veröffentlicht, der andere findet sich, von Hartmann Schedels Hand geschrieben, in clm. 504, Bl. 1. In lateinischen Yersen an den Bischof Johann von Eichstätt ge- richtet, fordert die Epistel diesen zur Friedens Vermittlung auf; Digitized by Google — CXVIIl — der Brief wird darnach in die Zeit kurz vor oder nach 1460 gesetzt. Am Schluss nennt sich der Verfasser: Andreas Ba- varus secretarius ducalis. „Trotz eingehender Nachforschungen in den k. bayerischen Archiven^' konnte Herrmann keine Per- sönlichkeit jenes Namens ermitteln. Herrmann bezeichnete es als naheliegend, dass man an Andreas von Begensburg denken könnte, aber schliesslich glaubte er doch nicht an die Identität unseres Chronisten mit dem Andreas Bavarus. und dies Besultat seiner Untersuchung ist sicher richtig. Nur in einem Punkt seiner Forschungen muss ich widersprechen: er machte darauf aufmerksam, dass ein urkundlicher Beweis vorhanden sei, wonach der Chronist Andreas noch 1450 am Leben war. In einer Urkunde des Klosters Schönthal (M. Boic. 26, 61) vom G. Aug. 1450 erscheint: Andreas Predicator Cenobii firatnun Augustinensium Batispone, als Yidimuszeuge. Dazu sagt Herrmann: „Es ist doch mindestens sehr wahrscheinlich, dass dieser Andreas der Geschichtschreiber ist: wir müssten sonst annehmen, dass das gleiche Kloster zur gleichen Zeit zwei Brüder namens Andreas besass, die durch ihre Bildung eine hervorragende Stellung einnahmen'^ Dabei übersieht Herrmann, dass Begensburg ausser dem Stifte der regulierten Chorherm vom h. Augustinus zu St Mang, dem der Chronist Andreas an- gehörte, noch ein anderes Augustinerkloster, das der Augostiner- eremiten, besass. Und auf einen Angehörigen dieses Klosters passt die Titulatur in jener Urkunde weit eher als auf einen Augustinerchorherm, dessen Kloster in einer offiziellen Urkunde nicht mit cenobium fratrum Augustinensium, sondern canoni- corum regularium ordinis S. Augustini bezeichnet worden wäre. Nennt sich doch auch der Chronist Andreas überall da, wo er von seiner Zugehörigkeit zum Orden des h. Augustinus spricht, canonicus. Es ist also höchstwahrscheinlich, dass der 1450 vorkommende Prediger Andreas dem Begensburger Kloster der Augustinereremiten angehörte. Von dem Chronisten Andreas aber gilt, was ich oben 8. XII gesagt habe. Die — übrigens ziemlich unwichtige — Frage nach der Persönlichkeit des Andreas Bavarus bleibt offen. Aber sicherlich kann auch nach meinen Forschungen von einer Identität jenes Mannes mit Andreas von Begensburg durchaus nicht die Bede sein. -o-e«o- Digitized by Google Verzeichnis der abgekürzt eitierten Werke und sonstiger Abkürzungen. A D B. = Allgemeine Deutsche Bio- graphie. Altmann, Bee. = Regesta im- perii XI: Altmann, Die Ur- kunden Kaiser Sigmunds. Bd. 1 (1410—1424). Bd. 2 (1424—1437). Innsbruck 1896—1900. Archiv = Archiv der Gk«ellschaft für ältere deutsche Greschichts- kunde. Bezold = Bezold, König Sigmund und die Reichskriege gegen die Husiten. 3 Abteilungen. München 1872. 1875. 1877. d'Achery = d'Achery, Veterum Scriptorum Spicilegium. Döllinger =. DöUinger, Beitrage zur politischen, kirchlichen und dulturgeschichte der sechs letzten Jahrhunderte. Bd. 2 : Materialien z. Gesch. d. 15. u. 16. Jhs. Regens- burg 1863. Eccard = Eccard, Corpus histori- cum medii aevi. 2 Bde. Lipsiae 1723. Finke, Acta = Finke, Acta CJon- ciliiConstanciensis. Bd.l. Münster i. W. 1896. Finke, Forschungen = Finke, Forschungen und Quellen zur Oe- schichte des Konstanzer Konzils. Paderborn 1889. Forschungen = Forschungen zur Deutschen Greschichte. Fr eh er = Andreae presbvteri Ratisponensis Chronicon de duci- bus Bavariae ed. Freher. Amberg 1602. Freyberg = Freyberg, Sanmilung lustoriscner Schriften und Ur- kunden. 5 Bde. Stuttgart u. Tübingen 1827—1836. Gemeiner = (jremeiner, Regens- burgische Chronik. Bd. 1—3. R^ensburg 1800. 1803. 1821. Gerson = Gerson, Opera omnia ed. Dupin. Graesse = Jacobi a Voragine Le- fenda aurea reo. Graesse. Ed. 2. apsiae 1850. Haeutle = Haeutle, Genealogie des erlauchten Stammhauses Wittelfibach. München 1870. Harduin =. Harduin, Acta Con- ciliorum. He feie = Hefele, Concilienge- schichte. Bd. 7. Freiburg i. B. 1869/74. Bd. 6. 2. Aufl. bes. v. Knoepfler. 1890. Höfler = Höfler, Geschicht- schreiber der husitischen Be- wegung in Böhmen. Teil 1—3. In Fontes rerum Austriacarum, Abt. 1, Bd. 2 (1856). 6 (1865). 7 (1866). J a n n e r = Janner, Greschichte der Bischöfe von Regensburg. 3 Bde. Regensburg 1883—1886. Mansi = Mansi, Sacrorum Con- ciliorum Nova et Amplissima Collectio. MB. = Monumenta Boica. MG. = Monumenta Germaniae historica. NA. = Neues Archiv der Gresell- schaft für ältere deutsche Ge- schichtskimde. Oefele = Andreas Felix Oefele, Rerum BoicarumScriptores. 2Bde. Augsburg 1763. Palacky = Palacky , Urkundliche Beiträge zur G&schichte des Hu- fiitenkrieges vom Jahre 1419 an. 2 Bde. Prag 1873. Digitized by Qoo^(^ - cxx - Palacky, Documenta=Palacky, Documenta Mag. Joannis Hus vitam . . . illustrantia. Prag 1869. Pastor = Pastor, Geschichte der Päpste. Bd. 1. 3. und 4. Aufl. Freiburg i. B. 1901. Pez, Thes. = Pez, Thesaurus Anecdotorum Novissimus. Baynaldus = Raynaldus Annales ecclesiastici. Beg. siehe Altmann, Reg. Reg. Bo ic. = Regesta sive Rerum Boicarum Autographa. R i e d = Ried, Codex chronologico- diplomaticuB episcopatus Ratis- bonensifi. 2 Bde. Regensburg 1816. Riezler = Riezler, Geschichte Baiems. Bd. 1—3. Gotha 1878. 1880. 1889. RTA. = Deutsche Reichstagsakten. Schm. = Schmeller, Bayerisches Wörterbuch. 2. Ausg. bearb. v. Frommann. 2 Bde. München 1872/7. Souchon (ohne Bandzahl) = Souchon, Die Papstwahlen von Bonifaz VIII. bis Urban VI. und die Entstehung des Schismas 1378. Braunschweig 1888. Souchon 1. 2. = Bouchon, Die Papstwahlen in der Zeit des grossen Schismas. 2 Bde. Bratm- schweig 1898. 1899. SS. = Scripiores. V. d. Hajdt = von der Hanlt, Constantiense Concihum. VO. = Verhandlungen des hi^xo- rischen Vereins von Oberpfak und Regensburg. Walderdorff = Graf v. Walder- dorff , Regensburg in seiner Ver- gangenheit und Gegenwart. 4. A. Re^sburg 1896. Windecke = Eberhart Windeckes Denkwürdigkeiten zur Gcechichte des Zeitalters Kaiser Si^mund^. Hsg. V. Altniann. Berlin 1893. Würdinger = Würdinger, Kriegs- geschichte von Bayern. Bd. 1. München 1868. A. Chr. (Allgemeine Chronik) oder Chr. g. (Chronicon generale) = Chronica pontificum et imp«%- torum Romanorum. B. Chr. (Bayerische Chronik) oder Chr. b. = Chronica de principi- bus terrae Bavarorum. add. = addidit, addideruot corr. = correxit. om. = omisit, omiserunt Druck von J. P. Himmer in Augsburg. Digitized by Google Chronica pontifieum et imperatorum Romanorum. Quellen and Eroerterongen N. F. I. 1 Digitized by LjOOQ IC Digitized by Google Dominus n oster Jesus Christus unigenitus dei filius, quando venit plenitudo temporis, missus est ab arce patris natus orbis conditor atque ventre virginali caro factus prodiit deditque secundum ordinatissimam distribucionem temporis 5 maiora precepta populo, quem caritate iam liberare convenerat, instruxit exemplis, docuit verbis, precipue sanctos apostolos. Et quamvis in omnem terram et in fines orbis terre sonus predicacionis sanctorum apostolorum exierit, tamen, ut ad noti- ciam nostram clarius pervenirent, verba sue saluberrime doctrine 10 nobis per sanctos ewangelistas et doctores in scripturis enarravit Proinde ego frater Andreas litteratorum humiliumque minimus, professus monasterii S. Magni confessoris in preurbio Eatispone, ordinis B. Augustini canonicoram regularium, considerans et mente revolvens, quia memorie digna litteris sunt mandanda, 15 presertim quia nos materiales homines aliorum "vita magi- stramur et dirigimur — nam malorum hominum casibus ad fugam terremur viciorum et hominum bonorum exemplis tam- quam quibusdam speculis tersis et politis ad sectandum mores f elices feliciter excitamur — , ideo ea,que temporibus meis et precipue 20 in concilio Constanciensi acta sunt, scDicet ab anno domini 1405., ^ j{'^^^ quo in ebdomada penthecostes in Eystavia ordinatus sum pres- biter, ut ad maiorem noticiam perveniant et ad meam potissime utilitatem quamvis ignoranter, tamen affectanter conscribere curavi. Preterea quia non est bonum, quod non pulchrius 25 elucescat, si plurimorum noticia fuerit conprobatum, et bonum, quanto communius, tanto divinius, cronicas antiquorum usque ad tempora Johannis XXII. et Ludwici IV. imperatoris Roma- norum et Bavarie ducis exfloravi, cetera vero quedam ex diversis coUegi, quedam, sicut ex relacione virorum fide dignorum accepi, 30 usque ad tempora Martini pape V. et Sigismundi regis Bomanorum fideliter conscripsi et fidelius iuxta ingenii mei parvitat^m in hanc formam redegi. Et ab ipsa sapiencia, que est Christus, attingens a fine usque ad finem fortiter et disponens omnia suaviter cepi ordiri hoc ordine, ut tempus nativitatis 35 summi pontifids et regis Jesu Christi ac deinde Bomanos 1* Juni 7.— 13. Digitized by Google — 4 — pontifices in columpna* prima et Bomanos imperatores coo- temporaneos, ut clarius elucescant, ad modum figure scolastice hystorie ex opposito in columpna ^ altera in circulis rubeis * describam, eos vero pontifices, qui in numero pontificum Boma- norum non ponuntur, preter Linum et Cletum in circulis nigris, & similiter^ imperatores, qui in numero imperatorum non ponuntur, in circulis nigris et aliquando non geminatis causa discrecionis ponendo, tempora sanctorum et virorum illustrium ac cetera quedam digna memoria ad modum rivulorum secus alv^eum decurrencium annotando. Fateor tamen cum Johanne Andree 10 in Jeronimiano» libro 4. in prohemio, quod exflorare libros, licet Sit utile, non tamen subtile. Scio namque ex preferen- dorum vel referendorum omissione facile me posse reprehendL Sed gaudeo, quia, sicut adversarius veritatis® vinci non potero, ergo semper sicut discipulus benivole edoceri desidero. Noverit 15 ergo lector, quod mee mentis intencio est nomina pontificum et imperatorum Eomanorum ac ceterorum simpliciter, ut in cronicis invoni, describere, non singulorum opiniones ac di- versitates determiaare. Cum enim proprio mentis cogitacionem sermo non explicet et periculosum sit de alterius animo 20 iudicare, quanto magis periculosius est, singulorum doc- torum' ac verborum investigare ac proferre racionem. Ideo opus subsequens in nomine eins, qui est Alpha et 0, princi- pium et finis, dominus deus, aggrediens omnibus hoc opus pie visuris, audituris aut lecturis correccioni pieque memorie recom- 25 mendo. De hystoricis autem varia dicentibus scribit Tsidorus ethimologiarum libro 15. capitulo 1. rubrica de civitatibus sie dicens: De auctoribus conditarum urbium pleromque dissensio invenitnr, adeo ut De urbis quidem Borne origo possit diligenter agnoscL Nam 8alu8tiu8 dicit : Urbem Eomam, sicuti ego accepi, condidere atque habueie 30 in inido Troiani et cum hiis Aborigines. Alii dicunt ab Euandro» secon- dnm quod Virgilius: Tunc rex Euandrus Bomane conditor ards, alii a Bomulo, ut Enuius: Huius nata anspiciis illa inclita Borna. 35 Si igitnr tante dvitatis certa racio non apparet, non mimnii ai in aliaruni opinione dubitatur, unde nee hystoriooe nee commentatoies varia dicentes imperitis condempnare debemus, quia antiquitas ipaa creayit errores. Hec Ysidorus. » vel pagina klein übergeschrieben AI., im Text A 2., vor columpna 40 im Text, aber durchstriche^i B 1. *> vel pagma klein übergesekrieben A 1., im Text A 2. B 1. « rubris B 1. ^ similiter — nigiis om. C 7. « om. A3. ^ doetonim eorr. dietonun B 1. ^ imperite B 1« 1 Des berühmten Bechtsgclehrten Johannes Ändreae Werk Hierony- mianus divi Hieronymi vitae, mortis, prodigiorum, dictorum ae scriptorum 45 exflorcUümes perstringens. Qedr. {Basel) 1514. Obige Stelle Bl. LVm. Digitized by Google — 5 — Incipit pagina pontificum. (Jesus GhriBtas nascitnr.) Anno a creacione mundi sive ab Adam^^. 5199. secundum metram: Ante Jesum duo C minus uno milia quinque, 5 ab nrbe condita 752., indiccione 3., anno 42. regni Octaviani Cesaris Augusti, anno regni Herodis 30. , universo orbe pacato nocte dominice diei Jesus Christus Mart. ex Maria yirgine in Betlehem Jude nascitur. Testimonium Josephi hystoriographi de Christo libro 18. iudaice antiquitatis: Fuit hüs temporibus Jesus sapiens vir, si tarnen virum eum nominare fas 10 est. Erat enim mirabilium operum effector et doctor eorum, qui libenter audiunt, que vera sunt, et multos quidem Judeorum, multos eciam ex gentibus sibi coniunzit. Christus hie erat. Huno accusacione primorum nostre gentis Yirorum cum Pylatua in crucem agendum^^ decrevisset, non deseruerunt eum hü, qui ab^ inicio eum dilexerant.*^ Apparuit enim eis 15 tercia die iterum yiyus, secundum quod divinitus inspirati prophete vel hec vel alia de eo innumera miracula futura esse predixerant.<^ Sed et in hodiemum diem Christianorum, qui ab ipso nuncupati sunt, et nomen perseverat et genus. Hec Josephus. Incipit pagina imperatbrum. 20 Anno igitur ab urbe Boma condita 705. per Gaium Julium Bomanum inoepit imperium, qui regnavit annis 5. Hie Julius primus monaichaF^. Bomanorum inmediate ante Octayianum Augustum imperavit Bomanis et secundum Ugwicionem dictus est Cesar, quia extractus fuit de " Hug, oeso utero matris 7ei quia f ortiter aiios cedebat in prelio vel quia primo fecit 25 sibi cesariem vel quia cum cesarie' fuit natus, vel a cesos dicitur, quod est elephas, quia in singulari certamine devicit elephantem. EtfuitCesar primus s imperator Bomanus, a quo quilibet imperator dictus est Cesar sicut et Augustus ab Augusto. Hec Ugwicio. In cronica^ satis autentica et antiqua, que habetur in monasterio dicto 30 Prüf ning^ prope Batisponam ordinis S. Benedicti, sie legitur: Ductu illius Julii, qui et Cesar est dictus, 1192 milia hominum^A^. cesa sunt. Quadam tarnen die, quia insolencius^ contra conswetudinem Bomane libertatis agebat, senatu in curia congregato 23 cultris senatoriis confoesus est. Hec ibidem. 35 (Octavianus. Beg. an. 56, vixit an. 80.) Anno a condicione urbis Borne 710. Octavianus Cesar nacione Bomanus, filius Actie sororis Julii Cesaris, regnare cepit regnavitque cum Antonio et Lepido annis 12^^, postea Bolus 44, qui sunt 56. Hie dictus est Octavianus a prima imposicione, Joe. Cesar a Julio Cesare, Augustus ab augmento reipublice, imperator a dig- 40 nitatis honore. Qui ad diferenciam aiiorum regum primo fuit hoc nomine » id est ducendum kkin übergesehrieben A 1. 5., im Text vor agendum eingeklammert B 1. ^ eum ab inico A. ^ dilexerunt B 1. ^ predixerunt A 5., predixerat C. ® ex C. ' id est coma capitis klein iibergesekrieben A 1., im Teod A 2., coma vel capitis cesarie B 1. 45 « prius B 1. C. 2. J» Prufing A 5. Prusing B 1. Prufning C 2. Piüfing A 3. C 6. * id est süperbe vel fortiter klein übergeschrieben AI., süperbe vel fatue im Text eingeklammert vor insolencius B 1. ^ Ekkehards von Aura WeUchroniL Digitized by VjOOQ IC — 6 — Flor, insignitns.* Hie Virgilium Flaccnmqae poetas dilezit et liberalibns stadiig in tantum incubuit. ut nuUus quidem laberetur dies, quin legeret, scriberet yel dictaret. Leges Dovas protulit suo Domine correctas, auxit ornavitqiie Bomam multis edificiis isto glorians diclo: Urbem latericiam reperi, mar- Ekk. moream reünquo. Fuit mitis et gratua et civilis animi, toto corpore 5 pulcher, sed maxime oculis, quorum acies clarissimoram sydenim modo vibrabat. A cuius facie dum quidam miles faciem averteret et inter- rogaretur ab eo, cur ita faceret, respondit : Quia f ulmen oculorum taoram Flor, ferre Don possum. Hudc cives Bomani non hominem, sed deum nominale Mart. volebant. Dicebant enim : Te volumus adorare, quia deus est in te. Si 10 Flor, hoc non esset, non tibi omnia prospere succederent. Sed ipse mortalem se intelligens Sibillam yocavit pro consilio. Que orans in palacio vidit in celo circulum aureum, in quo virgo pulcberrima baiulavit filium puldi- Mart. riorem. Cum autem imperator ad hanc visionem plurimum ammiraretur, Joe. audivit yocem dicentem: Hec est ara oeli.^ Intelligens ergo imx)eratory 15 quod hie puer maior eo esset, ei thura obtulit et deus vocari de cetero Flor, recusayit. Hoc autem palacium in honore S. Marie dedicatum est et usque hodie dicitur S. Maria ara celi. Denique vir iste erga cives clemen- tissimus et in amicos extitit fidissimus. Nee tarnen hie tantus vir vicio caruit. Fuit enim paululum impaciens, leviter iracundus, occulte invidus, 20 palam factio8U8^ dominandi supra modum cupidus, alee lusor studiosos JfaW. et libidini serviens inter 12 catamitos totidemque puellas accubare solitus Ekk. erat. Cumque esset luxuiie serviens, erat tamen eiusdem vidi sevissimus ultor more hominum quorundam, qui in ulciscendis viciis, quibus ipsi vehementer indulgent, accrescunt. Nam poetam Ovidium, qui et Naso, 25 pro eo quod tres libroe artis amatorie scripserat, irrevocabili dampnavit Flor, exilio. Hunc mortuum senatus multis modis censuit honorandumdicens: Utinam aut non nasceretur aut natus non moreretur. Huius anno 27. Quintilius Yarus cum tribus legionibus, id est 20 milibus Bomanorum militum, a Germanis rebellantibus radicitus est deletus. Quam cladem 30 Augustus adeo graviter tulit, ut sepe caput parieti per vim doloris collidens clamaret: Quintüi VarCi legiones redde. ' In cuius victorie^ Signum * Ugwicio: factiosus, id est fictiosus, qui fingit se faoere, ut prosit, facit tamen, ut noceat. Idem: catamitus quidam puer sodomita mit et ponitur pro quolibet am liand A 1. B 1. 35 * id est nobilitatus klein übergeschrieben A 1., im Iket A 2., nobilitatns vel insignitus im Text B 1. ^ dei A 2. ^ Die auf die sogenannten Excerpta ex gaMiea historia sich gründende Sage von einer Römersclüacht bei Äicgsburg und die dabei vorkommenden Nachrichten über die Göttin Zisa (Cixa) sind besonders eitigehend unter- 40 sucJit bei Jakob Grimm, Deutsche Mythologie 1 *, 242 ff, (vgl. auch Zeitsehr. f. dt. Altert. 8, 587. 10, 201. Sch'Onbach, Studien %. Gesch. d. aÜdt, Predigt, 2. Stück, S. 0 in Sitximgsbcr. d. kais. Akad. d. Wiss. Wien, Phil.'Hist. GL Bd. 142), dami von G. G. Mex{/er, Über die Sage von einer Sueven- und Römerschlacht bey Augsburg, im 3. Jahresbericht d. Hist. 45 Ver. im Gberdonaukreise 1837, S. 35 (die in Aussicht gestellte Fortsetxung ist nie erschienen), jedoch ohne dass die obigen xur Sagengeschichte nicht unwichtigen Angaben des Andreas verwertet sind. Auch in der übrigen lAtteratur, die in Weilands Vorrede xu seiner Ausgabe des Eoccerptum ex gaüica historia SS. 23, 385 a/ngeführt ist, und in letxterer selbst blieben sie 50 unbeachtet. Digitized by Google — 7 - adhuc apnd Augastam metropolim Becie in loco, qui dicitur Perleich nomen sortitus a re quasi perdens legionem, grandis acervus in modum montis plenus cada- veribuB prostratorum Bomanorum demonetratur.^ Contra 5 quos rursusDrusus privignus Octaviani Augusti mittitur. Qui gravissimo bello cum Germanie habito ipsos quoque Romano subiecit imperio et nobiles Germanie urbesMogun- ciam et Augustam mutato nomine instauravit. Augusta namque tribus nominibus invenitur appellata. Yocabatur 10 namque Cycza ab ydolo Veneris nomine Cycza de Cypro insula illuc translato, quod in eadem urbe in loco, qui adhuc dicitur Cyczzenberga, ob reverenciam Veneris pro dea colebatur. Unde beatissima martir Affra^ quondam Veneris cultrix precipua de Cypro insula cognoscitur ori- 15 unda. Alio autem nomine Vindelica aduobus fluviis ipsam preterf luentibus, scilicet Vinda et Lico, nominatur, unde et gentes inter eosdem f luvios habitantes Vindelici quando- que Yocabantur. Tercium nomen ei^ Drusus, ut supra dictum est, ob honorem Augusti patris sui Augusta impo- 20 SU it. Huius temporibus Bome sapientes erant insignes Virgilius, Hora-^^ArA*. ciuB Flaccus, Livius, Salustius, Ovidius, Hortensiusc, Athenodorus, Tharseus etc. (Christus patitnr.) Jesus Christus dominus n oster anno incama- cionis sue 33. regnante Tyberio sub Poncio Pylato crucifigitur et die ^ 25 tercia resurgit. (Tyberius I. Beg. an. 23.) Anno dominice incarnacionis 16. Tybe- rius, Libie filius, Augusti privignus, mox gener, postremo adopcione filius, regnare cepit regnavitque annis 23. Hie repentinis responsionibus ^ melior fuit quam premeditatis. Denique delatum a patribus honorem 30 principatus, quem quidem astu perceperat, finxit se abnuere, quid singuli dicerent aut sentirent, atrociter explorans. Que res bonos quosque pessun- dedit. Estimantes enim eum ex animo declinare magnitudinem imperiaiis molestie dum sentencias suas ad eins voluntatem, ut sibi videbatur, promunt, postrema exicia inciderunt. Hie primo aliquamdiu cum mode- Flor. 35 stia' reipublice prefuit presidibus proviuciarum sie scribens: Tributa nnllatenus augeatis. Boni pastoris officium est pecus tondere, non excoriare. Sed paulatim mutabatur in peius. Nam ante sumptum Im- perium prudens ingenio, clarus eloquio, fortunatus fuit in bello. Sed postea resolutis milicie artibus nulla per se bella gerens populum Borna- 40 nom graviter afflixit Filios suos Drusum et Germanicum veneno inter- ^^^ fecit, prefectum suum nova molientem occidit et ex 20 patricüs, quos sibi causa consilii elegit, vix duos incolumes reliquit, ceteros diversis • Cycznberkch A 5. Cyczenberg C 1. 2. Citzenperg C 6. ^ ei nomen C. « Nortensius A. C. Nortensius corr. Hortensius B 1. 45 d tercia die C. « responsibus C. ^ molestia A 5. C. corr. modestia C 6. » Äehnlieh Otto von Freising Chron. 3,3 (SS. 20, 173) und Burchard von ürsperg {SS. 23, 356). ^ Quelle vielleicht des Priors Ädilbert von St. Ulrich xu Augsburg Prolog (13. Jh.) %ur Passio S. Afrae; vollständig gedr. nur in: Oloriosorum 50 Christi eonfessorum Udalrici et Symjterti necnon B. martyris Aphrae kistoriae. Augsburg 1516. Digitized by Qoo^(^ — 8 -- causis necavit. Qualiter Tyberiua Volusianum ad Pylatum pro Jeeu medico adducendo miserit et ipse Tyberius a Veronica ab infiimiUUe gravi curatus fuerit et fidem recipi a Komanis assenserit, require in novo passionali^ de passione domini et de S. Johanne ante portam latinam. 5 Anno effusionis sangwinis Christi pro saiute generia humani Ratispona metropolis Bavarie a Tyberio conditar etTyburnia»* vel, ut quldam dicunt, Tyberina^ nominatur. Ubi advertendum, sicut colligitur ex cronica magistri Oonradi de Monte puellarum canonici Katisponensis 1<> ecciesie, qui fioruit tempore Karoli IV. sereniasimi Roma- ' norum imperatoris et Bohemie . regis, quod quatuor sunt civitates' libertatibus Romanorum principum singulariter pre aliis civitatibuB Christiane religionisdotate liberaliter et exempte, sie quod non recognoscunt sibi dominosneque 15 uUi homini serviunt aut subsunt nisi apostolice auctoritati et imperatorie maiestati. Quarum prima est Roma sita iuxta fluvium, qui Tyberis dicitur, s ecunda est Treverie Sita iuxta fluvium, qui Mosola^^ nominatur, in qua corpus S. Mathie apostoii requiescit, tercia est Oolonia iuxta 30 fluyium Reni situata, quarta civitas est nostra Ratispona in provincia Havarie iuxta flumen, quod Danubius nun- cupatur, fundata et corporibus sanctorum tamquam mar- garitis candidissimis ornata.<^ Versus:* 25 Gaude, Ratispona, super excellencia dona. Concludis duo bis in te gratissima nobis Corpora sanctorum. Sacer est Dyonisius horum In numero primus, Emmerammua laude nee imus, Wolfgangus, Erhardus, neuter medicamine tardus. 3<.> Quatuor istorum precibus necnon aliorum Hie contentorum ducamur ad astra polorum. Hec^ civitas Ratispona septinomia, id est Septem nomina habens, reperitur, quibus ipsa per cronicas claret in libertatibus et iuribus suis. Dicitur enim antiquitus 35 Tiburnia a Tiberio Augusto, qui fündaverat eam. Et dicitur Quadrata, quoniam ex lapidibus quadratis muri • Tiburnia B 1. C. *> Tiberina B 1. C. ^ Molosa A 2. ^ ünde add. C. * Jacobus a Voragine rec. Oraesse S. 223 u. 311, • Zu dem Glauben, dass Regensburg einmal Tiburnia geheissen hctbcy 40 mag wohl eine Stelle in des Eugijppius Vita Severini eap. 21 {ed. Mommsen S. 31) verleitet habefi, in der von Tiburnia, quae est metropolis Norici, die Bede ist. Tiburnia lag aber an der Drau, Regensburg in Rätien. ^ Megenberg hat die Theorie von den vier besonders begnadeten Städten des Reichs offenbar den Oesta Karoli Magni der Regensbttrger 45 Schottenlegende entnommen. Vgl. die Ausgabe der letxteren von LHirrwäehter S. 145 und dessen Ausführungen das. über die sog. Quatemionentheorie, * Ob auch diese Verse aus Konrads von Megenberg Chronik stammen^ ist zweifelhaft, vielleicht aber der weitere Abschnitt über die 7 Naman Regensburgs. Vgl, Einleitung. Die Verse auch NA. 8, 369 und Acta 50 SS. Nov. Tom. 2, 532. ' Zu dem folgenden Abschnitt über die Namen Regensburgs vgl. Wcdderdorff* S. 7—11, Schmeller 2, 71. Digitized by Qoo^(^ eius a principio fandati fuerant vel quia non orbicularem, sed quadratam habebat figuram in ambitu seu circum- ferencia murorum ipsius, sicut hodie cernitur in reliquiis murorum veterum apparentibus in ea. Dicitur tercioRatis- 5 pona, quia, cum excrevisaet honoribus et diviciis, merci- monia ibi confluebant quam plurima et undecunque navi- bus seu ratibus affere.bantur, rates huiusmodi ibidem in porticu deponebantur, vel ideo, quia, priusquam pons ibi super Danubio fieret, rates crebro propter multitudinem 10 negociorum frequentabantur transitu et accessu, vel quia Karoius Magnus, cum debellaturus esset populum eiusdem civitatis, rates ibidem super Danubio fluvio propter exer- citus 8U0S transituros crebra.congerie cumulabat, vel ideo Batispona hodie dicitur, quia rate, id est firmiter, posita 15 est et firmis edificiis roborata. Quarto dicitur Hyatos- polis, quod quidam dicunt Hyaspolis, cuius interpreta- cionem esse* puto, quia olim lon^e rudior erat lingwa incolarum eiusdem civitatis, sicut hodie auditur in lingwa rusticorum per rura circumflua, qui ore multum hyante 20 proferunt verba sua, unde hyatores merito dicuntur quasi hyantes ore. Inde Hyatospolis^ dicta est quasi hyancium ore poiis, id est civitas, vel dicitur Hyatospolis quasi hyancium aquarum civitas. In latere namque ipsius aqui- lonari tres f luvii grandes et hyantes confluunt, videlicet 25 Danubius, Naba et Ymber. Dicitur quinto Germanis- haim^ a quodam Germano vel Germanico nomine, qui olim eidem prefuit civitati vela Germanispopulis, quiconfluere ibidem multipliciter solebant. Sezto dicitur Beginopolis, quia reges et principes Komani olim in hac civitate cele-. 30 brabant sue regle et imperatorie maiestatis sollemp- nitates, condebant et publicabant ibi leges et publice rei utilitates, unde hodie principum et prelatorum eccle- siasticorum et temporalium curtes et area domua regle intercluduntur muris civitatis eiusdem. Septimo dicitur 35 Ymbripolis, quod nomen hodie habet communiter et non aliud in lingwa theutonica. Et dicitur Ymbripolis ab Ymbre fluvio, qui ad latus septentrionale dicte civitatis in sinumDanubii fluit statim nomen proprium amittens, cum pars Sit facta Danubiana. Sic enim placuit nominis im- 40 positori. Et ut aliqui referunt, in fimbriis predicti con- fluzus olim incepta fuit eiusdem civitatis fundacio; igitu^ sie nominata est. Sed m^turiore consilio ultra Danubium translata est ad litus Danubii australe sive meridianum. Ysidorus ethymologiarum libro 16. capitulo 15. <* rubrica de 45 vitro: Ferunt sub Tyberio cesare quendam artificem excogitasse "vitri Jsid, temperamentum, ut flexibile esset et ductile ^ i » puto esse C. ^ Hyataspolis C. ^ Germanshaym 0. ^ cap. 15. om. C. ^ Die folgenden Abschnitte des Öhr, g. sind meist wertlose Compi- UUlon aus den von utis in der Einleitung bezeichneten Quellen. Für sie 50 sei auf die alten Ausgaben verwiesen. Nur wenige Abschnitte sind, hat4pt- sächlich wegeti ihres Ztisanimenhangs mit dem Chr, b , hier abxiidrucken. Digitized by Qoo^(^ — 10 — Jam* nunc et deinde apud nomina sive circnlos Bomanorum pontificum sicut et Komanorum imperatoram duplex numerus signabitur, prior scriptus cum nigro an- num domini, quo talis pontif ex cepit presidere, representat, alter vero scriptus cum rubrica ordinem designat 5 Mart. (178. 12. Eleutherius. Sed. an. 13.) Hie Eleutherius accepit epistolam a Lucio rege brittauDico, ut Cfaristianus per eiua mandatum fieret Cui papa misit duos vires religiosos, videiicet Fugarium et Damianumb, qui regem predictum baptizaverunt et populum. Erant tunc in Brittannia 28 pontifices ydolorum, quos flamines vocabant, inter quos tree archi- 10 flamines erant. Sed predicti sancti de mandato apostolici, ubi erant flamines, instituerunt episcopos, ubi archiflamines, archiepisoopoB. Ipse vero rex spretis omnibus mundialibus rebus, sicut iegitur<^ in marti- rologio nostro ad S. Magnum, nudus et expeditus per^inacione Flor, susöepta partem Bavarorum et totam Beciam inier Alpes sitam miracnlis 15 et predicacionibus ad fidem Christi creditur convertisse. Et deinde, ut legitur in Fioribus temporum, episcopus ordinatus et tandem martirio coronatus in diocesi Guriensi sepultus est, ubi signis creberrimis ^ illustratur Wck. (427 44.. Theodosius ü. Eeg. an. 26.) .... Item Faiamimdus 20 primus rex Francorum moritur, cui successit Clodius secundus ; hii ambo fuere gentiles. Huius Faramundi temporibus Franci leges habere cepe- runt, quas gentiles eorum consiliarii Wisogastaldus et Salegast feceront, a quo Salegast eciam lex salica inventa dicitur et nominata. Hee leges salice adhuc apud nos habentur et incipiunt: Si quis ad 25 mallum legibus dominicis etc Licet intencionis mee principale propositum sitcroni- cas antiquorum exf lorare, libet tarnen sepius eciam bist oriis, Ekk.ut ad maiorem noticiam peryeniant, immorari. Igitur regnan- Mart, tibus Marciano in Oriente et Yalentiniano in occidente Attila rex Hunorum«, 30 dum cum fratre suo Bela' regnum inter Pannoniam Daciamque gaber- naret, Belam? germanum suum regnique consortem peremit (476. 47. Zeno. Reg. an. 16.) .... Theodorici.* Jam^ nunc et deinde episcopos Batisponensis ecclesie in circulis nigris^ geminatis, sed non perf ectisMn^ medio 35 pontificum et imperatorum Bomanorum describam. (Paulinus Batisponensis episcopus primus.) Excro- nica magistri Conradi de Monte puellarum^ canonici Batisponensis ecclesie: * Hunc volgares vocant Dyetreich von Fern, eo quod 40 ingressus Italiam primo vicerit Veronam am Band A.C. (ohne von — Veronam) B 1. » Jam — designat om. A 5 Tiebst allen den betreffenden Ziffern, B 1. {Enthält die Ziffern). ^ Domianum C. Damnanum A 5. Damiarium A 7. c (xm, B 1. d celeberrimis A 5. C. ® id est Ungarorum 45 Idein übergeschrieben A 1. B. 1. ' Bleda klein übergeschr. A 1. B 1. e vel Bledam Mein übergeschr. AI. ^ Hie iam et, om. nunc A 3. » viridibus A 5. ^ statt in — Bomanorum: in ordine pontificum de- scribam sive illud fuerit in principio vel medio aut fine eorum A 5. ^ Die Kreise sind unten nicht geschlossen. 60 ' Digitized by VjOOQ IC — 11 — Hucasque, scilicet ad tempora Gelasii^ P&pe, non lego aliqnem episcopum prefectum fuisse Ratisponensi civitati excepto primo, scilicet Paulino, qui sab Qelasio papa a S. Severino premonitus Batisponensi ecclesie presul 5 est prefectus.^ Sed in^ quo loco civ tatis eiusdem tunc ecelesia kathedralis fundari ceperitb, non invenio scripturis insertum. Ex veteribus autem edifieiis probabiliter elici potest, qaod a principio in eo loco infra muros civitatis versus Danubium, ubi postea continuabatur citra litus IG eiusdem fluvii meridionale,^ videlicet structura pusilla fuerit incepta capelle<^ adinstar, que crescente fide katho- lica per fideles acceperat incrementum. Sunt autem huiusmodi structure sepius igne destructe et iterum refor- mate quousque nunc, quoniam anno domini 1152. ecclesiali52. 15 kathedralis S. Petri, S. Marie veteris capelle, S. Johannis, inferioris monasterii et tota civitas igne perierunt* in di^Äprü 14. S.<^ Tyburcii et Valeriana Sic postea, videlicet anno domini 1273., iterum ecclesia kathedralis voragine ignis fuitl275. contrita^ et campane omnes liquefacte. Nunc autemdivina 20 favente providencia in citeriore« loco versus austrum sollempnissima eiusdem ecclesie kathedralis inchoata est structura, j>ro magna parte consummata, cottidianum fidelium elemosinis et auxiliis' suscipiens incrementum, quam deus per suam misericordiam perficiat et statum 25ip8iu8 emendet ex multitudine sue ineffabiiis pietatis- Fuit autem olim hec ecclesia consecrata in honores^ B. Ee- migii' episcopi et confessoris. Unde canonici dicte Ratis- ponensi s ecclesie confraternitatem habebant cumcanonicis ecclesie Bemensis, ubi predictus et beatissimus confessor 30 quondam^ archiepiscopus miraculis fulgebat. Sed postea eodem mutato patrono' in honore sancte trinitatis ac beate virginis Marie et B. Petri^ principis apostolorum eadem ecclesia fuerat consecrata. Redeamus autem^, unde sermo de Paulino episcopo. Qui® quando decesserit aut 35 quis ei immediate successerit vel si aliquis eidem^ subro- gatus fuerit™, incertum est. Habuit quidem Ratispona • om. A 5. ^ cepit A 5. « capella A3. ^ sanctorum A 3. « anteriore A3. ' subsidiis A3. » honorem B 1. ^ om. A 5. * cw». A. k ergo C. i ei B 1. ™ om, \ 3. 40 1 492^496. * So herichten auch die Annales Eatisponenses %um Jahr 483 (SS. 17 j 5 79) wohl infolge irrtümlicher Annahme, dass das bei Eiujippius, Vita Severini c. 21 genannte Tilrwmia, als dessen Bischof dort ein Patdinus erwähnt ist, Regensburg sei. Vgl. oben S, 8, Anm. 2, 45 ^ Aelmlich Megenberg im Tract. de lim. p, R. cap, 7, * Vgl, Janner 2, 107 und unten unter Papst Eugen III. ^ Janner 2, 525, • Vgl, Janner 2, 539, Anm, 3. NicfU erst Hochwart erxöMt von der Aenderung des Kirchenpatrons. 50 ' Vgl, Megenberg im Tract. de. lim, p, R, cap, 7. ^ Die beiden nächsten Sätxe ähnlich in Megenbergs Tract. de lim, p. R. cap. 2, Digitized by Google — 12 — postmodum episcopos, sed posteTornm memorie non sant commendati, qnoniam aut heretici aut adventicii fnernnt, sicut referunt quidam. Sed ut notabiles* et approbatos ibidem episcopOB inyeniamnsy reverti congruit ad cronicas Bummorum pontificum et imperatoram Bomanorum, abi 5 dimisimuB prius. Hec omnia magiBter^ Oonradus .... Mart, (515. 53. JohanneB I. Sed. an. 2.) JohaxmeB iste nacione fuit Tnaciu. Hanc quidam^ Bcribant missam a Theodorico, qui regnnm tenebat occidentiB, ad Justinum, qui regnum tenebat ori- entis. Sed hoc quidam' intelligunt de Johanne IL huiuslO nomin i 8. Huius tempore Fianda ad fidem Christi conversa est .... Eerm, (522. 55. BonifaciuB II. Sed. an. 2.) .... Hie, ut habetur in cronica Herimanni, que est Batispone ad S. Emmerammum, Vigilium dyaconum poet se papam eligi in sinodo sub drographo decreTit. Quod tamen poetea 15 Herrn, (524. 56. Johannes II. Sed. an. 2.) Johannes, qui et Meicnrius, Mirt Ekk, nacione Bomanus dampnayit Athemium Arrianum hereticum. Hie deoes- Sit 5. Eal. Junii. Hie secundum cronicam antiquam, caius mencionem feci in principio' huius operis, quam eciam pro maxima parte sum secutus et presertim in annis ab incar- 20 Ekk, nacione domini, fuit missus a Theoderico rege €k)thorum Constanti- nopolim ad Justinum imperatoram, sicut in pagina imperatorum habetur. Sed secundum cronicas Herimanni, Martini, Fiores temporum, magistri Conradi de Monte puellarum et aliam^ satis autenticam de ordine Bomanorum pontificum 25 et imperatorum dicitur fuisse Johannes I (581. 63. Pelagius IL Sed. an. 10 men. 2). Anno' domini 582., qui CBt secundus, quo Hildebertus rex Francorum oepit regnaie, S. Budpertus Wormaciensis habebatur episcopus. Qui ab infidelibus, qui erant in provincia Wormacensi, eiectus venit in Bavariam, ubi Theodonem 30 gentis eiusdem ducem temporibus Heraclii imperatoris in civitate Batis- pona baptizavit et postea sedem Salczpurgensem fundavit (583. 53. Mauricius. Beg. an. 21.) Quoniam in legen da S. Magni confessoris, patroni nostri, mencio fit Theode- berti et Theoderici regum Francie et Agilolfi regis Longo- 35 bardorum, qui Ulis temporibus regnaverunt, libet digre- diendo paululum ipsorum hystoriis immorari. Ekk, Igitur regnante Justiniano Bomanorum imperatore Clotharius rex Francorum moritur relinqaens filios quatuor, scilicet Heribertum, Guntia- mum, Hilpericum et Si^ibertum, qui inter se regnum diviserunt. Ek hiis 40 Sigibertus Brunihildem puellam pulchram et ingenioeam, filiam regis Hispanie, accepit uxorem. Que quia Arriane legi subiecta erat, in nomine sancte trinitatis eam baptizari jubebat. Ex qua filium Hildebertum, • notabiliores A 5. ^ Conr. mag. A 5. * S, unten Z, 23. 45 » Ekk, « S, oben S, 5, Z. 28. *• Unbekannt, doch kann sie wenig beniäxt sein, da die OompikUion atis den andern Quellen nahexu völlig bestimmt ist. ' Zur Frage nach der Queüe des folgenden Abschnitts vgl, B, Sepp, 50 Die Berechnungen des Todesjahres des hl. Rupert, im Oberh. Arek. 49, 419. Digitized by Google — 13 — cuias Bub Pelagio 11. mencio est facta,* snscipiebat. Hie igitur-SÄ*. Hildebertns cum regnaret annis 20, mortuus eet relinquens filios duos, senioTem nomine Theodebertnm ex concubina, iuniorem Theodericnm ex regina. Sed senior regnum patris accepit, scilicet Anstrasiam, iuniorem 5 vero, scilicet Theodericnm, avia sua Bmnihildis direxit in regnum Gun- irammi regis, videlicet Burgundiam. Hü duo reges, scilicet Theode- c/l VUa S. bertuB et Theodericns, gesserunt simul pugnam, quam S. Magnus semota Magni,^ longa regione raptus in divina visione vidit pariterque magister suus Columbanns. Huius autem pugne, sicut in hystoria Fran- 10 cornm" legitur, causa ita se habet. Bmnihildis subministrans J^i^. malum consilinm nepoti suo Theoderico dixit: Cur non requiris thesaurum et regnum patris tni de manu Tbeodeberti Poet hec odio nimio infecta pocionem Tenenatam per ministros suos* ei direxit, quam ille bibens mortuus est Tatiter refert historia 15 Francorum.* Sed in vita S. Magni aliter legitur. übi vide, si place t. De hac autem controversia scrlptores videant. Mortuo autem Theodorico filius eins Sigibertus in regnum suocessit. Quem Lotharius filius Hilperici captum oocidit, eo quod fines regni, qni sue didoni debebantur, ipse Sigibertus conaretur anferre. Ocddit 20 eciam quinque fratrea eins filios Theodorici, Brunihildem quoque captam VüaSMagni, ligatamque indomitorum equorum caudis, ut digna erat, vita priyavit. Post hec cum B. CJolumbanus, Gallus et Magnus aput lacnm Brigancium, qui tnnc Constandacensis^ Yocabatur, nunc autem Potamicus«^, Tolgaritur Podemse^, populo Christum predicarent, eiectus inde 25 ob inyidiam S. 'Columbanns febricitantem Gallum ibidem reliquit dimisso cum illo 8. Magno sibi in solacium. Ipseque relicta Alemannia in Ita- liam Tonit, ubi ab Agilolfo rege Longobardorum et Xheodelinda regina, qne fnit filia Garibaldi regis Bavarorum, benigne susoeptus cenobium Bobiense constmxit Quomodo autem eyenerit, quod Agi- 30 lolfus Theodelindam acceperit« in' uxorem, sie colligitur ex historia Longobardorum.^ Anno 12., postquam Albinus lexEkk. Longobardorum, cuius sub Justino minore facta est mencio, obiit, Longobardi sibi quendam nomine Authari regem oonstitoernnt. Hoc in tempore Mauridus Imperator 50 milia solidorum misit Hildeberto 35 r^ Francornm, nt de Italia Longobardos expelleret. Quo ^veniente cum magno exerdtu Longobardi civitates suas intraverunt et xenia Hildeberto regi miseront paeemque cum eo fecerunt. Qui reversus est in Galliam. Quod audiens Mauridus solides, quos d pro dissipadone Longobard(»iim dedit, repetere eepit. Sed ille in virtnte sua confidens nuUum ei respon- 40 sum dedit. Post hec misit Authaii rex Longobardorum legatos suos ad Garibaldum regem Babarorum petens filiam suam uxorem. Qui bene l^atOB suscepit et filiam suam nomine Theodelindam ei promisit. Quod * om. C. ^ Constandensis C. ^ Potamus A 3. Potanieus C 6. ^ Podenisehe A 3. Podemsee A 5. C 1. 2. Podensee C 6. 45 • aocepit A 2. 5. C. ' om. C. * Oben S. 12, Z. 28. ' Atta Sanetonm, 8q>t Tom. 2, 738. ' D est C. « om. B 1., desgl. j aber a/m Rand hinx/Ur- verbessert A 1., im Text A 2. 3., N. im Text und am Band Marsilius A 5., 45 om, mü freigelassenem Baum G. ^ Migne, Patrologia UUina 76 y 394, Andreas hat das Homiliarimn in JSxeehielem unmittelbar benüixt « Orässe Ä 827. ' Z. 9. 50 * Orässe S. 827 ff, * So beginfU das 3. Kap, des Traetaius de iranslatione imperii des Marsilius von Padua Digitized by Google — 16 - Jlfar«. ad 20. annum imperatoris Heradii, qni superius dictus est Herao- liusS quo tempore omnes orientales populi a Latinoram dominio recessemnt, et modus, per quem recesserunt, communiter ignoratur. Idcirco oonve- niens iudicavi causam et modum describere, quo dicti orientales se a Grecis et Latinis in dominio et cultu divinorum omnimode dlTiserant 5 Causa siquidem, quare Orientales, Tidelicet Ferse, Arabes, Ghaldei et alie confines naciones a dominio Bomani imperii recesserunt, fuit tirannicuB principatus Heradii. Nam post magnam victoriam de Persis hjibitam HeracUus Persas et alias naciones nimis crudeli dominatu premebat. Propter quod rebellandi causam concorditer assumpserunt. Sed ut ab lu obediencia predicta sie recederent firmiter, ut nunquam ad eandem revo- carentur, amplius consilio Machometi tunc inter Persas divicüs et poten- ciis preeminentem diversum cultum assumunt, ut tarn diverse credalitatis et fidei sive secte imitatores ad pristinimi dominium de cetero non redirent, a Yeroboam forte sumentes exemplum, qui 10 tribubus ipsum seqaentibns 15 diversum cultum tradidit, ut in pristinum et debitum dominium non redirent. Quod eciam vel consimile Greci fecerunt. Volentes enim ab ecclesie Bomane obediencia separari sie ceperunt diveisum cultum seu ritum in ecclesia ministrandi et sie in diversos errores scienter prolapsi sunt. Omnes enim Grecorum Callogori, qui conservant et nutriunt acis- 20 mata, vel sunt Nestorini aut Euticiani aut Arriani aut Jacobite aut Hebionite. Sic ergo factum est de illis popuüs et nacionibus illaram regionum, in quibus iam dicta rebellio et inobediencia contigerunt. Nam at taUs rebellio esset duratura, scismata induxerunt et sectas, ut nou solum ab imperio christianissimo recederent, verum eciam ab obediencia 25 Bomane ecclesie resilirent.* Hec ille. (642. 57. €k)nstans vel Constantinus III. Beg. an. 28.) ... Item B. Emmerammus in civitate Batispona virtutibus et signis damit. Cuius epitaphium ibidem in monasteriosui nominis ante alt are S. Georii^ hoc^ est:^ Emmerammus Pictaviensis epi- 30 Bcopus predicando verbum dei venit in Wavariam et ibidem in HelfTen- dorf pro Obristo passus est anno domini 652 et hie primo tumulatus est Ubi diligenter est advertendum — et sunt verba magistri Conradi de Monte puellarum in cronica sua — , quod olim temporibus paganismi et infidelium in illo coUe, ubi nunc 35 est monasterium B. Emmerammi situatum, tuncextra muros civitatis fuit lucus arborum silvestrium, ubi diversorum simulacra ydolorum ab infidelibus coiebantur. Qua super- sticiosa stulticia hominum tandem divina volente gracia evanente et fide katholica parumper scintillante ibidem 40 luco deposito viles case paup er um<^ hominum suburbanorum civitatis constructe fuerant et inter easdem casas con- structum fuerat humilimum oratoriolum, in quo conse- crata fuerat ara per fideles Christi tunc tenuiter clarentes in honore B. Georgii<^ martiris. Que capella steterat ibi 45 ^ martiris add, C. ^ id B 1. ^ hom. paup. B 1. ^ Geozü A 3. C. * Bei Marsilius immer HeracUus, ' Die Schltissworte si^id etwas verändert, ° Uncial-Inschrifl der Platte der aus dem Ende des 14, Jhs. stam- menden Tumba. Oejiau hei Jamier 1, 50. 5Ö Digitized by Google — 17 - tngurii more. Qae ara hodie in dicto monasterio in honore predicti martiris Georgii* cernitur^ ad latus australe versus^ ambitum monasterii supradicti. Ante quam aram eciam publice videtur hodie sancti martiris Emmerammi 5 epitaphium et sepulchrum. Nimirum autem, quod beatus martir in eadem capella domino iubente voluit quiescere et extremi sentenciam examinis ibidem« prestolari, quia, cum<> primo gracia docendi populum in fide orthodoxa in Batisponam se transtulisset, post crebros frequenter 10 labores circa gregem domino nostro Jesu Christo lucran- dum in predicta secreta capella tumultui hominum aliena ipse felicissimns pater solus soll deo vigiliis et oracionibus consweyerat angelica meditacione yacare, Sed'^ quissuis temporibus sedi presederit Batisponensi episcopus, non 15 invenio. Nee ipse ibidem electus seu prefectus canonice prefuerat, sed casualis et adventicius pastor tantum. Oui clerus civitatis in cxequiis suis, ut in legenda sua scribi- tur, reverenciam exhibuit magnam. Utrum autem clerus ille tunc habuerit episcopum vel non habuerit«, penitus 20 snbticetur. Hec^ magister Conradus (678. 79. Agatho. Sed. an. 5 men. 6.) Agatho nacione Syculus Afor^. constituit, ut distinctus sit habitus virorum et mulierum in yestitu et Flor. crinibua. Huius Agathonis tempore 6. synodus universalis in Constanti- j^A-A;. nopoli celebratur, in qua dampnatis heredcis taute aranearum tele in 25 medio populi oeciderunt, ut sordes heresum expulsas omnes intelligerent et mirarentur. Quid enim similius hereticorum codicillis' quam tele aranearum? Quoniam aranea vermis est vene- nosus crebro filans et texens tenuissimam textulum^ sive stamen, quod mox debili vento rapitur aut calamo perfora- 30 tur. Sic heretici aranearum adinstar venenosi et infectiyi humane felicitatis scribentes et docentes sophisticas et insanas asserciones, que mox divino Spiritus sancti flatu propelluntur et in nihilum rediguntur. Huius eciam tempore Ifar^. Ravennata eoclesia, que diu sedi apostolice rebellis f uerat, ad obedienciam 35 rediit (687. 83. Canon vel Zeno. Sed. an. 2 men. 11.) . . . Anno domini Mart, 688 apud Wirtzburch Ostrofrancie, que nunc Herbipolis dicitur, S. Kylianus cum sociis suis martirio coronatur (697. 60. Leo. Beg. an. 3.) .... Huius imperii anno primo 40 Appollonius primus abbas monasterio S. Emmerammi Batispone preficitur^ » Georii C. ^ versum B 1. c wn. C. * quam C. « om. C. f ille add. C. » codicibus A 2. ^ textulium B 1. texulum C. templum A 5. * Vgl. MegenberffB Worte im I^cuit. de Hm. p. R. am Schlttas von 45 eap. 3 : Fuit tunc inceptum (das Kloster St. Emmeram) extra ciyitatem in eo loco, ubi sepultus est S. Emmerammus, ut includeretur altare S. Georgii, coram quo sepultus est, ad latus australe versus ambitum mo- nasterii eiusdem, sicut hodie cernitur oculis nostri8. ' Die folgenden Worte bis invenio ähnlich in Megenbergs Tract. de 50 lim. p. R. cap. 3. * QtieUe ist wohl jenes Emmeramer Äbtsrerxei/'hnis, iU)er welches naher handelt Janner 7, 414 ff. Quellen and £roGrterunff«n N. F. I. 2 Digitized by Google — 18 — (704. Ratharius.) Anno domini 704. Batharius ex advena Batisponensi sedi episcopus est prefectus^. (716. 89. Giegorius IL Sed. an. 10.) .... Hie Gregor ine Winfridum, qui postea Bonifacius dietnsest, genere Anglnm Qermanie gentibus verbam salatis predicantem Mogoncie 5 archiepiscopam ordinavit, qui multis populis et gentibus yerbo et exemplo profuit. (Gaubaldos primus. Sedit an. 22^) Ab' illo Bonifacio precepto dicti Gregorii pape huiue nominis II. * Gaubaldus Batisponensis episcopus ordinatur primam legitimus. Nam antea non erant legitimi pastores. Sed hoc m quidam scribunt factum f uisse sub Zacharia papa. Ab illo Gaubaido notabiles et approbati episcopi numerantur. Sab illo eciam episcopo Babaria nuper fuit ab hereticis mun- data et in parrochias divisa^ Ekk, (718. 66. Leo JIl. Beg. an. 24.) Anno domini 718. Leo pietor if, orientalium, genere Syrus, regnare cepit regnavitque annis 24. Hie Jlfar^. sciendum et diiigenter attendendum, quod secundum cronicam^ Marsilii primitiva occasio translacionis Bomani imperii de Grecis in Francos fuit discordia inter imperatorem Leonem III. et Bomanam eoclesiam circa veneracionem ecciesiasticarum ymaginum. Leo enim III. impeiator 20 Christi et sanctorum ymagines dicebat minime venerancfas, qnia spedes ydolatrie videbatur. Gregorius vero JIL, qui tunc Bomane preaidebat ecclesie, affirmat Christi et sanctorum ymagines venerandas. In hoc siquidem suo proposito Leo imperator predictus sie perseveravit, quod de ConstantinopoU Bomam veniens omnes Christi et sanctorum ymagines, 95 quas Borne reperit, abstulit et secum Constantinopolim asportavit easqoe per sentenciam igne dampnanda cremavit. Propter quod dictus pontifex Gregorius IIL prefatum Leonem imperatorem anathematizavit' et omnia tributa Bomane urbis et Italie sibi dari prohibuit Bomeqoe congregans synodum veneracionem ymaginum confirmavit et violatoies 3,3 huiusmodi anathemate condempnavit ^. Deinde Leo predictus in hoc proposito moritur eique successit in imperio filius eius Constantinus V. eiusdem cum patre propositi. Et quoniam imperator hie in nullo Bomane favebat ecclesie, propterea papa<^ Stephanus IL Imperium Bomanum trans- ferre de Grecis in Francos aliqualiter ordinavit veniente Pippino Franoo- 35 rum postmodum rege, qui dicto pontifici supervixit. Et ideo, quod ab aliquibus dicitur tempore huius Stephani fuisse translatum Imperium a Grecis in Francos, intelligi debet, quod fuerit huiusmodi ordinata trans- » secundo C. *> dampnavit C. » Steph. IL papa C. * Aeknlich in Megenbergs Tract. de lim. p. R, eap. 2, 40 2 739-^761. Vgl. Janner 2, 90. Andreas läset Sindberi schon 752 folgen. ■ Aehfüich in Megenbergs Tract. de lim. p. R. eap. 2 und 6. * Fast die gleichen Worte das. eap, 2. ^ Aus Kap. 5 des Tractatus de translaiione imperii des Marsüius 45 von Padua. *^ Andreas mildert hier des Marsüius Ausdruck anathematizare praesumpsit wnd lässt vom Folgenden auch die papst feindlichen Worte weg. Marsüius fährt fort: et totam Apuliam totamque Italiam et Hispaniam ab eius obedientia separari suasit, et quantum in ipso fuit, hoc opere, 50 quam vis minus debite, adimplevit. Eidem etiam vectigalia, nesdo qua Huctoritate, sed bene qua temeritate, solenniter interdixit. Digitized by Qoo^(^ — 19 — lacio, non tarnen opere consummata. Fuit i^itur huius pape Stephan! Mars. tempore imperii Bomani ad Francos ordinata translacio ^, quorum favorem et^ beneficia^ Bomani clerici senciebant in moltis (735. 91. Zacharias. Sed. an. 19.) Zachaiias nacione Grecus con- Flor, 5 stituit, ne sacerdos yelato capite ceiebret nee cum bacuio. Hie in Mart. Lateranensi eoclesia corpus B. Georii martiris cum epitaphio grecis litteris exaiato reperit et cum magna sQllempnitate ad velum aureum in eociesia 8ui nominis reoondidit. Item 4 libros dyalogorum B. Gregorii transtuiit ^/(^. in grecum. Hie papa omni virtute ornatus moritur et ad S. Petrum tumu- IQ latur. Sub hoc papa facta est distribucio episcopatnum de consensui^^. Pippini regis Saiczburg, Begenspurg et Frisingen ^. Sanctus quoque Boni- facins Moguntinensis archiepiscopus, cuius natalis est Nonis Junii, auctoritate ipsius Zacharie pape duos in parrochia sua episcopatns facit ^^ Wirczibnrgensem scilicet, cui» S. Burchardum, et Eychstetensem, cui S. X5 Willibaldum comprovinciales suos primos episcopos ordinavit Quoniam hie incidit historia Pippini, ut sciatur, quis f uerit iste Mart Pippinus, Übet per repeticionem precedencium seu anticipacionem Ekk. sequencium aliqnantulum huic immorari.^ Pippinus dictus GToasuBfJard. filius Ansgiai, in regno Francie primus fuit poet regem et dicebatur maior 20 domuB, sdlicet ubi nunc est palacium Treverense, a quo palacio modo dicuntur comites palatini, qui oUm maiores domus dicebantur. Huius Pippini prindpale domicilium erat in Colonia Agrippina in loco, ubi nunc est monasterium, quod^ dicitur S. Marie in Capitolio. Hoc siquidem Plectrudis dicti Pippini Grossiff coniunx fundavit in^ honore dei genitricis 25 ibique couTentum monialium congregavit et illum locum multis diviciis et omatu regio sublimavit, in quo et post mortem voluit sepeliri. Tandem prefatus Pippinus coniugem suam Plectrudem ad tempus deseruit et ilUcite exorbitans Alphaidi meretrici adhesit. Super quo dum B. Lambertus Traiectensis episcopus ipsum argueret, Dodo prefate Alphaydis frater ipsum 3Q occidit. Considerans vero Pippinus, quod propter suum peccatum Christi sacerdos martirinm subiisset, rubore et verecundia confusus reversus est - Coloniam ad Plectrudem coniugem suam^ legitimam Alphayde gravida derelicta. Cum autem Alphaydis peperisset, nuncius venit ad regem, ut sibi nova nundaret. Sed inveniens regem inter nobiles et cum coniuge 35 aedentem dixit: Vivat rex, quia Karolus est, cum hoc verborum tegu- mento innuens, quod Alphaydis pulchrum filium genuisset. Est igitur Karolus lingwa germanica vel^ teutonica^ homo robustus magna habens membra. Bespondit rex; Bonum nomen est Karolus. Iste Karolus dictus Marcellus expulsis filiis legitimus patris sui 40 Drogone et Germoldo in amministracione regni patri successit. Erat autem tyrannus multas clero et ecclesiis iniurias et dampna inferens, propter quod accidit, ut, dum ipse moreretur, pape sompniavit in urbe, quod Karolus Marcellus rex Francorum corpore et anima duceretur ad infernum. Misit ergo papa nuncios ad Aureüanum, qui aperto monu- 45 mento serpentem mire magnitudinis invenerunt corpore non reperto- * non tamen opere consumata add. A. ^ om. A. ^ Frising C- ^ fecit C. •cui — Eycnstetensem om. B 1. * quod dicitur om. C. « om. C. ^ in — genitricis om. C. ^ om. C. ^ Der folgende Abschnitt ftmlet sich in des Jordanus von Osnabrück 50 Schrift De praerogaiiva imperii Bomani fAusg. v. Waitx S. 63). Aiisspr an dieser Stelle hat Andreas die Schrift des .Tordtnins nif-hi hrriuf^f. Digitized by Google — 20 - ^JtÄ. Anno igitur primo imperii Constantini V., qui est dominice incamacioDis 742., Earolus Marcellus Pippini filius, maior domus in regno Francoram, quem quidam vocant regem, obiit relinquens filios tres, Pippiirain, Karlomannum et Griphonem. Quorum Gripho, qui erat minor Data, matrem Suanahildem habebat, neptem Odilonis Bawariorum dacis. Hk 5 Gripho fratribus suis subiectus esae nolens, quam^is sub eis honorifice viveret, muita bella ad versus fratres movit, sed panim profedt. Tandem Bawariam peciit ipsumque ducatum in suam potestatem redegit; Taasilonem cum Hiltrude in dedicionem accepit. Hec audiens Pippinus cum maximo exercitu venit in Bavariam fratremque suum Griphonem cum omnibus sems [u cepit, Tassilonem in ducatum restituit domumque reversus Griphoni more ducum 12 comitatus dedit. Sed ille tali beneficio contentus non fait. Qui postea anno 5. Pippino nuuciatur occisus. Pippinus autem et Karlo- mannus regnum, quod communiter habuerunt, inter se diyiserunt. Karle- mannus Austriam et Alemanniam atque ThuriDgiam sortitur, Pippinus 15 vero Burgundiam, Neustriam atque Provinciam. Iste Kariomannus anno 6. sui principatus divino succensus amore Bomam tendens Zacharie pape se obtulit et ab eo ciericus factus habituque mutato monachicum capiena *^ indumentum, in monte 8oracte sive Syrapti constructo monasterio apad ecclesiam B. Silvestri cum fratribus secum ad hoc venientibus per aliquot 20 annos optata quiete fruebatur. Sed cum ex Francia multi nobiliam ob Vota solvenda Eomam commearent et eum velud dominum quondam suum preterire nollent, ocium, quo maxime delectabatur, crebra salntacione interrumpentes locum mutare compellunt. Nam cum huiusmodi freqnen- ciam proposito suo vidisset offioere, relicto monte in Samnium provinciam 25 ad monastevium S. Benedicti situm in monte Cassino se contaüt et ibi, quod reliquum fuit, vite tempus complevit. Pippinus vero anno domini 751. S. Burchardum Wircziburgensem episcopum et Folradnm archicappellanum, quem quidam abbatem, quidam presbitemm scribunt, ad Zachariam Romanum^ pontificem misit, ut consulerent eum super 34^ regibuB, qui in tempore illo fuerunt in Francia, nomen tantum regis, sed nullam potestatem regiam habentes. übi advertendum, ut colligitur ex hystoria Francoram et antiquis cronicis, quod anno domini 421. Faramundus primus rex Francorum moritur. Cui successit Olodius rex 'secundus. Post qnem 35 regnavit Aleroveus filius Clodii, a quo reges Francorum Merovingi nomi- nati sunt. Aliquibus regibus intermediis Clodoveus suscepit r^rnam Francorum anno domini 484. Hie traditur primus rex christianos Fran- corum<^ fuisse et per 6. Bemigium Bemorum episcopum cum omni gente -E"^^. sua baptizatus. Ab hoc Clodoveo per succedencia tempora imperatoribns 40 egregiis respubüca Francorum gubernata fuisse dinosdtur usqae ad pro- pinqua tempora PippiDorum et Karolorum, qui maiores domas in regno Francorum ab historiographis appellantur, eo quod regni amministracionem et omnia, que vel domi vel foris agenda erant ac dispensanda, per eos procurabantur. Quorum originis descripcio 45 incipit secundum cronographos ab Arnulfo viro deo dilecto, qui floruit anno domini 670. tempore Constantini IV. Horum temporibus per levitatem regum respubüca aliquantum düapsa per hos egregios, de quibus nunc sermo est, ad dignitatem pristinam magnificencius est redacta. Istis prehabitis seiend um, quod Franci ex antiqua regum^ stirpe reges 5a a cupiens C. ^ papam statt Rom. pont. C. ^ fuisse Franc. C. d ow. B 1. Digitized by Google - 21 — habere solebant, qui a Meroveo Clodii secundi regia eorum» filio Mero- Eick. vingi dicebantur, quemadmodum prenarratum est. Quorum genea- logia usque ad Hildericum tunc temporia regem permanebat, in quo eciam deficiebat Sed licet in illo finita possit videri, iam dudum tarnen nullius 5 vigoris erat nee quidquam clarum in se preter inane regis vocabulum preferebat. Nam et opes et potencia regni penes palacii prefectos, qui maiores domus dicebantur et ad quos summa imperii pertinebat, tene- bantur, nee aliud quidquam regi^ permittebatur, quam ut regio nomine tantnm contentus crine profuso, barba summissa solio resideret ac speciem 1^ dominantis effingeret, legatos undecunque venientes audiret eisque abe- untibua reaponsa, que doctus erat aut iussus, ex sua veiut poteatate redderet, cum preter inutile regis nomen et precarium yite Stipendium, quod ei prefectua aule, prout videbatur, exhibebat, nichil aliud possideret ^ quam unam eciam perparvam redditus yillam, in qua domum et ex qua 15 famuloa sibi ministrantes atque exequium exhibentes pauce numerositatis haberet. Quocunque eundum erat, carpento ibat, quod iunctis bubns et babulco more nistico agente trahebatur. Sic ad palacium, sie ad publicum conventum, qui Kai. Mail ob regni utilitatem annuatim« oelebrabatur, ire solebat et coram tota gente presidens omnesque aalutans et ab eis salu- '"^ tatus debitisque obsequiis honoratua, sie domum rediebat aicque secum ad alium Maium residebat. At regni amministracionem et omnia, que vel domi Tel foris agenda erant ac<^ dispensanda, prefectus aule procurabat. Quo officio tunc, cum predicti legati, scilicet Burchardus et Folradua Bomam mittebantur, Pippinua Earoli filius itemque Karoli Magni pater 25 iam velut hereditario iure fungebatur. Zacbarias vero papa super huius- modi negocio consultua, acilicet, an ille deberet eaae rex, qui ocio deditua -^«^.^ solo nomine regebat, vel ille, qui omnino pondua regni sustentabat ®, reman- davit illum debere regem vocari, qui utilius regni gubemacula regeret. Qua reaponsione Franc! animati Hildericum cum uxore sua in monasterio ^ reclusenmt et Pippinum sibi regem constituerunt. Quem S. Bonifacius ^^'^. Mart. Moguntinensia archiepiscopua iussu pape in regem unxit in Suessionum Ekk* civitate. Hiis temporibus', scilicet Pippini regis Francorum et filii sui Karoli, qui dictus est Magnus, Erhardus episcopus 35 Ardinacensis et Albartus^ archiepiscopus» CaselensisJi® clari habentur. Qui ambo Ratisponam venerunt et ibidem post sanctas et varias doctrinas eorum migraverunt ad celestia et apud inferius monasterium sepulti sunt. Erat * autem inferius monasterium adhue pusillum et exiguum ■^^ tarn in capacitate quam in redditibus suis,* ut referunt quidam. Sed predictorum sanctorum gracia populus ibidem concurrere cepit et suis elemosinis eandem domum domini locupletare et augerc satagebat. Tunc temporis fuerunt in * om. C. ^ om, A. «= om, C. ^ ac dispensanda om. C. « sus- *9 tinebat C. ' Albertus A 2. « Casel. episc. C. >» ow. B 1. * Erat — monasterium om, C. * Graesse S. 832. * Vgl Megenhergs Vita S. Erhardi, cap. 2. Ada SS. Ja?i. 7, 542 b. ' Quelle vielleicht Vita Alharti; Pex, Tlies, 2,,% 181, •^* * So ähnlich Meyenberg im 5. Kap. des Tract. de Lp. Doch schreibt c dort den Aufsekwung nicht den beiden Heiligen xu: Vgl. auch Dürr- ^'Hehler, öesta Caroli Magni S. 21. Digitized by Google — 22 ^ eodem locomoniales ordinisB.* Augustini.^ In pulpito, qnod est in medio chori eiusdem monasterii ^, sunt depicte ima- gines duarum reginarum,quarum una vocatur Geysel«*, altera Jeuta<*^* In quarum circumferencia sunt scripti hii ▼ersns*: nie regine nate greca regione 5 Templum fundantes hoc huc bona predia dantes. Fmid,^ Item Otilo prius rex, postea Bavaria in provinciam redacta dux, Herm.*^ Alt ex consilio S. Pirniinii Metensis^ episcopi monasterinm^ Inferius s Altach ex suo allodio sub monastica professione fandavit et sepultas est cum uxore sua in Osterhoven, ubi nobilissimum monasterium sab regula lo S. Benedicti egregie satis dux ipse construxerat. Teg.'' Item hiis temporibus in partibus Noricoram, id est Bayaromm, erant duo fratres Albertus et Otkarius ex patre Burgundi et ex matre Bavari diviciis prepoUentes deumque timentes consangwineitatis affinitate proximi Pippino regi, patri Karoli l^Iagni. Horum primus, scilicet Albertus, 15 noyem comitatus possedit in Bavaria, alter vero, videlioet*» Otkarioa, qui et etate proveccior * , ducatum tenuit in Burgundia. Hie habnit filium tenerum in aula Pippini regis. Qui dum morum nobüitate filium Pippini regis preceileret, ipea nobilitas morum sibi materia fuit odiorum. Difficile est enim quemquam in prosperis invidia carere. Cum enim in ludo sca- 20 corum doccior filio Pippini regis assidue inveniretur et filius regis multodenb victus haberetur, animatus forte potencia patris rixam agebat et filium ducis graviter super tympora percuciens occidit. Qua «ausa rex cognita solito tristior efficitur et res multiplici studio adeo occultatur, ne rumotes mentes^^ parentum^ inficerent. Timebat enim potenciam momoratorum 25 principum, quia principia bonorum contingunt sepe difficilia esse. Nam ipse Pippinus eisdem diebus auctoritate Zacharie pape regnandi poteatatem in Gallia et in Burgundia, in Alsacia, in Thuringia et™ in Saxonia, in Alemannia et in Bavaria et in omni Germania noviter adeptus fuerat. Sedente igitur in causis Pippino requisivit in sentenda a duoe Otkario, 30 quid faciendum sit in causa, que nullo emendacionis cultu emendari poterit. At ille nesciens huius sentencie spiculum in se retorqueri respondit: Bes, que nuUa racione reformanda constat, equanimiter ferenda est. Que sen- tencia dum precipuis principibus placeret, assensu celebri firma stetit. * Notandum, quod ista Jeuta in tractatu^ magistri 35 Conradi de Monte puellarum de limitibus parochiarum Batis- ponensium fratr. Henr. imperat. primi. So eingefügt B 1. * sancti 0. ^ om. A3. « Gevsel A3. ^ Jewta C. ® episcopi Metensis C. ' inferius Altach mon. C. « inferioris A 2. 3. 4. 5. B 1. ^ scihcet C. * profectior C. ^ mentis B 1. mentem C. " parencium C. 40 ™ om. C. ^ Dürrtcächter a. a. 0. S. 61. * Wohl Oüela, Mutter Kaiser Heinrichs 27., die 1006 in Nieder- münster begraben xowrd/e. * TToÄ/ Judith, Getnahlin Herxog Heinrichs L von Bayern. 45 * Inhalt teilweise unrichtig. » NA. 24, 685, Anm. 1. ® Hermann v. Kiederaltaich, De institutione ynon.AUahensis. SS. 1 7, 369. ' Die folgende Oründungsgeschichte von Tegemsee ist ein Auszug aus der Historia fundationis monasterii Tegemseensis (gedr. Pex, Thes. 3,3, 50 475- 490} wohl in der Forrn, tcie sie in den Fund, enthalten ist {NA. 24, 675), * Kap. 5: Inferius monasterium fundatum fuerat promocionibus domine Jewtte, que dicitur fuisse ava imperatoris Heinrici I. Digitized by Google — 23 — Rex vero fluctuabat animo diligenter aDimadvertens, quomodo causam ^^* competenter componeret, medius inter spem et timorera. Timor enim dilisenciam docet et admonet futura prospicere, inconsulta autem temeritas nescit consilium exspectare. Consuicius itaque eo a^nte casum pueri 5 notifieat primitus patruo, deinde cum patruo patri. Hiis auditis pater supra modum coutristabatur et ex insperato malo per longas moras conticuit. Multis igitur fidelibus legis ipsum Interim consolantibns et exhortantibus, quatenns sentenciam, quam ipse tenore recti edixerat, factis comprobaret, babitis loogis suspiriis tandem illustrium virorum precibus mitigatus 10 memor condicionis humane coUii^re sese animo cepit taleque responsum regi dedit: In humanis rebus nichil firmum, nichil perpetuum subsistit, sed dies hominis velocius umbra aut yento declinant. Quod cum multis clarum sit experimentis, et presentis rei casus suum nobis extnde prebeat documentum. Gonsultum est teneriori nos affectu snperstites amplecti. 15 De morte yero filii ultra, quam credi potest, conturbatus, quidquid in eins morte michi gaudii* absumptum est, bonus Status honoris vestri mihi carissimus et vita fratris mei comitis Alberti recompensat et in utriusque vestri sospitate infiniti doloris remedium sumitur et tante destitucionis iactura decenter emendatur. Sed et hunc dare qui potuit, auferre valebat 20 eundem. Hec dicta maximam yirtutis gloriam pepererunt et uberem apud regem graciam. Nam et ipsum et plurimos alios^ ad lacrimandum suis lacrimis inflexerat. Inter regem igitur et duoem perfecta amicicia solidata Otkarius heredis solacio destitutus cum fratre suo Alberto, qui ei nature debito sedule compaciebatur, ad propria reversus premeditantes caducis 25 rebus fidem adhiberi non debere, terrenis celestia comparantes Christum rerum suarum heredem fecerunt et iuxta lacum Tegernse monasterium monachorum continuo fundare ceperunt. Exinde acceptis litterarum testimoniis a B. Bonifacio Moguntinensi archiepiscopo Rom am causa orandi necnon pro reliquiis sanctorum profecti sunt. Quos Zacharias papa 30 honorifioe suscipiens letatus est et omnis civitas de adventu eorum. Unde summoB pontifex cum non modico merore exposuit conquerendo eis, quo- modo pagani nudinstercius maiorem partem civitatis devastaverint et thesaurum ecclesiarum diripuerint, Bomani<^ quoque melius yisum est congressionem belli nocte aggredi dicentes bostes subito incursu attonitos et caligine noctis oppressos et faclle posse devinci. Ad bec Norid non sine indignacione responderunt : Hie mos, quem soggeritis. non est honestatis, sed improbitatis et eorum maxime, quorum summa 10 spes votorum est dolis nocere et latenti fallere fraude. Absit ergo, ut gloria nostra dolo militet, sed ut nichil obsit, quod fuligine labis yaleat obscurare candorem fame, aggrediamur hostes de luce, ut victoria, quam nos gladiis molimur, aut sit nulla aut sit honesta. Beparate vos quiete, ut forciores sitis ad opus crastinum. Et constitutis Tigiliis, fixis tentorüs 15 castra metantur. Altero die iilucescente prefati principes nichiL de armis, nichil de propriis viribus presumentes, sed solum de dei miserioordia con- fidentes potenti victoria de hostibus triumphantes Bomam revertantur. Unde pontifex Romanus et tota ecclesia cum gaudio exultantes gracias debitas deo de tanta victoria egerunt. Datur igitur lärbitrium principibus ^ Noricorum vendicandi sibi* partes, quas vellent, de cunctis spoliorum facultatibus. Qui^ terrena contempnentes causa oracionis et reliqaiarum se patriam deseruisse dixerunt. Impetratur igitur ab eis pre^ oeteris reliquüs a summo pontifice difficulter, sed et ooculte corpus S. Quirini, quod tunc crebris clarebat miraculis, de quo gloriatur monasterium dictum 25 Tegemse ab ipsis fundatum. Fuit autem Quirinus iste filius Philip pi primi imperatoris christiani, qui fuit^ dominus ante imperium Paimonie inferioris et superioris«^ et de uxore sua Severa, que mutato nomine dicta est Genoveva, habuit liberos duos, Philippum videlicet, qui cum eo regnavit, et Quirinum^ cuius nunc est mencio. Qui sub Claudio capite plexus in 30 Tyberim proicitur, postea tamen Bome in cimiterio Ponciani honorifioe sepelitur. Erexerunt quoque prelibati viri Albertus et Otkarius et sororius eorum nomine Oto alios titulos et ecclesias per plurima loca in proprio fundo, quas reliquüs necnon suis predüs sufficienter dotaverunt. Unde 35 reliquiis S. Yppoliti ecclesia in partibus Austrie, que adhuc eiusdem martiris nomine intitulatur, honorificata est. Nuscia monasterium an. cillarum dei adiacens litoribus Beni cipho B. Quirini nobilitatur. Dmi- nense cenobium confessoris Christi Arsacii gaudet patrociniis necnon sepedicti martiris Quirini gaudet reliquiis. ^^ Fund.^ Fuerunt eciam hüs temporibus tres fratres viri clarissimi, Lantfrid, Waldram, EUilant, consobrini Karoli patris Pippini et Karlomanni. Qui dum aliquando pro conswetudine venacionibus exercerentur, inter fron- dose umbracula silve ad sempiterna paradisi virecta suspirabant iusserunt- que statim exstirpatis frutectis prope rivum Kalomanbach habitacionem ^^ sibi adiuncta basihca construi. Quem quia locum sibi dominus non el^it, signorum indicio declaravit. Cesoribus namque repentina incisione volne- • oni. C. ^ scilicet! B 1. « ante fuit dominus imperium! A 1. 2. 3. 4, ebenso ohne imperium A 5. ante imp. fuit dorn. C. ^ tenens add. A 3. 1 Im Folgenden ist der Text der Quäle stark geJcürxt 51") 2 NA. 24y 67 G, Anm, 4. Digitized by Qoo^(^ — 25 - ratis columbe advolantes cruentata ligni prcsegmina raptim asportaverunt Fund, et loco, in quo nunc venerandum altare monasterii in Büren conaistit, sparsim inferentcs quasi ex racionabili industria cruciculos composuerunt. Animadvertentes igitur seryi domini celestis auspicii omen ^^ que ibi cogita- 5 verunt, bic perficiunt et cenobium incomparabile structuris et picturis constnixerunt. Deinde et alia tria grandi manu diligencie monasteria instituunt: primum Chochalense ^, seeundum Slechdorfense ^, tercium Schafelense ^. (Synbertus. 2. Sed. an. 34.) Anno domini 752. Synbertuß« ^ö2, 10 Katisponensi ecclesie preficitur episcopus.* Hie anno regi- minis sui 32. vel 33. monasterium S. Emmerammi Ratispone ^ magnifice fundavit iussu et sumptu Karoli Magni' eo tem- pore, quo KaroiuB Magnus adhuc fuit patricius Bomanorum, id est pater et tutor quasifl^ pupillorum et viduarum. . . 15 (754. 92. Stephanus II. Sed. an. 5 di. 28.) * Anno domini 768. Pippinus Parisius obiit ibique sepelitur anno Herrn. etatis 54. Pro quo filii eins diviso regno Karolus Magnus annos 46 et Karlomannus 4 annos regnavit (781. 69. Constantinus VI. Reg. an. 18 vel magis vel minus. Hyrene. •iO Reg. sola annis 5.) . : . Horum imperio anno 8. facta est saneta synodus Marl. Nicee 350 patrum episcoporum, in qua affirmatum est, spiritum sanctum a patre et filio procedere. Eodem anno Karolus rex Francorum et patricius ^^^k. Romanonim apud Ingilinhem pasca celebravit et generale concilium babuit, ad quod Tassilo dux Bavarie sicut et ceteri regni primates advenit. 25 Huius Tassilonis hystoriam ex diversis pro posse collegi et eam utpote de nostrate huic operi inserere curavi. Tassilo iste dux Bawarie fuit filius Otilonis et Hillerudis, que fuit Herm.^ Alt. soror Pippini regis, qui fuit pater Karoli Magni. Fuit autem Otilo iateFuJid. primum rex, postea vero Bavaria in provinciam redacta dux et fundavit 30 monasterium Inferioris^ Altach, sicut superius^ dictum est. Contra * Beatissimus^ Virgilius ex Hybernia insula nobili ortus prosapia a Stephan o papa II. et a Pippino rege Francorum in Salczburgam* ad suscipiendum regimen eiusdem ecclesie, que^ tunc proprio carebat episcopo, est transmissus. Hie a fundamento fabricam monasterii Salczburgensis :^5 ecclesie construxit corpusque beatissimi Ruperti, quod in ecclesia B. Petri reqnievit, una cum sede episcopali, que ibidem per aliquot annos simi- liter™ extiterat, divina<> commonitus inspiracione transtulit ad^ eum locum, in quo ad presencia tempora perdurat. Am Band AI. 3., ifn Text in /7 B 1. 40 » id est augurium klein übergeschr. AlBl.Cl. 2. ^ Choca- lense B 1. « Slechendorfense A 5. ^ Schachfelense A 2. Schafenlense C. • Simbertus A 2. ' Ratisponense C. « om, C. ^ Inferior A 3. InferiuB C. ^ Beatus A3. ^ Salzburgum B 1. i carente tunc episcopo erat statt que — est A3. ™ oni. A3. ^ divina — inspiracione om. A 3. 45 0 in locum^ in quo hodie est. A 3. ^ So Megenberg im Tract. de lim. p. E. cap. 2. * So ebendaseWst cap. 3 und 5. Der SMitss hat Aehrüickkeit ynit den unten S. 30 j Z. 26 angefiüirisn. angeblt'ch von Megenberg herrührenden Worten faciendo ipsum patricium Romanorum, id est patrem et tutorem of) quasi pupillorum et viduarum. Stammt vielleicht der ganxe Abschnitt über Bischof Sindbert aus Megefibergs Chronik r' * De instiitäione 7non. Altahensis SS. 17, 370. * S. 22, Z, 8ff. Digitized by Goo^(^ — 26 — J^kk hunc Tassilonem Gripho f rater Pippini Bavariam j)eciit ipsumqae ducatom sibi subiciens Tassilonem in dedicionem accepit. Quod audiens Pippinns cum maximo exercitu venit in Bayariam fratemque snum Griphonem com Omnibus suis cepit et Tassilonem in ducatum restitoit, de quo eclam vide 8up^a^ Deinde Tassilo cum primoribus gentis sue veDit ad 5 Pippinum in Compendio villa, ubi tunc populi sui generalem conventum habuit, promittens tam ipsi regi Pippino, quam filiis eins Earolo et Karlo- manno fidelitatem iureiurando supra corpus S. Dyonisii. Cum antem Pippinus Aquitaniam cum expedicione intraret, Tassilo dux Havarie post- ponens sacramenta, que iuraverat, et oblitus omnia bona, que sibi avun- 1 federe cum Hunis, qui ^ Bavaris ab Oriente sunt contermini, non solum imperata non facere, sed ^^'^ et regem bello provocare temptabat. Inter hec Karolus venit Romam et ab Adriano papa honorifice suscipitur. Misit itaque Adrianus papa For- mosum et Damasum episcopos cum legatis regis Bicholfo dyacono et Ebemhardo pincemarum magistro ad Tassilonem ducem, ut commonerent % eum de iuramento, quod Pippino et filiis eins olim iuraverat. Qui veni- entes cor eius emoUierunt, ut cum eis Warmaciam veniret datisque 12 obsidibus re^ fidelitatem iuraret. Sed ubi domum rediit, non diu in fide permansit. Earolo autem adhuc Rome existente venerunt ad papam legati ^''*^'* Tassilonis episcopus ^luvavensis«^ et Heinricus abbas** rogantes, ut pacem 30 Ekk. faceret litemque terminaret inter Karolum regem et Tassilonem. Quod cum ille obnixe faceret et rex se id velle diceret, interrogati missi, quo pacto pacem firmare vellent ®, responderunt sibi super hac re nichil im- -'^ "^- peratum fuisse et se non andere pro seniore diffinitivam proferre senten- Ekk. ^iam neque se ad hoc destinatos esse. Videns autem papa eos quasi 35 Fund, fallaces ac fraudulentos anathematizavit predictum Tassilonem et omnes illi faventes, nisi fidelitatem, quam regi Pippino et filio eins Earolo pro- miserat, per omnia observaret, et si ipse dux nuUatenus obedire vellet, tunc Earolus et exercitus eius absoluti essen t a deo et a^ S. Petro, et quidquid in ducatu eius perpetratum esset? incendiis et homicidiis vel 40 » Luitxmrdem C. ^ iniuncto C. ^ Ton anderer Hand am Rand: Arnon AI. ^ Von anderer Hand am Band: Maensenensis A 1. e vellet A. f om. Q, g fuisset B 1. i Ä 20, Z. 7-^11. ' Unter Adrian I. nach Mart.; nicht abgedr, 45 ' Vgl. Loserth, Die Öeschichtsquellen von Kreniafnünster S, 87, Z. 15 V. u. Andreas benutxte vielleicht eine unbekannte Quelle der Krems- münsterer Aufzeichnungen, da attch im Folgcfiden sich Anklänge an fetztere xeigen, ohne dass direkte EntleJinung wahrscheinlich ist. * Im Folgenden ist der Text des Elck. und der Abschnitt Privaeio 50 Tasselonis der Fund., dem die Annales Laurissenses maiores xu O runde liegen (NA, 24, 6S4), vermischt . Digitized by Google - 27 - qualicunqae malicia, totum hoc super Tassilonem et socios eins verteretur, Fund. et rex et Franci essent innoxii. Hiis verbis papa legatos* Tajssilonis ad ipsoin remisit. Rex yero acoepta ab apoetolico benediccione rediit in JSkk. Franciam, deinde venit in Warmaciam, ubi filios suos et filias cum uxore 5 Bua Fastrada invenit. Ibi ergo habito generali conventu coram optimati- bii8 suis omnia, que facta sunt in itinere sno, narravit eorumque consilio l^atos misit ad Tassilonem, qni monerent enm, utrum apostolicis iussis obedire^ sibique fidem servare disponeret. Qui cum nollet obedire, rex Fund. tripartito exercitu Baioariam petiturus prope dvitatem Augustam ad Licum F!kk. 10 amnem yenit, qui BavaroB ab Alemannis dividitS Pippino filio suo cum italids copiis in Tridentinam vallem confluente, Saxonum vero atque oiientalium Franconun exercitu super Danubium in loco, qui Peringa ^ dicitnr, conveniente. Videns autem Tassilo se undique circumfusum et^^i^^- qaod Bavari magis essent fideles Earolo quam sibi, ad regem supplex reintFkk, 15 veniamque de ante gestis sibi dari rogavit. Rex autem, ut semper erat mitis, deprecanti pepercit, acceptoque ab eo filio eius Theodone cum aliis 12obsidibn8 in Franciam rediit, sicque bello, quod quasi maximum yide- batur futurum, celerrimus est finis impositus. Deinde anno proximo sequenti Karolo apud Ingelinheim pasca ceiebrante et generale concilium 20 habente Tassilo dux sicut et oeteri regni primates ad venit, quemad- modum prenarratum* est. Sed a Bavaris aocusatus, quod post datoe proxime obsides fidem non senraverit, sed suadente uxore sua Luit- Fund. pnrga Desiderii Longobardorum regis filia Avares, id est Ungaros, in Fkk. dissipacionem regni vocaverit, multaqae hostiliter et dixisse et fecisse, cum 25 hec negare nequiret, maiestatis reus iudicatus est. Et dum omnium ore capitali dampnaretur sentencia, rex Earolus adhuc patricius Romanorum ob amorem dei et quia oonsangwineus eius erat, liberale eum cupiens interrogavit, quid iam agere vellet. Ille autem rogans licenciam sibi dari pro peocatis penitendi tonsuratur et in monasterium, quod ipse con- 30 struxerat', missus est. Similiter et filius eius Theodo. Ceteri vero huius perfidie consortes per diversa exilia dampnati sunt. Ulterius autem pro- Tincia, quam tenuerat Tassilo, non duci, sed comitibus est commissa. Post-^z^''^- hec^ Karolus ad Ratisponam venit ibique maichas et fines Bavarorum disposuit. Alibi^ legitur, quod Tassilo a Karolo in prelio publice i^un(/. 35 devictus cum suis vinculis mancipatur et per duarum pelvium ignitarum inspeccionem exoecatur. Qui penitencia ductus ad peticionem principum absolvitur et libere, quocunque vellet, ire permittitur. Ipse igitur ob spem fnturonun prospera mundi cuncta despiciens Lauriasam devenit ibique sub specie pauperis habituque religioso et ab omnibus ignotus usque ad 10 extremum vite sue terminum permansit. Post multorum vero annorum curricula iam dictus Karolus Magnus ad ecclesiam Laurisensem pervenit ibique solito more una noccium oracioni vacans Tasselonem lumine carentem per manus angeli de ara ad aram cum summa reverencia deduci proepexit «. 45 » om. C. ^ vellet add. C. « dicitur Peringa C. <* om. C. « per- spexit C. • Loserth a. a. 0. S. 86, Z. 17, • Ä 25, Z. 22 ff, • Loserth a. a. 0, S. 87, Z. 12 r. u. 50 * Vffl. xum Folgenden meine Ausfiihmngcn NA. 24, 6^2. Digitized by Google - 28 — Fund, Summo igitur diluculo Karolus Imperator consui^ns patrem eoclene advocat diligenterque sciscitatur, quisnam sit, cui tanta beneficia ab aogelo impensa fuissent. Qui se ignorare respondit Sequenti itaque* nocte abbas cum imperatore bec eadem beneficia iam prelibato TasBÜoni ab angelo impensa videre meruit. Post bec Tassilo febre corripitnr et aooeptis 5 ecclesiasticis sacramentis ex instancia virorum religiosorum vite soe orifp- nem gravi ter per singula suspirando Ulis enarrans feliciter migravit ad dominum. Ad cuius tumbam dominus quam plurima beneficia auziliom Elk.^eiuB implorantibus impertiri non dedignatur. Hie est Tassilo dox, qui in servicio et officio divino devotissimus existens inter cetera monasteiia 10 Fund,* celebria PoUingen canonicorum regularium construxit, item Wessespranne sie dictum a quodam suo venatore dicto Wesso, qui fönte m ibidem a terra builientem a se repertum ostendit. Vidit quoque Tassilo, dum ex venacione aprorum quadam vice pemoctasset ibidem, scalam ad celoa porrectam et angelos dei ascendentes et descendentes per illam, sanctum 15 autem apostolorum principem innixum scale et canentem ea, que in officio dedicacionis solent decantari. Item fundavit^ monasterium S. Nicolai Herrn,* Alt. Patavie, item monasterio Inferioris Altach *> plura predia dedit. Item ^7/'/*;.^ Pataviam civitatem Bawarie instaurans et renovans episcopatus sedem, que apud Lauriacum, vulgariter« Ens ^, priusquam ab Hunis everteretiir, 2«j erat <^, inibi constituit. Denique in choro monasterii inWelten- burch versus« **subscripti babentur: Tassalo dux Bavarie, fundator baius ecclesie, Sex struxit in Bawaria Thassalo dux monasteria: Weltenburch, Chrembsmünster', Larch, Weczelsprnnn, 25 Pfaffenmünster. Thassalo dux^ primum, postea rex fl^, sed monachus ad imum.** * igitur A. ^ Althe C. « ow. C. * 07n. C. « subscripti versus C. ' rex C. « dux C. 3U 1 Bexw, Äuct. Ekk. Altah. SS, 17, 362. « NA. 24, 685. » NA. 24, 695, Anm. 6. * De institutione mon. AÜah, SS. 17, 370, ^ Auct, Ekk. Altah. SS, 17, 362, 35 * Vgl, Janner, L 87, ' So alle Hss, Um die Seehsxuhl xu erreichen, ist wohl xu trennen : C?hrembs, Münster, wobei unter ersterem Kremsmünster, unter letzterem Münchsmünster xu verstehen wäre. Vgl, VO, 1, 97; Jamier 1, 87, ® Der letzte Vers stammt angAlich von Tassilos Qrahschrift; rgl. 4U Loserth a. a. 0. S. 88/89. Der Ingolstädter Üniversitäisprofessor Dietrteh Reysacher schrieb 1511 die Grabschrift xu Lorsch ab. Im dm, 1226 sagt er am Schluss : Ich Dietrich Reysacher, beder Rechten Doctor, Ozdinari der Universität Ingolstadt unnd kaiserlichen Camergerichts geschwomer Beysitzer, bin ofil bei dem Grab Tessilonis gewest unnd hab das Epi- 45 taphium abgeschrieben, also lautent in lateynisch: Tessilo dux primum, post rex, monachus ad imum, Conditur hac fovea. Quem, pie Ohriste, bea. Idibus in ternis decesserat iste Decembris. Hoc epitaphium exscripsi de eins sarcophago decima Mail 1511. 50 (Bayrr. Annalen 18S2, S, 338; Vaterland. Magazin 1838, S. 127.) Vgl. NA. 24, 084, ATtm, 4. Digitized by Google — 29 — Anno domini 792. synodo Ratispone collecta heresls Feliciana sie dicta a quodam Feiice episcopo dampnata est, qui Christum secundum hoc, qnod homo eat, adoptivum filium* dei dicebant, annoque^ sequenti Bvnodo magna in Franconvurt habita heresis item Feliciana dampnata 5 est et über contra eam communi episcoponim anctoritate compositus est. Quem Felicem Engilbertus in preeencia Adrian! pontificis adduxit et post confessionem heresim abdicavit. ßynodus eciam, que ante paucos annos in Constantinopoli congregata septima universalis ab ipsa appellata secundnm cronicam' antiquam, ut nee septima nee aliqua^ dicere- 10 tur, snperyacna ab omnibus abdicata est. Mortua est^^ antem Fastrada regina uxor Kaioli et Moguneie apud 8. Albanum sepulta est. Anno domini 795. Huni^^ missis legatis ad Karolum se cum terra sua ipei tradunt et christianitatem promittun t. (Adelwinus. 3. Sed. an. 24.) Anno domini 788. Adelwinus 766'. 15 Batisponensi ecclesie preficitur episcopus.^ Hic^ iuxta decreta canonum et cum auctoritate Leonis pape LllJ in presencia piissimi imperatoris Karoli recta racione in synodali concilio cum iudicio episeopo- rum, clericorum necnon nobilium laicorum de loco, in quo nunc est monaeterium S. Emmerammi, cathedram pontificalemß^ mutavit et canonica 20 auctoritate in civitatem in ecelesiam S. &tephani prothomartiris statuit et sue SQOcessoramque suorum proprietati ac potestati deineeps in futurum abaiienavit. Hucusque de Constantinopolitanis imperatoribus trac tatum est, sed deineeps tantum de Bomanis imperatoribus 25 est tra-ctandum propter imperii translacionem. Ubi ad- vertendum est, quod post Constantinum Magnum, qui imperavit Ja^.^ tempore Silvestri pape, imperialis sedes apud Constantinopoiim habebatur, pro eo quod predictus Constantinus Roman am sedem vicariis S. Petri reliquit*» et apud predictam urbem sedem sibi ordinavit. Verum- 30 tarnen propter dignitatem imperatoree Bomani nuncupati sunt usque ad illud tempus, quo Bomanum Imperium ad reges Francorum translatum est. Poetea vero ilii Grecorum seu Constantinopolitani, isti vero Bomani imperatores nuncupati sunt. Est autem triplex translaeio Bomani imperii usque 35 modo regnante Sigismundo Bomanorum rege, qui nunc regnat anno domini 1421. 1421. Prima^ est de Grecis in Francos, que facta est per « dei filium C. ^ Anno quoque 0. ^ aliquid A 2. 3. B 1. 0. ^ autem est 0. « Hunis El. ' om. C. e pontificiaiem B 1. 40 ^ reliquerit A. C. ^ Die Stelle findet sich fast wörtlich in Einhwrds Ännalen x. J. 794, doch dürfte sie hier wie die vorhergehenden und folgenden Sätze durch eine spätere Quelle vermittelt sein. ' So Megenberg i?n Tretet, de lim. p. R. cap, 2. Da Andreas nach 45 der nämlichen Quelle Baturicus 614 folgen lässt, müsste er 26 Episcopats- jähre angehen. Megenberg selbst sagt: Sedit annis 26 alias 24. • Die folgenden Worte sind der gefälschten Btdle Leos JH. erUno^nmen. Vgl Janner J, 117. * Qraesse S. 835. 50 * Die folgende Theorie von der dreifachen Translatio entspricht nicht den Ansichten des Marsilius, den man hier, wie oben S. 15 und 18 f., benutzt erwartet, sondern dürfte a^is Megenbergs Chronic stammen. Digitized by Google — 30 — manus Leonis^ pape III., qui Karolum Magnnm regem Fran* corum in nrbe inBomanum imperatorem coronavit. Secnnda translacio est de Francis in ItalicoB, qne facta est per manas Sergii pape, qui^ post Ludowicum III., qni faitde genere Karoli Magni, cum omnium Bomanorum yelie Baren- 5 garinm italicam potentem dominum Bomanornm impera- torem fecit, et imperaverant in Italia annis 54 nsque ad Ottonem I. Tercia translacio fuit de Francis sew Gailicis in Germanos facta per Bomanos tempore Johannis pape XII., qni post Berengarium IV., qui fuit ultimns imperator l pupillorum et yiduarum, sed Leo III.® papa huiusmodi translacionem perfecit finaliter et implevit. Sed quia iustnm est omnia a fine denominare, ergo Leoni pape pocius 3<) Jfar^. est huiusmodi translacio asscribenda. Hie Leo fecit porticum S. Petri Ekh (801. 70. Karolus Magnus. Beg. annos 14.) * **Anno domini Ekk *Anno domini 792.' Karolo Magno a natali domini per totam estatem Batisoone commorante quibusdam Francis agentibus conspiravit 35 contra eum nlius eius Pippinus ex concubina itemque alii propter Fast- radam reginam, cuius crudelitatem se ferre non poese Franc! dicebant. Que conspiracio cum per Fardulfum Longobardum detecta fuiaset, ipse ob mehtam fidei servate monasterio S. Dyonisii donatus est, auctores yero coniuracionis partim gladio cesi, partim patibulo sob- 40 pensi sunt. Bege s autem propter bellum cum Hunis susoeptum Begenspurc sedente persuasum est ei a quibusdam percommode a Danubio » cui Bl. ^ fecit imp. Bom. C. «^ ut — utar om, 0 6. * om. C. e papa III. 0. f 712! B 1. » rex B L ^ Vgl untm Z. 20^31 45 * Man sollte ertcartefiy dass gerade diese Worte sich in Msgenbergs Tractatus de translaiione imjjerii finden. Dort ist xicar in Kap, 3 und 4 (Cod. Eichst 698, S, 408—410) in obigem Sinn abgefiandeU, aber mit andern Worten. SolUe obiger Wortlaut also aus Megenbergs Chronik stammen ? 50 Digitized by Qoo^(^ — 31 — 801. Karolus MagnuB rex Francorum , Pippini regia filiosi regnare Ekk. cepit regnavitque annis 14. Hie Karolus dictus est Magnus a magnitu- dine virtutum. Fuit autem^ nacioneTeutonicus, quiaFrancus^ Germani- cus erat. Nam id habet commuDis assercio Germanorum, quod locus 5 originis sue fuerit YÜia Ingelnheim, que a civitate Moguntina tantum per duas lencas distat. Ad quam intencionem magister Conradus de Monte pnellarum^ auctoritate cronice Godefridi Viter- biensis quondam iinperialis curie cappellani et notarii ponit hu nc versum : 10 Natus in Ingelnheim, cui Berchta fit Ungara mater. Puit autem Karolus corpore decorus, sed visu^ ferus^ Flor. Ab hoc quoque Karolo primitiva fundacio monasterii in Metern ^ Fund.^ exordinm habuit in hnnc modum. Cum enim ipse Karolus Magnus provinciam Bavarie optineret, accidit, quod transitum faceret in venacione 15 positus per locnm, in quo predictum monasterium pronuncest situin, tunc silvaticam existentem viditque ibidem hominem disposicione heremitica existentem, qui in construcdone cuiusdam ceilule extitit occupatus et bipennem, cum quo iigna exscindebat, ad radios solares suspendentem. Quo yiso miraculo predictus rex ammonuit prefatum heremitam nomine 20 in Bhennm nayigari, si inter Badanciam, volgariter Eegnicz, et EH-. Aitimonam, volgariter Altmül, fluvios eiusmodi fossa duceretur, que esset navium capax, quia horum fluviorum alter Danubio, alter Bheno misceretnr. Confestim rex cum omni comitatu suo ad locum huic operi aptum venit ac magna multitudine hominum congregata totum autumni 25 tempuB in hoc consumpsit. Ducta est itaque fossa inter predictos fluvios 2 milium passnum longitudine, 300 pedum latitudine, sed frustra. Nam propter inges pluvias« et terram, que palustris est naturaliter, opus, quod fiebat, Stare non potuit, sed quantum terre a fossoribus de die egestum fnerat, tantum noctibus humo iterum relabente subsidebat. Quo sie in 30 hoc opere occupato nunciata est Saxonum omnimoda defectio et Fran- corum plurima a Sarracenis interfectio. Quibus rebus commotus in Frandam revertens natale domini celebravit apud S. Kilianum Wirciburk, Bcilicet iuxta Moenum fluvium, pascha vero super eundem in villa Fran- conovurt, ubi et hiemaverat. add, B 1. 35 **Anno' domini 800. Karolus Augustus» terram Avarorum siye Herrn.* Alt, Hunorum per bellum continuum 8 annorum capiens Avaribus expulsis ipsam terram Avariam sive superiorem Pannoniam, que nunc nomen ^ tenet^ Austrie, totam inter ecclesias Bawarie, pontiiices et abbates, comites dividit et barones. Ubi ecclesie Inferioris Altach * non parvam dedit por- 40 cionem. am Band A 1. B 1, im Text C. » om. C. ^ usu B 1. c yerus carr. severus AI. ^ Meten C. • fluvioB B 1. ' Hie eciam Karolus C. » Magnus C. ^ dicitur Austiia 0. ^ Althe C. * Von kier an bis distat fast gleichlautend in Megenhergs Tract. de 45 transl. imp., Cod. Eichst, 698, S. 411. * Megenberg das. : Ad idem Gotfredus {der vorher quondam imperi* alis cnrie capellanus et notarius genannt ist) in cronica sua ponit hune versum: Natuis ttc. und ebenso in seinem Tractatus de lim. p. R. cap. 5: De quo Karolo ponit Gotfredus Yiterbiensis olim imperialis curie capellanus 50 et notarius in chronica sua hune versum: Natus etc. * NA. 24, 696. * De instttutione mon. Altahensis SS. 17, 370. Digitized by Qoo^(^ — 32 — Fund. Uttonem, ut aliquid peteret ad profectum auum, quod presto eaaet se daturum. Qui peciit, ut cultus dei in construccione cuiusdam monasterii amplificaretnr. Quod rex statim annuit et monasterium ibidem fieri iussit et muneribus magnificis legaliter sublimando dotavit Eid;. Hie eciam post sueceptum imperium, cum adverteret multa l^bus 5 populi sui deesse, Gennanis^ sive Teutonicis in lingwa germanica »ve teutonica quasdam leges dedit, que a multis hodie habentur Flor, Tandem febre et pleuresi pulsatus^ 5. Kai. Februarii deoesait anno Ekk. etatis sue 72., regni 46., imperii 14., indiccione 7., sepultus Aquisgrani in basilica ^, quam ipse construxerat 10 Deinceps tantum de Bomanis imperatoribus, ut pre- missum est, tractandum propter imperii translacionem. 814, (Baturicus. 4. Sed. an. 26.) Anno domini 814^ Baturicus Batisponensi ecclesie preficitur episcopus. Item a Batnrico Batisponensi^ episcopo Hemma regina, mater Karoli im- 15 peratoris, monasterium beatissime^ semperque Virginia matris domini nostri Jesu Christi Marie in civitate Batis- pona, quod dicitur® Obernmünster, sollempni et legitime concambio recepit***. Utrum autem Karolus iste, cuius hie fit mencio, fuerit II. vel III.* huius nominis imperator, 20 certum habere non potui . Flor. (815. 71. Ludowicus I. E^. an. 25.) Anno domini 815. Ludo- wicus cognomento Plus, Karoli Magni filius, regnare cepit regnayitque Marl, annis 25. Hie habuit duos fratres, unum, qui Teutoniam, alium, qui Hyspaniam regebat, et ambos superavit. Qui eciam ultimo malum finem 25 habuerunt. Hie Ludowicus tres filios habuit, yidelicet Lothariom, Pipinum et Ludowicum. Primum, scilicet Lotharium, cesarem feeit, cui eciam Italiam regendam commisit. Secundum, scilicet Pipinam, Aquitanie regem fecit. Tercium vero, id est Ludwicum, Bayaris et Germanis regem et principem fecit. Hie Lud wicus rex Germanorum 14 30 duces Bohemorum cum suis sequacibus baptizari fecit et in fide christiana i^/or. diligenter edoceri. Item Ludwicum imperatorem filii sui capientes ali- quamdiu incluserunt, sed eodem anno penitentes yeniam postulantes ipsom restituerunt * pro monasterio in Mansee^^ quod regina eadem 35 ecclesie Batisponensi dedit in recompensam. add. C. » correptus C. ^ beate Marie culd, C. ^ episcopo Batisp. C. ^ beatissime — Christi om.y dafür sancte C, oni,, dafür beatissime yirginis A3. « Obermünster dicitur C. ^ Mänse C 1. ^ Der Schiusa dieses Saixes hei Megenberg, De transl, itnp. Cod. 40 Eichst. 698y S. 411, ' So auch Megejiherg Tract. de lim. p, B. cap. 2 und 5, aber beide Male: Sedit annis 28 alias 30. ^ Vgl. daselbst cap. 5: Hemma eiusdem Karoli genitrix idem monasterium a Balurico Batisponensi episcopo legitimo concambio recepit 45 * Megenberg a. a. 0. cap. 5 entscheidet sich im Zweifel über Karl den Orossen und Karl den Kahlen für letzteren. In G 1 am Rand von der Hand des Ghristophorus Hoffmann : Carolus iste f uit III., qui et Crassus. Lege Privilegium superioris monasterii a Carolo III. traditum (886 Febr. 16), « Mondsee. Über die Urk. (833, nicht 831, Fein; 13) vgl Janner 50 h 182 ff. Digitized by Qoo^(^ - 33 — (Enchanfridu«. 5. Sed. an.9.) Anjiodomini 840.* ErchanfriduscS^f?. Ratisponensi ecclesie preficitur episcopus. (840. 72. Lotharius I. Eeg. an. 10.) Anno domini 840. Lotharius Flar, filius Ludwici imperatoris supradicti regnare cepit regnavitque annis 10. 5 Hie £x)thanu8 filius Ludwici senior solns sibi usurpat imperium. De hoc Mart. alii duo» fratres, scilicet Earolus et Ludwieus, dolentes bellum contra ipsum parant et in pago Antisiodorensi convenientes tarn grave prelium Flor. coinmiserunt, quod nulla etas meminit tantam stragem hominum in regno FrancoTum. Tandem pacto inito Earolus regnat in Francia, Ludwicus Jar.^ 10 m Germania et Lotharius sibi remanente imperio in Italia et parte Franciei Matt. Joe, qne ab ipso Lotharingia dicitur (Embricho. 6. Sed. an. 30.) Anno domini 850.^ E mb rieh o 550. Katisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hiisdem t/^m^oTi- Fund,* bus^ Rathardus presbiter apud territoriam^ Diessense <^ ", quod propter 15 sonitum aque ibidem decurrentis nonlen accepit, monasterium S. Georii martiris constrnxit ibique canonicoe reguläres ordinis B. Augustini coadu- navit. Hoc postea per Arnulfum duoem et comitem palatinum, perdicionis filium, x>enitQ8 est destructum et ab<* inhabitacione hominum per muita temporum curricula mansit desolatum, donec per alios Christi fideles 20 extitit re^^tauratum. (871. 107. Johannes VIII. Sed. an. 10.) ... Sub hoc celebrata 3faW. est 8. synodus in Constantinopoli 383 episcoporum. Et quia regule huius sancte ac® universalis synodi habentnr apud nos, canonem unum de eisdem de adorandis imaginibus, quas 25 heretici hiis temporibus confringunt, cum sua rubrica huic operi inserere curavi: Yt honoretur et adoretnr imago domini nostri Jesu Christi, eque sanctorum über ewangeliorum et figura preciose crucis, simiiiter et inte- merate matris eins et dei genitricis Marie et omnium sanctorum necnon 3() et oelestium ministrorum.' (872. 74. Karolus II, Reg. an. 2 men. 9.) Anno domini 872, KaroluB II. frater Ludwici II., alibi^ f rater Lotharii imperatoris et rex Gallie, imperium invadens regnare cepit regnavitque annis 2 et mensibus 9. . . Quid am sc ri bunt hunc fuisse patruum^ Ludwici il. et eodem 35 mortuo imperium adeptum fuisse. In quadam deniques cronica*' in numero impeiatorum non ponitur (875. 75. Karolus III. Reg. an. 12.) Anno domini 875. Karolus, MarL qui dicitur Grossus vel iunior, rex Alemannie, id est Swevie, filius Lud- » fratres duo 0. ^ om. C. ^ Diassense A3. ^ oiti. A. ^ et C. 40 ^ alibi — Gallie am Rand A 1. om, A 2. im Text ohne frater A 5. die übrigen Hss, iyn Text. « tarnen C. * Megenberg: 842 und: Sedit annis 10 alias 9. Vgl. Jamwr i, 200 f. '' Oraesse S. 887. ' Megenberg: 852 und: Sedit annis 34 alias 30. Vgl. Janncr 7, 215. 45 ' NA. 24, 685. * Die Quelle nennt das Jahr SÜO. '' Diessen am Ammer nee. " Folgt Kap. 3 {xu dem auch die vorausgehende Überschrift gehört) der RegtUae sanctae ac universalis ', concluditurque officinm pro^V. 27. 5 defunctis cum antiphona^ subscripta: Fidelie Cesar beatis reli- quÜB potiri gaudens apud iilas ipse sepeliri preelegit Dyonigü sese speranB subaidio et tutela falciri. Unde et desideriaai est impletum in hoc viri. fiic est iUe Arnolfus, qui ad Macharii ferbuit cultam, quem et dilexit mnltnm. Hie est enim ille Arnolfus, qui ei, quem 10 vivens eoluit, tandem abesse mortnus noluit, martiri Christi glorioso, * quem in celis coronatum novit iapide preeioso. (890. 111. Formosus. Sed. an. 5 men. 6.) . . . Qui in Ratis. F/or. pona monasterium S. Emmerammi dedicavit (Tuto. 8. Sed.an.35.) Anno domini 894.«^ Tuto monaehus5.W. 15 et custos ecelesie 8. Emmerammi Batisponensi ecclesie prefieitur episeopus. (901. 77. LudowicuB III. Reg. an. 6 vel 12.) Anno domini 901.F/or. Ludowicas Arnolfi imperatoris filius adhuc puer regnare cepit regnavit- que annis 6', seeundum alios yerol2^ Hie ad eoronam imperii 20 non pervenit. Unde ipse fuit finis imperii quantum ad posteritatem Karoli cnlpis exigentibus, quia ecclesiaa, quas patres eorum exstruxerant, non foyebant, sed dissipabant. Immo Francigene non adiuvabant Bomanoe 3/ar/. contra Lombardos rebellantes et ipsis multas iniurias inferentes. Ob quam causam seeundum sentenciam Bomanorum facta est seennda 25 imperii translaeio de Francis in Italicos per Bomanos et Sergium papam III. Nam Sergius papa propter multas negligeneias Ludwici peractas eum omnium Bomanorum yelie^ Berengarium italieum potentem dominum Boma- norum imperatorem feeit et sie tempore illius Ludwici dividi cepit 3/ar/. 30 imperium. Quidam enim, sicut infra patebit, tantum in Italia et quidam tantum per Alemanniam imperabant usque ad Ottonem I., qui cepit utrobique imperare. Iste Ludwicus Berengarium, qui tunc regnabat per Itaüam, fugavit, et cum pro ipso regnaret, Verone capitur et exoe- 35 * 5. Kai. Decembris, id est add C 6. ^ Vigilii A. B. episcopi add, C. « 890 corr. 894 A 1. 895 A 2. C 1 2. 885 A 3. 4. 5. B 1. C 6. * Über das arab Walderdorff* S. SSO, ' ' VirgüiuSf nicht Vigiliua. Auch nach den Nekrolog ien van St. Emmeram wurde Aniulfs Gedächtnis am 27. Nov. gefeiert: 5. Kai. Dec. 40 Pie memorie AmoJfus Imperator fundator huius loci. MB. 14, 402. VO. 13, 398. Über abiceichende Daten rgl. Dümmlery JahrbücJier des o.st- {rank. Reichs 2, 472. P. Roman /Arngibl berichtet {Neue hist. AbhandL der churf. baier. Akad. d. W. 3 (17U1)^ 37S), wie noch xu .meinen Zeiten der Jahrtag abgeJiulten icurde. Vgl. auch Gemeiner 1, 96. 45 ■ Schluss des Officiums der Trantilatio S. Dionysii; gedr. nach clm. 14600 und dem Druck des Breviarium S. Emmerammi B vom J. 1571 in Dreves, Atialecta hymnica 13, 108. Atich enthalten in dem Anti- phonarium clm. 14084, Bl. ISl, in uelcliem das am Anfang stehende Kalendarium xum 27. Nov. auch den Eintrag: Anniversarius Amolphi 50 aufweist. * Megenberg: 890. 8edit annis 36 alias 35 Vgl. Janner 1, 255 f. « Mart. " Flor. Eid:. ' Vgl. S. 30, Z. 5. 3* Digitized by Google — 36 — Mßnn, catür, et Berongarius imperio restituitur. Hie Ludowicus moritnr et Fund,^ Ekk. Batispone in medio chori monasterii S. Emmerammi sepelitur*. Huias temporibus Conradus pater Conradi, qui postea per Alemanniam regiuiTit, fratrem Adelberti comitis occidit. Fuit autem Adelbertus iste fiiius soröris Heinrici ducis ^, sed postea regia, que dicta est ßabam, a qua et 5 mons Babenberg Dominatur Ekk. (Conradua. Beg. ao. 7.) Anno quoque domini 913. Conradus filias Conradi, quem Adelbertus occidit, vir strenuus bellorumque exercicio doctu3, omnium eleccione in Alemannia regnare oepit regnavitque annis 7. Huius temporibus potentissimi principes erant Amolfus in Bawaiia, 1^ Burchardus in Suevia, Eberhardus comes potentissimus^ in Francia, GisU- bertus dux in Lotharingia, inter quos Heinricus Saxonum et Thnringonim dux prepotens pollebat. Secundo autem regni eins anno memorati principes huic presertim rebelies extiterant. Quos ille tam sapiencie vigore, quam fortitudinis robore superavit suamque ad fidelitatem perduxit. 15 Amolfus autem nimio terrore coactuB cum uxore ac filiis ad Ungaros fugit ibique usque ad obitum Conrad! permansit Ekk, (Heinricus I. Beg. an. 17.) Anno domini 921. post Conradum Heinricus genere Saxo, fiiius Ottonis ducis, regnare cepit regnavitque annis 17. Hie Heinricus appellatus Humilis babuit uxorem nomine ^ Mathildam sanete conversacionis feminam, ex qua genuit Ottonem Magnum et Heinricum ducem Bavarie. Heinricus dux Bavarie genuit Heinricum ducem dictum Hezil. Hie Heinricus genuit Heinricum Babenbei^naem dictum Pacificum, qui sine berede discessit Hie Heinricus dictns Mart. Humilis inter imperatores non computatur, quia non regnavit in Italia nee 25 fuit per papam coronatus. Legitur tamen in antiqua cronica, Ekk, qaod, cum unccio et dyadema a summo pontifice, qui eo tempore Herigenis erat, sibi ofierretur, non sprevit nee tamen suscepit: Satis, inquiens, michi est, ut pre maioribus meis rex dicar et designer divina annuente grada yestraque pietate. Penes meliores vero nobis unccio ac<^ dyadema alt 30 Tanto honore nos arbitramur indignos. De isto Herigero summo pontifice^ in cronicis nullam inveni mencionem preter- E1ck,^VLS,m in cronica antiqua, ut premissum est. Eo tempore Amolfus dux audita morte Conradi regis, qui sine berede decessit, cum uxore et üliis ab Ungaria rediens honorifice a Baioariis suscipitur nee 3ö solum suscipitur, sed eciam, ut rex fiat, vehementer ab eis exoratur. Bez autem Heinricus cum inter omnes regni principes sibi obtemperantes Arnolfum solum realst ere cerneret, coUecto exercitu prevalido Baioariam tetendit eumque iuxta quosdam in presidio urbis Batispone obsedit. Quod ille videns seque regi resistere non sufficere perpendens portis apertis 40 egressus est ad regem tradens semetipsum cum omni regno suo et honori- fice susceptus ab eo amicus regis appellatus est. Quidam vero scribunt, a om. alle Hss.^ ^ om. C. c et C. ' NA, 24, 700. Vgl. Janner, l 282. 2 Über das Grab Walderdorff* S. 337. 45 • Aus dem Ausdruck summo pontifice bei Widukind, auf den die folgenden Quellen ^zurückgehen, ist ein Irrtum entstanden, der sich in viele Quellen fortgepflanU hat. Nicht um einen Papst, sondern um den Erxbischof Heriger von Maiux- handelt es sieh. Vgl, WaitXj Jttkrb. d, dt. Beichs unter Heinrich L, S. 220. Beachtenswert ist, wie Andreas seine 50 Quelle Icontroliert. * Steht so bei Ekk. Digitized by Google — 37 — quod noD passus sit Arnolfus adventum regia in Bawaria, sed collectis, J^A:/«:. qoibus potuit, copiis obviam ei processerit ad pugnatn. Cumque in eo essent, ut bellum inire deberent, rex Heinricus, ut vir sapiens et timens deum, cogitans ex utraque parte dampnum irreparabile posse acddere, d Arnolf 0, ut solus cum solo loquatur, denunciat. Heinricus igitur prudenti sermone alloquens Amolfum increpat eum, cur dei ordinacioni resistere velit, cum se ab omni populo electum sciret, quod nisi deo disponente non fieret, affirmans, quia, si populus eque comm uniter eum eligeret et se, forte ipee primus in eius eleccionem acclamaret. Hiis verbis demnlsus O Arnolfus ad suos rediit indicans eis Heinrici sermones. Qui consilio eorum eleccioni ipsius Heinrici consensit, ea tarnen condicione, sicut ex coDsilio habuerat, si sibi hoc, quod deoessores eius non habuere, conce- deiet, flcilicet ut tocius Bavarie pontifices sue poteetati subiacerent uno- qae* defuncto alterum ordinäre lioeret. Arnolfus igitur miles Heinrici 5 efficitur et ab eo, ut dictum est, concessis sibi tocius Bawarie pontificibus bonoratur. Hie est Arnolfus ille, super cuius denotacionem S. Udalrico Augnstensi episcopo, ut in libro gestorura eius legitur^, ostensus est gladius sine capulo. Qui rex fieri frustra cupiens Invasor regni extitit et pro huins acquisicione ecclesias monasteriaque destruens res earum 0 distribuit in beneficia laicorum , (Isengrinus. 9. Sed. an. 11.) Anno domini 921.' Isengrinus^J?i. Ratisponensi sedi preficitur. (Conradus.) Sciendum, quod post Isengrinum^ quidam Ratisponensi ecclesie dicunt^ Conradum presedisae, et sedit ö mensibuB 6. (Gunthariua. 10. Sed. men. 6.) Cui successit Guntharius, qui eeiam eedit mensibus 6*. (Michahel. 11. Sed. an. 27.) Cui anno domini 934.'* successitÄV^. Michahel, qui sedit annis 27 ^ Hiis temporibus Eberhardus comes Fund.^ JO prepotentissimus, genere spectabilis fraterque eius Adelpero in Castro Ebersperg monasterium ordinis B. Augustini canonicorum regularium fundavernnt. Postea tarnen Udalricus filius dicti Adelperonis ordinem canonicorum ibidem in nigros monachos commutavit. Dicitur autem Ebersperg ab apro, qui locum eundem, antequam ibidem esset castrum, 36 cum venaretur a Sighardo comito, qui fuit avus dictorum comitum, scilicet Eberhardi et Adelperonis, designavit, de quo longa esset hystoria, quam causa brevitatis obmitto. Item predictus Eberhardus ecisim f\ind. monasterium super llmam fluvium, dictum Geysenvelt ordinis S. Bene- dict de bona voluntate sue^ coniugis Alheidis ad laudem et gloriam 10 nominis dei inchoavit et laudabiliter domino conceilcnte consnmavit. * uno quoque A. *» Sengrinum B 1. ^ credo melius 37, von späterer Hand am Band C. ^ coniugis sue B 1. * Sf) eitieri .schon Ekh. « Megenberg: 926. Vgl. Janner 7, 310. 45 ' So auch Megenberg : Post illum aliqui habent Conradum, quem dicunt presedis-se mensibus 6. Also nicht erst Hoch wart y nie Janner h 321 ctngiebt; die Bischof arcihen in ctm. US 71 sind erst nach 146.') geschrieben, * Megenberg: 30 ebdomadis. Vgl. Janner 7, 32 L ■' Megenberg: 938. Sedit annis 30 alias 27. Vgf. Janner 7, 320'. Ol» « .V^. 24, 6SfS, Digitized by Google — 38 — (Otto I. Reg. ED. 26.) Anno domini 937. Otto filiu8 Heinrici regis in Alemannia regnare cepit regnavitque annie 26, priasquam ooiODam imperii acciperet. Huius regni anno 19. Ungari totam Bawariam vastantei dvitatem Auguatam, ut in legenda 8. Udalrici legitur, obaident. Ekk, Otto igitur rex suos alloquens ac monens, ut modo in patria non cederent, 5 qui sepius in terra aliena victores existerent» illos hello aggiesaus devidt. Flor, übi dux Conradus fortiter pugnans fraterque S. Udalrici Dyepoidus ocda sunt. Beges autem Ungarie suspensi Bunt Batisp one in patibulis. Qui in quibusdam cronicis^ tres fuisse* leguntur, in legenda autem^ S. Udalrici principes appellantur 1" Mart, (951. 82. Berengarius IV. Beg. an. 11. Albertus.) Anno domini 951. Berengarius IV. cum Alberto filio suo in Italia regnare cepit regnaTitqne annis 11. Hie Berengarius IV., ultimus Imperator italicus, non sicat Imperator, sed velud tyrannus Italiam gubernabat et cum cradelitatibus ipsam opprimebat, et eciam Sarraceni in multis locis Italiam usurpabant lä Tunc papa Johannes XII. et Romani et Italici sollempnes legatos ad Ottonem regem Alemannie destinarunt et coram Ottone de iniquitaübos ac male gestis Berengarii et filii sui conqueruntur, Ottonem hiuniliier supplicant, quod imperii gubemacula suscipiat et quod Italia a Sarracenü per eum et a Berengarii manibus defendatur. Otto igitur Italiam intrans ^ Ekk, pro imperii corona Berengarium posuit in conflictu et ipso capto in Bawariam cum coniuge sua nomine Willa in castellum Babenberg misit, ubi et presentem vitam clausit. Postea Otto Bomam pergena honorifice suseeptus est et a Johanne papa XII. et Bomanis triumphabiliter corona- tur. Hie' incipit tercia imperii translacio de Italicis in ^ Teutonicos. Et hie iscipiunt Teutonici imperare amisso imperio per Italicos (962. 83. Otto I. Beg. an. 12.) Anno domini 962., qui est 26, quo Otto I. regnavit in Alemannia, idem Otto rex Alemannie et dnx Mart. Saxonie suscepit Imperium regnavitque annis 12. Hie fuit primus impe- 30 rator Teutonicorum. Exempto enim imperio ab Italicis soli Teutonici imperaverunt usque ad presens tempus^ scilicet quo numeratnr 1420, AU uns domini 1420 ^, Hie pacata Italia cum uxore sua Longobarda nomine Adaleyda ^, que fuit relicta Lotharii imperatoris, quam ipse Otto eciam ^ de carcere Berengarii imperatoris liberavit, in Saxoniam rediit, de 35 qua filium tam regni quam sui nonünis successorem genuit. Cui eciam filiam Theophanu Constantinopolitani imperatoris de Bomano sangwine procreatam in coniugem dedit* S. Wehr. ♦ Legitur^ in quadam cronica' volgari, quod Otto I., post- quam subiecit Lombardos et adhuc coronam imperii non haberet, ex 4(1 edicto statuit fieri monetam ibidem a nomine suo Ottlein vocitatam. Dum autem idem Otto ab ipsis recederet, statim ipsi Lombardi in contemptum » esse A 2. »> om. A 2. ^ 1421 c. 1425 B 1. d Adaley- dam A. B 1. « et C. ^ Legitur — quod om.; dafür Hie eciam G. ^ Bei Ekk.; ferner in den wahrseheinUch von Megenberg (ron 45 Andreas selbst kaum) benütxten Annales Batisponenses, so dass hier eine aus Konrads Chronik entiiommene Stelle vorliegen könnte. Auch bei Hermann v. Atta ich SS. 17,370 unter Berufimg auf die gesta S. Udalrici. ^ Quelle Megenberg? ' So wörtlich bei Mart, 5«J * Sächsische Weltchronik, MG, Dt, Chron. 2, 162, 35. Digitized by Google — 39 — Hie eciam Otto propter bonum statom Bomane* ecclesie plunes Mart, Bomam veniens et iteram ad partes suas rediens piis operibus inten- dendo in allodio apud Maidburch ecclesiam mire pulchritudinis ad honorem S. Manricii fabricavit et eam maximis possessIonibuB ampliavit. Tandem 5 cum mnltitudinem paganornm ad fidem Christi convertisset, feliciter est defunctns et in Maidburch in eodesia S. Mauricii^ sepultus. Hie eciam Jac;.^ Otto Tocatus Magnus dum in pascali soUempnitate principibus convivium preparasset, antequam sederent, cuiusdam principis filius more puerili ferculum de mensa accepit, quem dapifer fuste prostravit. Quod oemens ^ 0 pedagogus pueri ipsum dapiferum mox peremit. Quem cum sine audi- encia cesar condempnare vellet, ilie cesarem ad terram deiecit et suffo- care cepit. Qui cum de eins manibus vix erutus f uisset, ipsum reseryare iussit se culpabilem clamans, eo quod festum non honorasiiet, unde ipsum liberum abire permisit. Huius Ottonis temporibus S. Wenzeslaus Flor. 15 dux Bohemie invidia fratris sui oeciditur, propter quod ipse Otto Bohemi- am 14 annis impngnans totam deVastat. (S. Wolfgangus. 12. Sed. an. 22.) Anno domini 962^ ye\^962. sicnt in quadam cronica satis autentica legitur, 972.^, q\io972, Otto I. obiit, S.Wolfgangus Katisponensi ecclesie prefici- 20 tur episcopus. Hie nomen suum, sicut in legenda^ sua legitur, V, S, W. per semetipsum interpretatus est. Nam in quodam armario, quod ipse construi precepit, inter reliqua, sicut erat peritissimus poematis compositor, ita Bcripsit: Struxerat ediculam mandrita Lupambulus istam'^. fö Hie Batispone fundavit monasterium S. Pauli insti- tuens ibi sanctimoniales ordinisB.« Benedicti^ Hic^S. Wolf- ipsius Ottonis monetam istam abiecerunt. Quod audiens Otto ipsos ^S^. Wehr. iterum subieeit et, ut haberent monetam de coreo facta m, eoe^t. ^ Hie Otto fratrem habuit Brunonem Coloniensem arehiepiscopum. 30 Hie eciam fuit dux. Tuncque seeundum dictam^ volgarem cronicam* episeopi primum ceperant habere gladium temporalem. Quod quam plurimi in Brunone tamquam in viro deo devoto mirabantur. add, B 1. C. » ow. C. b est add. 0. « cemes C. ^ 962 — legitur om. C ; 35 eine spätere Hand schrieb in A 1 daxu : vel 977. « om. B 1. sancti 0. ^ Hie — ibidem dedicavit am Raml AI., aw. A 2. /f., im Text B 1. C. » Oraesse S. 838. - Keine dieser beiden Zahieti bei Megenberg^ der 968 angiebt. Da Andreas oben S. 38 Otto L von 962 an 12 Jahre Kaiser sein lässt, müsste 10 er den Tod Ottos ins Jahr 974 seixen, wie dies bei Ekk. geschieht. Aus dem hier rorliegenden Widerspruch ist anxunehmen, dass die Worte quo Otto I. obiit atts der hier — da Ekk. vom Amtsantritt Wolfgangs 7iichts meldet — nicht mit diesem identischen cronica satis autentica stammen. Welches diese Chronik isi^ ist nicht fesfxustellen, da Wolf gang thatsächlich 45 072 Bischof wurde und alle guten Quellen diese Zahl angeben. Für die Zahl 962 finde ich keine Quelle. » Vita S. Wolfkangi ed. Delehaye in Act. SS. Xor. Tom. 2, 567, Auch separat in Acta S. Wolfkangi (1894) S. 43. * Diese/t* Vers auch bei Megenberg, Tractatus de lim. p. R. cap. 7 50 mit folgender Erklärung : Se namque Lupambulum vocat a lupo et ambu- lando conformans se proprio suo nomine in lingua thewtonica, et cum hoc mandritam, id est pastorem oyium, se nominat, eo quod episcopus esset. * Janner 1, 396 ff. « Sächsische Weltchronik, MO. Dt. Chron. 2, 162, 24. Digitized by Qoo^(^ ^ 40 ^ gaiigus altare prime fundacionis monasterii in Malherstorf ^' quod Hcinricus et ErneBtus eius filius comites de Chircfa- perg, f undaverunt-, procurante Purchardo primo eiusdem ' loci abbate in honore S. Johannis ewangeliste dedicavit-. Hie eciam montem prope Weltenburg incastellavit et 5 ecclesiam S. Marie<^ virginis ibidem dedicayit^* V, S. TF. Hic^ in Boheniia provincia, que tunc 8ub BatispoDensis eoclesie parrochia extitit et noviter christiana fide iinbuta sacrilega^ ydola abiocerat« rogatu Ottonis ceearis episcopatum ibidem per modum concambiii fieh concessit, super quo^ et ipse Privilegium composuit. Dum autem primates h» aui sibi consulerent, ne ipse in hoc consentiret, dixit: Preciosam maiga- ritam sub predicte provincie terra latentem conspicirous, quam nisi venditarum comparacione <^ rerum non acquihmus. Ekk, (975. 84. Otto II. Reg. an. 9.) Anno domini 975. Otto IL, Mart. Ottonis Magni filius, regnare cepit regnavitque annis 9. Hie filio suo 15 Ottone in Saxonia relicto cum regina et exercitu magno per Italiam transiens Komam venit ibique a Benedicto VII. cum magna leticia est Joe. coronatus cum regina. Hie Otto, dum Italici sepius pacem violarent, iterum Bomam venit et omnibus proceribus, ma^natibus et pontifidbus apud gradum eoclesie convivium grande fecit. Quibus epulantibus omnes 2^^ 8U0S ministros latenter accingi fecit. Deinde de violata pace querimoniam movens iubet in scriptis culpabiles recitari, quos statim decollari ibidem Flor, faciebat, alios vero gaudenter epulari precepit. Qui omnes timore coacu leticiam simulabant. Hie contra Agarenos et barbaros cum Romanis, Teutonicis, Gallicis et Longobardis in Calabriam procedens Romanis et *25 * Item in muro prope sepulcrum Purkhardi^ primi abbatis in Malherstorf, quem ferunt fuisse de Micbelveit % sie legitur: Carmine quivis discere si vis, corpore quid als, inspicias me; sis quid apud te, panditur ex me. £n ego Purchart, cura gravabat quem nova celle credita primum, 30 qui levis hie sum turbo faville. Comprobo plane, quomodo vane quisque superbis terra functurus mox ruiturua flos ut ab herbis. Hec, homo, noscens sis michi poscens gaudia Juni 25. y BIS. y cui Julii sunt hepta Kaiende meta secura. Anno 1100,Aom\TLi 1109. constructum est monasterium veteris capelle 3ö in Malherstorf per nobiles comites quondam ibidem resi- i2ö5. dentes^ Anno domini 1265. monasterium novum in Malhcrs- torf in honore S. Johannis ewangeliste in presencia domini Heinrici abbatis undecimi ex toto est constructum.^ add. am Rand A 1. im Text B 1. 44 ' » om. B 1. C. ^* sacrilegia A 2. c Qyn, A3. ** comparicione C 2. ^ Mallersilorf, - Erst 1100. Vgl MB. 15, 255. «» Janner. h .^.'>^. 000. * V(jl. J\fB. 13, 353; Janucr 7, 392. Die an letzterer Stelle eiiieric 45 angebliehe Bischofschronik Konrads von Ufegenbcrg ist, wie ich in der Einleitung darlegte, nur Ausxrnj aus Andreas Chr. g. Unter Berück- sichtigung dieser Feststellung vgl. auch Delehaye a. a. 0. S. 550. ^ Der folgende Abschnitt aus Kap. 29 der Vita; a. a 0. S. 5 TS. " r 2122; MB. 15, 252, 5«) ' Michelfeld bei Bamberg. « Janner l 392. 599. ^ Das. 1, 393. 2, 767. Digitized by Google . — 41 « Beneventanis terga vertentibus totum pene amisit exercitum et solus in Flor. na vi a Grecis sub forma militis est receptus. Qui estimantes euni im- Hart. peratorem, sicuti erat, grece loquebantur, quod eum^ velleDt Constantino- polim ducere. Quod ipse audiens diesimulavit se intelligere et invocans Flor. 5 S. Petrum finxit se thesaurum yelle effodere. Nautis igitur ad litus eum ducentibuB et sperantibus se thesaurum divisuros veuit quidam episcopus armatus cum multis et Ottonem liberans nautas occidit. Letus i^^itur Otto ad imperatricem rediit. Sed Borne langwens moritur et apud S.Mart. Petrum honorifice sepelitur. Hie Otto in quadam cronica Rufus ^ 10 vocatur. (984. 85. Otto III. Eeg. an. 17.) Anno domini 984. Otto III., Ekk. filius Ottoxds II., adhuc puer, mirabiiia mnndi vocatus, regnare cepit Flor. regoayitque annis 17. Hie a Gregorio V. in imperatorem est coronatus. *3/ar/. Hie monasterium Inferioris Altach consilio episcoporum Wolfgangi Ratis-fierw/.' Alt. 15 ponensis et Pilgrini Pataviensis reformavit. In prima namque fundacione instituti erant ibi monachi secundum regulam ß.<^ Benedict! <^, de quo habetur superius^ sub pagina Zacharie pape. Dum autem Arnoifus dux regnum ambiret, eiusdem ecclesie aliarumque proprietates fere totas in Bavaria et Austria diripuit et sibi militantibus distribuit. 20 Unde hiia necessitatibus norma monachica ibidem defecit. Sub regula tamen canonicorum usque ad tempus huius Ottonis III. perstitit locus idem quasi per 100 annos et tunc per ipsum Ottonem imperatorem in priorem regulam reformatur.« Huius Ottonis uxor cüidam comiti se pro- Jac.^ stituere voluit. Sed cum ille nollet tantum facinus perpetrare, illa indi- 25 gnata comitem apud imperatorem adeo infamavit, quod eum im|)erator sine audiencia decollari fecit. Qui antequam decoUaretur, rogavit uxorem soam, ut iudicio candentis ferri post mortem eum com probet innocentem. Adest dies, in quo cesar pupillis et viduis se asserit iudicium facturum, adest et vidua mariti caput secum in ulnis suis portans Tunc quesivit 30 ab imperatore, qua morte dignus esset, qui iniuste aliquem occidisset. Qui cum privacione capitis eum dignum assereret, illa intulit dicens: Tu es ille vir, qui maritum meum ad suggestionem uxoris tue innocenter * Hic^ Otto III. factus« rex, dum adhuc puer esset et secundum ^ *S. Wehr. cronicam* volgarem sub iugo Brunonis archiepiscopi Coloniensis, 35 qui erat avunculus patris sui, esset, idem Bruno ipsum Ottonem sepius virgis corrigebat. Otto igitur volens se in eo vindicare puer um mortuum in sui ipsius lectum posuit. Videns autem Bruno puerum mortuum existimabat esse Ottonem, unde perterritus incidit in infirmitatem. Dum autem famuli maxime flerent, Otto ingreditur. A quo Bruno quesivit, 40 cur hoc fecisset. Qui respondit: Quia sepius me correxistis, volui me vindicare. Post hec Bruno convocat* curiam Maguncie, ubi regnum cum ipso Ottone nrincipibus resignat ^. Qui ipsum regnum cum Ottone archiepiscopo Maguntino committunt. a7n Rand A 1, im Text, aber ein- geklammert B 1. im Teoct nach reformatur C. •15 a vellent eum A. *> Ruffus C. ^ sancti C. ^ Augustini ! A 5. ^ hier in C der Zusatx *. ' om. AI. 8 factus rex om. C. ^ se- cundum cronicam voJgarera om. C. » om. AI. ^ regnat B 1. * De institutiotie mon. Allah. SS. 17, 371. Nicht urspriitigUche ^litteiluny des Andreas, wie Janner 1, 403 annimmt. 30 -^ S. 22, Z. 7 ff. * Graesse S. 830. Über das Vorkomwen dieser Geschichte in diulereii Quellen vgl. Massmann, Kaiserrhronik 3, 1084. * Sächsische Weltchronik, MO. Dt. Chron. 2, 165, 36. Digitized by Qoo^(^ — 42 — . Jac. occidi mandasti. Et ut verum me dicere comprobes, hoc candentis fenri iudicio comprobabo. Quod cesar Tidens obstupuit et in manus femine se dedit puniendum. Intervestu tarnen pontificum et prcx^rum indacias decem dierum, deinde octo, tercio Septem, quarto sex a vidua aocepit. Tunc Imperator causa examinata et veritate cognita uxorem vivam con- 5 cremavit et ob redempcionem sui quatuor castra vidue dedit. Qaecastra sunt in episcopatu Lunensi et vocantur ab induciis dierum Decimnm, J/ar^ OctaT um, Septimum et Sextum. Hie Otto in urbe, id» est Borna, que sie dicitur per excellenciam, sed cetera opida cum ad- iuncto, ut urbs Eatispona, urbs Parma etc., cepit constmere W grande palacium in palacio Juliani imperatoris. Sed Bomanis resistenti- bus imperator multis persecucionibus Romanis illatis post panooe dies vitam finivit. Et licet isti tres Ottones per suocessionem generia r^na- verunt, ut habetur in versu: Otto post Otto regnavit tercius Otto, 1^ post tarnen Bomani propter persecuciones ab Ottone ipsis illataa unacnm papa instituerunt ^ quod non per suocessionem, sed per eleccionem imperii gubernacula eligantur et presertim per imperii officiaiea. Qui sunt Septem, videlicet tres clerici, scilicet Maguntinensis archiepiscopus, qni est cancellarius Germanie, Treverensis, qui est cancellarius Gkillie, Coloniensis 20 archiepiscopus, qui est cancellarius Italic, et quatuor layci, marchio Bran- deburgensis camerarius, comes palatinus dapifer, dux Saxonie portitor ensis, rex Bohemu8*> pincerna. Versus*: Maguntinensis, Treverensis, Coloniensis, Quilibst imperii fit cancellarius horum. ^ Est palatinus dapifer, dux portitor ensis, Marchio prepasitus camere, pincerna Bohemus. Hü statuunt dominum cunctis per secula summum. •'^^^. (Gebehardus. 13. Sed. an. 26.) Anno domini 997.» Gebe- hardus I. huius nominis Batisponensi ecclesie preficitur 3^ episcopus. Hie in territorio urbis Batispone quendam locum communi nomine Prtil vocitatum monachice vite aptum dei servicio construendum et asscribendum elegit\ Quem videlicet locum, prout eins erat facultas, construens construendoque usque ad finem perducens temporibas 35 Heinrici II. piissimi et invictissimi ac magni et a deo coro- nati regis, successoris et consangwinei dive memorie Ottonis imperatoris Augusti, in honore sancti Spiritus paracliti et SS. Bartholomei, Yiti, Georgii et aliorum multorum, quorum nomina in ipsa ecclesia sunt scripta, dedicavit. ^ Et quia isdem locus monachis S. Emmerammi famulando subiacebat, ne aliqua exigente penuria murmur et recla- macio in posteris temporibus haberetur, quedam bona S. Emmerammi monachis firmiter concambiendo concessit. Hie Privilegium, quo dictum monasterium Prül privilegi- ^o » id — etc om, C, dafür Romana. ^ Boemie C. ^ Quelle: Megenberg? ' Vgl Forschungen 18, 8S, 3 Megenherg: 990. Sedit annis 30 alias 28. * Das Jahr ist unbestimmt. Die Annahme des J, 997 scheint auf 5^^ die am Anfang dieses Abschnittes genannte Jahrxahi xurückxufiihrefi sein. Digitized by Google — 43 — ayitS unde et predicta sunt excerpta, cum clausula sub- scripta conclusit: Proinde quisquis es, maus futurus suc- cessor, te precor, te efflagito, te posco, te peto, te am- moneo*, te obtestor per spiritum paraclitum, quem in bap- 5 tismo accepisti, in cuius Yidelicet honore hec domus speciaiiter est consecrata^ ne regulärem vitam inibi paciaris destrui nee in aliquo minui, sed certus de eterna remune- racione facias augeri et semper in melius profici. Eadem clausula duo successores eins equivoci nominis, scilicet 10 Gebehardus II. et Gebehardus III., priyilegia, quibus dictum monaaterium privilegiaverunt, concluserunt (1001. 86. Heinricus I. vel II. Reg. an. 23.) Anno domini 1001. M/;. Heinricus dux Bavarie primus, qui ab officialibus imperii seu ^ principibus Mart, Alemannie in imperatorem Bomanorum est electus, regnare cepit regnayit- Ekk. 15 que annifl 23 ac mensibus 5. Hie finita progenie Ottonis I., II., III. sine heredibuB Eomanum suscepit Imperium, d e cuius genealogia vide superius* sub Heinrico I. Hie notandum, quod plures sunt Hein- 3/ar^. lici reges quam Heinrici imperatores. Unde cum legitnr Heinricus I., racione nominis dicitur II. Fuit enim quidam Heinricus rex ante ipsum* 20 Idem inteUigas de Conradis. Hie tarnen Heinricus, cuius hie fit mencio, Heinricum U., Bomanorum regem, in privilegiis suis se scripsit, prout«» in antiquo registro cuiusdam monasterii reperi. Denique hoc patet in priyilegio, quod Gebehardus I. huius nominis Batisponensisf^ episcopus 25 monasterio in Prul dedit, de quo superius" vide. Quamvis enim mortuo Ludwico III. imperium Bomanum de Francis ad Italicos esset translatum, nichilominus tamen Alemanni suos reges habebant, quod plane patet superius^, licet imperiali benediccione carerent. Utrum autem Heinricus iste post acceptam imperialem 30 benediccionem, quam anno 13. sui regni a Benedicto papa Rome accepit, scripserit se Heinricum I. vel II., in scriptis invenire nou potui. Hie Benedictum papam in Babenberg deduxit, ubi ecclesiam B. Btephani dedicavit. Hie Heinricus Stephano regi Ün-Jac. garie adhuc gentiU sororem suam Gisilam in uxorem dedit et tam ipsum 35 legem quam totam suam gentem ad fidem Christi convertit. Qui Stephanus tante rellgionis fuit, ut multorum miraculorum gloria deus illum Illustrem reddiderit. Huius Heinrici uxor fuit« S. Kunegundis etMart. ambo yirgines permanserunt et in Babenbergensi ecclesia, quam edifica- Terunt, requiescunt miracuUs coruscando. Hie Babenberg civitatero, que 40 fuit S. Petri, pro Narniensi apud papam commutavit. Hie cognita Herm^ Alt. » ammaneo A 1. 2. *> a add. C. « prout — reperi om. C. ^ ecclesie add. C. « om, C. * Diese Urkunde ist nickt erhalten^ ebensowenig die Bestätigungs- Urkunden der Bischöfe Qebhard IL und UL, von denen am Schluss des 45 Absckndtts die Rede ist, Andreas scheint sie gesehen und direkt benütxt XU haben. Durch ihn allein sind wenigstens obige Bruchstikke erhalten, Eochwart (Oefele 1,178) seh reibt aus Andreas ab und der von Janner 1, 434 (Htterte Conradus de mmtte puell, ist der von mir als Ausxug aus Andreas erwiesene E^card'sche Bischofskatalog. 50 ^ S, 35. •'» S, 42, Z, 30, * S. 35. ^ De inst Hut ione man. Alf ah. *y.S'. 17, 371. Digitized by Goo^(^ — 44 - Ilcrm. AU. sanctitate beatissimi Godohardi Inferioris Altach tnonachi et postea Hildes- imensis episcopi eiusdemque di8cipuli Gnntheri, quorom secretis consili» fruebatur, monasierium Inferioris Altach larga manificencia ditavit. Hie in civitate BatiBpona ecclesiam^que dicitur vetus cappella, ampliavit in venerabile collegium canonicorum^ In hac 5 eccies:a usque ad tempora, quibus hec» cronica cepi*» scribere, permansit cappellula^ S. Marie^ Bub gradu yeraus occidentem et Beptentrionem, que tunc ampllata fuit; nam ante in latitudinem non plus habebat quam longitudinem altaris, quod permansit immobile. Hec cappellula, nt 1'^ fertur, fuit prima* ecclesia in terra Bavarie, unde et nomen vetus cappella accepit Flor. Item in Moguncia fuit archiepiscopus Willikinus, cuius pater bigas et currus facere solebat. Igitur ad parietes oratorii sui rotas snspendit, ubi causa hun^iiitatis ita scripsit: Willekis, Willekis, gedenke, wanne da 15 kumen pist. Olavem huius camere Bolus episcopus servabat, unde the- saurum repositum ibi putabatur habere, donec imperator semel intromissus fuit Ideoque adhuc in vexillo Moguntino rota^ aratri est depicta. . . 1022. (Gebehardus II. 14, Sed. an. 13.) Anno domini 1022.« Gebc- hardo« I., Batisponensif^ episcopo, successit in episcopatu Ä) Gebehardus II., Augustensis® canonicus. Etck, (1025. 87. Conradus I. vel II. Beg. an. 15.) Anno domini 1025. Conrad US ^ ex regni primoribus unus regno ante per rebellacionem adversos regnare cepit rcgnavitque annis 15. Hie anno 2. regni sui Bomam pergena Mnrt. imperialem benediccionem accepit. Hie multas leges condidit. Hie paoem 25 in terris servare cupiens statuit, ut, quicunque pacem infringeret, capite Jac.'^ Flor plecteretur. Cuius edicti transgressor comes Leupoldus* cum uxore sua in silvam nigramff fugiens in quodam tugurio mnltis temporibna tanquam heremita latitabat. Quo dum imperator causa venacionis a suis elongatus divertisset, comes fugit et coraitissam ibi parturientem reliquit. Qua 30 parturiente vox ad imperatorem facta est tercio dicens: Scias, Conrade, quod puer iam natus gener tuus erit. Qui territus, eo quod honÜDes rusticos esse putaret, duobus armigeris precepit, ut puerum occiderent et cor sibi afierrent. Uli cor leporis imperatori ferentes puerum super arborem posuerunt. Heinricus autem dux Swevie causa venacionis ibi transiens 35 puerum invenit et eum sterili uxori sue clam attulit precipiens, ut dili- genter educatum filium suum simularet. Quod et factum est, vocavitqae * de Calwe klein iibergeschr. A 1. B 1. im Text C. a hanc cronicam C. ^ cepit scribi A3. ^ Eberhardo! A 3. ^ Batisponensis ecclesie C. ^ Augustinensis B 1. ^ dux Franconie 40 dictus Salicus add. C. » om. C. ^ Rißil l 110. MB. 28 a, 298. Janner i, 441. ' Nicht erst Ulrich Otisorg berichtet das, wie Janner 1, 228 und Walderdorff* S. 262 angeben. Andrea^s ist Onsorgs Quelle. ^ Später Rupert ikaiHille genannt: Janner i, 229. 45 * Megenberg, Traci. de lim p. R. cap. 7: forte temporibus Karoli Magni incepta und ähnlich cap. 6. Vgl. auch Janner 1, 229^ Anm. 1, ^ Flor,: duae rotae. " Megenberg : 1020. Sedit annis 14 alias 13. ' (irässe S. 840. Der Tecct des Jac. ist im Folgefuien vermisdä mit 50 dem der Flor Digitized by Qoo^(^ — 46 — eum nomine sno Heinricum. Gamque iam crevisset, erat corpore pul- Jac. Flor. cherrimus, ore facondus et omnibus gracioeus. Imperator ergo eum semper suis aspectibus astare fecit, licet patre, scllicet duce, plurimum renitente. Sed timens, ne forte ille esset, quem ipse occidi mandaverat, scripsit per 5 eum litteras * imperatrici in bunc modum : In quantum tibi cara est Tita tua, moz ut litteras istas perceperis, puerum buuc necabis. Qui pergens in domo cuiusdam^ litterati pemoctans fortiter obdormivit. Hospes curiositate ductus sigillo salvo litteras aperuit et scelus abborrens, ubi scripsit y^necabis*", delevit ita scribens «filiam meam iu uxorem sibi dabis**. 10 Quod et factum est. Quc nupcie Aquisgrani celebrate sunt. Veritate igitur aperta a duce et armigeris dixit iniperator: Video, quod divine ordinacioni nemo resistere potest. Qui post socerum regni gubernaculo suscepto in loco nativitatis sue monasterium construxit, quod usque hodie Uisania^ dicitur, prout habetur in novo passionali, si. 15 saltem vicio scriptorum non est depravatum. Hie Conradus i^/or. sepultus est Spiro. (Gebehardus 111. 15. Sed. an. 27.) Anno domin i 1036,- /aVÖ. Qebehardus III. huius nominis Batisponensi ecclesie prc- ficitnr episcopus. Hie Gebehardus f uit patruus Heinrici imperatoris II. Ekk. 20 Dum autem Ungari anno 11. regni sui iterum rebellarent, ipse Gebe- hardus vice ipsius imperatoris eis ob via m veniens ipsos in fugam con- versos non minima cede afflixit. Insuper urbem Hein bürg in marcha positam edificiis restauravit et militari custodia muniri fecit ipsequo cum summa pace regressus est. Postea tarnen anno 7.^ ipse Gebehardus hostis 25 occulte pessimus Heinrici imperatoris deprehensus et convictus custodic mancipatur, sed misericorditer tractatus exilio remittitur et sedi pristine restituitur. (1040. 88. Heinricus II. vel HI. Eeg. an. 17.) Anno domini 1040. Ekk. Heinricus U. vel III., Conradi imperatoris filius vel secundum alios gener Mart 30 ipsius, regnare cepit regnavitque annis 17. Hie ßoemiam ingressus igue Ekk. predaqne cuncta vastat et rebellem ducem obsidcs dare ipsumque post se Ratisponam ad dedicionem humilimam^ venire^ sibique iureiurando üdeli- tatem ac servicium confirmare cohortatur ^ Anno^ domini 1050. Altmannus cum coadiuvacione® Agnetis impera- Fund:^ 35 trids erexit collegium S. Nicolai Patavie, quod^ primitus f undavit Tassilo dux Bavarie** * a Mediolano klein übergeschr. B 1. im Text C. ** Invenimus in speculohystoriali 25.« cap. 18.: Post quem F///r. et infra: Helynandus. Hie Heinricus Vindelicos subegit ad 40 coquinam vectitarent. Item ibidem cap. 19.: Idem Heinricus celebrabat penthecostem apud Magunciam ipse superflua ciborum abstergens. Hec ibi. Item ibidemcap. 18.: Idem Heinricus iocundus et hylaris erat . . . . ilU a flagicio destituerunt. Hec ibi. add. B 1. 45 * decani ecclesie Spirensis statt cuiusdam litterati C. ^ om. A. ^ So statt coartat A. B. Ö. <* Anno — Bavarie om, A3. « adiu- yacione C. ' quod — Bavarie om. A. B. s XXVI. Ha. * So auch Joe. Das Kloster ist Hirsau. ' Megeiiberg: 1034. Sedit annis 28 alias 27. 50 ' Eide, ^nemU das 17, Jahr, * NA. 24, 695, Ärmi. 6. Digitized by Google — 46 — Mart (1049. 155. Leo IX. Sed. an. 5 men. 2.) Leo IX. genere fait Alemannus de Lotheris regno. Bomani ex prava consuetudine postquam petissent ab imperatore Heinrico pontificem dari, imperator, cum nullam Teutonicorum aid hoc, ut reciperet, posset inducere, episcopum TalleDsem, Brunonem nomine, yirum simplicem, ad hoc inclinayit. Qui ad iirbem 5 veniens et ex hoc conscienciam habens omnino dignitatem papalem resIgna* Vit et denuo ab omnibus electus et Leo vocatus post laudabilem vitam 13. Kai. Mail decessit et in ecclesia S. Petri tumulatur manifestis 1052. claieäceuB miracnlis. Hie anno domini 1052., pontificatus sni anno 4., per instanciam Serenissimi imperatoris Heinrici 1( ad partes Germanie et precipue ad urbem nostram Ratis- ponam ad venerabiie corpus B. Wolfgangi huius sedis epi- scopi transferendum est evocatus. Quo ea, qua decuit, reve- Okt. 7. <9.reucia Non. Octobris translato^ in crastinum, hoc est 8. Jd. predicti mensis, ad preces imperatoris et alioram fidelium 15 necnon sanctitate et meritis B. Erhardi Ardinacensis epi- scopi corpus transtulit in monasterio inferiori'. Sicque sanctus papaLeo plurima urbis Batispone loca perlustrans tandem rogatus a fidelibus basilicam^ super testudinem in honore sanctorum apostolorum Symonis et Jude per- 20 sonaliter consecravit. Cuius anniversarius dedicacionis Okt. 28. die» proxima dominica post predictorum festum aposto- lorum annis singulis ceiebratur. Hie eciam rogantibus Parisiorum legatis litem, que inter ciyitatem Batisponam et regnum Francorum diu erat de reliquiis S. Dyonisii 25 Ariopagite, que illuc translate fuerant ab Arnolfo impera- tore, determinavit et eas apud S. Emmerammum haberi probavit. De quo inter cetera sie scribit* regi* Francorum: Yos autem, dilectissimi in domino fili, rex Francorum tuique fideles, quamvis invidendi*> Teutonie gaudio videamini iustam quidem habere 30 materiam, ita ut merito putatis, de Alemann orum Tobis leticia sit dolendum, eonsiderantes tarnen et dei omnipotentis et invicti martiris sui, quem ablatum plangitis, consolacionis tandem admittite plaeamentum pensantes atteneius, quod nee totns yobis ablatus est, quippe qui karissimos pre- dicacionis sue et passionis eonsortes Busticum et Eleutherium in dilecci- 35 onis adhuc et tutele pignus et certitudinem dereliquerit ^, nee dolete, si Germanos yisitare dignatus est vel defunetus, qui vobis adhuc vivens predieavit ete (1057. 89. Heinricus IIL vel IV. Reg. an. 50.) * * ad fol. 72.5 40 * regi -Francorum om. C. ^ invidendo A. ^ dereliquit B 1. 1 Vgl. Janner 1, 499. ^' Das. 502. 8 Die sog. AhakircJie; vgl. Janner 7, 503. * In der bekannten gefälschtefi Buüe. Unrichtig ist, wenn Janner 1, 543 45 sagt, Andreas fiabe hier aus dem Ghronicon des Henrichs de Eervordia ^geschöpft. * So Es. S, 451. Das heisst: xur Geschichte Heinrichs IV., wo am Rand S. 434 : fol. 72 q. in pag. 451. Der in der Vorlage auf fol. 72 (toahrscJmnlich am Rand) stehende Zusafx uurde in Es. B 1 erst weiter 50 imten abgeschrieben. Digitized by Google — 47 — Heinricus autem Imperator ab Italia rediens ^ Batisponam Bawarie EkJt, nrbem veoit ibique aliquamdiu moratus Judeis, qui baptizari coacti sunt, legibus suis iudaizandi ritum uti' concessit. Notandum, quod Heinricus dux Bawarie, dictus Hezil, oxhdXn'A FumU 5 duobuB filiis, quoe sibi Huni peremerunt, Christum sibi heredem faciens sub Benedicto IX. summo pontifice locum in Osterhoven fundare et magnificare adorsus est, sed morte preventus Henricum imperatorem I. sui propoeiti heredem reliquit. Qui Babenbergensem episcopatum f undavit et monasterium in Osterhoven cum predicti ducis patrimonio episcopatui 10 subiedt secularesque canonicos in predicto ioco ordinavit. Que institucio permansit usque ad S. Ottonem Babenbergensem episcopum. Hie consilio Korberd Magdeburgensis arcbiepiscopi, magne sanctitatis viri, canonicis secularibus ibidem amotis ordinem Premonstratensium, qui per predictum Norbertnm archiepiscopum inicium habuerat, instituit presidente^ Bomane 15 ecclesie Honorio papa II., regnante Lothario HI. Cum autem monasteri- um in Osterhoven iure pheodali ad episcopatum Babenbergensem pertineret, dictus S. Otto voluit predictum monasterium sive ecciesiam esse liberam et in perpetnum indempnem conservari. f. 72 V. in pag. 434 ^. Notandum unicuique devoto» quod \oQMA,Fund,* 20 in quo constrnctnm est monasterium S. Emmerammi Katispone, mons martirum antiquitus vocabatur pro eo, quod tunc fide katholica puliu- iante in eodem Ioco infiniti pro fide katholica martirium subierunt. Et omnes isti martires in cripta S. Banuoldi patruelis^ S. Wolfifgangi corpora- liter sunt sepulti, et altare S. Johannis, quod propter eosdem sanctos „ad 25 pedes sanctorum*' vocatur, ob eorundem martirum reverenciam versus orientem est constructum. Fuit autem S. Emmerammus ex Aquitania oriundus et Pictaviensis episcopus. Ubi sciendnm, quia Thomas Cardigan magister in 30 theologia, ordinis predicatorum, nacione Anglicus, dum requirerem« ab eo*, quid esset Aquitania, dixit michi: Aqui- tania, dixit michi, Aquitania anglice vocatur Gyen' et est maximuB ducatus ymo tocius christianitatis et est sub dominio regis Anglie. Dixit eciam, quod quadam die rex^ 35 Anglie, dum sibi familiariter loqueretur, eo quod medicus 8UUS esset, inter cetera dixerit, quod in registris inventum esset maiores esse redditus et proventus ducatus Aquitanie quam corone regni Anglie. Pictavia autem vel Pictavis'^ » presidentem Es. ^ So Hs, am Rand S, 451. « requireret Hs. 40 * 1097. • So die Worte, die infolge einer Correldur in der betr, tls. des Ekk, versleüt sind, vgl. SS. 6, 208, 48: iudaizandi ritum sive legibus suis uti. • l^A, 24, 695 (Fundatio monasterii OsterJiofensis SS. 15, 2, 1105). • NA. 24, 699. Daxu auch Janner 1, 376. 45 *^ Also nicht erat Hochwart bezeichnet Bamwold als patrneh's Wolf- gatigs, toimach Jantier 1, 361, Anm. 3 xu berichtigen ist. • Anseheinend als der englische Predigermi/nch xu Regensburg eich aufhteU, vielleicht wie der unten erwähnte Bischof Richard von Lincoln 1422 xu dem dahin ausgesckriebemn Reichstag. 50 ' Qudenne. » KJönig Heinrich V. von England? ® Poitiers. Digitized by Goo^(^ — 48 — Ekk. Anno seqncnti ^ ipse Heinricus Imperator natalem domini Batis- pone» celebravit. Dum autem ibidem aliqoamdiu moraretnr et Frand vel Saxones familiarius et honorabilius quam indigene tractarentur, Sigi- hardus comes^ qui boc specialiter notabat ^, pre cunctis, qui tunc ader&nt. habundanciori militum copia illuc venit, ex quo invisus imperatori cepit .1 haberi. Cum autem idem comes post aliquot dies iara securior facto e suorum turmas diffluere permisisset, excitatur contra illum furibuntia sedicio. Und ab hora diei tercia usque ad horam nonam in hospicio obsessus tandem fractis foribus ipse prius confessione facta, sumpto eciam dominici sacramenti viatico, capite truncatus occubuit 1" Ekk. Exinde Heinricus rex contra patrem rebellacionem parat. Et primum Pascal apostolioe sedis pontifici debitam obedienciam profitetnr fitque conventus generalis in yillam regiam, que Northusun ^ dicitor. Ubi Heinricus rex Christi sacerdotibus dignam exhibens reverenciam testatus est per regem celi cunctamque celi miliciam se nulla regnandi cupi- 15 ditate paternum sibi regnum usurpare neque dominum et patrem suum a Romano deponi imperio exoptare, immo debitam pertinacie et inobe- diencie compassionem semper exhibero sicque S. Petro suisque suooes- soribus lege christiana subici velit sive regno cedere sive serviliter ipsi se Bubesse promisit. Exinde ipse Heinricus episcopos, quos pater ex- 'i^' pulerat, restituere curavit et primo Buthardum Moguntinensem archi- episcopum, sed resistente sibi patre non potuit. Venit igitur in Wircad- burg, ubi Errolongiim, quem imperator episcopum desi^naverat, expulit et per predictum Ruthardum Moguntinensem arcbiepiscopum quendam nomine Rupertum electum a clero et populo intronizavit. Deinde castellum 25 Novrinberc obsedit. Quo post duos menses prospere capto soluto exer- citu Ratisponam se contulit. Quem pater e vestigio sequens Rupertum expulit et Errolongum Wircziburgensibus restituit yeniensque Ratisponam faventibus sibi civibus* filium ex urbe fugayit. Qua residens pre- sulem eidem kathedre quendam adolescentem nomine Ulricum prefecit. 'Vi est civitas Aquitanie, anglice Peytaro nuncupata, Ande- gayis*^ anglice Andegavo, et est eciam nomen civitatis. Fvnd.* Notandum eciam, quod temporibus Ranuoldi abbatis, patruelis S. Wolffgangi, quedam puella, ülia regis Francie, Aurelia nomine, fugiendo coniugale commercium profuga venit ad mooasterium S. Emmerammi S5 Ratispone. Quam Ranuoldus abbas predictus elemosinam petentem adesse cognovit in spiritu eamque locavit ad unam solitudinem, que vocatur « cappella S. Andree, ubi vigiliis et oracionibus 52 annis vixit migravitque ad dominum Id. Octobris et in ambitu^ S. Emmerammi ad partem australem monasterii est sepulta. 40 Fimd.^ Anno domini 995. Kai. Novembris obiit Heinricus pius dux Bawarie ad S. Emerammum sepultus Ratispone in latere aquilonari. Versus: H. Rome regis pater et defensio legis Bawarie cultus pius est hie dux H. sepultus. add. Bl. * Ratisponensis AI. *> de Sempt klem ühergeschr. C 6. ^ nomi- 4ö nabat Bl. ^ North usum A5. B 1. Northusen C. « vocabatur eorr. vocatur Hs. ^ obitu! Hs. ^ 1103. ' Ekk.: faventibus sibi dolis Ratisponensium. ^ Angers. 50 * cbn. 14594, Bl. 61; vgl. XA. 24, 696, Amn. L ^ NA. 24, 699. Digitized by Qoo^(^ — 49 — De hoc tarnen in kathalogo pontificum Batisponensiam, qni commaniter habetur, nulla fit mencio^ Post hec Imperator ^A:^. undecunque congregavit exercitum cum filio bellum commissuruB. Con- veDiunt igitur et, dum ex una ripa Begini fluminis imperatoris et ex altera 5 regia signa volitarent, ea die, que certissime generalis belli congressionem precedebat, prineipes, qui utriusque exercitus capita esse videbantur, con- cessis invicem pacificis colloquiis divino, ut creditur, spiritu edocti fratribus, id est populo ex utraque parte christiano, parcendum, immo parricidiali pugna cessandum pari voto iudicabant. Soluto itaque sie exercitu utroque 10 filius commotis visceribus super patre suo lugubriter fertnr inclamasse: Grates, inquit, o boni commilitones, affectui vestro circa me summopere referoy unicuique quoque vestrum par pari referre, si res exegerit, non abnuo. Nemo tarnen in hoc me sibi* velit vel credat fore federatum, ut dominum et patrem meum per se glorietur occisum vel unquam estimet 15 occidendum. Noveritis ergo me non impugnatorem esse patris, sed, ut apostolice se subiciat obediencie, patemi regni propugnatorem. Exinde Heinricus rex firmato federe cum civitate Batispona Hartwicum virum utique probatum, katholicum atque nobilem, abdicato Ulrico, quem pater 8UU8 episcopum prefeoerat, intronizat. Fit deinde apud Mogunciam tocius '20 regni teutonid conventus, in quo presentibus apostolice sedis legatis Hein- ricus Imperator iuxta summi sacerdotis todusque ecclesie decreta sue consulturum anime promisit, ibique Heinricus rex primum a patre, deinde ab universis regni principibus in regem iam secundo eligitur et ab apostolice sedis legatis per manus imposicionem katholice confirmatur. 25 Hucusque cronica,quam in hoc opusculo antiquam appellavi» est perducta Anno domini 1077. Haizka^ comitissa felicis recordacionis, ßh&Fund.* regis Arrogonie et primitus nupta Hermanno comiti de Castel, sed non ab eo cognita, quo decedente sine liberis copulata est^ Ottoni comiti 30 de Scheyren, per quem habuit tres filios egregie indolis. Mortuo vero OttoDe relicta Haizka in quodam predio, quod primitus ipsi donatum erat in dotem, iniciavit structuram novam congregans ibi<^ 12 personas monastice religionis. Postmodum, quia locus nimis artus erat, monasteri- um in Vischpachow construxit et predictos monachos illuc coilocavit et 35 inibi feliciter obiit Anno domini 1107. Bertoldus nobilis comes de Purgek et Otto iunior comes de Scheyren commune castrum habuerunt dictum quandoque Glanek, nunc vero Usenhofen vel Mons S. Petri. Cui Castro renunciantes nionasterium inibi in honore S. Petri construxerunt et fratres de Visch- 4<) pachow ibidem coUocaverunt, quod ibidem per 17 annos permansit. Transeunte autem hoc tempore anno^ 1124. Otto dux Bavarie et Agnes uxor eius rogaverunt et persuaserunt omnibus, qui habuerunt partem hereditariam in Castro Schyren, scilicet duces de Dachaw, comites de Schiren, palatinos de Witelspach aut marchiones de Andechs, ut B. 45 Marie resignarent et offerrent predictum castrum, quia negligencia horum oninium cepit desolari et destitui. Qui omnes rogatu dicti principis unanimiter obtulerunt S. Marie. Preterea idem dux cum uxore sua * Haczka A 2. 5. Hatzka A3. ^ am. A. « ibidem C. *^ domini add, C. •"XJ 1 Aiu^i ganx selten in späteren Quellen; rgL Jamier 1, 581. 2 N± 24, 676, Qaellen and Eroerterungen N. F. I 4 Digitized by Google — 60 ~ Pund. Agnete transmutacionem fecerunt et caput monastice religionis in Schyren Statuerun t et ibidem ecclesiam in honore B. Marie edificaverunt. Quam eciam multis prediis et beneficiis dotaverunt, ita tarnen et eo pacto, nt predicta monasteria Vischpachow et Usenhoven cum omnibus suis respectam haberent ad ecclesiam Schyrensem », et sie predictum castrum^ Schyren 5 in monasterium mutatum est Fund.^ Anno domini 1085. Norpertus episcopus Curicensis fundavit collegiam canonicorum secularium de 8 canonicis in propria ecclesia sua Heybach. Quod longis postea temporibus per nobiles de Sevelt desolatur, sed per Ludwicum imperatorem accepta advocacia, quam claustro Etal dedit, i(» reformatur. Fund.^ Circa hec tempora monasterium Dyetramszeli fundatur sie Tocatum a quodam venerando sacerdote nomine Dyetramo 1062. (^Otto. 16. Sed. an. 40.) Anno domini' 1062.» Otto Ratis- ponensi ecclesie.preficitur episcopus. Septem fratres de nacione 15 Scotorum, quorum nomina sunt hec: frater Marianus, f rater Machantinna ", frater Murchertachus, fraler Clemens, frater Gervasius, frater Ysaac, frater Donatus, yenerunt Ratisponam et, sicut legitur in cronicis*, quen- dam mortuum nomine Zandolfum^ nuper in patibulo eiusdem civitatis Buspensum precibus suis resuscitaverunt ac tempore Ottonis tunc Ratis- 20 ponensis episcopi locum, ubi nunc est prioratus S. Petri extra muros civitatis, inbabitare ceperunt. Quo modo autem hystorie con venia t <^, quod legitur'^ Marianus cum sociis et Otto Rntisponensis episcopus fuisse tempore Karoli Magni, cronicorum scrip- tores videant. De hoc tamen quoddam Privilegium*^ in 25 quodam registro reperi, cuius tenorem huic operi inserui. Quod lege, si placet. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente clemencia III. Romanorum imperator Au^ustus. Omnibus Christi fideii- bus tam^ futuris quam presentibus notificamus ac manenti memorie 30 committimus, quaiiter tempore Ottonis Ratisponensis civitatis episcopi quidam Scotigene pro cruciando corpore salvandaque anima patria sua exularanti? ac diu oracionum loca visitantes Ratisponam tandem venerant. Qui dum licencia predicti episcopi assensuque domine abba- tisse Wille, que tunc a{)ud S. Mariam in monasterio superiori preerat, 35 ecclesiam in Wihen S. Petri volgo ^ dictum ad idem superius monasterium attitulatam -ministerio oracionis providendam susciperent, mos officinas claustri adiutorio bonorum edificant monachicamque vitam inibi celebrant et ab elemosinis tantum victitant. Tandem pro dei misericordia concessum est eis aliquantulum iusticie et utilitatis ad eandem ecclesiam pertinentis. 40 Deinde ad me Heinricum dei gracia Romanorum imperatorem * III. veni- » Schyren C. *> in add. C. ^ Marchantinus B 1, «* Zendol- fum A3. • conveniant C. ^ cum Bl. ? exulerant A. B. exula- runt C. ^ om. C. ^ tercium imp. A. 45 * NA, 24, 676, ^ NA. 24, 675. * So auch Megenherg u)kI : Sedit annis 36 alias 40. * In der Begensbtirger Schottenlegende. Gedr. bei Därrtcäehterf Qesta Caroli Magni S. ISSff. 50 * Ebendort, ^ Gedr. Ried 1, 166. MB. 29 a, 209. Digitized by Goo^(^ ^ 51 — unt et mundibnidinm & defensionis mee expetunt. Ego vero peticionibus eonim acqniescens in mundiburdium ^ defensionis eos suscepi et talem libertatem a predicto episcopo Ottone et abbatissa Hazega, que tunc locum S. Marie in snperiori monasterio r^ebat, eis acquisivi, ut nulla persona 5 maior vei minor in eoe aut in bona eorum qnaliacunque dominacionem habeant preter me et snccessores meos reges vel imperatores, aed securi maneant absque omni eieccione vel turbacione orantes pro se et pro salute tocius ^ecclesie. Locus tarnen subiectus sit superiori monasterfo, cui atti- tu latus est, ad defensionem pocins quam ad destruccionem etc. Datum 10 Kalendis Februarii anno dominicec incamacionis 1088. ^S indiccione 12., Febr. L anno Tero ordinacionis domini Heinrici 36., imperii yero anno 5. Actum Ratiapone in dei nomine feliciter. Amen ®. (1088. 163. Urbanus II Sed. an. 11 men. 4) Versus*: Anno milleno centeno ^, sed minus uno 15 Virginis a partu, peperit que gaudia mundo, Urbem tunc Franci capiunt virtute potenti. .... Igitur dum pene omnes popuii teutonid causam huius passagii in Ekk, principio ignorarent propter scisma, quod tunc erat inter regnum et sacerdocium, Tidentes tot legiones equitum, tot turmas peditum per terram 20 suam transeuntes, eos quasi delirantes subsannabant, utpote qui pro oertis incerta captantes terram nativitatis sue vane relinquerent. Tandem tamen ex reapectu divine miaeracionis gens nostra ad integrum edocta ad tam salatare iter inclinatur. Nam et Welfo dux Bavarie Hierosolimitanum Fund.^ iter arripiens in Cipro de hac vita discessit Cuins ossa deinde sublata 25 ad Aitorfense monasterium translata ibidem reposita sunt. Socii vero peregrinacionis et laboris eius vel interfecti vel yivi machinante perfi- dissimo imperatore Grecorum Alexio Sarraoenis traditi sunt. Inter quos Tiemos Salczburgensis episcopus, qui primum fuit Inferioris Altach ^ monachus, comprehensus exquisitis suppiiciis martirioestcoronatus. Hic^ 30 Welfo fundator extitit locorum Steyngadem, Altorf, quod nunc Wyngarten Tocatur, Altenmuhster et Bejtenpuch. (Gebehardus IV. 17. Sed. an. 7.) Anno domini 1103* Gehe- 1103. hardus IV. Ratisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie anno 7. eleccionis^ sue in Pechlarn ocdditur, et quia non consecratus 35 defunctus est, alii non ponunt eum in cathalogo pontificum ^ (1107 90. Heinricus IV. vel V. Reg. an. 20.) Anno domini 1107. HeinricusIV. vel V.,* Heinrici imperatoris III. filius, regnare cepit regna- vitque annis 20. Hie Imperium adeptus patrem suum captivavit et in vinculis usque ad mortem tenuit. Ideo deus ipsum sine berede mori 40 permisit. Qui sepultus est Spire cum aliis regibus hunc versum habe ns Joe.*' in epitaphio: Filius hie, pater hie, avus hie, proavus iaoet istie. * mundibiurbium sie A. C. mundibiurdium B. ^ mundium A. B. C> « domini C ^ 1098. A. • om. C. etc. add. A 1. ' ducenteno C 45 « Tyemo C. ^ Althe C. ^ sue eleccionis C. ^ Ratisponensi um add. C. » Falsch statt 1089. ' M vielen Quellen ähnlich vorkommend; vgl. Forschungen 18 j 25 ii 43. » NA. 24, 681. 13. Kap. d. Hut. Weif. Weing. SS. 21, 461. * Fund, elm 14594, Bl. 21'. 5iJ * Megenberg: 1098. Der nächste S(U% ganx im TraH. de lim. p. R. cap. 2. « Qraesse S. 842. 4* Digitized by Google - 52 - ^Hic Heinricus ob regni negocia proouranda cnrUm in nrbe Batispona celebravit. Ad quam venerabilis Otto Babenbergensis episcopus utpote primus inter primos prin- cipes vocatus venit. Hie colioqaio imperatoris, quod in urbe gerebatar, intererat, tentorium vero sibi suisque in 5 loco opaco et ameno, io quo erant arbores nuces portantes, extra urbis menia causa comoditatis collocari precepit Ubi dum ^uiesceret, vidit in sompnis scalam, cuius summi- tas celos tangebat et angelos dei ascendentes* et descen- dentes per eam. Qui evigilans a sompno ex visione aibi lit celitus facta animatus monasterium Prüvining^ sie vocatam. ut dicitur, das mans prüyen schol S ibidem fundavit iubens fieri altare in eo loco, quo dormierat, fuditque oleum desuper, cum ipse et Hertwicus episcopus Batisponensi? consecrarent idem altare in honore dei et omnium sanc- 15 torum, principaliter autem in honore bellatoris fortissimi Georgii martiris Christi. Dum'autem locus, in quo fnn- dandum^ erat dictum® monasterium, ad canonicos de veteri cappella in urbe Batispona pertineret, qui, sicut hodie perspicuum est, sub tutela et dominio episcopi Baben- 20 bergensis degunt, ipse studiose egit cum eis, ut ei hoc predium darent in commutacionem^ al terius predii. Quod et factum est. Hiis ita peractis venerabilis episcopus Erminoldum virum venerabilem de monasterio, quod Hirsaugia dicitur, a Brunone eiusdem monasterii abbate 25 peciit et impetravit eumque suo monasterio Prüvining? dicto prefecit.* Uuius Erminoldi virtus ceteris obmissia specialiter refulget in duobus. 'Primo quia, cum ipse Er- minoldus cum confratribus suis nichil de adiacentis terre bonis preter solum monasterium, in quo habitabant, pos- ^) sideret, abbas S. Emmerammi nomine Beginhardus, ad cuius monasterium pertinebant fere omnia, que in circu- 1114, * Anno domini 1114. Lewpoldus marchio Austrie, qui cognomina- batur Pius, duo claustra fundavit, scilicet Neunburch" primo cum cano- nicis secularibus et monasterium 8. Crucis * ordinis Cisterciensis. Sequenti 3.i anno amotis de Neunburch canonicis secularibus substituti sunt reguläres '*. add. Bl. » descendentes et ascendentes C. ^ Prüving Bl. Prüfning C 1. c sol 0. ^ fundatum C, « om. B 1. ' continuacionem A 3. com- municacionem B 1. « Prüving B 1. Prüfning C 1. 40 * Die folgende Erxählmig tat dem Wortlaut nach mit keiner andern Gründung sgeschichte Prüventngs verwandt ^ weder mit jener in Kap. 7 der Vita Erminoldi (SS. 12, 480—500) noch, mit der in einigen Hss. der Vita Ottonis ep, Babetib. Herhords interpolierten Oründimgsgeschichte (SS, 12, 758 f.) noch mit jener in Kap. 10 des 1. Buches der Vita Ottonis 45 eines unbekannten Prüveninger Mönches (SS, 12, 886) noch mit der Ein- leitung des Prüveninger Traditionscodex (MB. 13, 2; SS. 15, 2, 1075). * Die folgende Geschichte — ungenauer — auch in Kap. 12 der Vita Ermitwldi mit arideren Worten, SS. 12, 487. * Klostemeuburg. 50 * Heüigenkreux. Digitized by Google O 1 — 53 — itn erant, graviter cum fratribus suis tulit dictum monas- teriam Prüyiningense* in medio suorum boDorum situm. Unde exardescens iracundia operarios mercede conduxit, qui omne monasterium vallo circumdarent et undique iocum ipsum coangnstarent. Cnm igitur opus iam usque ad finem peryenieset, abbas Erminoldus nichil permotus ex hiis, que gerebantur, alacriter suis precepit, ut magnam ciborum habnudanciam prepararent. Quos vocatis ipsis operariis apponit dicens: Multum laborastis, corpora vestra quiete refi- 10 die, libentei comedite, libenter do vobis. Comederunt igitur et biberunt et admirantes beati viripacienciam et karitatem, statim nt egressi sunt, vallum omne repleverunt liberum^ intrantibus et exeuntibus iter facientes et sie ad sua sunt reversi ^. Hiis auditis abbas de ß. Emmerammo et fratres 15 eins miciores sant effecti. Secundo yirtus Erminoldi in eo^ refttlget, quia, dum Heinricus illius nominis IV. i m- perator, rex vero V., res illicitas ab antecessoribus suis nsurpatas ipse nichilominus usurparet, scilicet investi- turam episcoporum et prelatorum^ sicut patet in pagina 'jO pontificum, et frequenter ab apostolico faissef* admoni- tus et tarnen salubri consiiio nullatenus acquiescens sen- tenciam excommunicacionis ab eo accepisset, in hac ex- communicacione dum esset, venit ad® monasterium Pru- viningense ^ Cogitans igitur Erminoldus, que dei sunt, 25non timet iratum regem offendere, ut deum placatum haberet. Precepit suis, ne quis eum susciperet vel aliqua processio ei more regio fieret, sed ipse tantum solus ei obviam processit, non ut adulator, sed ut verus veritatis amator. Imperator igitur nobiliter ire impetus temperans oU ipsum convenit estimans se eum in aliquo prius lesisse. Ad quod abbas: Non est, inquit^f, ita, ut suspicaris, o rex. Non sum a te lesus vel ab aliquo tuorum, sed quia ex- communicatus es, maculam offensionis et crimen peccati veremur per te incurrere. Et hec est causa, quod honor 35 congruus tibi a nobis non impenditur. Episcopi, qui forte tune imperatoris latus ambiebant, nequaquam impera- torem excommunicatum esse dicebant. lUe de contrario: Veraciter, inquit, dico vobis, quia ita est, quia interfui et vidi et audivi, quando sentencia excommunicacionis in eum 40 processit. Per hoc itaque, quod animositatem regis non timuit, intelligi potest, quanta in eo virtus animi fuerit. Anno domini 1118.** Diepoldus marchio de Vohburch peticione Chr. Reich.^ matris sue Leukardis et uxoris sue Alhaidis cepit construere monasterium » Prüfning C. *> liberum— facientes om. C 2. ^ conversi C 2. i5 d admonitus fuisset C. « ow. C2. ' Prüfningense C 1. «in quid! AI. 2. 5. »»1108. A3. * Die nächste Geschichte mit anderen Worten aitch in Kap, 10 der Vita Emiifwldi, SS. 12, 485, • Aus dem Ghronicon Reichenbacense, gedr. Oefele i, 402. Berührt 50 sieh wenig mit der SS, 15, 2, 1078 und vortier an andern Orten ab- gedruckten Fundaiio Beichenbacensis, Digitized by Google — 54 — Ckr, Beich. in Beichenbach in honore beate dei genitricis Marie et onoLnium sanctoram Et hec fuit causa fundacionis eiusdem loci: Predicta Leukardis com quadam vice infinnaretur, apparuit ei beata virgo dormienti significans. quod sue esset voluntatis, ut sibl a marchione Diepoldo mons in Beicben- bach offerretur et fundaretur ibidem in suo honore monasteriain serronnii 5 dei, a quibus deus ibidem iugiter laudaretur, dans eidem Leukardi pro signo, qnod, postquam evigilaret a sompno, in quo hec yiderat, staüm se ab infirmitate sanatam scntiret. Quod et factum est ita, quasi nulliof infinnitatis molestiam ante pertulisset. Tandem precibus, quibos potuit, institit^ suo filio marchioni, ut locus in Beichenbach deo et B. Marie et I' Omnibus sanctis manciparetur. Et cum iam duabus vicibus consensum filii impetrasset et fundamentum ponere cepisset, cepit ei resistere marchio. quia volebat ciyitatem in predicto loco et castrum poeuisse. Tanc^ipsa Leukardis mittens manum ad foicia obtinuit per ordinem iudidarium coram imperatore Heinrico huius nominis IV., quod ipse marchio fiUus h'> eins plenarie consensit et cum diligencia et devocione cepit esse auctor fundacionis monasterii in Beichenbach instituitque ibidem monachos ordiniä S. Benedicti vocans de monasterio in Castello, unde nata fuit mater sua Leukardis predicta, quosdam fratres, inter quos fuit Witigo primus abbas eiusdem loci. Huius marchionis filia fuit domina ileicza ducissa Bohemie. '^■ que oonstruxit monasterium in Cladruna. Hec transitum faciens in Beichenbach mortua est ibidemque in capitulo cum^ liberis suis sepulta ^Anno domiiiill33. predictus Diepoldus marchio dedit^ monachis Cjster- ciensis ordinis in Waltsahsen ^ aream, in qua constructum est monasterium eorum, et de silva, quantum ipsi fratres per unam diem poterant in 2ö circuitu perlustrare. Unde et ipse est fundator eorum * Fund* Circa hec tempora monasterium Superioris Altach« inidatur et sub Honorio papa II. libertaci traditur a Friderico Batisponensis ecclesie ad- Yocato cum consensu conthoralis sue et Adelberti comitis de Windeberge et uxoris sue filiorumque eorum, scilicet Perchtoldi et Adelberti ', ad- 3" modum parvulis «, ad quorum dicionem idem locus hereditario iure per- tinebat 1110. (Hartwicus L 17. Sed. an. 16.) Anno domini 1110.» Hart- * Legend a S. Ottonis Babenbergcnsis episcopi^. Anno domini 1139. indiccione 2., 2. Kai. Julii S. Otto Baben- '^^ bergensis episcopus ordinacionis sue anno 32. rebus exoessit humanis. Hie S. Otto ad dilatandam laudem divini nominis quedam cenobia a fundamentis construxit. . . . add. Bl. » instetit C. *> filiis add. A 5. «= g^jit A 2. <* Walthawscn A5. Waldsachsen C. • Althe C. ' Adberti sie A 1. 5. « par- 4<» ▼uli AI. parvulis übrige Hss. * Auch xum Folgenden ist des Andreas Quelle das Ghrotticon Beicßienbaeense, nicht die Fundaiio monasterii Waldsassensisy tcie der Herausgeber der letxterefi, Holder-Egger, SS. 15, 2, 10S9 bemerkte. * NA. 24, 697. 4.-) , » Megenberg: 1106. Sedit annis 20 alias 5, sed hoc est falsum. Andreas hat oben S. 49 von der Einsetzung Hartwiclis xu Lebzeiten Heinrichs IV. berichtet {nach Ekk.). j * ht aus der Früveninger Vita Ottonis episc. Babenbergensis 3, 15 ' dann l 9-12 (gedr. SS. 12, 903 und 886 f. nach 3 in österreichischen 50 Bibliotheken befindlichen Hss.) ^usamynengesetxt. Digitized by Google — 55 — wicuB Ratisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie monasterium Prülense» ab antecessoribus suis constructum, ßed postea annichilatum et lapsum, a Ruthardo autem Beptimo eiusdem loci abbate adiuvantibus Christi fideli- 5 bu8 reedificatum et, ut cernitur, venuste restauratam dedicavit pontificatus sui anno primo'. Anno domini 1120,1120, conaecratum* est monasterium S. Jacobi Batispone a vene- rabili Hartwico *>. (1119. 116. Kalixtna IL Sed. an. 5 men. 10 di. 13.) . . . Item Fund.* lU monaaterium <^ Pewberg ab Ottone de Castro Yringi fundatur et a Kalixto papa confirmatur (Chuno I. 18. Scd. an. 6.) Anno domini 1126.* Chuno, qu^i/Pff. fuit abbas in Sigbert«^*, Ratisponensi ecclesie preficitur episcopus. Item« Ebrach^ fundatur®. Ann, Hai. 15 (1127. 91. Lotharius III. Reg. an. 11.) . . . Item Renus ita siccus fuit, quod sicco pede transiretur. Versus«': Annis nongentis ter denis atque duoentis 1130, Christi camati Renus ardore coactus Renus siccatur, sicco pede transpeditatur 20 Anno domini 1130., anno scilicet 35. ab institucione ordinis Cistercii, Fimd,* vivente adhuc B. Bernhardo annis 17 fundatnm est claustrum Cesariense, Tolgariter Keiserheim vocatum, ordinis Cisterciensiura, per Heinricum comitem de Lechsgemunden et Luitgardim uxorem suam et Yolradum filium SU um. 25 (Heinricus I. 19. Sed. an. 24.1 Anno domini 1131.« Hein-i75/. ricus Babenbergensis canonicus Ratisponensi ecclesie pre- ficitur episcopus. Hü omnes supradicti Ratisponense ^ episcopi sepulti sunt apud S. Emmerammum exceptis duobuS' scilicet Gebehardo IV. et Hartwico*^ lam dictus vero :iO Heinricus Ratisponensis episcopus anno domini 1155. apudii55. t^. Emmerammum monachus factus*° obiit. Hie Heinricus fuiti^\*wf." lilius Ottonis de Wolf arthausen, maior domus. Qui, in quam, Otto habuit duaa filias, Rikenzam Lotharii imperatoris uxorem et Mariam imperatricem Grecorum. Item Halsprunn fundatur *' Ann. Hol. ".5 (1138. 92. Conradus II. vel III. Reg. an. 15.) Anno domini 1138. FUyr, Conradus II. vel III., f rater Friderici ducis Suevorum et Heinrici ducis ' Havarie, regnare cepit regnavitque annis 15. Hie Conradus a S. Bem- » Prulense B 1. *> cpiscopo Ratisponensi add. C. « in add. C. ^ Sichberr A3. ® monasterium in add, 0. ^ tunc oM, A3, ff om, B 1. 40 * Also 1110 nach Afvdreas' Rechnung. Richtig, was gegenüber Janner Ij 592, Anm. 2 xu bemerken ist. * Über eine vorausgehende Einweihung vgl. Janner 1, 603, » NA, 24, 676. Beuerberg. * Megenberg: 1126 alias IUI, quod falsum. Sedit annis 4. 45 » Siegburg bei Köln. * 1126. SS. 25, 43. » Auch gedr. Forschungen 18, 23. Quelle? » NA. 24, 701. ^ Megenberg: 1130. Sedit annis 30 alias 23. 50 *« Ähnlieh Megenberg. " NA. 24, 685 {SS. 17, 331, 10—12), " 1132. SS. 25, 43. Digitized by Google - 56 — Fhr, hardo apud Frankchenfurt cum multis principibus cruce signatis de Lotharingia, Flandria et Anglia fortissimis pugnatoribus adunatis Yconram venit, ubi Ludowicus rex Francie per Ungariam venit ad eum. Sed Greri Mart. calcem farine miscentes magnum fecerunt exercitui detrimentam. Tandem Fhr. ad terram sanctam pervenientes multa bella gloriose gesserunt et pros- 5 ITar^ pere sunt reversi. Hie Gonradus licet 15 annis regnaverit, tarnen beoe^ diocionem imperialem non habuit. Huius tempore moritur Johanne« armiger Karoli Magni, qui vixit annis 361. ü^5. Anno dominill38. incarnati salvatoris, qui est terciu^ inchoati pontis^ super Danubium Batispone, ripensis agri- i denis A 5. « nostrum scilicet ow. C. ^ scilicet C. ^ Vgl. Bied 1, 204; ferner Sepp, Patd und Gehhard, die Gründer ^^ des Klosters St. Ma/ng, in VO. 46, 285. * 115L Janner 2, 106; Sepp a. a. 0. S. 2S9, » Vgl. Forschungen 18, 40. * 1154, Dex. 28. Jaffe Reg. 6109. * NA. 24, 697. 45 ® Der gleiche Ausdruck in der wohl als Quelle dienenden Fundatio monasterii in Walderbach. Hsg. nach einer Melker Es, von Th. Mayer im Archiv für Kunde öst. Gesch.- Quellen 12, 263. Die Fundatio aucft, in dm. 14053, 14440, 14511 und 14870. ^ Vielmehr 1146. 50 8 Zum J. 1147. SS. 17, 586. Digitized by Qoo^(^ - 57 — B. EberharduB sancte Salczbargensis ecclesie, que* Juva- via dicitur, archiepiscopns in synodo, quam Batispone suffraganeis suis assistentibus habait, octavas nativitatis ß. Marie virgini8*>in8tituit^ 1152. urbs Ratispona maximo con- -Anw. Hat.'- 5 flagravit incendio, in qua precipua monasteria, videlicet ecclesiam S. Petri, S. Johannis, veteris capelle, inferioris moDasterii et S. Pauli tempore ^ pascalj, scilicet 18. Kai. Maii, feria^ 2. ebdomade secunde^ vorax® flamma consumpeit. (1152. 93. Fridericus I. Reg. an. 38.) ...*... Anno domini -Her/w. AlL 10 1156. ducatus Bohemie mutatur in regnum per Fridericum imperatorem et Liadezlaus dux Bohemorum rex constituitur. 1157*. Fridericus imperator Heinricum marchionem Austrie tünc i/e/7». Alt. ducem Bavarie ab eodem ducatu removit. £t quia eiusdem marchionis magna nobilitas et multa exigebat honestas, ut nomen ducis non perderet 15 et ut duces Bawarie minus deinceps contra Imperium superbire valerent, imperator de voluntate et consensu principum in curia Ratispone habita marchionatum Austrie a iurisdiceione ducis Bawarie eximendo et quosdam ei comitatus de Bawaria adiungendo convertit in ducatum. 1158. Vilsa fluvius in Ensdorff 3. Kai. Februarii siccum iter prebuit. Fuml/" 20 1163. Mediolano, cuius muri erant altissimi, a Friderico impera- Mart. tore funditus deatructo Rudolfus, alibi Reynoldus, archiepiscopus Goloni- ensis trium magorum corpora Coioniaro transportavit, que de Perside olim per Helenam matrem Constantini^ Magni Constantinopolim trans- lata et in ecclesia S. Sophie reverenter collocata inde a S. Eustorio et 25 Arsacio regnante Theodosio I. Mediolanum miraculose sunt translata. 1164. B. Eberhardus primum monachus Prüviningensis, deinde abbas Ann. Rat. Biburgensis, postremo archiepiscopus Salczburgensis, feliciter rebus excessit humanis. ^ 1166. ordinantur canonici reguläres in Salczburg. Ami. Hai. 30 1180. marchionatus Stirie mutatur in ducatum. Eodem vmno Serm, Alt. Heioiicus dux Bawarie et Saxonie a Friderico imperatore per sentencias -4/iw. Hai. principum deponitur et Otto comes de Schyra dux Bavarie constituitur. * Legitur» in quadam cronica® volgari, quod Alexander^ Wehr. papa^ Fridericum imperatorem excommunicavit pro eo, quod legitimam 35 uxorem dimisit et aliam duxit. Ex hoc Fridericus motus Alexandrum papam repulit et alium* constituit. am Band Bl. im Text C. * que — dicitur om. C *> orn. C. ^ tempore — scilicet om. C. ^ feria — secunde om. C. « vorax consumpsit om. A. ^ Constantini Magni om. A, k Legitur — quod om., dafür quia ipse C. ^ ipsum 40 add. C. ^ alium constituit am. 0. * Janner 2, 103 cüiert, anscheinend Gemeiner (i, 245) folgend, als erste Quelle für diese Angabe fälschlich: y,Adam (!) Kr äfft von Cham hei Ecrafd ly 207V'. Über Joha?mes Ghraffts VerhäUnis %um Chr. g. vgl. Einleitung. 45 « SS. 17. 586. Vgl. oben S. 11, Z. 14 ff., wo die Benützung der Annales Ratispofienses durch Megenherg walirscheinlich ist. , ^ Nicht sanctae, wie bei Janner 2, 107 falschlich gedruckt ist. * Falsch statt 1156! ^ NA. 24, 686. 50 « Sächsische Wdtchronik, MG. Dt. Chron. 2, 228, 6. Digitized by Google — 58 — Fund? Hie Otto genuit duos filios, Ludwicum et Heinricam. Ludwico« duxit uxorem Mariam duciBsam Brabancie. Qua mortua sine liberis aocepit in coniugem domiDam Annam filiam ducis Polonie. Ex qni genuit filiam Agnetem et Ludwicum egregie indolis virum. Mortua domin& Anna gloriosissimus rex Budolfus filiam suam domiuam Methildim aibi 5 tradidit in uxorem. Ex qua genuit Budolfum et Ludwicum duoem iuniorem, qui postea regnum Romanorum est adeptus 1155. (HartwicuB IL 20. Sed. an. 9*.) Anno domini 1155». Hari- wicuB SalczburgensiB ecclesie canonicus Batisponensi ecciesie preficitur episcopuB. Hie monaaterium nostmm'.lo Rcilieet S. Magni ordinis ß. Augustini canonicorum regu- iarium, dedieavit et auctoritate ordinaria priviiogiavit\ 1165. (Eberhardus. 21. Sed. an. 2.) Anno domini 1165. Eberhardua Suevus Augustensis canonicus Batisponensi ecclesie pre- ficitur episcopus^. 15 1167. (ChunoIL 22. Sed. an. 18.) Anno domini 1167. ChunoH. Ratisponensis canonicus Batisponensi ecclesie preficitar episcopus *»*. 1185. ^Anno domini 1185. Chuno Ratisponensis episcopus obiit Postea vaeabat episcopatus per annum. Legitur autem. A quod anno domini 1185. Gotef ridus cancellarius Fri om. 0. ^ imperatoris add. C. 40 , ^ eleccioni renuneciavit C, ® id est renunciavit klein ubergeschr. A 1. B 1. I ^ Batisp. canon. om. 0. ^ Vicedens ^o AI. 2. 3. 5. ^ Qui — 18. 1 om. 0. ^ Veruente C. ^ que alias Buda dicitur add. C. ^ Notae Füratenfeldenses, NA. 24, 686. * So auch Megenberg. 45 » Vgl. Janner 2, 129. * Bei Megenberg die gleichen Zeitangaben. * Der Inhalt des folgenden Abschnittes stimmt mit Megenberg überein^ * Konrad Hof er von Lobenstein in Leichlingy bischöflicher Vitxthum; Janner 2, 195. 50 ' NA. 24, 685; de fundatoribus monasterii Diessensis 8S. 17, 331. Digitized by Google — 59 - Qui videns comitissam ^ quandam uDgaricam valde formos>am drcumvenit Fund, eam et vi oppressit. Dum yero comitissa hoc malum marito suo con- questa fuisset ^, patriarcha querimooiam illam vilipendens ad propiia remeavit. Temporibus igitur paucis elapsis predictus comes saspicionem 5 äisistrani faabuit, quod regina conscia fuerit et consensum prebuerit huius mall, quod uxori 8ue acciderat. Unde tempore sibi congruo convenit (^uosdam maleficos pro pecunia, qui nocturno tempore intraverunt cameram regine et ipsam strangulantes suspenderunt. Quo facto omnes simul et isemel contraccionem membrorum inciderunt et de maae familiaribu8 10 iDtrantibus omnes muti inyenti sunt excopto uno, qui totum negocium confitebatur. Qui propterea condignam mortis penam ^bierunt. Hec et alia Signa apud reginam claruerunt; que postmodum auctoritate ecciesie Bollempniter fuit canonizata 1203. propter gwerram inter episcopum Batisponensem et ducem Fmid} 15 pene tota provinda periclitatur. (1197.180. Innocencius III. Sed. an. 18 men. 4 di. 23.) . . . • Hie anno 17. sui pontificatus in festo omnium sanctorum in basilica Marl. Lateranensi , que Constanciana vocatur, celebravit concilium generale. Pro subsidio terre sancte et pro statu universalis ecciesie multa -<^ statuta fuerunt ibi^ promulgata. In quo fuit cum patriarchis, archi- episcopis <^, episcopis et aliis prelatis summa prelatorum 1215. De hac synodo generali in cronicis nonlegi, quota dicatur inordine fuisse. In respectu tarnen synodi, que in ConstantinopoU .«»üb Johanne papa VIII. celebrata est et que octava legitur* 2i^ ut ex precedentibus^ habetur, hec sancta Lateranensis syn- odus nona videtur computanda Anno domini 1204. Lanczhuta construitur. 1208. «' Perchtoldus - quandam comitissam C. ^ esset C. *^ ibidem C. ^ et add, C 40 « 1213 A. ' moritur C. « om. A 5. ^ Deyspach C. * Chunigs- warte B 1. Kunigswartt C 1. ^ Pewren C 1. * ecciesie A 8. ^ N± 24, 686, » Oben Ä 33. « Falsch statt 1218. 45 * Bei Herrn, AU, x. J. 1218. ^' So auch Megenberg. ® Notae S. Emmerami (SS. 17, 574) aus clm. 14613, jener die Chronik Hermanns von Reichenau enthaltenden Hs , die Andreas oben S. 12 als xu St, Emmeram vorlianden erwähnt. 5ü ' Frontenhausen. ^ Teisbach, Wörth, Königsmirt, Alt- und Neubeuern; Janner 2,325. Digitized by Google — 60 — eleccione ac institucione * prioris S. Petri extra mnros civitatis b Ratispone <^ inter dominam abbatissam et con- ventum superioris monasterii ex una parte et ex altera inter abbatem et conventum S. Jacobi. Forma aatem eompo- Bicionis, que habetur in privilegio' desuper confecto. talis 5 est: Quando prioratus S. Petri vacabit <* priore, abbatissa superiari? monasterii veniens ad abbatem et conventum S. Jacobi et deum pre oealis habens petat aliquem Scotum de ipso conventu vel de fratribus S. Petri idoneum sibi dari priorem, et si bonus ac ^ ydoneus est, quem postoia- verit, dandus erit in priorem ecclesie prenominate. Si vero abba3 et 1'» conventus S. Jacobi vel maior et sanior ^ pars eiusdem bona fide ac sana secundum s deum consciencia et in salute animarum suarum melioiem et utiliorem inter se poterunt ^ abbatisse demonstrare, hunc sibi, si preseos est, demonstratum vel absentem denominatum > a primo recedens ^ abba- tissa po6tu!et recepturum primo de manibus eiusdem temporalia tantom, 15 que ex beneficio superioris monasterii ad prioratum S. Petri noscantur pervenisse. Quibus receptis abbas ipsum soUempniter investiat spiritu- alibus et cura ^ prioratus, ut ex hiis ad ipsum abbatem principaliter salvo iure nostro respectus habeatur. Itemhystoriam quandam hiis temporibus ab abbatissis '^^ superioris et inferioris monasterii actam vide in privi- legio*, quod sequitur: In nomine sancte et individue trinitatis. Fridericus II. dei gracia Bomanorum rex et semper Augustus. Cum ad summam instanciam precum dilecti principis nostri Chunradi Batisponensis episcopi cum ipso -o episcopo nomine ecclesie sue quoddam concambium fedssemus de duobus principatibus, scilicet de inferiori et superiori monasteriis in civitate Ratis- ponensi constitutis, pro quibusdam aliis prediis et possessionibus ad prenominatum episcopum et episcopatum suum pertinentibus , accedens ad presenciam regie excellencie in curia soUempni Herbipoli domina •> i Tuta inferioris monasterii abbatissa personaliter necnon domina Gerdrudis superioris monasterii abbatissa per suum procuratorem cum aliqua honesta utriusque capituli parte coram principibus et baronibus atque tota curia nostra gravi querimonia proposuit se et ecclesias suas indebite a nobis fuisse gravatas et super hoc adiutorium et sentenciam principum poetu- 35 larunt proponentes firmiter nullum principatum posse vel debere commu- tari vel alienari ab imperio vel ad alium principem transferri sine voluntate presidentis principis illius principatus et de piano consensu eiusdem ministerialium. Super quo facta a nobis inquisicione per sentenciam principum et subsecucionem tarn nobilium quam baronum atque mini- 40 sterialium et omnium, qui aderant, iudicatum est nullum principatum posse vel debere nomine concambii vel cuiuscunque alienacionis ad aliam personam transferri ab imperio nisi de mera voluntate et assensu prin- cipis presidentis et ministerialium eiusdem principatus. Nos igitur iusticie protectores nuUo conamine iuri reniti volentes sentenciam ipaam du- 45 » constitucione A3. ^ om, C. ^ Ratisponenses 0. <* vaca- bat A 5. e et C 2. ^ senior A3 8 consciencia sec. deum C. *» poterint A 3. » nominatum C. ^ recedat A 5. ^ curam C 2. * 1216y Okt, 13. Qedr, Ried, i, 317. Vgl Janner 2, 287. » Bökmer-Ficker, Reg. No. 863 {1216, Mai 15.), wo die Druckstellen 50 angegeben sind. Digitized by Google — 61 — ximus approbandam et, quod contra memoratas ecclesias et earum principe» pro episcopo et pro ■ ecclesia Ratisponensi minus debite feceramos, om- nino retractavimus in continenti presente episcopo prefato. Et ne de cetero similia contingant, decernimus et perpetua firmitudine observandum t iudicamus, quod non liceat ulli successorum nostrorum, Bomanorum regi seu imperatori, principatum aliquem, ut superius sentenciatum est, ab imperio aliquo modo alienare, s^ omnes imperii principatus in suo iure et honore illesoe observare. Ut itaque dilecta fidelis nostra Gerdrudis et sucoesaores eins abbatisse necnon regalis ecclesia superioris monasterii bac ) sentencia gaudeant in antea et glorientur in perpetnum, boc scriptum eis * indulsimus sigiDo maiestatis nostre roboratum. Acta sunt bec etc. anno domini 121 G. *> etc. Anno <: domini 1210.^ castrum Abacb dux ^ L. edificat. Fund. Item versus ® : 5 Annis millenis bis contum et duodenis 1212. Est cruce signata puerorum magna caterva^ (1216. 181. HonoriuB III. Sed. an. 10 men. 8. di. 23.) . . . Anno domini 1224. ' Landau construitur. Henn. Alt. (1216. 96. Fridericus II. Sed. an. 33.) . . . Dixit enim andiente Fk»-. 0 H.s * lantgravio^: Tres seduxerunt totum mundum, Moyses Hebreos, Jesus Christianos et Machmet Sarracenos. Quamobrem si principes assen- tirent constitucionibus meis. ego muitum meliorem modum vivendi et credendi cunctis nacionibus ordinärem. Propter bec et hiis similia de- positus Fridericus, cum Parmam obsidione cingeret, victus in Apuliam Ih rediit et veneno **ex6tinctuB sepuitus est anno domini 1250. in die 8. Lueie tam occulte, quod multi per annos 40 putabant eum vivere venturum in proximo manu forti. Hec ex' floribus temporum. In quadam tarnen cronica^ Fridericus iste in omnibus gloriosus fuisse legitur. Denique cftusa discordie inter Fridericum et Gregorium papam magis 30 Gregorio quam Friderico ^ imputatur. Quid autem horum verius sit, prudentum discrecioni relinquo. . . . ' Mortuo Friderico remanserunt de eo plures filii et nepotes, inter quos fuit Conradus filius legitimus, qui fuit rex Sicilie et Jerusalem. . . * boc secundum quandam cronicam* volgarem intelli- S5 gitur de Heinrico lantgravio Thuringie am Rand AI. im Text vor Dixit! A 5. im Täd nach lantgravio B 1. ** Secundum cronicam'^ volgarem Fridericus imperator ,9. Wehr. veneuum in botro accepit, quem sibi medicus suus, dum post balneum secundum conswetudinem ingressus fuisset ortum, porrexit. a?n Rand 4u mit Zeichen auf veneno A 1. im Text nach sepuitus est A 5. im Text eingeklammert vor! veneno B 1. Secundum — acoepit om.y das übrige mit quod beginnend nach veneno im Text 0. » am. C. ^ 1208. A 5. ^ Anno — caterva am. A 5. ^ dux edificat Ludowicus C. « Die 2 Verse folgen in G erst nach dem Abschnitt 45 über Otto IV. mit den Worten: De jieregrinacione puerorum habes hos versus : f 1234. A3. 8 Heinrico A 3. C. »^ Thuringie add. C. * in C. ^ Heinrico A5. * QueOe xu J. 1200. NA. 24, 693, Anm. 2. » Andere Verse bei Herrn. Alt. Vgl. Forschungen IS, 26. 30 ' Quelle? * Sächsische WeUchronüc, MO. Dt. Cltran. 2, 256, 31, bexw. 2, 323, 28. » Sächsische Weltchronik, 1. bayer. Forts.; MG, Dt. Chran. 2, 324, 26. Digitized by Goo^(^ — 62 — Hunc piito ^sse Conradum regem, qui, ut legitnr in Fund. cronicsL^ ad S. Emmerammum Batispone*, anno domini 1251. Tocatus a civibus Ratisponensibus apud S. Emmerammum incaute dor- miens cum suis a Conrado de Hohen vels invasus est nocte et vix mortem evasit occisis duobus militibus de suis et quibusdam captivatis. Legitur 5 eciam ibidem, quod Conradus rei in Apulie partibus moritur excommunicatus et interdictum positum a papa per 7 annos duravit, ita quod nee divina fiebant nee sepul- ture nisi eis, qui cruce signati^ declarabajit se scismati tali non favere* 10 Herrn} AU. Anno domini 1241. Albertus ultimus comes de Pogen obiit. Hie Fund} ad terram sanctam volens transfretare in obsequium cracifixi dedit ecclesie Superioris Altach <^ terciam partem fori in Pogen cum omnibus attinencüs et iure forensi. Anno domini 1244. post promulgacionem sentencie excommuni- 15 cacionis per Innocencium IV. in Fridericum imperatorem factam princi- Flor, pes Alemannie electores de licencia pape H.^ iantgravium Thuringie ** in ® regem Bomanorum elegerunt, qui anno domini 1247. Conradum regem, filium Friderici imperatoris, cum suo exercitu *** apud Frankchen- furt ignominiose fugavit, et ipse Heinricus eodem anno profluvio ventris 20 obiit sine berede sepultus in Hisnaco v> . . . - Ann. Hal.^ Anno domini 1251. f rater Berchtoidus nacione Batisponeiisis ordinis fratrum minorum predicare cepit. Ad cuius predicacionem dicuntur ali- quando 100 milia hominum confluxisse. Hie sepultue estBatispone * Huius Gonradi iste fuit tytulus: Cüonradus divi Augusti 25 imperatoris Friderici filius, dei gracia in Bomanorum rege electus, semper Auguatus et regni heres Jerusalem. Begale fastigium tociehs leditur, quociens in defectu clemencie reperitur, et quanto benign! us compassi- onibus pietatis immergitur, tanto glohosius exaltatur^ etc. Hec ex privilegio quodam, quod dedit monasterio S. Emerammi. 30 add. El. ** secundum cronicam*^ volgarem Ludwicus dux Bawarie, sororius Heinrici regis, iuvit ipsum contra add. B 1. *** cum adiutorio Ludwici ducis Bavarie, sororii ' aui, cM, C. » Batispone — Emmerammum om, C 2. *> signa so C. ^ Althe C. 35 d Heinricum C. «in — 1247 am Rand mit Einfügun^sxeichen, dafür im Text Zusatz ** B. ' sorii C 1. 2. ' Der folgende Satx findet sich auch in dm, 14594, den Fund., aber X. J. 1254 {NA. 700, Anm. 3) unter anderen St. Emmeram^r Aufzeichnungen. Die obeft genannte Chronik, der auch der in elm. 14594 nicht enthaltene 40 nächstfolgende Satx entnommen sein soll, ist nicht festzustellen. ' Aber x. J. 1242. * NA. 24, 697, Anm. 6. Z. J. 1220. * Anfang der Urkunde von 1251, Jan.; Böhmer-Fieker Reg. 4530. Das. die Druckstellen. 45 * Sächsische WeltchroniJc, 1. bayer. Fortsetzung; MG. Dt. Oiron. 2, 324, 18. * Aber x. J. 1250. Herrn. Alt., den die Ann. Hai. benutzt haben, giebt die Menge der Zuhörer nur auf 60000 an. Digitized by Qoo^(^ — 63 — ad fratres minores hoc habens epitafiumM^ Anno domini 1272. 727^. 19. Kai. Janoarii obiit frater Berchtoldos magnus predicator hicZ^. 14, sepnltus Lucie yirginis. Dex. 13. 1255. Ludwicus et Heinricns duoes Bayarie, filii Ottonis, dividunt Herrn. Alt 5 Bawarlam. Ludwico , qui fuit maior natu , oeasit in partem Bawaria FundJ^ supeiior cum comitatu palatino Beni et civitate Monaco, Heinrico vero Bawaria inferior cum civitate Lanczhuet. Eodem anno dax Otto pater Ann, Bai. predictorum, qui fuit comes inScheyrn, et Conrad us rex moriuntur. 1256. LudwicuB dux Bawarie, comes palatinus, dominam Mariam 10 uxorem suam, äororem ducis Brabancie, in Werde Suevico decapitari iussit. Miserat enim ipsa duas litteras, unam duci, qui tunc in partibus erat Rani, alteram H. *» * comiti hireuto, que eciam ex errore marito proprio fuerat presentata. Pro emenda vero occise uxoris abbacia in Fürstenveit a Ludwico fundatur**. Hie Ludwicus montem ^ oppositum ponti ^ 15 Ratispone, qui dicitur Geyrsperkch*, invitis civibus in- castellavit ac ipsum castrum Lanndeschron^ appellavit . . • (1226. 182. Gregorius IX. Sed, an. 14.) . . .* (Sifridas 25. Sed. an. 18.) Mortuo <* Conrado IL « episcopo Batisponensi ' sedes vacabatcf per annum^ Nam dissensio A*! Emm.^ 20 gravis orta fuit inter chorum et ministeriales. Minor pars chori Gotfridum prepoeitum elegit, cui favebant ministeriales laici asserentes eieccionem pontificalem in suo plus quam cleri debere consistere arbitrio. Contraria vero pars chori cum abbate S. £m- merammi Perchtoldo viro per omnia venerando Bomam venit et rebus 25 suis apud Honorium papam bene determinatis, cum isdem papa in festo S. Gerdrudis obiisset, apud successorem suum Gregorium IX. Sifridum canonicum et cantorem Moguntinum, qui tunc Borne eciam aderat, virum litteratum et ^ castum , e^egit et in episcopum ab ipso apostolico * Anno domini 1231. prepositus Salzburgensis, abbas S. Fetri ^ , Ann. S. R.^ 30 abbas Agmundensis de licencia domini pape ab archiepiscopo in die sancto pasche mitris pontificialibus sunt insigniti et privilegiati. Sequenti anno archiepiscopus de licencia domini pape preposito ßakbur^ensi usum virge pastoraüs et anuli et cyrothecarum indulsit. am Rand B. 1 im Text B. 2 35 * Heinrico C. *> pontem corr. montem Bl. « monti C ^ autem add. A 5. « om. Ab. 'de quo prius dictum est add. A 5* e vacavit A3. ^ in episcopum statt et castum A 3. ^ ibidem add. B 2' * Die Aufschrift des noch vorhandenen Grabsteins lautet anders. Abbildung bei Walderdorff^ S. 243. Über den Widerspruch in den 40 Tagesangaben bei Andreas, der sich durch die Benütxung xweier ver- schiedener Anniversarien erklären dürfte, äusserte sich neucstens Rieder , Das Leben Bertholds vmi Regensbtirg (Freihurg i. B. liH)l\ S. 5 u 24. ' Notae Fürstenfeldenses SS. 24, 75. • Heinrico, Ann. Bai. 45 * Z. J. 1263 Ann. Bai. ^ Vgl. Berm. AU. « IXe Chronik aus PriU, die Riexler 2, 125 hier ah Quelle eitiert, ist nur ein Auszug aus des Andreas Chr. g., wie ich oben in der Ein- leitung nqehunes, 50 ' Ähnlich Megenberg. • Notae S, Emmerami SS. 17, 574; vgl. oben S. 59, Anm. 6. » Annales S. Rudberti Salisburgenses, SS. 9, 785. Digitized by Goo^(^ — 64 -^ 1228. consecrsLtum secum Katisponam adduxit anno domini 1228 ^ Ne N. Etnm, autem quid tale de & cetero a laicis presumatur, omnis adversa pars chori, scilicet Gotfridua electus, magister Hugo et ceteri' omnes ab ecclesiasticis beneficiis et chori consorcio ^ sub pena excommunicacionis sunt sequestrati imposito sibi tocius iuris silencio, quousque sub pericolo 5 suarum rerum et personarum JEtomam adeuntes tercio vix anno restitu- cionem sub gravissima pena meruerunt.* Hie Sifridus imperialis aule cancellarius de consilio canonicorum, fratrum quo- quec predicatorum et fratrum minorum ordinavit statuta presbiteris et fratribus laicis atque sororibus, que ad ser- 10 vicium pauperum ydonee sunt, in domo hospitalis' Batis- pone iuxta pontem siti. Hie aliqua privilegia utiliaecciesie Batisponensi a Friderico H. impetrayit^ Hie sepultus est ^ in ecclesia kathedrali Ratisponensi hoc habens epitaphium: 15 ßecietis gratum regalibus hie kathedratum ßeyfridum stravit mors et cinis incineravit. Het-m, Alt Anno domini 1231. Ludwicus dux Bawarie apud Eelhaim a quo- dam ignoto presente sua familia occiditur. 1237, 1237. Heinricus comes de Ortenberkch, dum esset in 20 Castro Murach, dedit° sororibus ordinis S. Sixti ® in sub- urbio Batispone ecclesiam in Swarczhofen ea condicione, * Hie Sifridus de bona voluntate^ Oonradi decani ac universitatis ' capituii Batisponensis ecclesiam S. Blasii, que ad eos pleno iure spectabat, contulit' fratribus ordi- 25 1229, ii\% predicatorum anno domini 1229. £t factum est ibi postea solJempne monasterium auxiliantibus ad « hoc pre- cipue, ut dicitur, nobilibus dictis Drukchsäz *» de Ekken- müll'^ Dicunt^ fratres minores Batispone, quod in eoloco, in quo nunc est monasterium et conventus ipsorum, quon- 30 dam fuit cappella salvatoris, quam ipsis episcopu.s Batis - fonensis ad inhabitandum contulit. Comes vero de Bogen'' ocum ipsum per adiacentem aream, (juam hereditario iure possidebat, amplia vit. 7iach impetravit im Text Bl. nach meruerunt ivi Text C. 35 » ceterum stait de cetero A3. b consorciis A5. ^ fratrum- que 0. ^ om. A5. « Benedict! auf radierter Stelle von spät. Hand; daxu am Rand: sie habetur in originali C 1. ' universitate Hss. e adhuc Bl. ^» Druchsäzz Gl. » Item in loco, ubi modo constructum est monasterium fratrum minorum Batisp., quond. f. ca'p. sancti salvat., 40 quam ep. Bat. fratribus minoribus ad inhab. cont. so diesen Sat\ C. ' Viebriehr 1227. '^ In der Quelle toeitere Namen. ^ Kaiharinenspital. Die Statuta sind nicIU erliaÜen. * So Megenbergy der auch die folgenden Verse miiteilt, Hienach 45 ist Janner 2, 414 xu berichiigen. * Urkunde hei Ried 1, 381. ® Abtretungsurkunde y die dem Text dieses Satxes xu Grunde liegt f bei Ried 1, 361. ' Vgl. Urkunde bei Ried i, 350. Daxu Janner 2, 348. 50 ® Truchsess von Echnühl, von denen riefe in der DominikanerkircJie beerdigt sind. Vgl. Walderdorff* S. 390 f. ® Qraf Albert von Bogen. Urkunde bei Ried 1, 373. Digitized by Google — 65 - ut locus ille, in quo adhuc monstratur cappella S. Sixti, de fructibus et redditibus ecclesie prefate debeat con- strui. Hie est locus ille, in quo est modo monasterium» quod dicitur ad sanctam crucera, ubi nunc est sollempnis 5 conveutus religiosarum dominarum ordinis predicatorum.' (1241. 184. Innocencius IV. Sed. an. 11 men. 6.) . . . Huius Innocencii Guilhelmus Duranti^ in principio speculi iudi- Cialis, quod ipse composuit, memoriam facit hiis yerbis: NoBtris temporibus due stelle lucidissime rutilarunt, videlicet sanctissime 10 recordacionis dominus Innocencius papa lY., noster patronus, pater iuris, et reverendus pater dominus mens Heinricus dei * gracia Hostiensis epi- scopns, lumen iuris, quorum veneranda memoria fulget ut splendor firmamenti perpetui velud stelle in etemitates perpetuas permansura. . . . Anno domini 1241. eclipsis ^ solis facta est in octava WßYiaheMs Ann. Hai. 15 inter nonam et vesperam, ita ut clare stelle viderentur. Eodem anno Conradus rex duxit üliam Ottonis ducis Bawarie, que post obitum viri comiti Meinhardo Tiroliensi nupsit, ex qua genuit Elizabeth, quam duxit Albertus dux Austrie, postea rex Bomanorum. (Albertus. 26. Sed. an. 13.) Anno domini 1247.» Albertusi547. 20 canonicus Halberstatensis de Pittengaw^ Batisponensi ec- clesie preficitur episcopus. Qui rexit annis 13 et depositus est factusque est monachus in Sitthinberch<^^ 1250 cives Eatisponenses meliores captivantur^ Skhl250. episcopo et ducuntur in Stawff.* 25 1255 quidam presbiter in civitate Batispona portansi255. corpus Christi infirmis cecidit in profundum luti in eo loco, qui dicebatur Judenprukk^, dispersis particulis salu- taris hostie. Ubi statim facta cappella in honore corporis Christi' largicione fidelium postea*^ monasterium Augusti- 30 nensium fratrum heremitarum ibi dem fundatur Conrado Hilprant« et ülrico von der Prunnlait^ civibus Batis- ponensibus magistris structure existentibus. (1253. 185. Alexander IV. Sed. an. 7.) . . . 1256 ossa S.1256. Willibaldi de tumulo sunt levata apud Eyhstett. 35 (Albertus IL Magnus. 27. Sed. an. 1.) Anno domini 12ß0.^1260. Albertus IL, dictus Albertus Magnus, lector Coloniensis, * Item 1250 incepit ordo fratrum S. Augustini in heremo am Rand A 1. 5 im Text am Schluss des Abschnitts A 3. im Text hier A 2. ebenso mit Eodem anno incepit . . . C. 40 * dei ^acia Mn. C. ^ eclipsis — anno om. C « Sitigenbech A3. Sittchinberch B 1. d Judenpurck C6. e Hiltprant A5. Hilt- prandt C. ^ Prunnlant A 2. PrumilaitBl. Prumilaitt 0 1. Prunn- laitt 02.6. 1 Da^ Frauenkloster xum hl. Kreux in Regensburg j das heute noch besteht. 45 ' Bischof Wilhelm Duranti von Mende in seinem Speculum iudiciale. ' Megenberg: 1250. * PietengaUy Peiting bei Schongau. ^ Sittenbach in der Diöcese Halberstadt. ® Siihnungsurkunde bei Ried 7, 480. 50 ' St. Salvatorkapelle bei der Judenbrücke. » 1267. Janmr 2, 504. "" Idegenberg : 1264. Qaellen und Eroerterungen N. F. 1. 5 Digitized by Google - 66 -- ordiniB predicatoruiU) vir utique magnarum scienciarnm, sicut scripta sua instruunt, Batisponensi ecclesie prefi- citur episcopus et sedit tantum anno uno et reeignavit episcopatum propter gentis proterviam et populi vpni- 5 tatem. Hunc populus ligatum calceum cognominabat, eo qnod ferret ligatos calceos, sicut mos est fratrum * predi- catorum^ 1262, (Leo. 28. Sed. an. 15.) Anno domini 1262.» dominus Leo Batisponensis decanus Ratisponensi ecclesie preficitur 10 episcopus.* Mart. (1272.188. Gregorius X. Sed.an. 4di. 10.) Gregorius X. nacione Lombardus de civitate Placencia cum esset archidiaconus Leodiensis et devocionis causa usque ultra mare transfretasset, ibidem existens in palacio Yiterbiensi in papam a cardinalibus est electus. Hie 3. pontificatus sui 15 anno pro ntilitate terra sancte, quam personaliter visitare intendebat, Lugduni sollempne celebravit concilium, in quo et Grecorum et Tarta- rorum sollempnes nuncii interfuerunt, Greci ad unitatem ecclesie redire promittentes. In Signum cuius spiritum sanctum confessi sunt a patre et filio procedere symbolum *> in concilio sollempniter decantando «. 20 Hanc<^ rem Gwilhclmus Duranti'' Mininacensis® ecclesie < episcopus in rational! suo, quod« incipit: Quecunque in eccle- siastids officiis etc. lib. 4. cap. de simbolo se^ dicit vidisse. Unde et miratur, qua temeritate Greci spiritum sanctum a filio procedere Mart. presumunt negare. Nuncii vero Tartarorum infra concilium baptisati sunt 25 et postea ad propria redierunt. Numerus autem prelatorum, qui fuerunt 1273, * Anno domini 1273. ecclesia katbedraiis S. Petri Batispone voragine ignis penitus est destructa^, et carapane April 20,omnes eciam^ sunt exuste 12^ Kai. Mail, feria 5. in ebdo- mada Quasimodogeniti, 5. die ante festum^ B.i Georii®. 30 1276, Anno™ domini™ 1276. in festo B. Pauli apostoli conse- Juni 30. CT SitvLB est primus lapis^ katbedraiis ecclesie S. Petri ° Batispone a venerabili episcopo domino Leone, add. am spon ßl., Rand Bl., im Text B2. C. » predicatorum fratrum C 1. predictorum fratr. C 2. *» symbolum 35 — decantando om. A3. « decandando! AI. ^ Hanc — negare am Bernd mit Zeichen auf die Einfügungsstelle A 1. om, A 2. 3. e ^q ^^ ß^ episc. Mimnacensis C. * om. C. ff quod — etc. om. C. ^ dicit se C. ^ om, 0. k 15. die Aprilis statt 12. — Georii C. » rex dixit C. p factum! Bl. ^ Item stall Notandum quod B 2. r Basilenam B 2. • ut B 2. 1 S, 59, * Wohl Lauingen. Dieselbe Sage aus Nürnberg bei SckÖppner, Sagen* buch d. bayer, Lande 1, 134; vgl. das. 5, 360. 50 ^ Quelle: des Magisters Konrad Derrer von Augsburg Geschichten- buch? Vgl, Einleitung. * Aus dem deutschen „einmal*^ falsch übersetzt Y 5* Digitized by Google — 68 — Hie ad peticianem Gregorii pape cruoem snscepit, nt* com craoe signatis ultra mare sanctnm passagium acciperet, sed non potuit transfretare propter gwerram Ortachari regia Bohemie. Qui poetea a sqIb traditos ^ in bello ab^ eo est oocisus, eo^ quod sibi rebellans ab eo contempsit aoci- pere collacionem «. Versus'^: 5 Anni dum domiui fluxissentff mille duoenti Octavo numero completo septuageno, Dum 8ol in geminis fuit Augustique Kaiendia Inclitus Ortacharus rex hostibus eins amarns, Succumbit^ bello pugnans cum rege Rudolfo, 10 Non vi Sueyorum ' ceddit, sed fraude suorom. Heffn, AU, Hie Ortacharus rex Bohemie parum ante' cum magno exercitu intrans Bawariam destruxit Begenstauf et Nitenaw. 1272, *Anno domini 1272.* summum Ratispone exuritur. Fhr. Huius temporibus 200 homines 15. Eal. Julii in ponte super Muslam 15 choreyzantes oessare nolebant y donec plebanus transiret portans sacratissi- mum^ corpus Christi. Igitur pons cecidit, et choreyzantes omnes penitus ^ Ann. Eal, saut submersi. Item quidam nigromanticus, qui se Fridericum impera- torem publice affirmaverat, iussu ipsius regis Budolfi est adustus. Fund.^ Item comes de Mosburg moritur, et comitatus ad duces Bawarie 20 devolvitur. ^ Hart. (1277. 191. Johannes XXI. Sed. men. 8 di. 1.) . . . in eoclesia 8. Laurencii sepelitur. ' Hucusque frater Martinus cronica"» perduxit. Fund."^ (Heinricus II. 29. Sed. an. 19.) Anno domini 1277. Heinricus 25 comes de Botenek, Batisponensis ecciesie canonicus et archidiaconns, Batis- Iterum dicebatur: Eiusdem. Et sie ostendernnt sibi mnltas domos, que erant unius. Tunc dixit rex: Eya >>, quantum ille pepercit. 81 voluisset omnia vindicasse, nunquam obtinuisset illas. a^.^Bl.2. 30 "* ^Anno domini 1261. Ottacherus rex Bohemie aggressus est regem Ungarie °y Belam nomine, in campo Marchveld et obtinuit yictoriam auxiliante sibi Ulrico duce KarinthieP et fratre suo Philippo electo Salz- burgensis ecciesie. Et in Signum yictorie condita est civitaa in eodem loco, que dicitur Marchek. Poetea in iam diclo camno Marchvelt ^ dictus 35 Otacherus rex Bohemorum' pugnans cum Rudolpho rege Bomanorum Bohemis terga vertentibus cum multis nobilibus est occisus. add, nach devolvitur B 1. hier B 2. C. a et A 7. C 2. ^ om. A. ^ sb eo om, Bl. d eo -— re- bellans om. A 5. « unde add. C. ' om. A 1. 2. 5. « fluxisse aile Hss. 40 ^ buccubuit A7. * corpus dominicum statt sacr. corp. Chr. C. ^ om, A 5. C. 1 Hier hat Bl den Zusatx *. ^ cronicam A 5. C. » EaB 2. o üngarorum B2. p Karrathie! Bl. 1288 — audita om. B 1. C. k OOT. B 1. 40 1 So falack für Aeuting, Eutting. Auch SS. 17, 694 unrichtig Aueting. Vgl die Urkunde Ried 1, 679. * VgL Eberhardi arehid. Bai. Amuües, SS. 17, 594. ' Die folgende Nachricht mit den Versen auch bei Megenberg. * Aber %. J. 1280, aus Osterhofener Annalm. NA. 24, 695. 45 » Ebendaher x. J. 1285. NA. 24, 695. « Jamner 3, 53 falsch Febr. 24. ^ Reuerifmen, Büsserinnen. » VgL die Urkunde Bied 1, 617. « N± 24, 689. 50 ^0 Die Ann. Hai. nennen sttUt Hohenloch einen de 8chelklingen; . per Eraftonem de Hohenloch heisst es in den Notae Fürstenfeld. (Fund.) SS. 24, 75. Vgl auch SS. 24, 54 x. J. 1290. Digitized by Qoo^(^ — 70 — Mmd.^ 1290 Heinricas dux Bawarie, f rater Ludwici, bono fine apud Ämi, Hai. Purghausen obiit relinquens tres» filios, Ottonem, Ludwicum et Stephannm. Huius Heinrici ducia Bawarie*» uxor fuit Elyzabeth filia Bele regis üngarie, qni fuit frater S. Elyzabeth. Item<: yems calidissima fuit.' 5 Ann. Hai. 1291 rex Rudolfus obiit in divisione apostolorum sepultus Spire. Flor, Huius ^ eciam Budolfi temporibus in Diessenhoven mortuus, qui 10 annos sub terra iacuerat, loquebatur fossori sepulchri, cui diem sui obitus veraciter predixit. Item in diuoesi Wormaciensi in viila Garrach anser duorum capitum fuit et anser alius quatuor pedum. Item in diocesi 10 Constanciensi in Swandach mulier nobilis leonem dicitur peperisse. Fund} Item Rudolfus episcopus ßalczburgensis obiit, cui successit dux « Bawarie Stephanus. Sed missis* nunciis Romam, videlicet Conrado tunc ^ episcopo Laventensi^ cum muitis aliis, super confirmacione eiusdem Stephan! dominus papa ipsum reprobavit et dictum Conradum Laven- 15 tensem * episcopum per se ipsum in archiepiscopum Salczburgensem ordi- navit magistrum Heinricum prothonotarium et canonicum tunc^ Salcz- burgensem iurisperitum similiter ordinans ecclesie Laventensi ^ episoopum. MaH} (1278. 192. NicolauB III. Sed. an. 2 men. 8 di. 28.) ... Hie constituciones fecit tam de eleccionibus prelatorum quam de eieccionibus ^ 20 senatorum urbis, de^ quibus vide libro sexto decretalium. (1288. 195. Nicolaus IV. Sed. an. 4 men. 2 di. 17.) . . . Hucus- que frater minor cronica, que flores temporum dicuntur, perduxit. (1292. 98. Adolfus. Beg. an. 6.) Anno domini 1292. Adolfue 25 comes de Nassawe in Frankchenfurt ab omnibus principibus electus regnare cepit regnavitque annis 6. Hie benediccionem imperialem non habuit. Fimd,'E\c anno domini 1299. <> cum Alberto duce Austrie et Gerharde p arcfai- episcopo Moguntino conüictum habuit iuxta castrum, quod Pönlant ^ dicitur. Ubi dux Austrie obtinuit victoriam et rex Bomanorum occisue est 30 in die SS. Processi et Martiniani*. Ann, Hol. Anno domini 1294. Ludwicus dux Bawarie est defunctus et in Furstenvelt sepultus relinquens duos filios, scilicet Budolfum, qui ei successit in regimine principatus, et Ludwicum postea Bomanorum imperatorem. 35 Amt, Hai. 1295 '^ terremotus magnus factus est in octava S. Augustini circa mediam diem. Specialiter autem in episcopatu Turonensi' turres et castra, » filios tres C. *» om, C. « Item — fuit om. C. ^ Huius — pedum om. C. ® Steph. dux Baw. C. ^ nunciis missis C. «f om. C. ^ Laven tinensi A7. C. * Laven tinensem A7. C. ^ om. C. ^ Laven- 40 tinensi A7. C. ™ eleccione C. *» de — decretalium om. dafür: Hie sepultus est Rome apud 3. Petrum. C. <> MCCXCXimi AI. 1294. A 2. 5. 6. 7. 1304. A3. p Gebhardo C. ^ Poenlant A 2. Ponlant A3. Bl. PöillatAö. Porlat A7. ' 1295 — quoque susceperat B 1. aoceperat B 2. ^ om. C. d Hie statt Notandum quod B2. ^ Dunchel^ühel Bl. ' rex Alb. B 2. s ad locum om. B 1. * Ann. Hai. x. J. 1305. 50 * Quelle: Derrers Oesehichtenbuek? ° Aus Eberhardiarehid.Iiatisp. Annales, SS. 17, 600. Vgl. NA. 24, 702. Digitized by Google — 75 — (1309. 100. Heinricus VI. vel VII. Reg. an. 5.) Anno domini 1309. Ann. Bai, Heinricus comes de Lüczelburch eleccione principum regnare cepit regna- vitque annis 5. Hie Heinricus huius nominis VI. inter imperatores et VII. inter reges anno domini 1312.* in feste apostolorum Petri et Pauli Bome 5 per quosdam cardinales benedicitur et ad dignitatem imperii sublimatur. Notandum autem, quod sedes imperialis dignitatis a tempore Friderici II., qui mortuus fuit anno domini 1250., ad hanc diem vacaverat annis scilicet*» 62. Hie Heinricus vir magnanimus, probus, sapiens, katholicns et in Omnibus gloriosus ^ post assumpcionem beate virginis, quo die com- 10 munieaverat, secundum quod in omnibus sollempnitatibus contra morsm aliorum principura facere consweverat, viam est universe carnis ingressus. Legitur, quod a malo homine imoio et pessimo pessime quoque <^ venenum habuerit'. Ex cuius morte qualis luctus suorum iuxta enmÄnn, Bai. existencium, qualis dolor in cordibus omnium per totam Alemanniam 15 suam mortem audiencium generatus sit, difficile est, sicut legitur, ali- quem posse sermonibus explicare. Denique ille gloriosus princeps' Maguntinus, sicut <^ legitur«, fertur dixisse: In qningentis anni? non credo hominem vixisse, cuius mors malus dampnum intulerit toti mundo.* Anno domini ' 1312. obiit dominus Otto rex Ungarie et dux Bavarie Chron. 20 inferioris relinquens fiiium fere 13 dierum dictum Heinricum, qui postea a Castro, in quo nutritus fuerat, vocabatnr prinoeps de Natemberkcb. tatem sicca et arida reiiquisset, dves Ratisponenses artificioee multisque ^^^^tm^- laboribus et expensis ipeam aquam, ut iterum prope civitatem flueiet, ad loca pristina per strues lignorum et congeries lapidum reduxerunt. 25 Anno domini 1314. venerabilis dominus Lewpoldus^^^'^. plebanus in Newnkircben^ Babenbergensis diocesis, canoni- cus quoque in Babenberg extra muros in Tewrnstatt' in ecclesia collegiata beate virginis ?, in eadem sua parrochiali ecclesia instituit ordinem B. Augustini canonicorum regu- 30 larium. Qui venerabilis dominus primum venit in Bebdorf Eystaviensis dyocesis petens sibi dari prepositum. Ubi sine honore proiectis in eum calceis passus est repulsam. Quapropter idem venerabilis dominus venit ad monasteri- um nostrum^ S. Magni^ petivitque ibidem sibi dari unum 35 de fratribus futurum prepositum et per instantem petici- onem obtinens dominum Fridericum fecit ipsum prepositum primum in Newnkirchen*^ nionasterio sie dicto a novem ecclesiis ad ipsum spectantibus ^. add, B1.2. * Hie Hemricus Imperator curiam Spire celebravit, ad quam venit S, Wehr.^ 40 filia Wenzeslai quondam™ regis Bobemie, quam ipse Heinricus^ filio suo oopulavit. add, am Rand B 1., im Text B 2. » 1313 A. b om. C. c que C. ^ sie A. « Durchstrichen A 1. om. A 2. 5. 6. ' om. C. « Marie add. B 2. >» cw». B 2. » Ratis- pone cM. am Rand B 2. ^ Newenkirchen B 1. ^ spectantes B 1. 2. 45 ^ quandam B 2. » Heinrico B 1. > Ändere Quelle. » Quelle? * Die Worte der Quelle dominus Petrus sind von Andreas ausgelassen. * Neunkireheny Bex.-A. Forchheim. Das Augusthierldoster bestand 50 bis 1555. * St. Oangolph in Theuerstadt-Bamberg. * Quelle mahrseheinlieh Sächsische Weltehronik, 1, bayer. Fortsetzung,' MG. Dt. Chron, 2, 332, 23. Digitized by Goo^(^ — 76 — Ckron, Dum antem predictus Otto rex Üngarie et dox Bavarie consideraret se in prozimo moritunim, commisit filium predictum Heioricumet fratris sui Stephan! defuncti» pueroe Heinricom et Ottonem, quorum primiu erat circa 8 annos, secnndus circa 4 vel 5, civibus Bew civitatibus Lanczhuet et Strawbing conteBtans eoe iaramento publico et fideli, ut predictos pueroa 5 et principatiun eorum nuUi alii committerent quam patruo suo Ludwico, tunc principe^ in superiori Bawaria et post Romano rum impera- tore c. Quod et fecerunt, non tarnen sine maxima discordia et disturbio principatus. Nam ^ fere omnes ministeriales et milites caatellati nitebantur predictoe pueros unacum principatu ducibus Austrie commendare. Hac 10 igitur de causa per totum principatum non potuit pacificus angulus reperiri, donec anno domini 1313.* in die S. Tbeodori publico et forti bello iuxta villam Gameisdorf commisso discordia est complanata, ubi pluribus occisis dux Ludwicus nobiliores omnes captivavit et suo dominio snbiugavit. 15 (NicfaolauB. 31. Sed. an. 27'.) Anno^ domini 1313. dominus Nicbolaus regis Bohemie cancellarius Batisponensi® eccle- CAron. sie preficitur episcopus. Hie maxima debita, que anteoessor suus contraxerat, integraliter persolvit et omnia castra ac^ municiones, que idem anteoessor suus potentibus personis obligayerat, redemit ac ^, quam- 20 diu vixit, in sua habuit potestate. Que et moriens plena dereliquit quasi eructuancia ex hoc in iUud. Hie inter regni et sedis dissensionem sie sibi et suo clero seu episcopio providit, quod a processibus et ^ sentencüs contra imperatorem Ludwicum fuhninatis seu fuLminandis ex spedali pape Fund} gracia subportatus indignacionem cesaris non incurrit. Hie duobus here- 25 mitis, scilicet Gotfrido et Alberto, ob humilem eorum devodonem necnon intercessionem dilecti ac fidelis sibi Eeymari ^ de Prennberg concessit, ut in nemore quodam apud castrum Prennberg in pede montis Schophloch cellam duorum yel trium et aliorum possint construere et Oratorium edi- ficare. Hie est locus ille, in quo nunc est prioratus^ ordinis 30 S. Benedicti Unser Frawn Zell volgo nuncupatus ^ Hie cum quedam gravamina monasterio 6. Emme- rammi^ inferret, Paldwinus abbas dicti monasterii ad sedem apostolicam, que tunc in^ Avinione°> erat, appella- vit. Ubi fideliter prosequens causam et principaliter Über- 35 tatem et exempcionem sui monasterii moritur et sepelitur » am. C. ^ principi B 1. 2. « imperatori B 1. * Anno — punitus om, A7. • ecclesie Rat. C. ' et C. « Reymaro C. °abbacia^O. < nuncupata nur 06. ^ Ratisponensi add, 0. om. 0. "> Avinionis 0. 40 ^ Der folgende Text kürxt die Quelle. ' So hier richtig Andreas; in seiner Abschrift der Quelle in elm. 903 sehrieb er: 1314. Ebenso im Chr. b. ' Megenberg: Sedit annis quasi 28. ^ et — incurrit hat Oefde im Druck des Chron. ausgelassen; vgl- 45 Weiland in Nachrichten v. d. k. Ges. d. Wiss. Oöttingen 1883, S. 24h * NA. 24, 697 {JFVauenxelt). * Die Erhebung von FrauenpM vmtr Abtei geschah am 18. Nov. 1424. Diese Thatsache ist bexeichnend für das VerhäUms der Hss.-Qruppe A.B. gegen C. 50 Digitized by QyOO^Z — 77 — ibidem^ Cui dominus papa, yidelicet Johannes XXII., fratrem Albertum dicti* Paldwini, cappellanum, qui in tota causa fidelis ei coadiutor extiterat, auctoritate apostolica subrogavit et sentenciam tulit pronnncians 5 dictum monasterium S.Emmerammi esse liberum et*exemp- tum, episcopo tamen Batisponensi annis singulis minis« trari^äo libras Turonensium parvorum«'. Hie' fecit fieri campanam^ magnam, que* yolgo vnser frawen glokken nuncupatur. Cnius superscripcio inter ^ 10 cetera continet hunc versum: Sanctos collaudo, tonitrus fugo, funera claudo\ Qnoniam plerumque tabulata forcia unius scintilie lesione ruere noseuntur, rem gestam huiusNycolai tempori- buS; prout fertur, refero. Quidam pistor in civitate Batis- 15 pona per saltum gradus, qui volgo Pekchensprengv dicitur, culpis suis exigentibus punitus est^ Qui dum de palude egrederetur, per insolenciam cuiusdam civis in paludem retruditur. Quod dum pistor calamitoeus egre ferret, civis hoc utpote gloriosior non curavit. Fit igitur die quadam' 20 transeunte quodam presbitero causa infirmi c)iiusdam cum corpore Christi, quod idem pistor sequeretur eundem pres- biterum et a casu, dum civis ille ob reverenciam corporis Christi in vico prope turrim episcopalis curie genicularet, pistor civem in eodem loco interfecit et fugiens in aulam 25 episcopalem usque ad penetralia ipsius Nicolai episcopi yiolenter a ciyibus extractus est et decapitatus. Quod egerrime ferens ipse^ episcopus egressus civitatemfirmavit se nunquam vel vivum vel mortuum in Batisponam ven- turum, quousque de huiusmodi violenta* fraccione liber- 30 tatis debita talio redderetur. Sic itaque extra civitatem moritur et in Superiori Altach sepelitur^ Dicitur, quod postea C%ron. nuUus in huiusmodi gradu siveoscillo sit punitus. (1315. 101. Ludwicus IV. Beg. an. 32. Fridericus.) Anno domini 1315. Ludwicus filius Ludwici ducis Bavarieidiö. 35 regnare cepit regnavitque annis 32. Ubianimadvertendum ^^ * ab omni iurisdiccione episcopi Batisponensis penitus add. C. * domini add. C. ^ om, C. ^ teneri ministrare cM. C. ^ magnam camp. C. ® que B. Marie apud volgus vocatur ^tatt que — 40 nuncupatnr C 6. ' inter cetera om, C. ^ Peckenspreng A 8. Pekchensperg A 5. Peckchenspren^ Bl. Pekchenprukg C 1. 2. Pecken- pruck C 6. ^ om. C. * yiolencia fraccioneque C. * advertendum C. * 1324. Jammr 5, 168. * BuXU 1326, Juni 27.; vgl. Jamier 3, 170. 45 * Nämlich Bisehof Nikolaus. * Die äÜeste der noch vorhandenen Domglocken; Janner 3, 139. * Gemeiner 1, 509, hexw. 519: „Jeder Bäcker, der xu leichtes Brod ausbuk, wurde geschupft, d. h. in eine mit Wasser angefiäUe EüUe, die davon den Namen der Beekenspreng bekommen, gesprengt.^* 50 • Orabsehrift in clm. 9503, Bl. 236, was xu Janner 3 208 hier bemerkt sei. Digitized by Goo^(^ — 78 — qnod hoc in« tempore electores se in duo diviseruDt. Una pars elegit Ludwicum de Bavaria, cuius frater erat Budolphus comes palatinus Reni, altera pars Fridericum ducem de» Austria *>, filium Alberti quondam» regis Borna- Chron. n Ol um. Horum uterque se ecripsit regem Bomanorum. Unde cottidi- 5 anis preliis se mutuo persequentes in metis exercebant incendia et rapinas, donec anno domini 1322. c Fridericus dax Austrie habens 8ecum fratrem suum Heinricum cum copioso exercitu venit in Bavariam volens eam cum potencia pertransire. Cui dominus Ludwicus cum paucis Tiriliter occurrit inter Müldorf et Oeting, et ibidem prope villam Amphing in 10 JFWt^. pratO; quod volgo dicitur dy vechwis, in vigilia 6. Michahelis forti belle (y^ron. commisso Ludwicus de Friderico gloriosissime triumphavit. Nam pluri- bus Australibus interfectis et occisis et maxime de Ungaris et paganis ' ipse dominus Fridericus dux<^ Austrieb et frater eins Heinricus cum aliis de exercitu suo potentibus et nominatis circiter 1300 est captivatus et 15 in castrum Trawsnichtz deductus."^ Ubi animadvertendum ®; quod dominus Ludwicus habuit quendam vicedominum Vicztum Weygel volgo nuncupatum, qui, quamvis non esset nobilis genere, ob virtutem tarnen animi erectus de stercore in actu militari 20 nulli secundus est habitus. Fuit namque in rebus bellicis, prout eventuum se qualitas obtulit, vir valde strenuus et famosus. Hie edificaverat^ castrum, cui nomen Trawsnichtz imposuit, quod distat a civitate Napurga circiter unum miliare. Huic vicedomino dux Fridericus captivatus fuit 25 commissus atque ab ipso Ludwico Bomanorum rege primum in Batisponam, sicut' dicitur^, deductus in domum cuius- dam civis Gumprecht^ cognominati — que domus est sita 1324. * Anno domini 1324. in die 8. Panthaleonis^ in porta Juli 28. S. Emmerammi depositum est tectum de parva turri parrochi- 30 ali et superedificata est specula, in qua Ludwicus rex personaliter residens per capelianos suos sancta insignia imperialia ostendit populo. Que cum essent numero 120, ostensa sunt tantummodo hec, scilicet laucea salvatoris, unus clavus, de ligno sancte crucis ad longitudinem unius 35 palme, brachium S.Anne, dens S. Johannis baptiste, Corona aurea 8. Earoli imperatoris et gladius eins, qui fuit sibi allatus ab angelo, gladius et lancea S. Mauricii martiris. add.^ andere Hand wm Hand C 1. Abseltr. C 3. » ow. 0. »> Austrie C. « 13171 ßl. ^ om. C. « adver- 40 tendum C. ^ om.. C. ' «an der haid add. hier, dagegen om. que — Granär C. ^ Die Burg Trausnitx bestand schon früher unter diesem Namen. 1305 Atig. 21. taurde der Vüxthum Weichnant, Weigl genannt^ mit der Hälfte derselben belehnt (Orig.-Ürk im k. Reichsarchiv.J. Vgl. Schütx, 45 Chronik des Schlosses Trausnitx im Thal S. 17, Anm. 1, wo fälschlich Friedrich statt Ludwig gedruckt ist. Vielleicht hat Weigl einen Neubau vorgenommen; Schütx a. a, 0, S. 12. ' Ludwig urkundet am 20. wid 28. Juli in Begensburg, Böhmer Reg. No. 730 und 734, 50 • Diese Notix findet sieh auch in clm, 14196, BL 174'; daraus bei Janner 3, 186. Digitized by Google — 79 — in mirica volgariter an der hayd et est modo dictorum Oranär* — , eo quod idem Gumpertus ipsi domino Ludwico tanc temporis, ut se terramque suam defenderet, magnam pecnniarum summam comodaverat^ Deinde dux Fridericus 5 a dicto yicedomino deductus, dum appropinquaret ad ^ Trawanichtz, dixit: Quod est nomeD loci huins? Bespondit vicedominus: Trawsnichtz. Ad q.uod dux: Es bayst pilleich Tra wsnichtz, wann ich sein nicht entrawt han, daz ich in solcher mazz her acholt gefürt werden. Dum igitur ali- 10 qaamdiu in hoc Castro esset in captivitate, plurimas in- sidias hostis antiqui pertulit, qui eum nitebatur a captivi- täte liberare agente hoc, ut dicebatur, per incantaciones uxore* sua, propter quod ferree cruces in omnibus fenestris prefati castri Trawsnichtz c, prout hodierna die apparent, 15 sunt facte. Tandem inter ipsos concordia et pace firmata nohUls Gkron, Ludwicus rex Bomanorum sine omni pecuniarum, castrorum, dyitatum ac terrarum exaccione more liberalis principis ipsum Fridericum pristine reddidit libertati^ nichil alind quam regni Bomanorum ab eo 20 et suis successoribus, ducibus Austrie, quocienscunqne aliqnis ducum Bavarie^ esset in eleccione Bomanorum regni, aocipiens in litteris abrenunciacionem. Legitur, quod in Signum et robur tante amieicie inter eos contracte simul sumpserint* corporis et sangwinis domini sacramentum. Ipse autem Fridericus in Austriam re- 25 versus obiitus, sicut' legitur^ promissionis, quam sub sacri corporis Christi sumpcione fecerat, regem se Bomanorum nominabat sicut prius et scribebat, unde eciam post aliquot annos a pedicnlis est devoratus. Postea Ludwicus solus regens quasi tot! Alemannie dominatur. Parum post Ludwicus pro tanta victoria cum 30 magno exercitu Ytaliam intrat et in primo impetu Pisas obsedit et yicit. Deinde Bomam veniens a popuio Bomano et magna- tibus honorifice est susceptus et ad imperatorie dignitatis nomen obtinendum nemine nisi solo Johanne papa XXII., qui tenebat sedem Ayinionensem, resistente, ünde Bomanorum inductus vel pocius 35 seductus consilio gloriam, quam gloriose acquisiverat, maculavit. Quendam enim papam vel pocius antipapam in Bomana ecclesia sublimavit appellan s eum Nicolaum V., prout patet in pagina pontificum, a quo eciam in ecclesia S. Petri imperialem benediccionem accepit. Quapropter Ludwicus iste in curia Bomana in imperatorum 40 numero non ponitur, quoniam a vero pontifice imperialem » Granar ß 1. ^ castrum add. C. « ow. C. «* om. B 1. « sumpserunt A 5. 7. C. ^ om. C. * Vgl. Quellen und Erörterungen 6, 242. * Elisabeth von Arragonien. Andere Quellen berichten von «*J?^ I 45 von Friedrichs Bruder Leopold veranlassten Befreiungsversuch; Riezler 2, 358. » Die folgende fabelhafte Erweiterung der Überlieferung des Otron. ' ist dem Andreas eigentümlich. Döbner, Die Auseinandersetzung f«^^^ Ludwig IV. d. Bayer u. triedrieh d. Schönen v. Oesterreich tm Jahre 13 ^ö^ Bckreibt sie (das. S. 32) mit Unrecht dem Passauer Chronisten Johannes 50 Staindd mi. Digitized by Qoo^(^ - 80 — benediccionem non habuit. Appellatur autem Magnus Bavarus. Causa autem discordie inter Johannem papam etLud- (MrofKwicum imperatorem sie legitur accidisse. Domino Ludwico in regem ßomanorum confirmato nichil de omnibus, que ad virum sapientem 5 et regni gubematorem pertinebant, sibi defuit, nisi quod lingwam latinam minime intellezit, ex quo inter alia, que ei evenerunt, indignacionem domini pape» Johannis XXII. incurrit. Que sumpsit inicium tali modo. Habuit enim quendam cancellarium, qui Yocabatur magister Ulricus Hanngenor^ de Augusta, cui suum sigillum et omnia scribenda et ezpedienda commen- 10 davit. Hie de quodam crimine enormi et infami apud regem est accu- satus a quibusdam prepotentibus, quibus ipse rex iusticie complementum non potuit comode denegare. Quapropter partibus se rex interpoenit et per quedam^ placita ad hoc perduxit, quod predictus magister Ulricus deberet se cum 50 prelatis expurgare«^ de obiectis. Quod cum factum in 15 fifümberg fuisset, ipse magister Ubicus officio est canoellarie et dignitati pristine reetitutus. Eodem tempore dominus Ludwicus lex^ Romanorum festinabat pro gracia sedis apostolioe impetranda soUempnee ad curiam mittere nuncios unacum litteris voluntariam obedienciam et omnem sub- iecdonem continentibus. Ex quo predictus cancellarius occasione mali- 20 gnandi inventa, ut suprascriptam suam infamiam false vindicaret, litteras apoetolico dirigendas viciavit falsa pro veris scribendo, dominum papam beetiam a mari ascendentem vocitando et plura simiiia ad similitudinem illius, sicut legitur, qui quondam Petrus de Vineis yocabatur, ponendo. Quapropter dominus apostoiicus provocatus vel pocius deceptus contra 25 ipeum regem excommunicacionis sentencias promulgavit et contra eum reges et principes instigavit «. Tantarum autem discordiarum seminator tam occulte et dolose et tam diu semen suarum maliciarum inter mundi capita seminavit, quousque rege de Boma, ubi nomen imperatorie^ digni- tatis obtinueraty reverso maliciam suam dei gracia ordinante in mortis 30 articulo imperatori personaliter est confessus et, quod hoc fecerit et pro- curaverit in vindictam pro eo, quod criminatores suos, de quibus supra scriptum est, non statim occidit, sed eos ad iudicium venire permisit in sue confusionis augmentum. Quantum autem imperator gemuerit, fleverit ac doluerit super hiis, scribere nemo potest. Verumtamen cogoito a 35 medicis, quod in tribus vel quinque diebus esset sine dubio moriturus, dixit: Quamvis ipse nequam onmi esset genere tormentorum puniendus, eins tamen, qui eum percussit, iudicio vel misericordie eum voiumus conmiittere iudicandum. f^und,^ Hie Ludwicus anno domini 1327. Borne accepta imperiali bene- 40 diccione, dum poet splendides ac magnos sumptus fiscus imperiaiis deficeret, suis eciam magnatibus radone sumptuum in obsides datis quadam die nimium anxiaretur et solus existens tractaret, quomodo ad propriam * Johannis pape C. ^ quendam B 1. ^ de obiectis expurg. C. ^ Boman. rex C. « exdtavit C. * maiestatis seu add. C. 45 ^ Dieser 2kmame des ungetreuen Kanxlers findet sich nicht in der Quelle; Andreas ist der^ erste, der ihn nennt Vgl. dazu Riexler, Kaiser Ludmg der Baier ^ Meister Ludwig der Wilde und Meister Ulrich der Hof- meier von Augsburg, in Forschungen 14, 16. Ergänzungen xu Eiexlers IMtersuehungen lieferte Buff in Zeitschrift d. hist. Ver. f. Schwaben u. 50 Neuburg 16, 161-^209. Vgl. auch Riexhr 2. 353. ^ NA. 24, 677. Digitized by QyOO^Z — 81 - terram, sciüoet* Bavariam, posset reverti, quidam canus monachus astitit Fund. dicens: Ludwice, si assentire velles consilio meo, ego tibi darem conailium, mediante quo finem curia tuis imponeres. Qui respondit dicens, quod eins consilio libenter acquiesceret, dummodo deum per hoc graviter^ non 5 oifenderet. Ad quod monachus : Per hoc deus et mater eins Maria honora- tur. Et Imperator: Quomodo? Bespondit monachus: Habes in terra tna locum dictum Ampherang, in quo ad honorem dei et gloriose virginis Marie monasterium edificabis. Ad quod imperator: Locum hunc ignoro et nunquam nomen eius^^ audivi. Ad quod monachus: Si hoc facere 10 Yolueris, cum ad terram tuam reversus fueris, locus iste tibi ostendetur. Tunc nomine loci ab imperatore notato monachus dixit imperatori: Quidam dominus italicus ad te Yeniet petens a te libertatem sui et sue terre, qui tibi tantum dabit de pecunia, quantum postulabis. Qua habita domum ^ poteris reverti. Hoc audito imperator seriöse promittit monaste- 15 rium hoc se esse fundaturum. Tunc monachus imperatori dedit imaginem virginis Marie factam de alabastro et continuo disparuit et nusquam ulterius potuit repeiiri. Accidit, ut quidam dominus, sicut monachus dixerat, veniret et libertatem postularet. Qui tantam summam pecuniarum, quantam imperator postulaverat, dedit et super hoc imperatrici 50 milia 20 fiorenorum propinavit et ad cancellariam 2 milia Üorenorum. Hanc<^ hystoriam sie scriptam de volgari^ in latinum transtuli. De qua eciam a quibusdam fide dignis, adquorum noticiam ex antiquorum relacione hoc, quod sequitur, devenit, audivi, quod predictus monachus eive beghardus ' 25 in ecclesia S. Petri imperatore solo existente apparuit modo predlcto et imperator secundum consilium magnatum saorum postulaverit 100 milia fiorenorum, que dominus, de quo snperius fit mencio, voluntarie dedit. Et inde sit ortum proverbium, quod dicitur, quod 100 milia fiorenorum 30 maximas sit summa, quam sciat Bavarus sive^ Alemannus postulare. . Hec*, sicut ab illis audivi. Igitur imperatore ad terram suam reverso locus Ampherang in Fufid, quadam densa siiva, in qua a vispilionibus piurima homicidia fiebant, a venatore monstratur, et monasterium ibidem, prout imperator voverat, 35 fundatur, et Etal nomen imponitur, poniturque lapis primus ab impera- tore anno domini 1330. in die ^ Vitalis martiris. Fit itaque ibidem abbacia ordinis S. Benedicti cum 22 personis, et primus abbas accipitur de Beychenbach nomine Fridericus Heinreichrewtar '. luRtituitur eciam ibi- dem mansio 12 militibus et uxoribus eorundem et 6 viduis, quibus dabatur 40 prebenda sicut et monachis. Et duravit hoc imperatore vivente. Quo de- fiuicto filii sui bona, que dederat imperator™, sibi usurpaverunt. Propter quod milites ibidem esse desierunt et monasterium multum est atteonatum. Hie' Ludwicus litem habuit cum cvivitate Batispona. * videlicet C. ^ non graviter C. <^ om. A. ^' poteris ad 45 domum reverti C. « Et asseritur, quod imperator pro parte sua tantum* 100 milia fiorenorum postulaverit., unde ortum habuit proverbium istud statt Hanc — dicitur C. ^ Berghardus B 1. sive beghardus oj)t. B 2. « sit maxima C. ^ seu C. ^ Hec — audivi om C. ^ beati add. C. * Heinreichrewtar B 1. Heinrichsrewtär Ol. °^ pater C. 50 * S. den von mir xtterst herausgegebenen deutschen Text XÄ. 24, 077. * Etwas anders ist die folgende Geschichte im Chron. dargestellt: gedr. bei Weüamd a. a. 0. S. 240, Auch die Xoti\ x.J. J:J37 in den Fund. (NA. 24, 697) hai anderen Wortlaut. QaeUen und Eroertorungen N. F. I. 0 Digitized by Google — 82 — Quam cum per mnltos annos expugnare non posaet, tandem cum scitu et iuvamine quorundam civium eciam potentum, utpote consulum, in domo ducum Bavarie apud S. Egidium fecit foramen sub terra ipse laborando ab extra civibus iuvantibus ab intra intendens per hoc foramen civitatem 5 intrare et eam obtinere. Sed frustra. Nam ea die, qua per foramen semper duo et duo debebant intrasse civitatem, foramen fuit inventum. in cuius rei Signum in eo loco, in quo foramen fuit factum, lapisMmpoaitus est muro co nti- 1337 Ma420.neii6 inscripcionem, que sequitur: Anno domini 1337. des ertags ^ 10 vor sand ürbans tag ward das loch funden und zwen darinn gevangen, Mai 27. dy das loch gruben, und wurden des nächsten eritags darnach in dy zinnen gehangen. Fimd. Hie Ludwicus antequam regnaret^ cum fratre suo Budolfo fundayit monasterium Augustinensium in Monaco. Hie eciam Ludwicus 15 fundavit claustrum^ in Windespach locavitque ibidem fratres de ordine 8. Wilhelmi prope caatrum Furstenberg. HiceciamLudwicusimpera- tor et pater suus Ludwicus dux Bavarie dicuntur esse fun- datores monasterii sanctimonialium* in Pettendorff. Fund,* Huius regni anno primo, scilicet 1315., facta est fames 20 magna, ita ut scafa siliginis solveret 5 libras et 60 denarios monete Ratis- ponensis. Versus^*: Ann, Straub. Ut lateat nullum tempus famis, ecce CVCVLLVM.** Ckron. Anno 1320.^ dominus Fridericus dux Austrie regem Romanorum ae scribena intravit per^ civitatem Müldorf Bavariam cum magno exer- 25 dtu atque forti. Cui Ludwicus dux Bavarie eciam Romanorum regem se scribens occurrit ibidem, videlicet iuxta Mfildorf, et contra eum castra metatus est tamquam viriliter pugnaturua. Baronibus autem podoribus pecunia, ut dicitur, corruptis Bawari sunt mirabiliter decepti et in fugam conversi nuUo penitus persequente. Quod cum ducea^ Austrie cogno- 30 vissent, nitro progredientes cum suo exercitu omnes villas et habitaci- * ordinis 8. Dominici add. B1.2. ordinis fratrum pre- dicatorum add. nach Pettendorff 0. ** unde habetur hie versus: üt lateat etc. Hec enim diccio i5/5.numerum annorum domini ostendit.. quo Monacum cepit 35 esse opidum vel civitas^, et tempus famia. add. andere Hand am Rand 0 1. Abschr. C 3. » eritags C. *> monasterium C. c Versus — CVCVLLVM am. C. ^ Der Stein mit seiner Inschrift ist heute noch vorhanden im Hofe des katholischen Krarücenhauses in Regensburg; Waiderdorff* S. 373, 40 « Die Quelle (NA. 24, 676) nemü das Jahr 1301. ' Vgl. Riexlers Bemerkung in Aventinus, Sämmtl. Werke 3^461, 7, Jer'tv&r Riexler 2, 217, Anm. 3, u7id Walderdorff * S. 601. * Aus Straubinger Annalen, von denen in den Fund. (NA. 24, 694) Reste erUhaÜen sind. 45 ^ Auch in vielen andern Quellen; vgl, Forschungen 18, 43, « Falsch tote die Quelle statt 1319. ' Im Druck des Chron, bei Oefele: prope. /n dm, 903: per und klein darüber: prope. ® Im Chron, ist nur von dux die Rede. 50 ' Von jenem Jahr an galt den älteren Oeschiehtsehreibem MUneken als Residenzstadt. Vgl. Bergmann, Oeseh, v, München S, 24, Digitized by Google — 83 — ones pauperum usque Ratisponam vastayerunt ^ inceDdiis et rapinis, sed öhron, nuUum potuenint castivun qnaDtuinyis modicum obtinere. Cum autem prope Batisponam yenissent, pecienint a ciyibus, ut sibi ad partes Beni tendentibus darent copiam per ciyitatem eoram com exercitu tranBeundi. 5 Quod cum eis quodam prepotente dicto Gumperto contra multorum yoluntatem procurante fuisset denegatum, omnibus itineri suo adiacenti- bnB deyastatlB ad Austriam sine omni infestacione reyersi Batisponensibus mnlta dampna et pericula intulerunt, yestiaria eorum, que Wienne habe- bant, miserabiliter spoliando. 10 1381 ' facta est magna dissensio inter principes inferioris Bawarie, yidelicet Heinricum seniorem, qui habebat filiam Johannis regis Bohemie, ex parte nna et inter Ottonem fratrem eins et Heinricum iuniorem patmum eorum ex parte altera. Imperator igitur, cuius auxilium iuniores principes inyocayerant, et Johannes rex Bohemie, socer senioris Heinrici, 15 yenerunt cum multis principibus et comitibus Batisponam, ut predictos prin- cipes ad concordiam reducerent atque paoem. Sed cum multis yiis attemp- tatis nichil yiderent se proficere duricia principum obsistente, tandem beneplacitum fuit illis^ ut principatus inter eos diyideretur. Quod et factum est. In eadem autem diyisione cesslt Heinrico seniori Lanczhuet, 20 Strawbing, Schärding, Pharchirchen et plura hiis adiacencia, fratri autem Ottoni oessit Purkchausen, Oting, Trawnstain, Hall et plura adiacencia usque in Salczburg et ad montana. Porro Heinrico iuniori patruo pre- dictorum cessit Dingolfing, Landaw, Vilshoyen, Dekkendorff, Cham, Pogen, Eelhaim et plura adiacencia. Facta est* autem hec terre diyisio anno 25 prescripto circa festum S. Bartholomei apostoli. 1832 in die cinerum cepit Heinricus senior dux Bayarie fratrem suum Ottonem et patruum ^ Heinricum impugnare cottidianis preliis, in- oendiis et rapinis. Qui se defendendo seu yindicando totam ex utraque parte terram a die cinemm usque ad festum 8. Johannis Baptiste nulla 30 Interim inter eos pace habita miserabiliter deyastayerunt. Juniores igitur yidentes se non posse resistere seniori imperatoris Ludwici auxilium tam fortiter implorabant, quod cum forti exercitu Strawbingam ciyitatem seni- oris« Heinrici potenter circumdedit et obsedit feria" 2. post festum B.'^n. Stratsb. Udalrici et mansit ibidem in obsidione usque ad feriam 5. ante festum 35 8. Bartholomei. Et quamyis ciyitati nuUam yim inferre potuerit, man- Ghron, sisset tamen diucins et seyerius laborasset, si rex Bohemie Johannes^ non yenisset et tam imperatorem cum principe Heinrico quam principes inter se concordasset amicabiliter et sapienter. » autem est C. *> suum add, C. ^ Heinrici sen. B 1. «^ om. C. 40 * Hier steht auch in der Quelle der Plural. * Die folgenden 2 Abschnitte fehlen im Druck des Chron. bei Oefele; vgl Weiland a. a. 0. S. 239/40. • Während Andreas im dir. b. dem auch dort benutxten Chron. folgend den Aufenthalt des Kaisers bei der Belagerung auf circa octo 45 septimanas angiebt, verwertet er hier die genaueren Angaben von Straubinger (so richtiger als „ Windberger") Annalen. Die obige Zeitangabe findet sieh in dem aus Niederaltaich stammenden Wietier Cod. pal. 413. Vgl. Ebner in Sammelblätter x, Oesch. d. Stadt Straubitig S. 658 und meine Ab- handlung in NA, 24f 693. Die Fund, bringen die Zeitbestimmung etwas 50 veränderty so dass sie hier nicht als Quelle des Andreas in Betracht kommen können. Da die Zeit vom 5. Juli bis 19, Aug. noch keine 7 Wochen ausmacßU, hat Andreas die ungenauere Angabe des Chron. von 8 Wochen- weggelassen; vgl. Weiland a. a. 0. S. 249. 6» Digitized by Google — 84 — Gkrmi. 1335^ dominus Ludwicus Imperator constituit Heinricum duoem ßavarie infehoris procuratorem regni per Alemanniain et super hoc suas patentes litteras sibi dedit. Mox igitur idem Heinricus vir potens et divefl ad partes Beni se transtulit, ubi pro ostensione glorie sue muita pecunia expensa civitatem Acwensem et quasdam alias cepit attemptare 5 non per se, sed per interpositam personam, regem videlioet Bohemie, ut eum litteras imperatoris habentem susciperent et ei tamqoam domino fidelitatis facerent iuramentum. Mox igitur civitates in termino, quem ad respondendum acceperant, ad imperatorem misenint suum super taH responso consilium requirentes. Qui expavescens non solum probibuit, 10 sed eciam litteras ad omnes dvitates regni festine direxit *, quibus litteras de procuracione regni Heinrico principi datas seriosius revocavit. £t sie princeps \ qui pro magna gloria aoquirenda exierat, minus glorioee ad propria est reveraus. Mox igitur ut in terram suam est re versus, cepit imperatorem cottidianis rapinis et incendiis infestare. 15 1336° Johannes rex Bohemie veniens Ayionam conquestns est domino pape Johanni XXJI., quod imperator Ludwicus magnam Heiniioo genero suo, quem semper filium nominavit, fecerit iniuriam in eo, quod litteras de procuracione regni sibi datas tam subito et sine debita causa in eorum confusionem revocaverit et annullaverit. Super quo diversis 20 consiliis hinc inde habitis multisque a papa promocionibus promissis promisit se velle imperatorem in anni spacio ipsi apostolico aut vivum aut mortuum assignare. Quo imperator comperto intrayit inferiorem Bavariam cum gloriosa milicia^ et in campestribus civitatis Landaw, sitam quasi in medio eiusdem terre, castra metatus est iuxta fluvium Ysaram. 25 Ouius profunditatem si transire potuisset, versus Bohemiam libenter et secure festinasset. Cum autem ibidem per aliquot dies graviter pre victu- alium penuria adversarios exspectaret, venerunt rex Bohemie et dux Heinricus cum exercitu^ iuxta fluvium ^ Ysaram ex opposito exerdtus imperatoriB. Imperator autem cum ad eos hostes transire non poeset et 30 ipsi per 8 dies ab eo ad pugnandum exspectati non transirent vel transire formidarent, penuria victualium coactus a loco recessit et secundum ripas ^uviorum Ysare et Danubii Pataviam descendit. Ubi hominibus et iumentis revocilatis curribusque eorum victualibus onustatis omnia intcr fluvios Eni et Ysare preter civitates devastantes ad propria redierunt 35 nemine eos molestante. Bex autem Bohemie et dux Heinricus in eodem loco, ubi imperator et ipsi castra metati fuerant, ad triduum permanserunt, quasi imperatore fugato triumphaverint gloriose. Unde et^ ipse rex Bohe- mie volens se de promissis pape, ut supra scriptum est, excusare scripsit apostolico sub sigillis quorundam principum Sclavorum et aliqnorum in 40 » principes B 1. *» Ysaram fluvium C. « om, C. ^ Vgl. XU dieser Angabe Böhmer, Fontss 1, 143, Arvm, 1, '■^ Vgl. Böhmer, Fontes 1, 144, Anm. L " Die folgenden 2 Abschnitte fehlen im Druck des Chron. bei Oefeh; vgl. Weiland a. a. 0. S. 240. 45 ^ Andreas lässt hier folgende in der Quelle stehende Worte aus: quod ad mille milia coronatarum galearum estimabatur. ^ In der Quelle stehen hier weiter die von Andreas ausgelassenen Worte: qui ad 4000 galearum non poterat estimari. Et prindpes et potentes in civitatem se receperunt, sed exerdtus ante civitatem castra 50 metatus est. Digitized by Google - 85 — Bawana prelatorum, quod sibi imperatorem, bI quantocius non fugisset, Chron. aut vivurn aut mortuum obtulisset. Eodem tempore quidani fratres de ordine minonim, videlicet Fran- ciscus Wilhelmus Okka, a quo quidam dyalectici Tocantur Okkaniste, 5 viri iitterati \ graciam apostolici non haben tes venerunt ad Ludwicum imperatorem in Monacum et ei appeliacionem contra papam formaverunt, qua ipse imperator in Frankchenfurt appellavit contra sentencias pape in 86 lataa. Verum quia multi huiusmodi appellacioni derogabant, ipsi quendam tractatum fecerunt, in quo probarc nitebantur, quod potestates, 10 scilicet pontificalis et imperialis, sunt immediate a deo et distincte, quia una, scilicet pontificalis, est in spiritualibus, alia, scilicet imperialis, est in temporalibus, et quod Imperium non habetur a papa, et quod electus in imperatorem ex sola eleccione est verus rex Romanorum, et quod papa non habet universalem iurisdiccionem et plenitudinem potestatis in tempo- 15 ralibus, et plura similia'^. In quibus, sicut minores defendere, sie predi- catores offendere imperatorem nitebantur. Ipsi enim predicatores sentencias interdicti et excommunicacionis in imperatorem et contra imperatorem a domino Johanne papa XXII. dudum et ante plures annos factas tunc primum in Batispona et Lanczhuet, cum princeps Heinricus cum impera- 20 tore discordabat, in se receperunt divina non nisi clausis ianuis celebrantes. Mortuo^ autem Heinrico principe et filio eins Johanne cum principatus in manus Ludwici venisset, cum quodam satrapa dicto de Dekch clam composuerunt, ut violenciam minitando occasionem vel excusacionem eis pararet divina publice celebrandi. Quod et factum est. Cum enim im- 25 perator in Lanczhuet esset, tunc quadam die dictus dux de Dekch venit cum accensis faculis in monasterium ipsorum predicatorum clamitans, sicut legitur, quasi iratus et nimium furibundus, ut sine mora publice divina cantarent aut sue ecclesie ac omnium rerum suarum in instanti incendium paterentur. Qni mox, sicut legitur, occasione excusatoria 30 inventa absolucione papali non exspectata divina publice celebrare ceperunt. Predicatores eciam in Batispona cum circa 20 annos divina clausis ianuis celebrassent, tandem, cum dominus papa nuilam eis graciam faceret, dixerunt quendam episcopum, sicut legitur, cum eis dispensasse et sie ceperunt divina publice celebrare. 35 Originaiis autem causa controversie inter predica- tores et minores, sicut^ audivi a quodam viro famoso, qui se sie rettulit legisse, sie se habet. Quidam vir m agnus ordinis predicatorum Inquisitor fuit hereticorum. Qui quendam ob heresim conveniebat, quem quidam fratrum 40 minorum defendere tamquam katholicum nitebantur et * sicut — legisse om. C. ^ Die Quelle sagt: solempnes et Iitterati. ' que ad prc^ens subticendo predicatoribus et ininoribus disputando relinquo setxt hier der Verfasser des Chrmi. hin^u. 45 * Von hier an bis xum SMwss des Abschnitts publice celebrare druckte Preger den Text des elm, 903 in seiner Abliandlung : Der kirchefi- poiitische Kampf unter Ludtrig d. Baier fAbh. d. hiat. Gl. d. /.-. b. Ahad. d. W. 14, 42) ab, weil Andreas „gerade das Ikxeirknende bei diet^er Oe- achichte (nämlich die Verabredung der Mönclie mit dem Hcrxog von Tech) 5^» iceggelassen" habe. Das ist ni/fht richtig. Andreas .schreibt die Quelle roHständig Uful wörtlich, af). Wohl al)er Imt (kfde in seinem Abdruck des Chron. aus dm. 003 den ganxen Abschnitt nicht aufgenommen. Digitized by Google — 86 — principaliter in materia de paupertate Christi. Qne res ad apostolicam sedem devoluta, que tunc in* Avinione erat- ita ventilando invaluit, ut sedes apostolica, sicut in parte superius tactum^ est, eciam manifeste contra quosdta fratres ordinis^ minorum procederet. Nam quidam ex ^ 5 fratribus minoribus in hoc non assenciebant. Sicque factns est, ut Ludwico Bawaro existenti in indignacione sedi« apostolice fratres minores sibi iungerentur lacientes anti- papamPetrum deCorbaria ordinis fratrum minorum appel- lantesque eum Nicolaum® V., prout premissum est. V Chron, 1338^ orta est suspicio et maxima fama vel pocins infamia de ladeis, quod in synagogis suis venerandam ^ et salutarem hostiam oorpom Christi irriserint et inter alia ludibria spinis acutis usque ad effunonea: sangwinis transfixerint. Propter quod circa festum S. Michahelis in Omnibus civitatibus preter Batisponam et Wiennam a popuio paopenxm 1^ miserabiliter et crudeliter sunt occisi. Quod autem hec viDdicta a deii processerit, patet, quia principes et omnes eorum offidales pro eomm defensione seriöse laborabant nee tarnen eos defendere poterant. Quidam enim princeps'', qui pro eis personaliter cum suis militibus^ atetit, cum ad trncidandum ventum esset, cum eis fere fuisset trucidatos, ei quant- :^; ocius non fuisset. Unde et in se reversus dixit: Nunc scio vere» quia vindicta hec a deo est, cuius voluntati resistere nemo potest Versus^ Ann, Straub.^ Annis millenis ter denis et octo treoentis ludaicus populus tunc temporis est trucidatus. Item^ alii versus': ^ 1340 Anno milleno tria C quater X quoque nono Marx 21, Sunt interfecti ludei die Benedicti. Hos duos postremos versus estimo intelligi de ludeis postea Batispone crematis^ Chron. Anno^ eodem, scilicet^ 1338. ff, circa festum S. Affre martiriä 3*> innumerabiles iocuste ab Oriente venientes in Bawaria apparuerunt aenas habentes alas, sex pedes, duos dentes lapidibus duriores. Dicunt^" » oni. C. ^ tacta C. ^ minores st Johannis regis C. ^ arma evitavi neque facies eorum A 3. <• nomen virile A3. ^ vtiUtatel El. e ß^ea add. C. ' mardescere C. i5 s 8. Marie parrochiall 0. ^ que est om. C. ^ So (vuch die Stravhinyer Annalen; Samnielbläfter S. 6(i0. .' Dass Kaiser lAidw-ig angeblich vergiftet worden sei, berichtet mit icenigen Warten zuerst das Chron. Andreas benütU hier dieses aber nicht. Vgl. Oefele 1, 42, Anm. c. 50 ® Johanfia, die Gemahlin des Herzogs Albreeht von Oesterreioh, befand sich damals xu Besuch beim Kaiser; vgl. Riezler 2, 500, Antn. Digitized by Google — 90 — advocatuB Aquilegiensis, Brixinensis et TridentinuB. Hie erat vir strenuus et bellicosus et largus et transactis ali- quibus annis post obitum patris sui divisit terras et pro- vincias inter fratres. Item dominus Stephanus frater eius ex parte patris et matris possedit* Lanczhutam et terram, 5 que est versus Saiczburgkch. Item alii fratres ipsius^, quorum mater^ nacione fuit de Hoiandia: unus illorum, dominus Albertus, possedit Strawbingam et inferiorem Bavariam, alter vero nomine Wilhelmus^* possedit Uolan- diam, Selandiam, Henigoviam, cuius gubernator dominus 10 Albertus extiterat, quia furibundus factus ex intoxicacione quadam fuerat. Item alter frater ipsorum nomine Lud- wicus, cognomine Bomanus, quiaBome natus fuit, unacum iuvene fratre dicto Ottone pro hereditate receperunt marchionatum Branburgensem, quem frater senior* ipsis 15 resignavit et sibi superiorem Bawariam et Carinthiam j retinuit sponte pro hereditate. j Ab hiis principes Bawarie superioris et inferioris | 1421. i&m, cum numeratur annus domin i 1421. d, dominantes de- scenderunt hoc modo. 20 Stephanus, qui possedit Lanczhutam, genuit filios tres, scilicet Stephanum, Fridericum«et Johannem. Horum sagacior® erat Fridericus. Unde cum paternam dividerent hereditatem, ipse Fridericus faciens tres partes princi- patum in Lanczhuet fecit eminenciorem^ ceteris, quem sibi 2ä retinuit promittens equi valenciam facere aliis principati- bus in certa pecuniarum summa. Quod et fecit, quamdiu vixit. Post mortem vero eius multa mala exinde evenerunt, I sicut postea suo locodicetur. Stephanus vero possedit Ingel- | stat et fuit vir bonus? diligens*^ mulieres. Johannes autem 30 possedit Monacüm. £x hiis Fridericus et Stephanus duxerunt in uxores duas< sorores^^, que fuerunt filie domini Mediolanensis. Fridericus genuit Heinricum tenentem iam principatum in Lanczhuet etElyzabet uxorem Friderici marchionis Branburgensis ^, qui* et burgravius Nürn- 35 bergensis. Stephanus autem genuit Ludwicum iam tenen- tem principatum iningelstat et Elyzabeth'" uxoremKaroli regis Francie. Johannes autem duxit uxorem^ de Goricia, ex qua genuit Ernestum et Wilhelmum iam.tenentes princi- patum inMonaco etSophiam uxorem Venzeslai quondam° 40| regis Bomanorum et Bohemie. | a possidebat A3. »> sui A3. ^ Bilhehnus AI. 2. d 1321 ! A5. C4. « ingeniosior klein übergeschr, A 1. statt sagacior A2. C. sive ingeniosior add. A 5. ingeniosior sagacior «o A 7. B 1. ^ ceteris emin. 0. s iocundus et add. C6. ^ amator mulierum C. ^ om. 0. ^ de 45 Brandburg C. * qui — Nürnb. om. C. » N. klein übergeschr, Elyza- beth A 1. 5. B 1. om. A3. ^ regis quondam C. ^ Margarethe. * Magdalena und Thaddaea, Töchter des Herxogs Barnabas Visconti von Mailand. 50 * Katharina, Digitized by Google — 91 — Principes autem Bawarie inferioris, scilicet princi- patuB in Strawbing, descenderunt a Ludwico imperatore hoc modo: AlbertuB filius Ludwici imperatoris, qui posse- dit Strawbingam, dnzit Margaretam filiam ducis Ludwici 5 Polonie de^ Briga. Que genuit tres filios, Wilhelmum, qui tenuit Holandiam et mortuus eat superstite tantum una filia nomine Jacoba, et Albertum, qui tenuit principatum in Strawbing, virum benignum, qui mortuus est sineliberis — non enim duzerat uxorem — et sepultus est in Strawbing 10 in monasterio fratrum Carmelitarum, Johannem quoque» electum Leodiensis episcopatus, quem tamen mortuo^ fratre suo Wilheimo reliquit«. Et iam^ tenet® principatum in Strawbing, quem regit^ per suums yicedominum; ipse vero dominatnr** per Holandiam, Selandiam etc. 15 Hie eciam* animadvertendum i^, quod Budolfus frater Ludwici imperatoris, comes palatinus Beni, in eleccione Ludwici' fratris sui non elegit ipsum Ludwicum, sed Fridericum ducem Austrie. Hie Budolfus ex Methildi, que fuit filia Adolfi regis Bomanorum, genuit tres filios^ 20 scilicet Budolfum, Bupertum et Adolfum. Budolfus™ et Bupertus volgo*^ Bufus nuncupatuso decesserunt sine liberisP, Adolfus autem, qui decessit ante obitum fratrum suorum predictorum Exc cronicis C. Derrerii. 10 Nota Benedictus papa XII. filius pistoris, homo iustus, bonus<* et sapiens", ut dicebatur. Cum autem<^ exaltatus esset in apostoiatu, tunc pater suus vendidit omnia, que habuit, et emit sibi vestimenta pulchra et^ bona^ cum vario et matri pape et sororibus et fratribus suis et veneruntante 15 papam. Postquam autem videret patrem et matrem sie in vario, puscepit eos dicens: Beneveneritis, domine. Pater autem dixit: Odomine, sanctissime pater, quomodo facitis? Nescitis, quod sum pater vester? Tunc papa respondit: Vos estis dominus. Pater vero<* mens est pistor et vadit in 20 viiibus vestimentis. Tunc oportebat, ut irent domum et induerent vilia vestimenta, sicut si vellent iam laborare. Et sie fecerunt. Tunc optime suscepit eos dicens: Bene- venias, karissime pater, modo cognosco te, et tunc«« iuvit ^ eos. Sed dictum erat sibi: Ex uno debetis facere comitem 25 et sie de aliis. Ipae dixit: Nolo, sed volo eis providere in Omnibus necessariis suis et non plus. Items ibidem aliud. Nota^, audivi, quod cardinales accessissent papam Benedictum rogantes eum, quod crearet plures cardinales, 30 dicentes se non sufficere ad gubernandum totum^ mundum. Tunc respondit papa et dixit: Si deberem creare plures, tunc oporteret me creare novummundum, quia totus mundus non potest vos cum vestra superbia nutrire. Item'' ibidem aliud. 35 Kota^, quod papa Benedictus postulavit ab impera- tore Ludwico, quod ipse iuvaret eum et quod dimitteret sibi ea, que imperium Romanum habet in Francia et in provincia circa Avinionem. Tunc ipse vellet sibi et suis heredibus dare et assignare omnia, que habet iniperi- 40 um in terra theutonica. Quod Imperator noluit facere. Eciam papa Benedictus postulavit ab elecioribus regni, quod resignarent sibi dignitatem eligendi imperatorem. 1347. Anno domini 1347. Romani volentes habere auctori- tatem et potestatem et iurisdiccionem in toto orbe terrarum, 45 quas habuerunt a principio, omnia privilegia facta in preiudicium auctoritatis, potestatis et iurisdiccionum huiusmodi ad se revocant ezpresse. Unde et Ludwicum imperatorem et Karolum regem Bohemie, qui se asserebat"^ regem Bomanorum, et omnes electores Romani imperii, ut 50 * prius C. ^ Ad Seh 95 im Tcat wuh Ad f. 95 pag. 591 am Band fuld. B 1. c Offne Überschrift B 2. '» om. B l. e om. B 2. ^ avit .so.' B 1. s Item — aliud otu. B2. b Statt Nota — Bened.: Ad hunc B. accesserunt cardinales B 2. ^ Universum klein übergesehr, B 1. ^ Item — aliud om. B 2. > Hie statt Nota quod B 2. ^ asserebant B 2. 55 Digitized by Google — 93 — exstincti. Alii dicunt, quod facta reconciliacionc inter papam et imperatorem dictus antipapa sponte Avinionem venit anno domini 1333. et ibi coram papa et cardinalibus snum 1333. recognoscens errorem in publico consistorio receptus est 5 honorifice et ecclesie reincorporatus. Auetores huius scis- matis fuerant Lndwicus predictus et aliqui valenciores ordinis fratrum minorum propter opposiciooem pape in materia de panpertate Christi. Hie Johannes papa beg- personaliter in* urbe Borna compareant^ in certo termino, 10 citavernnt^ Sed quis fuit illius citacionis effectus^ in acriptis non reperi. Nota de duce Heinrico^ de Bavaria inferiori, qui fuit tempore Ludwici imperatoris, auod seryitores et domini terre sue, sciiicet unus Messenhusius*^ sine naso^ et unus 15 dictns Qrans^ et alii quam plures, ita occupabant sibi terram suam, quod nullam potenciam poterat habere in terra sua. Ipse videns hoc iniit consilium, quod mitteret pro Omnibus eis dans eis conductum veniendi et recedendi ab ipsO; quia vellet habere consilium eorum et cum hoc^' 20 veiiet «habere hastiludia et deducciones. Ipsi venerunt ad eum ad unam parvam civitatem, ubi erat et castrum. Ipsis venientibus solaciabatur^ cum eis et stetit in magno gandio. Cum sie esset^ per aliquot dies, sciiicet duo vel tres^ipse transivit civitatem et convenit cum quodam fieulo, 25 quod deberet plures ollas ponere in quodam ordine. Tunc ipse vellet accedere ad eum et vellete^ dicere: Cuius est illa o IIa? Tunc figulus deberet respondere: Illius de Messen- husen. Cuius est illa? Illius dicti Grans, et sie, donec Yeniret ad ultimam ollam. Tunc deberet dicere: Ipsiui :^ ducis, et illam tunc deberet percutere. Quod figulus fecit. Postquam autem fecisset, dixit dux Heinricus: 0 karissimi servitores mei^ nonne videtis, quam impotens sum, quod ille figulus percutit michi ollam meam et nulli alteri suam? De isto possetis misereri. Ipsi vero tacuerunt et ne- 35 sciverunt, quid dicerent. Postquam venireut ad castrum, ipse captivavit omnes illos, qui occupabant sibi terram. Nota, quod anno 1337. dux H.»»^ et "rex Bohemie con-i557. struxerunt Optimum castrum Mn Bruscia^ contra pnganos. add. B1.2. 40 'in urbe R am. Bl. ^ compareat Bl. c Messenhawser B2. ^ huc B 1. « placiabatur B 1. ' essent B 2. 8 velle B 1. 2. ^ Hein- ricus, dux Wavarie inferioris add. B 2. ^ Brucia B 1. 2. * Proklamation des Tribuyien Cola di Rienxi 1347 Äug. 1. Vgl, GregorovitiSy Gesch. d. Stadt Rom im MÄ. 6, 272. 45 ' Heinrich IL, der Ältere, ron Niederhayem 1310—1339. Vielleicht steht die folgende Anekdote im Zusammenhang mit der Thätigkeit des niederbayerischen Rates; Riexler 2, 391. ^ J.Herr Arnold von Mässcfihausen, Ritter, so kein Nasen gehabt" (Hund, Bayrisch Stammenbuch J, 273), Vgl, Schöppner, Sagenbuch 1, 447. 5() * Wohl Wemher {^Wemliart) Orans (Hund a. a. 0. h 210), der mit Arnold von Mässenhausen xu Herxog Heinrichs Räten gehörte. Quellen u. Erörterungen 6, 282, 345. * äeinrieh der Ältere von Niederbayem. ^ Johann, der Schwiegervater Heixog Heinrichs. 55 ' Die Bayerburg an der Memel. Digitized by Google — 94 — hardos et beginas condempnayit et eorum sectam et doctri- nam. Hie est Johannes, de qao intellignntur versus sub- s c r i p t i : Tu Jesus in missa quociens audisque Maria Et flectis genua, dat Johannes tibi papa 5 Hanc veniam scelerum, viginti nempe dierum. Hoc quoque confirmat Benedictus et totidem dat. Quod intelligitur de Benedicto XII. Hic^ de fratrum suorum concilio auctoritate aposto- lica statuit et ordinavit*, ut fratres ordinis heremitarum 10 S. Augustini iuxta ecclesiam S. Petri in celo au reo Papiensi, ubi corpus B. Augustini esse dicitur et veraciter scitur solempniter esse tumulatum, cui preest abbas et conventus canonicorum regularium, debeant insimul perpetuis futuris temporibus habitare hoc inter cetera observato, 15 nt idem abbas, quia antiquior in loco et dignitate maior existit, in omnibus sollempnioribus eiusdem monasterii preferatur. Item versus de ordine heremitarum B. Augustini: Alma Petri sedes caput ordinis efficiens est. ' 20 Hoc in concilio tercius Inno -> Cencius acceptat fratres ipsosque registrat. Inde kathedratus sub eodem nomine quartus Approbat hiis formam dans officii quoque normam.'*' * bDec indulgencia eorum, qui secuntur corpus Christi. 25 De pulsacione^ ad Ave Maria in occasu solis. Sanctorum meritis inclita gaudia fideles Christi minime dubitamus, qui eorum patrocinia per condigne devocionis obsequia promerentur. llium quoque venerantur in ipsis, quorum gloria ipse est et retribucio premiorum. Verum etenim gloriosus deus in sanctis suis in ipsorum 30 glorificacione congaudens precipue tamen in veneracione S. Marie semper virginis eo iocundius delectatur, quo ipsa utpote mater eius efiecta meruit alcius ceteris sanctis in celestibas coUocari. Sanctissimus igitnr in Christo pater dominus Johannes provisioiie celesti papa XXII. ad assequenda pre- dicta<> gaudia causam dare fidelibus cupiens propter maximum miraculum, 35 quod nuper aocidit' Avinione in vigilia annundacionis eiusdem virjginis gloriose ae quodam puero sentencialiter condempnato et in ignem proiecto, qui altis vocibus et clamoribus matrem misericordie invocavit, quod ipsum liberare dignaretur rememorans, si unquam exhibuisset sibi aliquem honorem ieiuniis et huiusmodi, et adhuc in igne positus mnltipliciter 40 aoclamabat invocando eam. Et ecce vestibus inustis et corpore illesus nonnisi ligaminibus combustis, quibus collo et manibus ad stipitem ligatus fuit, de igne exiliit et iterum proiectus iterum exiit. Qui ductus ad maiorem ecclesiam Avioni, ubi est precona in summa, ibique cum multa devocione de sui liberacione gracias agens virgini gloriose, — - propter 45 quod tarn grande miraculum predictus papa ob reverenciam eiusdem » Hie — normam ow. C. *> Sched. 92. add. am Rand El. «De — Christi om. B 2. ^ compulsacione B 2. e perdita B 1. ^ Vgl. Roholinij NoHx4e appartenenie aüa storia deüa sua patria Pavia, 4, 2, 102 if. 50 ' Vgl. Raynaldiis, AnnaUs ecel. ad a. 1320, n. 51. Digitized by Google — 95 — (ia36. 201. Benedictus XII. Sed. an.5.) Benedictus XII., ante dictus Jacobus cardinalis, ordinis Cysterciensis, sedit Ayinione^ Hie fuit vir magno bonitatis et iusticie et bene rexit papatum. Diversis namque ordinibus sanccivit 5 regulas et consti tuciones. Anno domini 1337.^ inventum est corpus dominicum in Dekken- ^n^^.^ dorf, quod martirizaverunt ibidem Judei, qui propter hoc cremati sunt ^ anno^ domini« 1338. (Fiidericus. 32. Sed.an.24.) Anno domini 1341. Fridericusld^/. 10 prepositus ecclesie Batisponensis, nacione burgravius de Nürnberkch, Batisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie episcopatum multum destruzit et capitulum flebiliter attenuayit'. Post cuius obitum episcopatus vacavit per trienninm.* 15 Virginia institoit, quod omni die pulsetur campana ter in sero tarde ante crepuseulum, et qnicunque fidelis ter geniculando ad triplicem sonum iUum dizerit: Ave Maria f, hoc est tria Ave Maria tantum, habet 20 dies indulgenciarum 8, item sequentes corpus Christi similiter habent 20 dies indulgenciarum. Preterea idem papa sanctissimus in trutina sue mentis 20 revolvens, quod deus ezaltavit Christum suum et dedit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu flectatur omne genu ceiestium, terrestrium et infemorum, volens eciam huic sanctissimo nomini reverenciam ezhiberi, quociens nominatnr in missa nomen Jesu vel Christi, qui geniculaverit, similiter habet 20 dies ab eodem 25 sanctissimo patre nostro, vel eciam tundat pectus et inclinet se faciendo reverenciam huic nomini sanctissimo^ Jesu. Ut igitur mater miseri- cordie nostri misereatur et unacum dilecto filio suo Jesu in tribuladoni- bus nostris nobis succurrat, mandamus vobis omnibus et singulis in virtute sancte obediencie et sub ezcommunicacionis pena firmiter et distripte, 30 quatenus puleacionem campane, ut premittitur, in vestris ecciesiis fieri de cetero faciatis^ ac tantum miraculum unacum indulgenciis prelibatis plebesanis vestris fideliter publicetis K ut consumato huius vite curriculo una vobiscum in celesti patria recipere mereamur bravium concupitum. Datum Salerni anno domini 1320.^ die S. Georii martiris gloriosi. 1320 35 De> geniculacione, quando in missa nominatur nomenÄpr, 23, Jesu vel Christi.^ add. El. 2. * Ex™ cronica Conradi«» Derrerii.o Papa Johannes XXII. fuit filius calciatoris^, iitteratus » Avinionis C. *> 1335! A3. « sequenti add, A3. * anno 40 domini ow. C. • domini 1338 om. A 3. ' ter add, B 2. « indul- gencias B2. ^ saneto Bl., ' faciatur Bl. ^ publicetur Bl. » De — Christi om. B 2. "> Übersekrtß im Text B l. Ex cronica Conradi Der Rest beschnitten, am, Jland B2. «> C. Bl. <» f. 93. add. Bl. * NA. 24, 69^, Änm. 5, 45 ' Ähnlich Megenberg. ■ Die Konstitiäion Johanns XXII. über das Afigelus-Lätäen verlegte man bald ins J. 1318, bald ins J. 1327 (vgl. Raynaldus a. a. 0. 1327, n. 54); Wetxer u. Weite, Kirchenlexikon ^ 1, 846. Vgl. Pastoralblatt f. d. Diöcese Attgsburg 1860, S. 273, wo Valentin Tlialhofer die betr, Bulle als nicht 50 auffindbar bexeiehnete. ^^ * Anseheinend Überschrift, aber auf den rorausgehenden Teoct be- xügUeh. * Die hauptsächlichsten Quellen über die Herkunft Johanns XXII. sind angegeben bei Verlaque, Jean XXII., S. 4. Digitized by Google — 96 — (1342. 202. Clemens VI. Sed. an. 10.) Clemena VI. ordiDi- fuit 8. Benedict! et magnus magister in theologia. Hi- sedera tenuit Avinione et multum piua et Überaus con»oU- batur quemlibet, et principes dilexerunt enm. I'i47. Anno^ domini^ 1347. obiit^ magister Johannes Andre* Bononiensis, ut dicit Johannes Calendrini^ in repeticiosf capituli vestra de cohabitacione clericorum et muliera& Hie scripsit novellas super decretalibus et Sexto cor questionibus mercurialibus. Hie eciam fecit giosa.s«^ Seil- et Clementinarum et excellenter scripsit addiciones sp'^cc.. •< Ubi in tytulo'de filiis presbiterorum se fatetur- fai$«e filium presbiteri excusans tamen se, quod pater saus anit presbiteriu m habuerit uxorem legitimam, dequaipse>r. natus. Hie ex singulari zelo, quem in B. Jeronimum habnir omnia eius opuscula exfloravit et in unum volumen com-Ü pegit, quod incipit sie; Jeronimianum hoc opus.' Chron. 1348 in conversione S. Pauli hora vesperorum factus est terrecDotib magnus, qui in diversis mundi partibus diversas evertit dvitate*. et sapiens. Qui prius fuit scriptor regis Buperti anglicr et erat inimicus Alemannorum et principaliter Ludowici^ imperatoris ob hanc causam, ut homines dixerunt, qui:> libenter promovisset regem Bupertum ad imperinm. Ali' autem dixerunt, quod«^ propter hoc etc. Notandum, quod accidit, quod minores venerunt td papam Johannem et dixerunt, quod licenciaret eis, quo*, emerent propria. Tunc dixit eis: Habetisne aliquam ecuniam? Tunc minores apportabant duos mulos cue lorenis et dixerunt: Accipite, domine, illam peeuniam e; licenciate nobis emere propria. Tunc dixit: lUud adhai non sufficit ad hoc, ut ematis redditus sufficientes. It« 9| domum, vos malivoli, et sitis pauperes, sicut fuerunt ante- cess ores ves tri. Notandum, quod quidam papa accepit unum ma- gistrum in theologia et ostendit sibi thesaurum suum« e; ecclesie et dixit: Vide, fili, nos non possumus dicerc:-^ Argentum et aurum non est michi, quia multum habemu^ de auro et argento. Tunc dixit iste magister: Pater sancte. sicut ergo non potestis dicere: Argentum et aurum non en michi, sie eciam non potestis dicere: Surge et ambula, sicut S. Petrus dixit ^ arid. Bl. 2, 4 » ofti. C. ^ mich Bononiensis C. « gloriosas A2. J alittr staU quod — etc. B 2. « om. B 1. ^ etc. add. B 2. * Miannes Calderinus, Adoptivsohn des Johannes Andreae, beriUnnUr Kationist in Bologtia, f 1365, in seinen Repetitiones in ius canonicum. In den mir vorliegenden Inkunabeln s. l. s. a. wid Venetiis 1490 (= Hain * 42'i'J ^ und * 4251) steht an der oben citierten Stelle (Bl. 48' he\io. 25') die — rieht i^t — Jahrxahl 1348. ' Joliannes AndreaCj Additunies ad spectUu?n OuHelmi Dttrantis 4, 1 3 Von Andreas oben (S. 4) beniitxt. * Fabelhafte Verwechslung mit König Robert von Neapel, bexur. desstt* l Vater Karl, dessen Kanxler Johann einst gewesen war. Vgl. Freger, IHr Pohiik des Papstes Johann XX TL, in Abhandlungen d. k h. Akad, d. H'. 3. Gl. 17, 513. ?. Digitized by Google — 97 — moDasteria et castra' et precipue in Villach civitate Carinthie. Montea eciam in Carinthia in vallibus iungebantur, ita quod aqais non patebat» ezitns, unde simul congregate quasi ad 10 miliaria secundum longitndinem concluserant 5 terram et populum. Terra eciam abinvicem separabatur et suscipiebat homines ueque ad cingulum, ex quibus quidam moriebantar^ quidam vero salvabantur, et duravit ad 8 dies. Eodem^ annO; scilicet<^ 1348. **, sevire cepit in Bawaria et ia Chran, Bohemia ac eciam in Austria illa magna pestilencia, de qua supra scriptum 10 est sub Ludwico in eciam add. C. <^ om. C. * cum A 6. 7. « am, A3. ' am. C. « detrimenti C. ^ Item alibi sie legitur A 6. 7. 45 ^ GOntherus add. C. nach Swarczburg A3. N., secundum aliquoe vero Guntherus am Band A5. * Das Folgende ähnlich in clm, 003^ Bl. 9. Vgl. dessen Beschreibung oben in der Einleitung. ^ S\ 87, 50 " Berichtet auch Konrad von Megenherg im Buch der Natur {Jisg. V, Pfeiffer) S. 109, 36. * Ä 88 f Qoellen and Eroerteruiigen N. F. I. i Digitized by Google — 98 — Hie Karolas astutns fuit et in sensu natarali et acci- C%ron. dental i acutus. Hie statim^ post obitum Ludwiei imperatoris cum exercitu intravit Bawariam devastans' eam inoendiis et rapinis et venit usque in campum Beychs^ prope Batisponam et ibi ali- quantulum pausans cum quibusdam de exercitu venit in 5 civitatem Batisponam, ubi faonorifice suseeptus^ est. Hie accensus flamma divini fervoris diversa monasteria in civitate Praga eonstruxit in singulis singulos instituens ordines sive religiones, utpote Ambrosianorum, Selavorum Currencium etc. Hie eciam dotavit et erexit Studium gene* 10 rale in civitate Pragensi, quod inehoavit per magistros in artibus de collegio Erfordensi tune eciam noviter erecto^. Inter quos erat magister Gerhardus, qui primus est doctor postea in eodem studio generali Pragensi in theologia graduatns. Fuit eciam unus ex eis nacione Bawarus, qui 15 nacionem Bawarorum ibidem introduxit. Fuerunt enim in eodem collegio quatuor naciones, seilicet Bavarorum, Bohemorum, Saxonum et Polonorum. Hiis temporibus in viila^ sew^* opido Wiennensi Pata- viensis diocesis a Budolfo duce Austrie Studium generale 20 erigitur et privilegiatur. Quod postea Albertus III. dei ^ gracia^ dux Austrie, frater ipsius Budolfi, ex speeiali concessione et indulto domini Urbani pape V. suis eciam privilegiis dotavit et erexit ordinans et distinguens clerum eiusdem studii generalis ad instar Parisiensis«: studii in ^ 25 quatuor partes, quas solitum est naciones vocari, seilicet Australium, Benensium, Ungarorum^et Saxonum. Hiis eciam temporibus a Budperto comite palatino Beni, qui^ volgo dicitur der rot herczog, eo quod rufos crines habuit, erigitur in Haydelburg Studium generale. 30 Ubi animadvertendum «, quod in hiis quatuor studiis gene- ralibus, seilicet Erdfordensi, Pragensi, Wiennensi etHaydel- burgensi tune noviter erectis fuerunt primum tantum tres facultates, seilicet arcium, medieine et iuris, sed tamen postea statin], utpote temporibus Gregorii XL et hiis fere 35 temporibus, introdueta est facultas quarta, seilicet theo- logie *». Floruit* tune inter preeipuos Bononie Hugolinus doctor theologie, frater ordinis heremitarum S. Augustini. Fund.^ Anno ^ domini ^ 1348. Conradus dux de Dekch fuit oecisus per Sweykerum de Gundolfing in domo sua in Monaco. 40 » est susceptus 0. ^ om. C. « studii Paris. C. ^ om, A. • Saxonum et Ung. C. ^ qui — herczog ow., dafür Bufo dicto C. « ad- vertendum C. ^ theologia A 7. C. * Floruit — Augustini om. C. * Die Quelle sagt: fere circa 4 vel 5 dies. ' vastaturus fiat ricJüiger die Quelle; dann Jieisst es : Audita morte 45 imperatoris Bomanum aspirans ad regnum festinabat Batisponam etc, ^ Weichs. * Während die Universität Prag 134718 gegründet wurde, gesckaJi die Gründung von Erfurt erst 1392. * NA. 24y 676. Dort ist Zeile 4 die JaJirxM 1348 beizufügen^ 50 unier der obige Nachricht steht. Digitized by Qoo^(^ — 99 — Anno dominil349^ cum seviret in toto mundo illa. peati- 1349. lencia magna, de qua dictum est in pagina pontificum sub demente VI.', orta est quedam secta' in Alemannia inter nobile» et ignobiies et maxime in civitatibus et opidis, ut ^ 5 interduni in una societate 200 vel plures^ per diversa loca transirent et dicerent se esse vere penitentes. Et hii talem modum^ habebant. Cum primo exiebant de suis parrochiis, eiegerunt^ sibi unum laicum pro magistro, qui plenam auctoritatem supra singulos iiabebat, sine cuius licencia 10 nulluB ipdorum, quamdiu penitebat, aliquid agebat bibendo aut comedendo. Transiebant de loco ad locum secum defe- rentes pulcherrima vexilla et candelas', cantantes pnew- ma8<*et cantus spirituales in volgari, etdeelemosina pariter vivebant ^. Erant omnes*^ signati rubea cruce et, quando 15yeniebant ad cimiteria ampla, coram omni plebe vestes exuebant et ibidem se crudeliter^ flagellis in scapulis per- cuciebanti^, ita ut sangwis defiueret, unde et flagellatores dicebantur. Habebant camisias a femore usque ad talos, sed superior pars corporis denudata erat, et facies operie- 20 bant^ in parte, ne ab hominibus cognoscerentur, et multos errores et opiniones contra ecclesiam et statuta canonum habebant, contra^ quos Clemens VI. generalcm processum dedit. Processit et^ contra eos Fridericus^ Batisponensis episcopus cum bona et matura deliberacione necnon consilio 25 vi rornm*^ litteratorum, quod tota illa truffa* cessavit. Sed durayit bene ad triennium. 1354' circa festum S, Jacobi Karolus°^ cum uxore yenitl354 Romam, ubi honorabiliter a Bomanis susceptus multOBMai25. noYOs milites ordinavit, sed multa adversa passus est in 30 via. In reditu autem emit® castrum Stawff a Friderico burgravio, Batisponensi episcopo. In hoc Castro ipse Earolus Imperator quodam tempore^ constitutus in Batis- a et A 7. b habebant modum A 6. 7. <* pnewmata C. ^ vixerunt A3. « autem C2. ^ flagellis crud. A3. » percucipiebant! AI. 35 percuebanti A2 ^ cooperiebant A7. * eciam C. J^iurisperito- rum statt virorum litterat. C. * supersticiosa malicia C 6. "* rex add. C » S. 97, Z. 8 ff. • Vgl. Konrads von Megenberg Bericht Über die Geissler v. J. 1349 im Buch der Natur (hsg. v. Pfeiffer) 8.217,10 ff ^ der einzelne Berührung.^- 40 punkte mit obigem Abschnitt aufzuweisen scheint. ' Megenberg (S. 217, 17): ir hundert oder zweihundert oder mer oder minner. * Megenberg (S. 217, 17]; und namen . . . ainen maister, der ain lauter lai was. der selb hört ir peiht und satzt in puos. 45 * Megenberg (S. 217, 19); wider die selben ketzer schraib Clemens der pabst, der sehst seins namen, dem pischolf von Augspurch . . . ainen prief . ^ Das berichten also nicht erst Onsorg und Ilochtvart, wie Janner 3, 229 angiebt. ' Vielmehr 1355 April 2. 50 « 1355 Juli 12. Janner 3, 240. ^ Gemeiner 2, 98 verlegt dis folgende Geschichte, anscheinend mit Recht, ins Jahr 1356, wobei er allerdings in Widerspruch mit sich selbst kommt, indem er die Vorgänge an Ereignisse des JaJires 1357 anknüpft. 19(V15A«8^^ — 100 — ponam venire dedignabatur. Miserunt igitnr Ratisponenses ad eum sollempneB nuncios querentes, quare ad eos non veniat, ac invitantes eum rogant, qaatenus ad eos* venire dignetar, promittentes ei velle secundum poase exhibere honorem condignum imperial! maiestati. Hec ille audiens 5 prefigit certum diem veniendi, sed callide. Ipsum enim^ diem, qno sperabatur, sicut dixerat, venire, aliquot diebus prevenit. Nam ex insperato ante terminnm prefixum, sicut dicitur, per omnes portas cum tanto exercitu venit in civi- tatem, quod presumebat eciam sic^ civitatem posse obtinere. 10 Cumque sie usque^ ante pretorium venisset, consulibus Omnibus tunc temporis in pretorio congregatis ministri ipsorum abhorrentes armatos sie extimplo venientes fores pretorii clauserunt Divina igitur largiente providencia dolus hie fructum non habuit Nam subito in defensionem 15 civitatis« Saczenhofär '^ magister civium cum turba armata venit ex parte una et^ Zand schultetus ex parte altera, concludunturque cathene per vicoi civitatis, ita ut nullua pateret exercitui divertendi locus. Quod videns imperator turbe cedere temptans petivit a*^ Gumperto, cuius domus 20 iuncta erat pretorio, ut eum in domum suam susciperet. Quod cum ille de favore consulum* faceret, imperator descendens in domum, cum nichil preter armatos in^ ea conspiceret, dixil: Et quid hie sumus acturi? Ad suos igitur reversus per^ conductum magistri civium ex latere 25 uno et schulteti ex latere altero ipse imperator, qui per diversas portas intraverat, per unam, scilicet orientalem» turbis in eum frementibus egreditur. 1356 1356 in die S. Luce ewangeliste hora vesperorum factus Okt, IS.eat terremotus per totam Alemanniam°» necnon in quibus- 30 dam Gallie^ partibus tam magnus, ut Basilea sollempnis ^ civitas quasi tota fuerit destructa, et quam plurima opida et castra nocte eadem circnmiacencia civitati predicte per terremotum ruerunl. Partibus vero in eisdem continuis noctibus postea per tres menses erat terremotus, Pquod 35 paucissimi homines propter timorem terremotus in consilium A 7. ^ conspiceret in ea A 2. C. ^ om. A 6. 7. ™ om. A 3. ° partibus Gallie A 2. ^ tam magna A 5. p ita add. C. 4 villis vel add, AI. Ihm folgt in letxterer Bexiehung Würdinger 1, 36. Riexkr 3, 50 verseixt 45 sie m den Juli 1355; dagegen erscheint bedenklich, dass als Bürgermeister Saixenhofer genannt ist, der damals diese Würde noch nicht bekleidete. Vielleicht steht die Geschichte in Zusammefihang mit dem xtcölftägigen Aufenthalt Kaiser Karls xu Stauf im September 1356 {Böhmer-Huber, Eeg. No. 2506a). 50 * Dietrich Saixenhofer war seit Michaelis 1355 Bürgermeister; Öe- meiner 2, 86. Digitized by Google — 101 — 1357^ Albertus filius Ludwici imperatoris, dux Bayarie 1557. et gubernator Holandie, unacum fratre sno Stephano' ob- sedit castrum, quod* Naternberch vocatur^ in qno quidam miles dictus Petras Ekkar residenciam^ tunc temporis 5 habebat Hnins consangwinei cum sevidam predicti principis Alberti ' C7^bron. mitigare non possent, licet dictus Petrus ipsi principi multa bona fecisset, Boemiam properant constanter invocantes auzilium Karoli impera- toris Romanorum® Boemieque regis. Qui victus precibus et muneri- 10 bus congregato exercitu Bohemonim venit in Stawff et pertransiens pontem Danabii ibidem bene ad 7 dies pausam fecit corrumpens Interim muneribus quosdam milites et ministeriales dominorum Bawarie et faciens incendia multa. Postea quasi Tolens cum predictis principibus inire bellum versus Natern- 15 berch descendit et castra metatus est iuzta exerdtum Bawarorum in spacio dimidii miliaris. Cum autem Bawarorum principes^ forciorem haberent miliciam et pugnaturos iam« se sperarent/ipsi, qui pecunia corrupti f uerant, partibus se interponentes pladtaverunt, quod predictus obsesfius miles castro principi assigoato in persona et rebus securus esset, 20 donec de obiectis vel obiciendis ooram imperatore et aliis principibus responderet. Quod tamen non est factum, quia miles predictus tantam ' in obsidione perpessus fueratfl^ penuriam, quod tempus modicum supenixit. Post hec circa diem nativitatis Christi*^ tres regesZ^. 25. paganorum de Lituonia^ poscebant se baptizari^ ab impera- 25 tore. At ille occurrit Ulis cum nobilissimo comitatu, scilice^ principum, baronum et militum, inter quos erant duo duces Bawarie. Videntes autem pagani tantam gloriam Christi* anorum mentiti sunt et fugam inierunt. At illi illos in- sequentes multos occiderunt. 30 Post hec' in die innocentum^^ Beychh^* civis Batis-Z^. 25. ponensis occidit magistrum Conradum de Pronovia»^^ canonicum kathedralis^ ecclesie, cum ipsi equitarent in ° civitate cum suo episcopo, scilicet puerorum. Propter quod Fridericus episcopus posuit interdictum, et facta est 35 magna guerra inter clerum et cives, ita quod eciam<> cives * am. C. ^ reeidebat statt residenciam tunc temp. hab. C. e Boman. -* regis am. 0. ^ princepe ^ C. « se iam A 3. 7. G. ' in obsid. tantam A3. « fuit A3. . ^ domini C. ^ id est Idttaw klein übergeschr. B 1. im Text C. ^ T^. add. Q 1. xwei Punkte ..AI. 40 einen Punkt A2. > Beicher A6. 7. °^ Pranovia, klein übergesökr. Prawnaw B 1. ^^ in civitate am. C. ^ am. A 6. 7. ^ Für den folgenden Äbaeknitt henütxt Andreas neben dem Chran. noch eine xtceite nicht bekannte Quelle. ' Von diesem weiss hier das unten benutzte Chran. nichts. 45 ' Das Chran. nennt den Namen in der ganxen Erxahhtng nicht. ^ Die Angelegenheit, hier fabelhaß ausgeschmückt, fällt ins J. 1358. Vgl. Böhmer-Huber, Reg. No. 2810a. 2865a. * 1357. * Matthias Reich. 50 ' Braunau. ^ So und haberet ai4ch die Quelle, die Stephan nicht erwähnt. Wie die Queue, so das Chron. 6., in dem jedoch Stephan genannt ist. Digitized by Google - - 102 — statuerent* inter se, ut nullus ex eorum filiis seu Scolari- bus in suromo vel in veteri cappella scolas yieitare deberet. Quod aliquantulnm temporis duravit. Tuncque cesearit ludns ille^quem volgaris elocucio^ episcopatum paerorum^ appellat. Qui fiebat cum magnis expensis de statutis 5 noYorum canonicorum, decretumqae tunc' est, ut huius- modi statuta per novos canonicos solvenda ulterius ad sacrarium darentur pro augmento ornamentorum. Fimd. 1360, 1360 Albertus«^ dux Hilkersberg^ obsedit et potenter obtinuit. Äug, 5. Eodem tempore in die S. Oswaldi factum est incendium 10 Batispone in foro et combusta est turris^^ in qua lique- facte sunt due bone' campane. Fund, Eodem tempore Albertus dux construxit castrum in Strawbing. 1361, 1361 Ludwicus senior, filius Ludwici imperatoris, dictus margravius, obiit relinquens filium unum, scilicet 15 Meinhardum, qui erat comes Tyrolis. Quem, quiaiuvenis erat, quidam barones et milites de Abensperch, de Laber iiberi necnon alii potentes contra voluntatem patruorum? suorum gubernant et regunt aliquo tempore. Fit igitur, ut predictus iurenis Meinhardus et quidam iuTenis nomine 20 Fridericus filius Stephan! ducis de Lanczhuet, cumi> adiu- torio predictorum baronum et militum in obprobrium dicti Stephan! ducis obsiderent^ castrum Chotingwird^ ^ appel- latum. Quod considerans ipse Stephanus dux de Lancz- huet, pater dicti Friderici, cum filio suo Stephano dictum 25 Castrum nititur defendere. ®Cum igitur bellum inirede- i>erent, Fridericus dux patri suo Stephano de consilio suorum versus Ingelstat cessit. Tunc, sicut dicitur, filio ^ugiente et patre persequente, invicem tamen se^ non Udentibus in utroque exercitu tyrones, !d est nov! milites, 30 ^ot facti sunt, ut exinde ortum sit proverbium ad modum nivis descendentis milites factos fuisse. Exinde per placita fuit deductum, quod dictus Meinhardus de cetero in Monaco morar! deberet et reg! secundum consilium^ suorum patru- orum. Qu! post breve tempus occulte recessit ad montana 35 etTyrolis moritur. Uxor' vero ipsius soror domini Budolfi ducis Austrie erat, que unacum matre^ domini Meinhardi eandem terram predicto duci Austrie subiugayerunt, de » statuerunt A 2. C 1. ^ locucio A 6. 7. o Albertus — tempore om. A 6. 7. ^ obsedit Hilk. C. • in foro add. C. ^ magne C 40 ff patruum C. ^ cum — Lanczhuet om. A 3. * Chotingwerda C 1. Chotingwerd C2. Eötingwerd C6. ^ non se Ol. ^ suorum patr. cona. C. ^ Gemeiner 2, 102. {Vgl, auch das. 1, 357.) Janner 3, 244. 282. » 1365 Äprü 15; Janner 5, 245, 45 • Der Marktturm; Oemeiner 2, 118. * Dagegen Würdinger 1, 42; Biexler 3, 65. ^ KottingS' oder Rittersicörth bei Geisenfeld an der Um. ® Das Folgende ausführlicher im Chr. b., anscheinend aws anderer Quelle. Vgl, Weiland a.. a. 0. S. 248. 50 Margarete von Österreich. Maraarete Maultaseh, 7 Digitized by Google — 103 — quo gravis inter dominos de Bawaria et ducem Austrie oriebatur lis et gwerra. 1363^ a festo nativitatis Christi fuit tarn excellens^d^^ De».25. frigus, ut post mediam quadragesimam homines cum cvLTTi'1363 5 bus et equis in pluribus locis fluvios in glacie pertrapsirent. Iför« 12, 1364 principes Bawarie obsident Müldorf civitatem archiepiscopi Ckron, Salczburgensis, qui Budolf 0 duci Austrie adherebat. Budolfus/d^^. igitur duz Austrie^ defensurus predictam civitatem venit in Bawariam. Quod audientes principes Bawarie relicta obsidione 10 ducibus Austrie occurrunt^ viriliter cum eis pugnaturi. Interea duces Austrie cum audissent Bawaros^ ab obsidione Müldorf recessisse, dixe- runt<^: Sufficit nobis, quod civitate ab obsidione liberata nostrum ob- tinuimus et perfecimus inten tum. Sicque Bawaris non exspectatis fugi- e n t e 8 ' in Austriam sunt reversi. Quo predicti principes audito et ipsi 15 ad propria redierunt Müldorf amplius non impugnantes. 1365^ Karolus Bomanorum<^ Imperator in Avinionem;/dß5. ubi tunc sedes apostolica erat, ad dominum Urbanum papam V. venit. Qui ex speciali gracia dicti domini pape obtinuit^, quod ecciesie et episcopatus Babenbergensis , 20 Batisponensis et Misnensis ammodo subiecte esse debeant archiepiscopo Pragansi tamquam apostolice sedis legato. 1367^ 17.cr Kai. Aprilis ex superhabundancia nivis Aqnel367 in tautum excreverunt, quod in choro monasterii nostri i^ii^;c 16. gradus altaris S. Andree attingebant. 25 Eodem anno Albertus Steinhawff civis et prepositus dominorum Augustensis ecciesie in Strawbing accedente assensu'^ Alberti ducis, filii Ludwici imperatoris, in area sua dicte civitatis in^ Strawbing fundavit claustrum fratrum Carmelitarum. Huius predicti Alberti filius nomine 30 Albertus ibidem in medio chori est tumulatu8^ 1368^ ürbanus papa*^ vocat Earolum imperatorem in Italiam etOhron, ambo iuncti exercitum movent contra comitem Mediolanensem ^ i^&<9. pro eo, quod dominum papam et omnia eins precepta pro nichilo repu- taret ^ Dum autcm diu incassum laborassent, Imperator Bomam in- 35 gressus dominum papam predictum cum omni soUempnitate et reverencia ac Bomanorum tripudiö in kathedram collocat apostolice dignitatis. » 1363 — pertransirent om. C. » occurrerunt C 2. c ^^ x g, ^ am. C. ^ om. A3. ' 1368 A 5. e 17. — anno om. C. ^ hoc est Batispone ad S. Magnum add. A 6. 7. * om. C. ^ V. add. C. 40 1 reputarent A 3. * Das Chron, nennt den Namen Rudolfs nicht, sondern sagt: duces Austrie. • Die Quelle sagt hiefür: barones, • Dies Wort ist Zuthat des Andreas und im Chr. b., wo er die 45 gleiche Quelle benutzt, weggelassen. * Der folgende Abschnitt ähnlich im Chron.; doch ist dort von Meissen nicht die Rede, so dass andere Quelle hier vorliegen dürfte. ^ In den Fund. (NA. 24, 695) wird Herxog Albrecht selbst als Stifter beteicknet. 50 « t 1397. Vgl. Sammelblätter x. Qesch. d. Stadt Straubing S. 724, ^ Das Chron. hat falsch 1367. ® et Veronensem setxt das Chron. hinxu. Digitized by Qoo^(^ — 104 - (7 Aron. Imperatore autem in Boemiam reverso papa, cum tyrannidem Medio- laDensium restriDgere non posset, iterum se Avinionem transtolit. obi eciam tempus modicam sapervixlt. 1371, 1371 pestilencia fortissime sevivit Batispone. , Eo* tempore fnit lia inter Karolum imperatorem e: ' principes* Bawarie. Unde Imperator direxit cum exercita in Bawariam episcopum^ Mindensis ecclesie, qui qaedaa oppida ibidem incendit. Hie est episcopus ille, qui a Tolgo vocabatnr^ Gngelweit<^',eo quod amplum capucinm deferreL Tunc<^ enim temporis non erat conswetudo deferendl ampi&l*- et magna capncia sicut modo. Differebant« eciam tnnc Christiani ab Hebreis habitu in eo, quod Christian! capncia sua Bupponebant palliis^, Hebrei autem superponebaat palliisff, quod modo omnino non est conswetudinis. Ego autem^ ad hanc conswetudinem servandam a senioribnsl^ meis coactus sum. 1371 1371.^ eciam anno circa festum B. Jacobi apparuit in Juli ^J.civitate Batispona quidam Spiritus, qui videri non poterat, sed audiri, qui verba intelligibilia in aures audiencium proferebat respondendo ad quelibet interrogata. Interalia^ interrogatus de pestilencia, que tunc temporis latiasime regnabat, noluit directe respondere, sed dixit: Quid me interrogatis, cum deus matri sue noluerit omnia secreta sua revelare? Alia autem vice de eadem pestilencia instan- tissime requisitus ab hiis, qui ei f amiliariores effecti^ fuerant, respondit: Ho, non videtis superbiam et avariciam huiuB mundi, quam deus impunitam non volt relinqnere nee inultam? Item interrogatus de lite, que tunc inter Karolum imperatorem et duces Bawarie erat in finibus eorum, respondit: Lites hec sine pugna sopientur. Quod^ et factum est. Item requisitus de contencione, que tunc temporis erat inter imperatorem Karolum predictum et principes Bawarie pro marchionatu Brandeburgensi, dixit: a duoea A 6. 7. *> om. C. « Qugelweyt B 1. d Xunc - angelo in canali teeti eiusdem domus posuit Ordinate. Interim autem unus eorum, qui comesturi erant, intravit 20 domum et audiens, que facta fuerant, cepit subsannare et yituperare dicens ei sicut dyabolo non esse eredendum nee ipsum esse timendum. Quo audito spiritus mox super nasum eum proiecit, quod sangwis omnibus, q\ii aderant, Tidentibus effiuebat. Igitur interrogatus, cur hoe feeerit, 25 respondit: Quia me vituperavit et michi non credit. Nole- bat autem ab hiis^^, qui cum eo loquebantur, appellari aliter quam lyes^^. herrel.^ Sacerdos quidam yenerabilis nomine Ernestns in eins familiaritatem venit et inter aiia, qua secum loquebatur, quadam vice dizit: Lyes^ herrel, ^ porrige michi manum tuam, ut tangam te. Bespondit: Non faeiam. Cui ille: Et quare non faeis? Bespondit: Quia nimis horribile tibi esset nee posses sustinere. Interroga- tus a quadam virgine, que ei valde familiaris erat, cur pre multis aliis ad eam in domum eius venisset, respondit: 35 Hoc feci causa tui, quia, si non venissem et te premuni- viBBemff, talis, quem nominavit, te impregnasset, et tu pre nimia eonfusione puerum occidisBes, ex quo multa mala incurrisses. ütrum autem hoe verum fuerit vel ita evenis- set, neBcitnr, sed verisimile videbatur hiis, qui eurialem ^ utrinsqne persone familiaritatem, quam habebant ad in- vicem, cognoscebant. Cum quadam viee interrogatus, quis esset, non responderet, dixit interrogans: Angelus es tu? Bespondit: Non. Cui interrogans: Demon es tu? Be- » ipso A 1. 2. 5. 6. 7. »> pistellas B 1. ^ aliis A 6. 7. diie8A6.7. 45 « liez herrl species ydolatrie mn Rand add. A6. ^ Lies A2. 3. liezz A 6. 8 premouuissem A 2. 3. premunissem A 6. * Vgl. was Weüand a. a. 0, Ä 24213 richtig über die Äbfaasungs- xeü der vorangehenden Geschichte sagt. » Der gleiche Ausdruck oben S. 88 Z. 8 ff. Digitized by Google — 106 — spondit: NoD. Cui interrogans: Et quid ergo es? Respondit: Nuncius sum de angelo.^ 1S73. 1373^ marchif>natus Branburgensis a ducibns Bawarie veoditur. Fund} 1375 in die 8. Gregorii^ obiit Leupoldus ultimus comes de Haie 5 in Osferhoven sepultos. 1378 1378 KaroluB imperator in vigilia S. Andree moritur Nov. 2ö. et Präge in summo sepelitur relinquens filiostres, Venzes- laum, qui ei succ^ssit in regno Romanorum et Boemie, Sigismundum regemUngarie et postea regem Romanorum ^ 10 et Johannem ducem Görlicie, qui genuit<* filiam nomine Margaretam« et obiit' sine heredibua sexus« virilis.* (1352. 203. Innocencius VI. Sed. an. 10.) Innocentius VI., magnus doctor, vir fuit durus et magne probitatis. Hie sedit Avinione et multum bene rexit. 15 7557 Nov. 8. Anno*»domini 1357. die 8. mensis Novembris apud Avi- 1349. * »Anno domini 1349., cum iam instaret annus 50. ab anno iubileo proxime transacto, quem Bonifacius VIII. per- petuo'' de anno 100. in 100. instituit celebrandum, S. PetruB in vißione apparnit^ Clementi pape VI. gerens duas claves in manibus et > 20 dicens: Apcri os tuum et ignem ex eo mitte, quo calefiat et illuminari valeat totus mundus. Qui Clemens in crastino celebrans unam missam de saneta trinitate oravit, ut, si ista visio a deo esset, iterum sibi appa- reret, si autem fantasma esset, ut totaliter evanesceret. Prenüssa igitur huiusmodi oracione secunda nocte Clemens papa vidit visionem consimilem. 25 Quare ipse de consensu fratram suorum cardinalium ianuam paradisi peccantibus reseravit et transactis annis 49 a proximo iubileo sub Bonifacio celebrato ipse annum iubileum celebravit faciens hanc graciam, quod indulgencia iubilei in Romana civitate semper debet in 50. anno reperiri'", et si quis contra- 30 dixerit, quod ille debet esse dampnatus. Item Clemens papa VI. predictus^ in bulla* institucionis iubilei confirmat et solidat omnes gracias et indulgencias quascunque 203 pontificum, qui fuerunt a B. Petro. übi** notandnm, quod secundum presencia cronica Clemens VI. computatur 202. 88 aB. Petro, et hoc ideo, quiaLinum et Cletum sum mos ponti- fices non posui in numero pontificum Romanorum, cuius causa patet in cronicis^ Igitur computatis in numero Romanorum pontificum Lino et Cleto patet, quia 203 Romani pontifices precesserunt dementem papam VI. add. Bl. 2. 40 »1378 Bl. »> pape add. C. c et imperatorem add. A6. 7. ^ genuit — et om. C. « Elyzabeth klein übergesckr. B 1. ' decessit C. « virilis sexus C. ^ Anno — quibuscunque am Rand mit Zeichen auf diese Stelle AI. 07n. unter Beibehaltung des eigerUianlicJien Zeichens! A2. om. 0. * Ad seh. 100 im Text und: f. 100 am Rand add. Bl. ^ per- 45 petua B 1. 1 om. B 1. ™ inveniri B2. ^ om. B2. ' Schöppner, Sagenbuch 2, 115. 2 NÄ. H 695. Anm. 7. " Quelle ist die Jubiläumsbuüe Clemens VI., die Andreas in dm. 903, Bl. 149 ff. (vgl. BL 225) abgeschrieben hat. 50 * 1349 Jan. 27. Vgl. auch Extrav. comm. 1.5., tit. 9,, c. 2.^ ^ Vgl. oben S. 9, Anm. 1. An der betr. Stelle verwendete Andreas die Worts Ekketiards. Digitized by Qoo^(^ — 107 — nionem facta est proposicio Richardi^ archiepiscopi Hermi - caiie ecclesie et tocius Hybernie primatis, in consistorio coram papa ac cardinalibus et prelatis ad utilitatem cleri ao populi christiaDi snper materia mendicitatis* acprivi- 5 legiorum contra fratres de ordinibus mendicancium quibus- cunque. (1362. 204. ürbanus V. Sed. an. 10«) Urbanus V., abbas monasterii S. Victoris Marsiliensis, nomine Guilbelmus, ordinis S. Benedict!, doctor decretorum ezcellentissimus, 10 non cardinalis, sed extra collegium cardinalium^ ex eorum discordia est electus. Versus: Papatum munus accepit monachus unus, Quem patrem patrum fecit discordia fratrum. Hie, sicut dicitur, ante papatum in legäcione sedis 15 apostolice causa concordie faciende cum litteris ad domi- num Mediolanensem, qui contra ecclesiam plurimum conten- debat, missus fuit. Qui lectis litteris ab eo quesivit, utrum magis esuriret vel magis sitiret. Qui dixit, quod magis esuriret. Quo audito statim vim ei facit, ut aut 20 litteras unacum bulla comedat aut moriatur. At ille timens mortem bullam cum lima in pulveres redegit et sie ipsam cum litteris comedit. Deinde impositus aselle data sibi cauda pro freno extra Mediolanum deducitur et nullum aliud habens responsum ad eos, a quibus missus fuerat, -5 remittitur. Hie factus papa modicum curavit cardinales. Hie C krön. Karolnm imperatorem contra dominum Mediolanensem vocavit, de quo vide in pagina imperatorum. Hie anno 5. sui pontificatus cum cetu cardinalium de curia Avinionis se Bomam trans- •iO tulit relinquens ibidem tantum duos cardinales ad guber- nandam provinciam, deinde iterum ad Avinionem reversus mortuus Chron. est ibidem et claret miraculis. Hie est Urbanus ille, qui in eccle- siis depingitur cum aureo pectore, in quo depicte sunt yma- gines apostolorum Petri et Pauli. 35 (Ck)nradu8 IV. 33. Sed. an. 13.) Anno^ domini 1368. Yell368. quasi Conradus de Haymberg' prepositus Batisponensi ecclesie preficitur episcopus etabürbano papa confirraatur. Hie fuit humilis et dilexit clerum. Hie festum S. Barbare instituit ad celebrandum^ Hie decessit In die*^ S. Petri^iti^. 1. 40 ad vincula sepultusque est in summo ante altare S. Barbare. Huius temporibus ecclesia S. Johannis canonicorum secu- larium a predecessoribus suis episcopis fundata propter * mendacitatis A5. ^ am. C. « Anno — presedit ecclesie om.Al. * Erxbischof Richard ton Armagh in Irland. Vgl. Raynaldus, Ann. 45 eecl 1358, n. 5. ' Vielmehr 8. Bis 1370. 3 Haimburg, Dorf xwi^chen Neumarkt und Alidorf. * In der Diöxesansynode 1377 Nov. 6. MB. 15, 560 ff . * Vielmehr in vigilia, also Juli 31; so die Grabschrift {Janner 3, 283) öO und auch die Fortsetzung bei Megenberg. Digitized by Google — 108 — ampliacionem ecclesie maloris est disrupta et in eo loco, ubi erat taberna* et dicebatur auf den pretern, venaste et honorifice reedificata. Fuit autem ecclesia 8. Johannis primum fnndata in area kathedralis ecclesie in eo loco, qui nunc monstratur in medio duorum altarium, quorum 5 nnum est S. Florini, quod fundavit^ Albertus Stawffär, priusquam^ fieret episcopus, et aliud S. Thome ex opposito versus meridiem, quod fundavit ^ . 'Babiczär<^ canonicus eiusdem<^ kathedralis' eof tempore, quo dictus Albertus Stawffär Batisponensi presedit ecclesie. 10 (1372. 205. Gregorius XI. 3ed. an. 6.) Gregorius XI., filiua fratri^ Clementis VI., prius appellatus Petrus Bellifortis, in Avinione electus^ est. Hie fuit homo pius et largus^, 7d7<9diligens sangwinem suum. Hie tandemBomam se transtulit, Marx ^Z.nbi et mortuus est in pallacio apostolico sabbato Letare. 15 (1378.206. UrbanusVI. 8ed. an. 11. Clemens VII. 8ci»ma250 Urbanus VI. nacione Neapolitanus, ante Tocatus Bartholo- meus, archiepiscopus Barensis, a cardinalibus Borne in concordia est electus et in die pasche coronatus. Quem venerantes forsan per 5 menses ducti quodam spiritu re- 20 cesserunt ab eo et in Fundis dominum Bobertum^ de Gebennis basilice duod'ecim apostolorum presbiterum cardi- nalem elegerunt, cum quo iverunt Avinionem appellantes eum dementem VII., allegantes, quod Bome existentes metu Bomanorum, qui petebant eligi Bomannm yel Ytaii- 25 cum, dominum Bartholomeum elegerint ^ Bemanserunt autem- cum papa Urbano cardinales quatuor, Tidelicef» S. Petri, Florentinus, Mediolanensis et de ürsinis. Gardi- nalis S. Petri in agone recognovit papam*^ Urbanum esse verum papam. Hie ürbanua cum dictis tribus cardinalibus 30 in civitate Tyburtinensi confirmavit Venzeslaum regem Bohemie in regem Bomanorum. Hie de fratrum suorum consilio statuit annum iubileum perpetuo de anno dS. in 33. reduci. Hie obiit Bome, et dicitnr, quod fuerit intoxicatus propter nimiam suam duriciam. 35 Sequitur bulla de anno iubileo. Urbanus episcopus, servus servorum dei, ad perpetuam rei memori- am. ßalvator noster, unigenitus dei filius, de sinu patris in uterum dignatus est descendere matris, in qua et ex qua nostre mortalitatis sab- stanciam divinitati sue in suppositi unitate inefiabili unione coniunxit id, 40 quod fuit permanens et quod non erat, assumens, et ut haberet, unde lapsum hominem redimeret et pro eo satisfaceret deo patri. Ubi enim • domuB statt taberna et dicebatur C. ^ dominus add. C. « N. add. C 1. 6. zwei Punkte . . A 1. B 1. C2. d Babiciar A2. 3. B 1. Babitczer A5. Babiczer 0. ^ dicte A3. ' ecclesie kathedralis C. 45 8 temporibus predicti domini Alberti episcopi Batisponensis statt eo — ecclesie C. ^ est electus C. * et add. 0. ^ Bopertum A6. Bu- pertum A 7. ^ elegerunt A 6. 7. <° scilicet C. ^ om. 0. ^ 1398 Sept. 28. VO. U, 172. 12, 23. » Bartholomäus Babitxer f 1417. VO. 11^ 172. 12, 30. 50 Digitized by Google — 109 — yeDÜ plenitudo tempons, misit dens filium suum natum ex muliere, factum sab lege, at eos, qui sub lege erant, redimeret et adopcionem reciperet filiomm. Ipee namqne f actus nobis a deo sapiencia et iusticia, sancti- ficacio et redempcio non per sangumem hircorum aut vitulorum, sed per 5 proprium sanguinem introiyit semel in sancta eterna redempcione inventa. Non enim corruptibili auro et argento, sed sui ipsius agni incontaminati et immacnlati precioso sanguine nos redemit, quem in ara crucis pro nobis innocens inmolatus non guttam sanguinis modicam, que tarnen propter unionem ad verbum pro redempcione tocius humani generis 10 suffedsset, sed copiose velud quoddam profluvium noscitur effudisse, ita ut a planta pedis usque ad Yerticem nulla sanitas reperiretur in eo. Quantum ergo ezinde, ut nee supervacua, inanis aut superflua tante efFusionis miseracio redderetur, thesaurum militanti ecclesie acquisivit Tolens thesaurisare suis filiis pius pater, ut sie sit infinitus thesaurus 15 hominibus! Quo qui usi sunt, dei amicicie participes effecti sunt. Quem quidem thesaurum non in sudario positum, non in agro absconditum, sed per B. Petrum celi clavigerum eiusque suocessores suos in terris vicarios commisit fidelibus salubriter dispensandum et pro piis et racionabilibus causis nunc pro totali, non parciali remissione pene temporalis pro peccatis 20 debite tam generaliter quam specialiter, prout cum deo exp^ire cogno- scerent, vere penitentibus et confessis misericorditer applicandun^. Ad cuius thesauri cumnlum beate et gloriose genitricis Marie et omnium electorum a primo iusto usque ad ultimum merita adminiculum prestare noecnntur. De cuius consumpcione seu diminucione non est aliquatenus 25 formidandum tam propter infinita Christi, ut piedictum est, merita quam pro eo, quanto plures ex eius applicadone trahuntur ad iusticiam, tanto magis accrescit ipsorum cumulus meritorum. Quod felicis recordacionis Bonifacius papa, predecessor noster, primo pie, prout indubitanter credimus, consideranB et debita meditacione revolyens, quanta apud homines glori- 30 001 principes terre Petrus et Paulus, per quos ewangelium Christi Bome reeplenduit et per quos religionis sumpsit exordium, qui sanctum christi- anum populum per ewangelium generantes gregisque dominici pastores, fidei Inceme, ecclesiarum columpne pre ceteris peculiari quadam prero- gatiya in ipso salvatore fidei virtute precellunt, quorum uni sicut 35 apoetolorum principi, sicut bono dispensatori claves celestis regni commisit, alter! tamquam ydoneo doctori magisterium ecclesie erudicionis iniunxit, ut epeciali Teneracione haberi debeant et debita honorificencia honorari, pro ipsorum memoria recolenda crebrius et reverencia a cunctis Christi fidelibns eis devodus exhibenda ipsorum patrocinio favorabilius assequendo 40 inconsumptibilem thesaurum huiusmodi pro excitanda et remuneranda de- Tocione fidelium Toluit aperire decernens de fratrum suorum consilio, ut omnes, qui in anno a nativitate domini 1300. et quolibet anno 100. tunc secnturq ad dictorum apoetolorum basilicas de urbe accederent reverenter ipeasque, si Bomanus, ad minus 30, si vero peregrinus aut forensis, 15 45 diebus continuis aut interpoaitfs saltem semel in die, dummodo tarnen yere penitentes et confessi existerent, personaliter Tisitarent, suorum omnium obtinerent plenissimam veniam peccatorum. Et deinde felicis recordacionis Clemens papa VI., predecessor noster, de» fratrum suorum consilio ex certis causis ad annum 50. reduxit statuens de fratrum suorum consilio, ÖO ut uniTersi Christi fideles, qui vere penitentes et confessi in anno nativi- tatiB eiusdem 1350. tunc proxime futuro et deinde perpetuis futuris * de — statuens om. C. Digitized by VjOOQ IC — 110 — temporibus de 50 in 50 annos predictas ipsonim Petri et Pauli baBilicas et Lateranensem ecclesiam causa devocionis modo premisso visitarent, plenissimam ornuium peccatorum suorum veniam consequantur. Nos coDsiderantes, quod etas hominum amplius solito in dies dilabitnr pauciores, et desiderantes quam plurimos participes fieri indulgencie memorate, cum 5 plurimi ad annum 50. propter vite humane* brevitatem non perveniant, et ut cunctorum populorum augeatur devocio, fides resplendeat, spes vigeat et Caritas vehemencius invalescat, ac attendentes, quod anno 33. salvatoris domini nostri Jesu Christi ipse noster salvator pro nobis etemo patri ade debita solvit et veteris piaculi caucionem pio cruore detersit 10 destructisquo mortis yinculis victor ab inferis resurrexit et per 40 dies per multa argumenta suis apparens discipulis videntibus illis ascendit in celum ac dem um dono carismatum promissionem sancti Spiritus in filios adopcionis effudit, et quod nutuero huiusmodi 33 annorum, qui fuerant totum tempus vite ipsius nostri salvatoris, quibus conversatus in mundo. 15 miro clausii ordine moras sui incolatus — plurima eciam alia et grandia divinarum scripturarum misteria adaptari possunt — , et ut iugis ipeius salvatoris et eorum, que pro humani salute generis gessit ac verbis docuit et exemplis, fidelibus insit memoria, de fratrum nostrorum consiiio ex supradictis et aliis iustis causis ad annum 33. reducimus per presentes 2() Statuen tes de eorundem fratrum nostrorum consiiio et apostolice pleni- tudine potestatis, ut universi Christi fideles vere penitentes et confessi, qui in anno a nativitate eiusdem domini 1390. proxime futuro et deinceps perpetuis temporibus de 33 annis in 33 annos predictas ipsorum Petri et Pauli basilicas et Lateranensem et S. Marie maioris de urbe eodesias, 25 que ob ipsius reverenciam virginis inter alias predicte urbis eociesias devotissime honoratur et ad quam causa devocionis populi confluit multi- tudo, et ut cunctus populus ipsius precibus virginis et meritis, que pre sanctis omnibus ab eodem salvatoie nostro meruit exaudiri, huiusmodi consequatur indulgencie largitatem, in hoc ex huiusmodi et aliis certis 30 causis racionabilibus censuimus honorandam, causa devocionis modo pre- misso visitaverint, plenissimam omnium peccatorum suorum veniam conse- quantur; ita videlicet, ut, quicunque voluerit huiusmodi indulgencias assequi, si Bomanus, ad minus 30 continuis vel interpositis saltem semel in die, si vero peregrinus aut forensis extiterit, modo simili 15 diebus ad 35 dictas basilicas et ecciesias accedere teneatur, adicientes, ut hii eciam, qui pro eadem consequenda ad easdem basilicas et ecciesias accedentes post iter arreptum contingeret legitime impediri, quominus ad urbem illo anno valeant pervenire, aut in via vel dierum pretaxato numero non completo in dicta urbe decesserint vere penitentes, ut premittitur, et con- 40 fessi, eandem indulgenciam consequantur. Omnes nichilominus et siogulas indulgencias per nos et predecessores nostros Romanos pontifices tam prenominatis quam aliis basilicis et ecclesiis de dicta urbe conoessas ratas et gratas habentes ipsas auctoritate apostolica confirmamus et appro- bamus ac eciam innovamus et presentis scripti patrocinio communimus. 45 Nulli ergo hominum etc. nostre reduccionis, constitucionis, adieccionis, id^d confirmacionis, approbacionis et innovacionis infringere etc. Datum Borne April 8. apud S. Petrum 6.^ Id. Aprilis pontificatus nostri anno 11. » hominum C. ^ Theodorus a Spiritu Sancto, Tractaitis histAheoL de jttbtiaeo 50 (Eo7n 1750), S, 32. Nach andern Quellen (vgl. Theoderictis de Nietn, De Scismate, rec. Erler, S 118, Anm. 4): 3. Id, Aprilis. Digitized by Google — 111 ^ Item Dotandam, quod orto scismate inter UrbaDum VI. et ClemeDtem antipapam Avinionensem Imperator Karo las IV. rex Boemie, reges Ungarie, Polooie, Swecie, Apulie, Ciprie, Portugalie, tota Alemannia, Ytalia et pars maior christi- 5 anitatis adheserunt ürbano VI. ex parte una, Clement! vero reges Francie, Castelle », Arragonie, Navarie, Scocie ad- heserunt ex parte altera, et duravit hoc scisma usque ad concilium Constanciense, in quo electus fuit papa Marti nusV. Hiis temporibus in universitate Wiennensi*» Heinri- lO cus de Oytha, Leonhardus de Carinthia ordinis f ratrum ° heremitarum<^ S. Augustini <^, Conradus de Ebraco ordinis CisterciensiSy Heinricus Langenstain dictus de Hassia clari habentur. Item Präge Albertus Engelschalker nacione Bawarus de Strawbing oriundus doctor^ theologie clarus 15 habetur. (1379. 103. Tenzeslaus. Reg. an. 20.) Anno domini757P. 1379. Venzeslaus filius Karoli imperatoris per ordinacionem factam ab ipso Karolo et munera, sicut dicitur, ab electoribus electus regüare cepit regnavitque annis 20. Hie tantuni rex 20 fuit, non iraperator. Hie fuit homo ferus et horribilis aspectu. Hie quamdiu sobrius erat, subtilis erat ingenio, muriscidus tarnen, hoc est ignavus et remissus, in regni negociis; postquam Tero bibit, omnino regni negocia non curavit Hunc fama, non faraa, fecit famosum, unde more antiquorum pauca de 25 plurimis eins gestis^ hie inserere curavi* Hie namque habuit canem, qui mordende invasit, quem- cunque sibi* demonstravit, nuUo audente offendere canem illum, in quo plurimum delectabatur. Hie eciam, ut iramitteret aliis timorem et terrorem, semper a latere habuit tortorem, quem 30 vocavit compatrem, eo quod sibi puerum de baptismo levarat. Habuit eciam conswetudinem, ut a suis deferretur pellis, et, quemcunque designabat, super hanc pellem in aera iactabatur 2. * N.* frater Karoli imperatoris reliquit Jodocum marchi- onem Branburgensem et Moravie, qui postea ab una parte 35 electus est in regem Romanorum, et Procopium, qui defunctus est sine liberis. add, am Rand Bl. * Arrogonie, Castelle C. ^ M. Heinricus Langenstein dictus de Haasia hier C. © om. C. ^ 8. August, herera. C. e et add, C. f sacre theologie doctores add, C. « Engelschak AI. 2. Engelsack A3. 40 Ellschalkch A 7. ^ sacre theologie professor statt doctor theol. C. * om. C. * Zu den folgenden Geschichten vgl. Lindner, Geschichte des deutschen Reiches unter König Wenxel 21 170 ff. und besonders 2, 469 ff. ' Daxu Aventinns, Annales 7, 22 {Sämtl. Werke .9, 476), der dort 45 als Gewährsmann für jene Mär den Erxbisctwf Johann IL. von Mainx nennt, ' Jofiann Thinrich. Digitized by Qoo^(^ — 112 — Hie dam* quadam vice intempestive a coco suo cibum peteret et ille sibi denegaret, iussit eum impositum** veru ad moduip assature torreri. Hie Johannem ^ doctorem egregium® tbeologie submersit, eo quod dixerat hunc esse dignum nomine regis, qui bene regna regeret. Aliusque nomine Buehnico \ in quem 5 tortor feeit miserieordiam, dum ipsum ad mandatum ipsius cum glossa accensa cremare deberet, vix evasit. Quem tamen postea promovit in Pragensem archiepiseopum, sed modicura tempus supervixii Hie, cum civitates Bomani imperii de diversis incommodis 10 sibi eonquererentur, fecit cum eis ligam, quam ^ volgares vocant punt", in qua erant omnes civitates Romani imperii per Ale- manniam neenon archiepiscopus Salczburgensis et civitas Batispona. Dum autem invasores reipublice per huiusmodi ligam sive conspiracionem graviter urgerentur et civitates 15 quodammodo de hoc intumescerent, suspicati sunt prineipes, quod forsitan hoc modo potestas ipsorum postremo posset turbari. Succedentibus igitur sibi invicem malis Tenzeslaus rex civitates iuvare dissimulat, Pilgrinus' archiepiscopus Salcz- burgensis in monasterio Botenhaslach in treugis captivatur, 20 communis gwerra inter civitates Bomani imperii et omnes principes Alemannie concitatur. Budpertus comes palatinus Beni, qui et postea lex ßomanorum, in monte^ opposito eivitati Batispone contra ipsam eastra metatur. Castrum Stauff a dueibus Friderico de Lanczhuet, Stephane de Ingelstat eins- 25 que filio Ludwico, Johanne de Monaco eiusque filio Emesto, Alberto de Strawbing neenon predicto Budperto obsidetur 1388. anno domini 1388.^ Forus ibidem assultu impetitur et obtine- tur, eongregacio prineipum per obsidionem impugnato, sed non .expugnato dicto Castro dissolvitur, preurbium Batispone a 30 Batisponensibus subvertitur, et hoc fuit** dampnum non* repara- bile nostri^ mon&sterii. Erat eciam^ iam in meta, uf mona- sterium*" subverteretur, quod tamen divina clemencia non est * cum A 6. 7. *> veru impos. C. ^ ont., sacre add. C. * quam — punt om. C 6. « punth A 3. puntt A 6. 7. C 1. 2 f Pilgrimus C. 35 ? ex add. C. ^ erat C. ^ irreparabile A 2 3. ^ nostro monaaterio A 3. inonasterü S. Magni ibidem B 2. monasterii S. Magni statt noetri mon. C. * enim C. ™ dictum add. C. » S. Magni add. B2. ^ Johann von Pomiik (Nepomuk)y Generalvikar des Erzbistums Prag, ' Nikolaus Puchnik, erxbiscköfh'cher Official. 40 ■ In seinem Notizbuch clm. 903, Bl. 12 hat Andreas folgende deutsche. Bemerkung: Darnach in dem 88. jar an sand Haimerans tag (Sept, 22.) lagen fünf (vielmehr sieben) fürsten vor Tuemstauff ynd zugen von dann pey der nacht an gewin. Digitized by Google — 113 — factum. Fit denique eodem anno in die S. Briccii a quibusdam iVbr. 13. de militibus principum^ et Batisponensibus in campo ante portam S. Jacobi prope montem dictum Purgerberkch conflictus, ubi postremo a Batisponensibus triumphatur. Post hec communis 5 ilia gwerra per placitaciones sopitur. Ibi notandum, quod hoc** in tempore® ^ dictus der guidein Zengär per impignoracionem 14 milium florenorum tenuit preurbium Batispone et Newnburcb^ secus Danubium. Hie quia in indignacione ^ principum erat, cum cognacione sui 10 nominis iunxit se Batisponensibus. Bum autem per placita- ciones* ventum esset ad concordiam, ipsum preurbium et opidum predictum Newnburch principibus libere resignatur, dicta autem summa florenorum a Batisponensibus*^ ipsi Zengär ^ pro talione fienda principibus solvitur, monasterio autem nostro ® 15 nulla retusio paratur^ Quamvis autem ipsi Zengär multa bona tunc pro civitate gesserint, postea tamen per aliquot annos^ precipuus ex eis dictus Parczenval ' \ qui et auctor extitit victorie predicti conflictus, litem civitati intulit, in* qua mona- sterium nostrum^, quamvis sub dominio Batisponensium tunc 20 non esset, magna dampna sumpsit. Extunc* factum est, ut ciyes cautissimi sint facti in accipiendis litteris ab Omnibus suis stipendiariis. Hie Wenzeslaus^ quia inutilis erat, a Bomano regno deponitur, et Budpertus in locum eins eligitur. Ipse tamen 25 Wenzeslaus, quamdiu vixit, regem Bomanorum se scripsit et regnum Boemie tenuit. Que autem mala adbuc eo regnante in Boemia evenerint, postea propter annum domini in suis locis dicentur. (Theodericus. 34. Sed. an. 2 men. 3.) Anno domini \3S\. 1381. 30 Theodericus über de Abensperg, canonicus Batisponensis, Babenbergensis ecclesie prepositus, per eleccionem Batisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie ab ürbano VI. confirmatur. Hie anno primo sai pontificatus steuraiii a clero accepit et 1382. » principium B 1. ^ in hoc tempore C. « N., klein Übergeschr. 35 Johannes add. Cl. 2 Punkte . . C 2. Johannes im Text C 6. <* aibi add. C. « Ö Magni statt nostro B 2. C. * Parcenval A 6. Partzen- val A 7. Parczenvail B l. Parczifal C 1. 2. Partzifal C 6. b in - sumpsit om, C. ^ S. Magni B 2. ^ Ex quo C. ^ rex add. C. * Hans Zenger. 40 ' Netämrg a D. " Vgl. auch RTA. 2, nr, 7, 8 * Reg. Boic. 10, 238/9; 240/1, ö Vgl. Gemeiner 2, 269. « 1403/4. Qetneiner 2, 359. 362. 45 ' Parxival Zenger. QaeUen und Eroertemngen N. F. L 8 Digitized by Google ~ 114 — i555castrum StawfF redemit. Hie dum circa festum omnium Kov, i. sanctorum tentus infirmitate communicaret, misit pro canonicis pocioribas sue kathedralis ecclesie. Qui non yenerunt. Fostea Nov. 5, ipse in vigilia S. Leonhardi moritur et in ecclesia kathedrali * retro summum altare sepelitur. Castram Stawff alienatur, 5 omnia vasa sive clinodia episcopalis ciirie a suis consangwineis auferuntur, unde exequie eius usque nunc non sunt peracte. (Paulus.) Huic succedit per eleccionem magister Paulus ^ doetor^ decretorum, canonicus Batisponensis et Pataviensis. Hie ante eleccionem suam in*" summo Ratispone fundavit altare 10 1384 S. Jieronimi prope puteum \ Hie circa festum pasche Patayie Ajnil 10, ante confirmacionem diem clausit extremum. 1384, (Johannes I. 35. Sed. an. 26.) Anno domini 1384. Johannes 3 prepositus Frysingensis a capitulo non electus Ratisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie mortuo Theo- 15 deiico Ratisponensi episcopo, dum capitulum in eligendo episcopum^ tardaret, ipse fretus provisione Urbani pape VL fultusque potencia consangwineorum suorum magistro Paulo < electo se opposuit. Quo in brevi defuncto ipse episcopatum obtinuit et ab apostolico confirmatur. Hie rexit potenter et 20 frequenter magnam curiam habuit Hie posuit® primum lapidem in fundamento turris kathedralis ecclesie versus septentrionem construende^. Sub hoc cepit exaecio elericorum in concessione eure animarum. Guius exaccionis causa magna pars fuit quidam tunc temporis in clero famosus, qui, licet magnam pecuniam 25 ipsi Johanni episcopo per hoc acquireret et ipse prepotens eciam litteras securitatis ab^ ipso haberet, fortuna tamen arridente incidit in foveam, quam feeit Nam ab ipso Johanne episcopo captivatur et omnibus bonis suis exaecionatur et hoc iusto quodam occulto ^ dei iudicio, ut, qui alioruin exaccionem 30 invenit, ipse primus gravissime exaccionis pondus portaret Fuit tamen hie plurimum laudabilis propter sollicitudinem fabrice novo kathedralis ecclesie. Ipse est, cuius nomen est 1404, Petrus de^ Reymago * \ Hie Johannes anno domini 1404. syno- dum ordinariam celebravit, tuneque a Syfrido suffraganeo 35 * maiori A3. ^ decret. doct. C. <^ f und. alt. S. J. in Bommo Ratisponensi C. ^ om, 0. ® primum posuit B 2. ' haberet ab ipso C. « om. C. ^ om. A. B. ^ Rymago C. 1 Paulus Kölner, * VO. 12, 17, 40 B Mn uneJielicher Sohn des Eerxogs Stephan von Bayem-h^oiaiadt, * Janner 3, 307. ' Peter ran Remagen. Vgl, Janner 3, 343 ff, und amfährlieh Sehuegraf in VO. 11, 142 ff. Digitized by Google - 115 — episcopo Jerapolitano dedicatum est^ altare summum kathedralis ecclesie, ipsaque dedicacio ad celebrandam in commemoracione Jun» 30, S. Pauli est instituta*. Hie eciam ad celebrandum instituit festum S. Elyzabeth ^. Hie decessit in die S. Marci sepultasquei^C^d 5 in summo ante ^ altare ^ S. Andree. Aprü 25. (1389.207. Bonifacius IX. Sed.an. 16. Benedictos XIEL Hoc seisma continuatur scismati 25.) Bonifacius IX., ante vocatus Perinns®® cardinalis, nacione Neapolitanus, post Ur- banum VL dum in conclayi missam eelebraret eoram cardinali- 10 bus, infra missam suam electus est in papam. In Avinione vero mortao demente antipapa anticardinales anno domini 1394.1^^^. elegerunt secundum antipapam Petrum de Luna diaconum eardinalem appellantes eum Benedictum XIIL, qui vixit usque ad eoncilium Constanciense, in quo depositus est Hie Boni- 15 facius fuit vir iuvenis et inauditas gracias fecit. Hic^ propter seisma principibus se conformavit^ et rotulos ipsorum signavit. Hie anno primo sui pontificatus auctoritate apostolieai55Ä* decrevit, quod eonstitücio Urbani VI. predeeessoris sui de cfelebraeione ' visitacionis S. Marie sorciatur effectum. Ipse enim 20 XJrbanus VI. pro gi*aeia exstinccionis scismatis impetranda pie statuit festum visitaeionis S. Marie cum octavis 6. Non. Julii Juli 2. annis singulis in dei eeclesia cum laudis cantico, leticie iubilo cordisque tripudio per orbem Universum soUempniter eelebrari », superveniente tarnen obitu littere apostolice super premissis 25 confecte minime extiterunt. Hie eciam anno secundo sui poutificatus proxima die ^1391, post Marie Magdalene transtulit S. Birgittam. Fuit autem Jti/t ^.9. S. Birgitta nata de regali semine, uxor Andree comitis Swecie, qua venit Romam et tempore Gregorii XI. regnante Karolo IV. 30 mortua est ibidem et sepulta. Hee in Bastano^, volgariter Watstain * ^, in regno Swecie fundavit monasterium, in quo cepit ordo salvatoris \ quem ipsa instituit quemque ipse Bonifacius IX. confirmavit. » institutata C 1. ^ ^fn. A 6. 7. ^ Petrinus A 6. 7. ^ Hie 35 — signavit om. C. « confirmavit A fj 7. ^ festi add. C. « om. A 1. 2. ^ Batataino A 3. Wastano B 1. C. Vascano B 2. ^ Watstein C. ^ qui dicitur 8. Brigitte statt salvatoris C. ^ ipsa — quemque om. C. « Urkunde VO. 11, 156. • Auf der erwähnten Diöxesansynode ; vgl. Oefele 2, 511. 40 • Vidmeifir Petrus Tamaeelli und Neapolitanus. Wohl Verwechslung mU deni Kardinal Andreas Bontempusy der Perusinus genannt wurde. • Nov, 9, Bullarium Romanum, Bonifacius IX., nr. 1. ' Datum des Todestags {1373). Die Kanonisationsbuüe ist datiert 1391 Okt, 7. {Raynaldus, Ann. eccl 1391, nr. 29/32; Bullarium Romanum, 45 Bonifacius IK,, nr. 7.) • Wadstena (Vastenum) in der Diöcese Linköping in Schweden. 8* Digitized by Google — 116 — Hie inclinatus supplicacionibus dilectoram sibi filioram, nobilium virorum Stephani, Friderici et Johannis fratrum, ducum Bawarie, more pii patris salati animarum fructuose providere volens auctoritate apostolica indulsit, ut anno domini 1392 1392. a dominica 3. quadragesime usque ad octavam S. Jacobi 5 JMa/% i7apostoIi maioris extimc proxime futura inclusive gracia anni - Aug. i.iubilei^ esset in opido Monacensi, volgariter* Munichen *, Pri- singensis diocesis. In quo quidem opido sacramentum corporis Christi miraculose inventum^, pars corone spinee eius capiti imposite ac de ligno sancte crucis et plures venerabilessanctorum ** 10 reliquie diversis, ut tunc dicebatur, coruscancia miraculis sollempnitate maxima conservabantur ®. Hie Bonifacius obiit** Eome* sepultus ad S. Petrum. Huius temporibus media pars civitatis' in Strawbing a Mmine accensa periit Versus*^: 15 1393 M ter centeno dabit I ter nonaquegeno Juni 14. Viti profesto Strawbing perit igne molesto *. Tunc factum est miraculum sub silencio non trans- eundum. Fuit in civitate** eadem civis quidam annosus, quem ' et ego vidi, nomine Jordanus, Vecz* cognominatus '^, et est ibi 20 V in illa diccione Vecz vocaliter proferendum. Hie in domum suam magnam^ prope turrim in medio civitatis" in Strawbing versus austrum tegulis ligneis tectam, dum civitas*^ incendio flagraret, posuit ymaginem S. Petri, quem semper in magna reverencia habuit, dicens: Sancte Petre, ego semper tibi servivi; 25 obsecro, ut domum meam eustodias. Quod si non feceris, tu xinacum domo combureris. Et factum est, dum in illa tota » om, C. *> reliquie sanct. C. ^ conservantur A 6. 7. * Borne obiit C. o et add, B 1. C. ' opidi C. « Versus — molesto om. C. *> opido eodem C. * quem — vidi om. C. ^ cognominatus — pro- 30 ferendum om. C. > om. C. " opidi C. ° opidum C. * Über das Münehener Onadenjahr vgl. die bei Riexler 3, 835 namhaft gemachten Quellen. Nei4e Mitteilungen daxu brachte Simonafeld, Beiträge xiir Bayerischen u. Münchener Geschichte, in d. Sitzungsberichten d. philos.- philol u. hist. Cl. d, k. b. Akad. d. W. 1896, S. 273 ff. Es scheint, als 35 ob der obige Satz aus dem Wortlaut einer päpstlichen Bulle stammt, die bisher nicht bekannt geworden ist, aber ausser den von Simonsfeld a. a. 0. S. 308 f. mitgeteilten, im Münchener k. Reichsarchiv aufbewahrten 2 Buüen Vorhemden gewesen sein muss. ' Jene Reliquien waren 1388 in Andechs gefunden und nach Mimchen 40 gebracht worden. » Vgl. den Vers über die Lübecker Brände 1209 bex,w. 1276l In Viti festo Lubek perit igne molesto; Forschungen 18, 26 u. 36. * Im Chr. b. ülrici. üx ist die Deminutivform von Ulrich, Über einen noch vorhandenen Grabstein der vermutlichen Ehefrau dieses Jordanus 45 UecX' vgl. Sammelblätter xur Qeschiehte d, Stadt Straubing, S,39u. 455. Digitized by Qoo^(^ — 117 — media parte civitatis* propter incendium nichil remaneret, hec sola domus in medio ignis illesa permansit. Anno domini 1395.^ vel citra factum est passagium contra 25P5. paganos, tuncque Johannes dux Burgundie missus^ a rege 5 Francie cum multitudine magna per Bawariam venit contra ipsos paganos. Quem sequebantur multi de nostratibus, inter quos precipuus erat dux Rudpertus filius Rudperti comitis palatini Eeni et ducis Bawarie, qui et postea rex Romanorum. Sed quid multitudo sine iuvamine divine gracie? Nam dux 10 Johannes cum multis captivatur \ ceteri omnes aut submerguntur aut interficiuntur aut fugantur. E quibus dux Bawarie cum magna penuria revertitur, sed statim post^ Amberge moritur et ibidem sepelitur. De captivatis multi decapitantur. Dux vero Burgundie reservatur et paulo post a captivitate solutus 15 in Burgundiam revertitur, ubi multis annis postea dominatur et postremo a telphino oeciditur. Gausam autem intericionis huius magni exercitus Ghristianorum quidam dicebant esse peccatum^ Francorum propter lubricam et inordinatam vitam • ipsorum, cum terras nostras pertransirent Alii dicebant esse 20 animositatem ipsorum, eo quod in acie belli se Ungaris preferebant Alii dicebant esse fugam ipsorum Ungarorum. cum» Sigismundo rege ipsorum. Hie tamen dicitur' dixisse: üngaros in acie belli constituite. Quod si non feceritis, de iuvamine ipsorum certos vos reddere non valeo. Quid autem '^b herum interfuerit, novit ipse^ quem latere nichil potest. Sed et hoc notum est, quod^ sola cruce Christo duce unus fugat milia.* * 'De pulsacione ad *^ Ave Maria in aurora. Bonifacius IX.* episcopus, servus servorum dei, universis 30 Christi fidelibus presentes litteras inspecturis salutem et apostolicam benediccionem. Dum precelsa meritorum insignia, quibus regina celorum, virgo dei genitrix gloriosa, sedibus prelata sidereis quasi Stella matutina prerutUat, devote con- sideracionis indagine perscrutamur, dum eciam intra mentis 35 archana revolvimus, quod ipsa utpote mater misericordie, gracie et pietatis amioa, humani generis consolatrix, pro salute » opidi C. ^ 1396 B. C. vel citra om. B 2. C. ^ miasus — Francie add. am Rafid AI. (a Karolo rege) 5. im Text A2. 3.6.7. B2. om, B 1. C. d om^ A 6. 7. « ipsorum vitam C. « fertur C. « Sequi- 40 tur bulla Bonifacii IX, add, B 2. »» cum B l. * om. B 2. * In der Sehlacht bei NikopoUs (Schiltau) 1396 Sept. 25. « 1397 Jan, 25. * Die folgenden Worfe atis der Seqitem : Landes crucis attollamus, gedr, bei Kehrein, Lat. Sequenxen d. MA. Nr. 60. Digitized by Google -^ 118 — 1400, (1400. 104. Budpertus. Beg. an. 10. Wenzeslaus.) Anno domini 1400. deposito Wenceslao Budpertus comes palatinus Beni et dux Bawarie ab electoribus electus regnare cepit regnavitque annis lO.'*' Hie Bupertus imperialem benediccionem non habuit *. Hie fuit orthodoxus, manswetus, in rebus bellicis 5 strenuus et in defensione oppressorum sollicitus. Huius^ con- siliarii inter ceteros fuere doctores egregii Conradus de Soltaw episcopus Yerdensis, Matheus de Gracovia episcopus Worma- ciensis, Nicolaus Prowin nacione Misnensis et^ülricus nacione Swevus, episcopus Yerdensis, qui propter adherenciam Gregorii 10 pape XII. ab eodem episcopatu removetur et tandem in con- cilio Constanciensi per Eberhardum archiepiscopum ' Salcz- burgensem ad ecclesiam Secconensem in episcopum promovetur. fidelium, qui delictorum onere pregravantur, sedula exoratrix et pervigil ad regem intercedit, dignum, quin pocius debitum 15 arbitramur, ut Christi fideles® ad eiusdem virginis assiduam veneracionem iugemque memoriam quasi quibusdam allectivis muneribus, indulgenciis scilicet et remissionibus, invitemus, ut exinde reddantur divine gracie apciores, hinc est^ quod nos dilectorum fiUorum, nobilium virorum Stephani et Fridrici 20 ducum Bavarie supplicacionilus inclinati de omnipotentis dei 'misericordia et BB. Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi Omnibus vere penitentibus et confessis, qui, duth in singulis ecclesiis secularibus et regularibus patrie Bayarie in aurora seu circa solis ortum campanam pro Ave Maria pulsare 25 contigerit, ad laudem et honorem ipsius B. Marie virginis devote trina saltem vice salutacionem angelicam dixerint, 30 dies de 7dd(?iniunctis eis penitenciis misericorditer relaxamus ^ Datum Aprü 23, Bome apud S. Petrum 9. Kai. Maii pontificatus nostri anno primo. 30 Item' Bonifacius IX."^ canonizavit Thomam Breglin nacione Anglicum ordinis B. Augustini canonicorum regularium^. add. B1.2. * Versus 2: Mille quadringentis Augusto mense öt annis 35 Bawarus electus Bomanorum rex homo rectus. Yenceslaus tamen, quamdiu vixit, regem Bomanomm se scripsit add, am Band AI. B 1. im Tsxt A 5. 7. B 2.; okm die Verse C. » fuit adeptus C. ^ Huius — promovetur om. C. ^ et - pro- movetur am Band AI. om. A2. ^ episcopum A6. 7. « fidelibus B2. 40 ' Hie B 2. « ow. B2. ^ etc. add. B 2. ^ Attsser dieser Äblassbtdle ist eine Bulle, die das Angekisläuten in Bayern anordnet, unter dem gleichen Datum erlassen worden; U^ere ist gedr, MB, 35 a, 163 ff. {ßlschlich unter dem Datum 1391 Aprü 24,). • Vgl, Forschungen 18, 37. 45 Digitized by Qoo^(^ - 119 — Hie ante regnum a volgo vocatus est herczog Chlem. Chlem autem interpretatum sonat pressura. Quod nomen eum quidam dicunt accepisse a patruo suo Budperto, qui dictus est Rufas % eo quod primum pressus paupertate modicum habuit, 5 vel^ ideo, quia, dum esset puer, idem Rupert us vocatus Rufus florenum sibi dederit ; quem dum iocando ab eo repeteret, nou solum dare distulit, sed eciam tarn tenaciter et compresse tenuit, ut hoc agnomen® Chlem tunc sibi imponeret. Alii dicunt eum sie voeatum, eo quod fortiter hostes reipubliee 10 presserit \ Hie anno domini 1401. tempore Bonifaeii pape IX. in 1401 octava S. Augustini venit Ratisponam, ubi cantato responsorio : iSfep^ 4. Salus nostra etc. cum reliquiis a clero et populo honorifice^ suscipitur. Postea eodem itinere cum exercitu suo® intravit 15 Italiam pro imperial! benediccione Rome accipienda, sed impedi- tus per ducem* Mediolanensem, qui civitates Romani imperii occupabat, cum magno detrimento suorum ad propria est revereus. Eodem 3 anno circa finem Februarii in oceidente post 20 occasum solis plus quam per mensem per' plures noctes apparuit Stella, que cometa nuncupatur. Hec, sicut dicit UgwicioS quando. apparet, semper significat mortem vel mutacionem alicuius principis et alieuius patrie destruccionem et semper dirigit radios suos ad illam partem, cui minatur. Quidam 25 tarnen dicunt, quod non est Stella, sed est quedam nubes ignea claritate aceensa, quod magis credimus. Hec ügwicio. Quid autem hie cometa tunc significaverit, nescio. Multa tamen mala post eins apparicionem, sicut in sequentibus narrabitur, evenerunt 30 Eodem' anno magister Petrus presbiter professus mona- sterii in Gastello ordinis S. Benedieti, in Reichenbach constitutus, Boecium de consolacione philosophie transtulit de latino in teutonicum ^. Hie sepultus est in Castello, volgariter zu Chastel. * Buffas A. B. ^ vel — imponeret am Rand AI. om. A2. C. 35 ^ agnomiDe Clem tunc cognominaretur A 3. ^ presserat Bl. « magno C. ' per — noctes om. C ff Eodem — Viti om, C. * Über die Ehrungen Gemeiner 2, 354. * Giovanni Galeaxxo. ■ Vgl. die Oronica quedam, die Andreas in dm. 003, BL 2r2 über- 40 liefert hat {gedr. als Anonymi Bavarl Brerc Chronicon hei Oefde 7, 611 ff.): Eodem anno circa finem Februarii et mense Marcii plus quam per mensem apparuit cometa cum magna cauda, aber x. J. 1402. * Hugwido von Ferrara, Liber dericationum. » Vgl Pß«, Thßs. anecd. 4, XXIV. Digitized by Google — 120 — 1406, 1406 facta est eclipsis^ solis proxima die post festom Juni 16, S. Viti «. 1406 Nov. 11. 1407 tanta fuit constringentis yemis obtnsitas, ut a feste 1407 Feb. 2, MBiüui usque ad festum purificacionis S.* Marie* nulla nii liquesceret. Et circa festum purificacionis cepit esse subita!« excrescencia aquarum, ita quod glacies in spissitadine^ et fortitudine sua per aquas elevabatur, et cum glacies glaciei ib Danubio et Regino fluvils prope nostrum monasterium iungeretor, ambo fluYÜ relicto natural! cursu retro fluere ceperant, sie quod aqua per ianuam sitam versus orientem flueret in nostrum i ambitum ad modum vivi rivuli. Inveniebatur tunc glacies. que secundum spissitudinem ^ habebat longitudinem virilem. 1408, 1 408 ^ adhuc regnante in Boemia Wenceslao ^ rege desolatun est Studium generale ®, quod Karolus IV.* Romanorum ^ imperator pater* dicti Wenceslai regis in Praga erexerat et litteris im-i» perialibus privilegiaverat. Cuius desolacionis causa sie cepit ^ Fuere in eodem studio, sicut dictum^ est superius^ sub Karolo IV. Romanorum imperatore, quatuor naciones, scilicet Bawaronim, Boemorum, Saxonum et Polonorum. Boemi igitur tamquam canes in foribus proprüs audaces per plures annos, ut aliis se i^ possent preferre, opiniones sive vias contra conswetum modam studii Pragensis in arguendo tenebant appellantes illas viani ipsorum, in qua tarnen ipsimet vel^ raro^ vel nunquam cod- cordabant. Hanc yiam magistri ceteri considerantes dicebant eam esse viam verissimam ad heresim, sicut et £Bu;tam est£ Nam Boemi, ut viam sui pestiferi affectus deducerent in effec- tum, heretica dicta Johannis Wiclef suis viis inseruerunt et, ut hec defendere possent, occasionem recedendi ab aliis tribus nacionibus quesiverunt Nam diversis hinc inde actis Boemi a rege Wenceslao in privilegio obtinent, ut sola nacio ipsomm 30 Boemorum equivalere debeat in voce aliis tribus nacionibus. Quod licet Privilegium ipse Wenceslaus ad instanciam alianun trium nacionum postea infringeret, constans tarnen in hoc non ^ om. C. ^ Bpissitadine — secundum om, C. ^ inveniebatur tuDC, que add. C. * rege Venzeslao C. « in Praga hier C. ' om. C 31 « pater — Praga Putreich A 2. 3. 6. 7. B 1. Pütieych A 5. ^ Biacomitum übergesehr. B 1. im Ihoct B 2. i pervenerit B 2. >° qui vocatur A 2. ^ magnus — 40 yitoli om. Ad. ^ sepe A7. om. A6. p om, A6. ^ Ruprecht starb erst am 18. Mai. * Elisabeth. » MB. 18, 281. Oberbayer. Archiv 36, 162. 169; 41, 59. VO. 38, 141 Digitized by Google — 124 — ipse infectus post paacos dies obiit relinqaens iilios tres saper- stites, scilicet Lukinum* de uxore prima, Galiacz**et Barnabo fratres de uxore secunda. Interea Heinricus Imperator moritur et Ludwicus IV. nacione Bavarus in imperio succedit. Qui volens remunerare^ dictos tres pueros pro re gesta a patre 5 ipsorum ipsos dicto de Cribegi ® , teutonice dem von der Reytern * , vicario tunc temporis Eomani iraperii per Lombardiam recom- mittit ®. Ä quo Lukinus, quia senior erat, ad scolas mittitur. Qui statim in magnum philosophum crescens factus est Medio- lanensis archiepiscopus. Hie fratres suos predictos Galiacz et 10 Barnabo ob discendam sapienciam Parisius ad regem Francie misit. Qui postquam creverunt, promoti a dicto Lukino ^ archiepiscopo Mediolanensi, fratre^ ipsorum, apud Ludwicum imperatorem facti sunt ab ipso Ludwico vicecomites. Dicti suntautem^ Vicecomites, ut volunt quidam, quasi* Biscomites *^ , 15 eo quod pater ipsorum vermem Bischon nuncupatum modo predicto interfecit, in ciiius rei Signum numisma monete ipsorum, quam vocant plaphart^ in una parte habet vermem masculum vorantem, vel, ut alii senciunt, dicti sunt Biscomites, eo quod bina dignitate precellere debeant comites. 20 Postquam autem"" facti sunt vicecomites, Lukinus archiepi- scopus, frater ipsorum, datis muneribus ab** ülrico de Augusta cancellario Ludwici imperatoris ipso Ludwico ignorante litteras obtinet, quibus ipsi fratres, Galiacz** scilicet et Bamabo, in vicarios Roraani imperii per Italiam assumi imperantur abiecto 25 dicto de Cribegi vicario ab ipso Ludwico constituto. Sic primum facti vicarii Romani imperii ipsum vicariatum cum iuvamine fratris ipsorum archiepiscopi potenter obtinent. Ad hos missus Urbanus papa V. ante papatum in legacione sedis apostolice coactus est ab eis litteras apostolicas cum buUa come- 30 dere, de quo vide superius in pagina pontificum sub Urbano V. Herum fratrura prior, scilicet Galiacz, moritur relinquens uxorem, filiam comitis Sabaudie, volgariter von p Sophoy, mulierem calli- dam nimis, de qua genuerat filium equivoci nominis nomine Galiacz. Barnabo autem plures filios habuit et filias, e quibus 35 unam ob firmiorera amiciciam desponsavit Galiacz filio fratris sui, dominam vero Tatheani Stephane "^ duci Bavarie in Ingelstat, ex qua genuit Ludwicum, Magdalenam vero*" Priderico duci in Lanczhuet, fratri dicti Stephani, ex qua genuit Heinricum. » Lukynum A2. ^ Galiacum Bl eoim add. A6. « volgariter 40 cuM. A3. d Reittem A 3. 6. 7. « committit A 6. 7. f Lukyno A 2. « fratrem B 1. *» orn. A 7. * o/w A 6. ^ Bischomites A 2. ^ om. A 6. 7. iii om. B 2. ^ de Augusta ab Ulrico! A 2. <> Galacius A 6. Galiacum B 1. p oni. A3. q Sthephano AI. ' autem B2. Digitized by Google — 125 — Hie Barnabo ductus cupiditate regnandi raultis modis cogitavit generum suum Galiacz* opprimere, ut ipse^ solus posset® regnare. Qaod dum* conspiceret fieri non posse**, veneno ipsum variis modis extingwere ® molitur. Fingit namque primum societatem, 5 in qua volt omnes similes caligas deferre. Mittit igitur duas venenatas genero' sno volens, ut se faciat sue societatis parti- cipem. Videns hoc mater ipsius Galiacz, mulier callida nimis, consulit filio, ut huiusmodi calige examinentur, priusquam ipsis * calceetur ^ Quod dum factum fuisset/ indutus hiis statim ^ 10 veneno infectus exspiravit. Deinde eodem modo ipse Barnabo per aliam societatem in tunicis similium specierum ipsum Galiacz generum suum extingwere [cogitavit ^ ], sed frustra, sicut prius per calligas. Considerans igitur Barnabo se hoc modo intentum suum perficere non posse, ephebum, hoc est iuvenem 15 pulcheriimum, nutriri" cum** veneno ab infancia procurat. Quem quodam tempore paschali ipsi Galiacz misit, utpote qui mini- straret in conspectu eins — erat enim® curialis per omnia — , ut vel sie ipse Galiacz ex frequenji aspectu eiusdem iuvenis p infectus moreretur. Mater igitur ipsius Galiacz suspicans, quod 20 per ipsum iuvenem fraus forsan fieri posset, rem examinat ^ hoc modo. Ponit enim nocte quadam' alium iuvenem ad ipsum, qui eadem nocte infectus ab eo inventus est mortuus. Hoc ■ viso mater alloquitur filium dicens : Ecce, vides, quomodö socer tuus subvertere te nitatur'. Si audire me volueris, ista omnia 25 faciliter" in eum retorquebis. Ex consilio igitur matris Galiacz habitum militarem deponit et griseum ad modum beghardi^, quem Italici pjczckker"^ appellant, assumit et die noctuque ineubat' precibus postponens quodammodo omnia terrena. Processu eciam temporis omnes exacciones novas, quas vocant 30 ungelt, in omni comitatu suo toUit atque relaxat dicens has exigere esse contra divinam iusticiam. Paulo post vocat om- nes offensos a se vel a patre suo, quibus omnibus de rebus ininste ablatis dignam facit recompensam. Dum igitur hec fierent per Galiacz, ipse maximum favorem populi meruit 35 utpote vir bonus et timens deum, Barnabo vero socer eins cum filiis suis ipsum per hoc magis abiectum habebat et suos multum gravabat. * Galiacum Bl. ^ om. B2, c posßit A6.7. ^ cum B2. « extigwerc AT. f genere A7. s ipse A6. ^ calcetur A2. 40 ^ quidam add, A3. ^ veneno inf. stat. AB. ^ aM. Fez; das Verhum fehlt in allen Hss. ^ nutriti A 6. B 1. >^ ab infancia cum ven. A3. • ^ antem A 2. p om. A3. Q examinabat B 2. ^ qualem A6. • Hie A 2. * nititur A 3. B 2 « in eum faciliter A 5. ▼ pigardi A 3. ^ pitzokker A 3. pyczokkär B 2. ' incubit A 3. Digitized by Google — 126 — Preterea eciam Bamabo invidens* bono regimini domini Benedicti abbatis monasterii dicti Galafena Leodiensis dyocesis ipsum ad** se venire precepit et querens occasionem ipsum offendendi seriöse ab eo quesivit dicens: Dicito michi, quid iam deus operatur in celo? Ad quod abbas tamquam vir 5 prudens et discretus respondit: Ego non solum dico vobis, qxiid deus iam operatur, nichilominus eciam, quid omnis celestis exercitus. In angustiis igitur positus abbas® compulsus ad loquendiim dixit: Deus iam facit^ scalas ascendencium et decendencium, sicut patet per Universum orbem, ad quas 10 faciendas singulis celestis exercitus certa deputata sunt officia. Fecit autem tibi iam scalam 30 interscalarium, in cuius penultima constitutus iam es posuistique pedem unum super extremam interscalarem. Timeo vero, ue, dum pedem** alterum ' attrahere volueris, per scalam corruas retrorsum. Ad huiusmodi 15 prudentem responsionem Bamabo^ mitigatus ipsum abbatem illesum abire permisit Considerans igitur Galiacz cunctos^ sibi esse favorabiles, 90 quod ipse oppressos, quos potuit, relevaret, Bamabo vero opprimeret, dolum, quem habebat in affectu, deduxit in eflfec- 20 tum. Indult namque se cum suis^ familiaribus armis occultis et venit sub specie piczokker^ quasi ad oracionem in ecclesiam S. Marie sitam in oppido Parlaschin^, quod a Mediolano ad unum miliare teutonicum distat, misitque ad Bamabo socemm suum, qui erat Mediolani, rogans, quatenus ipse cum suis filiis 25 ad eum causa solacii venire diguetur. Quod dum Bamabo faceret, ecce Medisma, qui erat camerarius ipsius Bamabo, in via venit de Parlaschin ™ dicens ipsi Bamabo domino suo : Videte, quid facitis. Ipsum enim Oaliacz secrete armatum consideravi. Quem cum indignacione Bamabo repulit tamquam nitentem 30 discordiam inter se et generum suum Galiacz seminare. Sicque Bamabo non diffidens de bonitate generi sui Galiacz venit ad eum ad predictam ecclesiam S. Marie. Quem mox Galiacz comprehensum captivum duxit in Mediolanum. Quod audiens omnis populus in tribus diebus relicto Barnabo Galiacz sumpsit 35 in dominum. Tunc Galiacz accepto dominio ceteras filias ipsius Bamabo desponsavit tradens Antoniam filiam quartam comiti de Wirtenberg, Johannam comiti Montue, volgariter ze & iniidens A3. ^ veDire ad se A7. « positis ambasi A 7. ^ scalas facit B2. « alterum pedem A3. ' om. A6. 7. c miti- 40 gatus Barn. B 2. ^ cognatos A 3. * om. A 6. 7. ^ pyczokker A 6. 7. pyczokkär B 2. i Parlätschin A 6. Parlaytschin A 7. ■ Par- latschin A 6. 7. Digitized by Google - 127 — Montaw, unde Virgilius poeta, quem vocant* Filius^ derzawbrär", extitit oriundus et ubi est camera imperii, Myzabeth vero ^ Emesto duci Bavarie in Monaco, ex qua genuit Albertum. Hunc Galiacz Venzeslaus rex Komanorum et Bohemie ex vice- 5 comite et officiali Lombardie fecit ducem ipsius Lombardie et comitem Pavie acceptis aureis non obstante tytulo et faroa regia maiestatis. Dum autem ipse Yenzeslaus ob hanc et alias causas depositus esset a regno Bomanorum et Budpertus comes palatinus Beni et dux Bavarie in regem Bomanorum ^ 10 esset electus atque coronatus et pro adipiscenda Corona imperiali Bomam tendendo venisset in Italiam, idem Oaliacz promisit regi Buperto, quod vellet eum sub expensis suis deducere Bomam et reducere, dummodo sibi litteras sui ducatus roboraret Quod dum Budpertus utpote Bomanorum ' 15 rex semper Augustus facere nollet, ipse Galiacz sibi rostitit ac iter eins, quo venire Bomam voluit, impedivit. Sicque coactus ipse Budpertus cum magno detrimento suorum in Alemanniam est reversus ac ad imperialem benediccionem non pervenit^. Aliam quoque'^ hystoriam ^ predictus Franciscus Pütreich ' 20 michi plenius retulit. Que quia respicit dignitatem civitatis ^ nostre^ Batispone et magnanimitas volencium iura antiquorum defendere in ea pensatur, eam hie inserere curavi. Temporibus Karoli IV. Nümbergenses, utpote qui magna negocia tractarent, locum süpremum, qui debebatur Batis- 25 ponensibus, in domo Teutonicorum Venecie" sibi usurpavere ". Animadvertentes*^ hoc Batisponenses concorditer tantam summam aureorum Veneciam miserunt, quod una vice pro promptis aureis tanta mercati sunt, quanta omnes Nümbergenses per^ circulum anni possent pro induciatis, sicut mos est Nüm- 30 bergensibus, Venecie mercari. Hoc^ pensantes consules Venecie Batisponenses in antiquo iure, quo ^ primum locum in domo Teutonicorum ibidem habent, conservavere ■. Processu tarnen * temporis regnante Yenzeslao rege Bomanorum Nürnbergenses iterum ceperunt sibi dictum locum süpremum" usurpare. Fuere 35 * 810 add. A3. *> Virgiliua der zauberer A3. ^ zawberer A 5. 6. zambrar A 7. zawbrar B 1; ^ autem B 2. « atn. B 1. f rex Born. A 6. ff eta, dann rot : Nota de dignitate BatisponenBium, quam habent Venecie B 2. *> autem A 2. * Putreich A 2. 3. 6. 7 B 1. Putreych A 5. ^ noetre civitatis A 5. i om, B 2. ^ Matheum Rantingär Ratis- ponam est portata '. Hec* sicut sepedictus Franciscus adhuc domino largiente superstes michi retulit De dicto autem Matheo Rantingär ^ pie memorie sunt alia digne memorie commendanda. Dum enim* tempore vite sue 25 processio illa sollempnis in feste corporis Christi per civitatem Ratisponam ex nomine non ° ageretur, ipse sollicitus fiiit, ut non obmitteretur, ostendens die illa^, qua agebatur, singularem voltus sui hylaritatem fiores et rosas personaliter spargendo. Post cuius mortem clerus et cives sie convenerunt, ut eadem 30 processio modo dominica proxima post festum corporis Christi'' annuatim ex nomine peragatur \* Dictus eciam Matheus auctor * Et nota: eodem die seu hora anno domini 1433.* secta Taboristarum a confratribus deperiit. add. A2. * om. A 2. ^ Venecias A3. ^ Rantingär A3. B 1 . Bantinger 35 A 6. 7. d Putreich A 2. 3. 6. 7. B 1. Pytreych A 5. « civis A 6. ^ Venecie et consules A 2. « Venecias A3. ^ fautores habentes A 2. * Putreich add, B 2. ^ Batisp. civit. A 6. 7. > tunc ibidem A 2. " o?n. A 5. n pro A 7. o fuissent A 2. p Putreich A 2. 3. 6. 7. B 1. Q om, A. ' de- portata A 6. 7. " Hec — retulit om. B 2. * autem A 5. » non — nomine 40 om. A 6. 7. ^ om, A 5. ^ om. A3. * peragitur alle Ess, ausser A 6. 7. * Näheres über ihn besonders bei Ebner, Ein Regensburger kauf- männisches Hauptbuch aus den Jahren 1383^1407, in VO. 45,131—151. ' • Vielfnehr 1434, Es scheint Schreibfehler vorwutiegen, da es sieh Digitized by Google - 129 — fuit, ut munis exterior fossati per circuitum civitatis Ratispone a porta, que dicitur ad S. Paulum, usque in occidentalem partem civitatis totaliier duceretur^. Item cum quedam platee sive vie in civitate tarn profunde et lutose essent, quod 5 diceretur impossibile* eas pavimentari, ipse auctor extitit, ut fieret pavimentnm K Et hec omnia facta sunt regnante Bud- perto rege Bomanorum, cuius regni anno octavo ipse Matheus i^(^7.' Bantinger obiit sepultus in introitu superioris monasterii. In quo omnis genealogia masculini sexus huius cognominis 10 defecit. Defecerunt eciam^ hiis fere^ temporibus in^ civitate Batis- pona genealogie antique et famose, quorum cognomina sunt subscripta: Zand, Oberhovär, Hallär, Sternnär,* Veslär, Spiczär,** £nikchel ^. Defecerunt eciam genealogie militares, 15 scilicet ® dictorum vom ' Stain *, Erenvelsär omnes* preter dominum prepositum^ Batisponensis ecclesie, virum decrepitum, item Mässenhawsär et^ Haskirchär*, item™ Weygsär".*** (1406.208. Innocencius VII. Sed.an.2. Benedictus XIII. Hoc scisma continuatur scismati 25.) Innocencius YII.,^ ante 20 vocatus Cosmatus^, cardinalis sancte crucis in Jerusalem, * Tollingär, Lewtrünn add. Bl. ** Portnär add. Bl. *** Anno domini 1410. in die divisionis apostolorumi^iO JWii5. maxima strages facta est inter fratres Pruthenos ex parte una 25 et Witoldo et rege Cracovie semichristianis parte ex altera. Ceciderunt namque de Christianis 80 milia fere, in parte vero altera in&niti, tarnen pagänis victoria et campo obtinentibus, quia exercitus eorum alium in decuplo excedebat. add. A6. » esse add. A 6. 7. ^ om. C. fere hiis eciam A3. « plures statt 50 in eciam C. ^ etc. add. A 2. « dominorum add. C. ' de C. ff Hohenvälsär ausgestrichen A 1. Hohenfelsär add, C. ^ omnes — item om. B2. C. ^ oni. A2 ^ am. B2. C. » Harekirchar C. "» et {statt item) Weigsär in domin io ducum Bavarie C. " etc. add. A 7. ^ nacione fuit Bononiensis kür C. 35 teohl nur um die schwere Xiederlage der Taboriten bei Ldpan oder Bühmiseh- Brod handeln kann, die dominica proxima post festum corporis Christi 1434, Mai 30 erfolgte. * Gemeiner 2, 357. Der noch vorhandene Denkstein auf diese That- sache ist abgebildet VO. 7, Taf 5; rgl das. S. 255. 40 » Gemeiner 2, 35S. 3S3. ' Nicht 1408, wie andere Quellen des A^idreas 'Angabe berechnen. Nach dem noch vorhandenen Grabstein starb Rantinger 1407 Juni 19, Vgl VO. 45, 133 u. 136, Änm. 2. ^ Cosmas Migliorati. QnaUen and £roerteningen N. F. 1. 1) Digitized by Google - 130 — nacione fuit Bononiensis K Hie Borne in conclayi ^, dum adhuc cardinalis esset, cum ceteris cardinalibus iuravit ad saucta dei ewangelia corporaliter manu tactis *, quod, si per dei** graciam aliquem ex ipso cetu cardinalium eligi contingeret® in futurum summum pontificem, ille talis sie electus, quantocius commode 5 fieri posset, omni tergiversacione ac dilacione remota eciam usque ad renuneiacionem seu cessionem per eum fiende inclusive,^ si expediens fuerit, totis viribus et posse faciet, quod scisma, quo sancta mater ecclesia diu divisa et lacerata, ad unitatem toti orbi necessariam reducatur. Hie factus papa, 10 sed® brere tempus vivens decessit Rome. (1407. 209. Gregorius XII. Sed. an. 2 vel plus in scis- mate. Benedictus XIII. Hoe scisma continuatur scismati 25.) Gregorius XII.*, ante vocatus Angeius de Corario, nacione Yenetensis, de eetu cardinalium electus Bome, fuit vir senex^ 15 et doctus. Hie eciam * sicut Innocencius VII. iuravit * et vovit sieut et ceteri cardinales, quod, si in papam assumei'etur, pro unione in ecclesia dei reducenda et scismatis^ exstirpacione * renuneiaret papatui et iuri, quod posset^ sibi competere in illo, dum tamen Benedictus pariter renuneiaret vel moreretur, dum- 20 modo tamen cardinales, qui domino Benedicto adheserant, vel- lent sie convenire cum dominis cardinalibus Bome existentibus, quod sequeretur eleccio unius veri et indubitati pastoris et summi pontificis. Factus igitur papa litteras suas premissa continentes misit fere ad omnes principes universitatesque 25 studiorum et quod ea vellent^ inviolabiliter observare". Postea vero, licet ipse dominus Gregorius papa XII. in civitate Sena- rum et Lucana deinde, ubi aliquantulum temporis tenuit sedem suam, quadam collusione sicut et dominus Benedictus papa XIII. nuncupatus in sua obediencia locum, in quo celebrandum erat 30 concilium generale, ita difficultaret, quod omnino convenire 2409i^on possent, cardinales tamen utriusque obediencie anno domini Mirx 25. 1409. 25. die raensis Marcii in civitate Pisana convocant con- » 80 aüe Hs8. *> graciam dei C. ^ subtingeret A 6. 7. * quod add. A. « om, C. ' Dacione Venetus hier C. «f om, C. ^ exdsione 35 et add. A3. ^ et add. A. ^ sibi competere posset C. ^ yolebant C. ™ servare A 6. 7. ^ Er war xu Sulmana geboren^ wurde später Erxbisehof von Bologna und trug als Kardinal den Titel Bononiensis. ' Andreas hat die Wahlkapüidation von 1404, deren Wortlaut er tm 40 Folgenden beniäxt, unten in seiner Aktensammlung (1, 2) überliefert. Daraus abgedruckt bei Soiichon, Die Papstwahlen 137 8— 1417, 1, 280 ff. » Souchon a a. 0. i, 111, Änm. 1. * Im folgenden Text ist die WahlkapüuUUion von 1406 (gedr. Souehon a, a. 0. 1, 285 ff.) teilweise wörtlich beniitxt. 46 Digitized by Google — 131 — cilium generale, que civitas alias per ambos contendentes de papatu ad consummandum pacis et unitatis vinculum faerat electa, nominata ac conveniens reputata. In hoc concilio predictus Gregorius unacum Benedicto deponitur ac soUemp- 5 niter de papatu eicitur tamquam scismatici et antiqui scismatis nutritores et dominus Petrus de Gandia in papam eligitur et Alexander V. appellatur. Huic eleccioni sive concilio illustrissi- mus et Serenissimus princeps Kudpertus rex ßomanorum per ambasiatores suos appellacionem in Pisis in ecclesia predicato- 10 rum interposuit, ex quo novum scisma, sicut in sequentibus patebit, sumpsit inicium \ (1409. 210. Alexander V. Sed. men. 10. di. 8. Gregorius XII. Benedictus XIII. Hoc scisma continuatur scismati 25.) Alexander V., ante vocatus Petrus de Candia, presbiter car- 15 dinalis ordinis fratrum minorum, depositis Gregorio et Benedicto in Pysano concilio in eodem concilio in papam est electus. Horum tarnen uterque, scilicet Gregorius et Benedictus, post deposicionem ipsorum factam in Pysano concilio in obediencia sna papam se nominavit, sicque hoc scisma trium, quorum 20 quilibet se papam nominavit et scripsit, continuatur scismati precedenti, quod cepit tempore Urbani VI. De lioc tarnen scismate plenius et, quomodo per dei graciam finem acceperit, patebit^infra. Hie approbante sacro Pysano concilio ex certis magnis et arduis causis decrevit ad triennium, videlicet anno, 25 quo dicitur 1412., generale concilium ecclesie in civitate seui4i2. loco habili et decenti fore convocandum. Hie eciam constituit celebrari ^ conciUa provincialia per metropolitanos et synodos per eorum suffraganeos secundum formam iuris. Item ordina- Tit et mandavit capitula monachorum nigrorum et canonicorum 30 regularium secundum formam concilii generalis et constituciones felicis recordacionis Honorii III. et Benedict! XII. Hie fuit vir senex et defunctus est in Bononia in die 1410 S. Ploriani ^ et in capitulo monasterii** fratrum minorum ibidem Mai 4. tumulatus. 35 Item^ versus 2: Lucifer et Luna dum deicerentur ab una Mitra papali sub concilio generali, » exordium C. ^ infra patebit A 6. 7. ^ celebrare A 6. 7. d om, C. 40 * So auch das Breve Chronicon ( ikfele 1, 612) x. J. 1410. Daselbst an anderer Stelle (a. a. 0. 611) die Angabe: in invencione sancte crucis (3, Mai). Alexander V. starb in der Nacfä vom 3. xum 4. Mai; Souchon 2. 89. ' Andere Quellen, die diese Verse mit teilen , s. in Forschwigen 18, 35. Sie finden sich auch in Cod. Eichst. 608, *S. 362. 9* Digitized by Google ^ 132 — Quintus Alexander precellens valde magister De Orecia natus est Pysis papa creatus 1409 Post M C quater, tria si post hec repetis* ter, Juni 26. In jo. Pau.i festo, cuius facti memor esto. 1409. (Albertus III. 36. Sed. an. 12.) Anno domini 1409. i Albertus StawSär canonicus suromusque scolasticus eodesie Batisponensis canonice a capitulo electus eidem Batisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie, ut statum eius decuit, füi: vir dignus moribns. Quibusvis enim eeiam mininiis ut frequenter per inclinacionem capitis reverenciam exhibuit !§ Hie moderatam curiam habuit et ecclesie in tempoialibiis multum utilis fuit. Nam castrum Hohenburg in Norico sitnin, quod predecessor eius Johannes alienaverat, a Ludwico doce in ^ Ingelstat habitis multis laboribus ^ tempore concilii Con- stanciensis pro 8 milibus florenorum redemit et episcopatoi i^ adiecit. Divinius^ tarnen actum esset, si de bonis ecclesie secundum posse benefecisset et accipere munera a sublectis, non canonice, obmisisset^ 1419. Item synodum ordinariam anno 10. sui pontificatos sollempniter celebravit, in qua, sicnt alibi ^lacius scripsi, statuta ^ provincialia Eberhardi archiepiscopi Salczburgensis sunt pro- mulgata et institutum est, ut deinceps tempore pulsacionis campane maioris cuiusllbet loci circa horam nonam cuiuslibeC diei Yeneris, preterquam in die parasceves sancta, qua pulsos fit ad tabulas sive ligna*^ pro memoria expiracionis sive mortis S Christi, per diocesim Batisponensem, sicut et per totam provin- ciam Salczburgensem Eberhardus archiepiscopus precepit et mandavit fieri, ut^psalmus: Deus, deus meus, respice in'me, dicatur aut quinquies oracio dominica cum tot salutacionibus angelicis. Hec tamen institucio moribus utencium non ab % Omnibus est firmata. Item ' pro reformacione cleri et religio- sorum diversas litteras per dyocesim suam scripsit, unde et ipse quosdam personaliter visitavit. » repertis B 1. ^ om. Gl. de C 2. 6. ^ Divinius — obmiaisset om. C. <* lingwa A 2. « om. C. ' etc. stait in me B 2. om. C. 35 « Item — anno 11. om. 0. * Die Wahl erfolgte am 26. Juni {SoucJion a. a. 0. 2, 75), dem Tage: Johannes und Paulus. Bei Meibom, Per. germ. SS. 2, 352 tmd Forsdumgen 18, 35 heisst es statt Jo. Pau sinnlos: Lothan in festo etc., bei Leiimix. SS. Brunsv. 2, 1138: in Pauli festo. 40 » Vgl. Janner 3, 359 ff.; VO. 38, 137 ff. » Hieicu Janner 3, 387, Anm. 2. * In seiner ufUen folgenden Sammlung von Aktenstücken der Regens- burger IHöcesansynode von 1419. Digitized by Qoo^(^ - 133 — Item perpendens, quod magister Conradus de Hyldeshaym ^ licenciatus decretorum, presbiter et cappellanus 8. Georgii secas pontem Ratispone, iurista civium, pecuniam, quam a domino acceperat, in sudario ligare, hoc est percepta dona sub 5 ocio lenti corporis abscondere, noUet, ordinavit, ut legeret in iure canonico in aula sua episcopali. Quod et factum est poDtificatus* eins anno 11. 1420. Item pontifieatus sui^ anno ultimo feria 2. post dominicam, i^2i qua® cantatur ^ : Quasi modo **, in ecclesia kathedrali** soUempniter Mär% 31. 10 degradavit' ülricum Grünsledär presbiterum de Vohendräz*^ oriundam et Batispone ab adolescencia educatum propter heresim Hussistarum, quia concilium Gonstanciense impugnabat defendens et dicens Johann em Huss heresiarcham ^ in eodem concilio legitime non fuisse condempnatum, tradiditque^ ipsum 15 pertinacem curie seculari. Qui mox a iudice, cuius quondam pedagogus fuerat, ducitur ad comburendum. De* hoc lacius alibi^ in hoc volamine^ scripsi \ Item anno eodem™, scilicet"^ ultimo sui pontificatus, a'^ quodam decano seculari sue dyocesis aput sedem apostolicam 20 accusatur* et, ut personaliter compareat, citatur. Cui tamen per dominum Heinricum plebanum in Strawbing, doctorem iuris canonici, quem ad curiam Bomanam causa huius negocii misit, ut per procuratorem compareat, obtinetur^ Tuncque gwerra magna fuit in Bayaria, in qua ipse 25 Albertus episcopus principibusP contra *i Lud wicum ducem in ' Ingelstat in adiutorium fuit. Sub hoc turbine ipse tentus infiimitate acceptis ecclesiasticis sacramenüs feria 5. in die Juli 10, Septem fratrum moritur et in capella S. Florini', que est* sita in area kathedralis ecclesie, quam ipse dudum ante episcopatum 30 dotaverat, sepelitur \ * tunc temporis presbiterum et predicatorem per totam Bohemlam asserentem se ex proprio totam veritatem anuncciare, totum vero mundum errare add. A2. » 8ui pontificatus A 6. 7. *> eius A 6. 7. ^ 07n, C. * geniti 35 add. A 7. B 2. « Ratisponensi add. C. ' quendam add. C. « Vohen- draz A 3. 5. 7. Vahendram A 6. Yohendräz B 1. Vohendräs C. ^ que om. A 6. 7. * De — scripsi om A 6. 7. ^ libro C 6. * scripeit A 5. ™ ani. C. «» a — Tuncque om. C. ® obtinere B 1. p Bavarie add. C. q am. B2. ' de C. ■ Floreni B 1. ' sita est C ^ specialiterl 40 A 5. 6. 7. » Janner 3, 372. ' Vohenatraius. ■ Unten in der Husitejichronik. * Die Ursache ist unbekannt; Janner 3, 386. Digitized by Google - 134 - De* scismate in Amberg. Huius temporibus ortum est scisma pessimum per parti- culares eeclesias in Alemannia, qnod accidit hoc modo. Damp- natis in Pysano concilio^ Gregorio XII. et Benedicto XIIL et electo Alexandro V. Rudpertus rex Romanorum ad diversas ä terras et loca litteras scripsit ^ declarans et conquerens, quomodo ipse semper ut fidelis ecclesie advocatus semper® a longis temporibus toto cordis aJBFectu optaverit et optet unionem sancte matris ecclesie, ipsum*^ autem concilium Pysanum non sit legitime celebratum et ex multis causis pro generali concilio i» non tenendum nee unionem sancte matris ecclesie, sed maiorem scissuram induxerit, quapropter ipse, sicut hactenus fuerat in obediencia Gregorii const4inter vellet manere, quousque de ipso Gregorio legitime et canonice esset® decretutu. Interea Alexander papa, cui maior pars christianitatis adherebat, et rex Rudpertus l: infra annum rebus excedunt humanis, et Alexandro pape succedit Johannes XXIIL, Rudperto vero in*^ regno succedit Sigismundus. Mortuo igitiir Rudperto rege filii eius Ludwicus^. Johannes et ceteri constanter in obediencia Gregorii XII. sicat et pater ipsorum perseverant. Unde omnes sub eorum dominio, :S* ut obediant Gregorio pape et non Johanni, potenter compellunt nolentes vero obedire beneficiis privant eadem aliis existentibus voluntatis eorum conferendo. Tunc quidam clericus secalaris nacione Hasso, nomine Hermannus \ tytulo Ebronensis episeopi a Gregorio impetrato venit Ambergam celebrans ibidem et in äS territoriis adiacentibus, que erant sub dominio filiorum predicti Rupert!^ regis, pontificalia. Ex quo episcopo nostro Alberto ceterisque magna fiebant detrimenta. Et duravit hoc scisma usque ad conciliiun Constanciense, de quo postea dicetar. In quo totaliter fuit sopitum. ^ 1409. Item* anno primo^ pontificatus Alberti episeopi Batis- ponensis Conradus Hallär^ prepositus huius loci moritur. Post cuius mortem Conradus Ekkär plebanus in Saler" in prepositum postulatur. Qui resistere nolens divine voluntati factus est prepositus huius ° monasterii, scilicet S. Magni in preurbio 35 * De — Amberg om. A 6 7. ^ om, A3. « oni. C. ^ ipsnm — ecclesie om. Bl. « sit C. ^ regi Roraanorum statt in regno B2. e et add. B2. *» regia Ruperti B2. ^ Item — eternam om, B2. C ^ primo anno A .*). i Hallar A 3. Haller A 5. 6. 7. «" Salar A 3 Soler A 5. " loci scilicet add. A 3. *' * RTA. 0, 479. Deutscher und lateinischer Text unten in des Andreas Aktensa77imlung h 21 und 7, 7. "^ Janner 3, 356, Digitized by Google — 135 — Ratispone, et ipsum monasterium a debitis maximis exoneravit. Quod deiis ipsum tali fine^ concludere* concedat, ut post hanc Yitam possidere mereatur eternam. (1410.211. Johannes XXIIL Sed.an.5. GregoriusXII. 5 Benedictus XIII. Hoc scisma continuatur scismati 26.) ^Jo- hannes XXIII. '^, ante dictns Balthasar de Ghossa, nacione Neapolitanus, cardinalis** tituli S. Eustachii, Alexandre V. vita functo electvis diios contendontes de papatu habuit adversarios, scilicet Gregorium XII. et Benedictum XIII. sie in suis 10 obedienciis nuncupatos. Hie Johannes fuit vir bellicosus, pecunie cupidus et in disponendis negocÜQ callidus. Hie ante papatum, dum esset cardinalis, Bononiam ut® legatus ingressus in dedicionem' accepit et statim, postquam fuit electus, a Bononiensibus quasi interemptus fuit, sed a carnificibus est 15 liberatus^. Hie recuperata Romana urbe de manibus hostium rogatu Romanorum, qui presenciam eius pro conservacione urbis plurimum flagitabant promitteutes ei se daturos gabellam sive daciam, scilicet terciam partem omnium vendibilium, venit Romam. Ubi secundum constituciones Alexandri V., scilicet de 20 concilio ad triennium post concilium Pysanum celebrando *, ipse Johannes generale coucilium in Romana urbe celebrandum convocat. Videos autem, quod in tempore constituto prelati et ceteri, qui huiusmodi concilio generali interesse** debebant, nequaquam in tanto numero convenissent, quantum rerum 25 agendarum pondus et magnitudo requirere videbatur, ipsum concilium prorogat* et requisitus instantissime per litteras Sigismundi electi in regem Romanorum et TJngarie regis illustris, ut non properaret pro concilio celebrando, sed ut supersedere vellet, donec ipse nuncios suos super hoc instructos 30 ad eius presenciam destinaret, ipse Johannes papa de voluntate, consilio et assensu fratrum suorum, Romane ecclesie cardi- nalium, adventum predictorum nunciorum duxit exspectandum. Interea Ladislaus*^ rex Neapolitanus, qui se scribebat regem 12 regnorum et adversarius fortis Johannis pape fuerat, ipsi 35 Johanni pape litteras mittit continentes omnem reverenciam et obedienciam ipsumque Johannem divina* providencia* papam * clandere A 5. ^ De Johanne XXIll. et de Gregorio XII., Benedicto XIII., qui sunt duo scismatici anno domini 1410. rot oUs Ueber- Schrift B2. c nacione Neapolitanus hier C. ^ tituli S. E. card. C. 40 *= ingressus ut legatus C. * dedicacionem A 7. *.' celebrandum alle Hss. ^ preesse A 3. » prorogant A 6. ^ rex Lad. B 2. * om, A 3. ' Er starb 1436 (Cgm. 5666 y S. 2 u. 21) noch xu Lebzeiten Ses Andreas. ' So auch das Breve Ghronicon {Oefele 1, 612). Digitized by Qoo^(^ — 136 — XX III. verum et unicum Roraanum pontificem et in terris Jesu Christi vicarium Petrique apostolonim principis sueces- sorem. Tunc temporis fit vociferacio Romanorum contra Johannem papam propter gabeilam sive daciam rerum vendi- bilium et alia nunciaturque adventus Ladislai* regis Neapolitani 5 in manu valida contra Romanos. Tunc a Romanis auxilium a Johanne papa petitur, quod et eis promittitur, sed et gabella sive dacia, quam^'nos iingelt vocamus, per preconem revocatur. In Signum denique promissi auKilii stipendiarii a Johanne papa in map^na multitudine scribuntur. Romanis igitur non 10 caute provisis Ladislaus rex manu hostili, non tamen magna quibusdam, sicut ° dicitur ®, ipsum foventibus urbem ingreditur. Johannes papa relictis Romanis fuga potitur, urbs depredatiir, et Romani plurimi ad Neapolim captivi ducuntur. Hoc facto brevi tempore elapso Ladislaus rex miserabili moite finem 15 vite fecit. ^Dicitur enim, qiiod, dum puellam quandam impudice amaret, indigne ferentes hoc eins fratres carnales dixerunt matri: Ecce, rex sororem nostram polluit. Accipe ergo hoc unguentum et da sorori nostre et die, iit rege volentfe sibi commisceri secrete locum sexus sui cum illo perungat. Quod 20 mox ut fecerit, ipsa concipiet, vel rex semper® eam adamabit, et sie omnes per eum ditabimur. Quod dum factum ex swasa matris fuisset, mox ipsa infecta moritur, et rex circa genitalia putrefactus moriendo eciam penam sue libidinis accepit. Deinde post Romane urbis miserabilem casum Johannes 25 papa et Sigismundus rex de generali concilio celebrando prehabitis diversis tractatibus simul concordarunt. Per aposto- licas igitur litteras Jobannis pape adiunctis litteris regis Sigis- mundi concilium generale iniciandum prima die mensis Novembris, 1414 qnaxido* numeratur' annus» domini 1414. in civitate Constancia ^ Nov. t Maguntinensis provincie statuitur, pronunciatur et decernitur. Ad^ sacrosanctam synodum huius generalis concilii in spiritu sancto feliciter congregatam, sanctam matrem et univer- salem ecclesiam militantem representantem' ego frater Andreas eiusdem sancte matris ecclesie alumpnus, quantiim in me erat, 35 paratus eram eciam cum onere^ personaliter venire, ob Status tamen mei parvitatem affectum in hoc non deduxi in efFectum. Et licet hoc intervenerit, fervencius tamen domino largiente pro modulo ingenioli mei acta ipsius generalis sinodi, ut in » regis Ladislai A 3. C. ^ teiitonice statt quam nos vocamus A 3. 40 c 07n., Romanis de Sanguineis nunccupatis adä. C. <* In Parusio enim dum per vim quandam puellam statt Dicitur — quandam C. ® eam semper C. ' om. C. « anno C. *» hanc add, C ' om. C. ^ honere C1.2. honore!C6. Digitized by Google — 137 — posterorum noHciam perveniant, scribere curavi et pauca e iniiltis, prout a fide dignis audivi vel ex scriptis collegi, hie meniorie commeüdavi *. Item Johannes papa relut gigas montes transiens de Italia venit in Germaniam celebratunis conciliiira generale in civitate Coiistancia,volgariter^ Chostnicz *^, provincie Maguntine terreque ^ S-weTie*. Ubi dum personaliter in termino decreto, de quo siipra dictum est, consisteret et concilium adhuc exile esset voluit, ut voces habere debeant nisi** cardinales, patriarche, archiepisoopi et episcopi, non tarnen omnes, sed certi, quorum voces requirende sunt in sessione publica seu^ publicis sessionibus et non in particularibus consiliis. In quo ipse Johannes papa non fuit auditus, sed confluentibus singulis membris singularum nacionnm ad capita sue nacionis decretum est, ut synodus ipsa generalis secundum distincciones^ nacionum ad morem stadiorum generalium ordinari deberet '. Sicque primum facte sunt naciones qnatuor, scilicet italica, gallicana) germanica et anglicana, et postremo per eos, qui erant de obediencia Bene- dicti, introducta est nacio quinta, videlicet hyspanica, fuitque in singulis nacionibus ordinatutn, ut nuUa persona fidelis, que audiri requirebat^, exciuderetur ad salubriter tractandam et ordinandum ea, que debitum regimen ecclcsie katholice in fide et moribus respiciebant. Item ad exstirpandum induratum et pestiferum scisma pro unione ecclesie dei tres fuerunt modi oblati, scilicet disceptacio iuris, quis illomm trium contenden- cium yeruB^ papa diel deberet, secundo amicabilis composicio, tercio cessio contendencium de papatu. Et quia primi duo modi pro exstirpacione scismatis et ecclesie dei reintegracione impossibiles fore putabantur, reiecti fuerunt, et tercius, scilicet > via cessionis, tamquam facilior, celerior, sanccior et iustior amplexatus fuit et per singulas naciones approbatus. Item Johannes papa audita deliberacione nacionum sua spontanea Toluntate viam cessionis amplexatus obtulit eam successive in duabus cedulis, que ambe, quia nimis exorbitantes videbantur, 5 sunt reiecte. Unde sibi cedula alia pure concepta est oblata, cuius tenor^ sequitur* et* est talis: Ego Johannes papa XXIII. propter quietem tocius populi christiani profiteor, spondeo et promitto, iuro ac voveo deo et » recommendayi A 6. 7. ^ am. C. « soll C 6., alle übrigen Hss. lO nisi. * seu — seflsionibuB om. A3. • discrecioDes A 6. 7. ' deberent A6. 7. « debcbat C. ^ verus — contendencium o^t; C. » om. B2 et est om. A3. ' Oedr. Hefek 7, 85, Daselbst die älteren Druckstellen. Digitized by VjOOQ IC — 138 — ecclesie et huic sacro coacilio sponte et libere dare pacem ipsi ecclesie per viani mee simplicis cessionis papatus et eani facere et adiraplere cum effectii iuxta dcliberacionem presentis concilii, si et quando Petrus de Lima, Benedictus XIII. et Aügelus de* Corario, Gregorius XI L in suis obedienciis nuncupati^ 5 papatui, quem pretendunt, per se vel procuratores suos legi- times similiter cedant et eciam in quocunque casu cessionis vel decessus aut alio, in quo per meam cessionem poterit dari unio ecclesie dei ad exstirpacionem presentis scismatis. Hanc cedulam Johannes papa gratanter et devote sus- lo cipiens legit eam in sessione publica habita die 3.^ mensis 7-^/0 Marcii anno domini 1415. realiter et cum efFectu digitis in Marx 3. pectus suum iunctis et capite inclinato versus aram. Quibus peractis tenorem dicte cedule eciam cum bulla sua roboravit Post quorum omnium expedicionem et gesta supradicta in 15 quantam leticiam et gaudium corda fidelium suscitata fuerint, Mäf^ 21. dicant, qui viderunt. Sed paulo post, scilicet 21.^ die mensis Marcii, in qua fuit festum S. Benedicti abbatis, gaudium et leticia in tristiciam et merorem fuerunt conversa, eo quod dictus dominus noster^ apostolicus eodem die nocte surgente et sole ad 20 occasura vergente — nescitur, quo ® spiritu ductus — f urtive mutato habitu de Constancia ac concilio Constanciensi clamdestine aufugit, populum sibi fideliter commissum et supradictum concilium miserabiliter erroneum dimisit cum quodam ductore **, scilicet Friderico duce Austrie, oppidum Schaffhusen intrando. 25 Quanta tunc lamentacio zelatorum iidei catbolice fuerit, nimis longum esset perorare. Et quamquam multi Ttalici sui o£B- ciarii ipsum sequerentur ad locum predictum, tamen generale concilium per huiusmodi fugitivum recessum se minime recog- novit dissolutum. Item Johannes papa post recessum suum 30 a concilio® litteras suas in orbem terrarum ad reges et principes misit adiuncta cedula continentem' articulos 17 fuco illitos, quibus ipse Jobannes causam sui recessus nitebatur colorare, sed tamen frustra. Nam concilium ex opposito litteras in Universum mundum misit, quibus omnis dolus intentus frustra- 35 batur. Et factum est domino excelso, qui alta a longe cognoscit, largiente, ut ipse Johannes papa per Sigismundum regem • o?w. A1.2. 5. B 1. b om, C. « q^o ductus spiritu C. ^ tyranDO statt ductore Rcilicet C. In A\. sfatid tyranno, tüurde aber auS' radierty dafür steht am Band: ductore scilicet. auctorc! B 1. « predicto 40 add. C. ' so alle IIss., nur A 3. continente. ^ Vielmehr am 2. Marx; He feie 7, 86. ' Die Flucht erfolgte am Abend des 20. Marx. Digitized by Google - 139 — fidelibus adiuvantibus et presertim Ludwico duce Bavarie in * Ingelstat ad concilium^ reduceretur et in Gotlyeb^^ Castro prope Constanciam in custodia tuta ad standum determinacioni concilii servaretur. 5 Item Johannes papa premissis diversis requisicionibus secundam determinacionem concilii dum acquiescere nollet, ab administracione papatus suspenditur et propositis contra eiim 54 articulis postremo per sentenciam difißnitivam a papatu deponitur, universique Christicole ab eins obediencia absol- 10 vuntur, traditurque vigore dicte sentencie in manus Sigis- mondi regia Bomanorum, universalis ecclesie advocati, ad standum et morandum in aliquo loco bono et honesto, quamdiu sacro generali concilio pro bono unionis ecclesie videbitur. Qui Sigismundus statim eum Ludwico comiti palatino Reni, 15 qui erat de obediencia Oregorii XII., recommittit. A quo ductus in castrum Beni Monhaym ^ ^ nuncupatum * honeste ab eo, sicut diffinitum erat, tractatur. De cuius solucione postea sub MartinoV. patebit. Item versus^ de Johanne' XXIII. post eieccionem eius de 20 papatu : Qui modo summus eram gaudens de nomine presul, Tristis et abiectus nunc mea fata gemo. Excelsus soUo nuper versabar in alto, Cunctaque gens pedibos oscula prona dabat. 35 "Sxmo ego penarum fundo devolvor in imo, Et Yoltum informem quemque videre piget Omnibus e terris aurum michi sponte ferebant, Sed nee gaza iuvat nee quis amicus adest. Sic varians fortuna vices adversa secundis 30 Subdit et ambiguo numine ludit atrox. Gedat in exemplum cunctis, quos gloria tollit; Yertice in summo mox ego papa cado. Item Johannes' post sue deposicionis sentenciam, cui acquievit, expresse consensit' spontaneam papatui cessionem 35 dictamque sue deposicionis sentenciam per instrumentum » de C. * vi add. C. ^ castro Gotlieb C. Gotlyb A 3. Gotlieb A 6. 7. B 2. ^ Monhaim A 2. 6. 7. Manheim A 5. Monheim C. ® nuncu- pato A. (ausser A 3.) B. ' papa add, C. 'in add. C. ^ Qottlieben tcesÜich von Gonsianx. 40 * Manrifieim. ' Ohne Vers 9 und 10 auch bei Engelhusius ed. Mader S. 296, daraus v. d. Hardt 4, 298. Ohne Vers 11 und 12 aiich bei Liidewig-Finster- waldf Qermania prineeps : Das Buch vom ganx^n PfcUxiscken Hause S. 807, daraus Mannheimer Geschichtsblätter 1 (1900), 20 (vgl. das. 42). Gan% in 45 ZeUschr, f. kath. Theologie 22, 403, Auch in der Baseler Hs, A. U. 34, Bl. 318. Digitized by Google - 140 — firmavit et iuri, si* quid haberet in papatu, renunciavit. Iteni Gregorius XII. sie in sua obediencia minciipatus per procoTd- torem suum legitimum omni iiiri, quod pretendebat in papatu, et ipsi^ papatui sponte cessit. Hie Gregorius ante paucos di^ eleecionis unici pastoris eeclesie, scilicet Martini V., Arinmii Id : provineia Bomandiole decessit. Item per deposicionem canonicam*' Johannis XXIIL et cessionem Gregorii XII. sie in eorum obedienciis iiuiicupati& iste due obediencie in unam, seilicet obedienciam Constan- eiensis concilii, sunt reducte. Item reduetis duabus obediendis n in unam, sicut supra dictum est, restabat adhuc obediendi Benedicti XIII. Qui Benedictus spretis salutaribus monitis el requisieionibus et preeipue regis Bomanorum Sigismundi et orthodoxi regis Ferdinandi Arragonie, sub cuius dominio erat ad quem** Sigismundus rex cum ceteris oratoribus oondlüB Constanciensis per longa laboriosaque itinera venit invenitque eum in egritüdine gravissima morti proximum. Qai tarnen Ferdnandus rex eontra valitudinem* medioorumque consilia, m ipse tanto dei et eeclesie negoeio non deesset, se mari com magno vite perieulo committere non expavit, ut et ipseS personaliter unacum rege Sigismundo ipsum Benedictom in Perpiniano requireret, ut, seeundum quod promiserat et infa- men to firmaverat, per suam cessionem de papatu paeem eecle- sie daret. Dum ipse Benedictus a faeie regum a Perpiniano ' fugeret eosque audire reeusaret, obediencia sibi a predicto rege ä Ferdnando ceterisque regibus et principibus subtralütur et coneilio Constanciensi, quod erat de duabus obedienciis, ut predictum est, unitur. Ipse aotem Benedictus citatur et non comparens canonice dampnatur et de. papatu eicitur. Item ipsum coneilium Constanciense sepedietas tres obediencias, 31 scilicet quondam Johannis XXIIL, Gregorii XII., Benedicti Xm., indifferenter approbat et, queeunque per ipsos tres iam dictos ante eieccionem sive cessionem, ut prefertur, de papatu alias canonice seu raeionabiliter sunt acta, ad habundantem cautelaoi habilitat et eum eis, quantum oportunum fuerit, dispensat 33 Item reduetis tribus obedienciis in unam, ut premissum est*, (lecretura est a coneilio, ut ad eieccionem futuri summi ponti- ficis ad cetum cardinalium, qui numero erant 23, de nacionibus, que numero erant 5, seilicet italiea, gallieana, germanica, anglicana et hyspaniea, iungerentur viri doeti experti et a ^ ^ quod Bibi in papatu competebat statt si — papatu C. ^ om. B 2. ^ ani. C ^ Femandum ipse add C. • « valetudinem B 1. 'non add. A 5. Perpinia nö so! A 7. « om. A. Digitized by Google - 141 — nacionibus electi numero 30, hoc est de qualibet nacione numero* 6, qui unacum cardinalibus haberent auctoritatem tocins concilii eligendi papam. Habuit autem quilibet illorom assumere sibi** duos, quoscunque voluisset, pro ministris in 5 conclavi. Hii igitur*" ingressi conclave cum ministris 8. die i^i 7 Novembris, postquam** ingressi fuerunt, cum concilium** lamNov. 8. annis tribus continuis durasset, in die S. Martini episcopi iViw. 11. Turonensis' Oddonem de Golumpna dyaconum cardinalem in papam concorditer elegerunt, unde et ipse Maitinus mutato 10 nomine Yoluit appellari. Post cuius eleccionem* concilium ipsum' usque in^ 22. diem mensis Aprilis, quando numeraturi^/^ annus domini 1418., durat' et tunc auctoritate Martini pape^j^r. 22, absolvitur, omnibnsque et singulis in eo existentibus ad propria remeandi ipso approbante concilio licencia impartitur. Hec 15 sacrosancta synodus generalis Constanciensis concilii licet non audiatur quota sit in ordine ad sinodos generales precedentes, imitando tarnen eos, qui hanc synodum Pysano generali con- cilio, in quo electus est Alexander huius* nominis^ Y. continuant, in respectu ad generale Lugdunense concilium sub Gregorio X. 20 celebratum et decimum superius computatum poterit hec sancta Constanciensis synodus salvu correccione sapientum undecima universalis computari. In hac synodo tanta fuit multitudo gloriosorum principum, prelatorum suorumque ora- torum, magistrorum, doctorum, universitatum, ambasiatorum et 25 procuratorum, cuius similem^ neque homo meminit ac scripta commemorant fere unquam retroactis temporibus causa concilii convenisse. Ibi affuerunt eciam Greci. In hoc concilio con- dempnati et reprobati sunt 45 principales articuli perversi dogmatis Johannis Wygkleff et alii eciam ^ 260 de eins Ubellis 30 excerpti. Et quia idem Johannes Wygkleflf notorius fuit hereticus ac pertinax in heresi decessit anathematizatus, con- dempnando ipsum pariter et suam memoriam decretum et ordinatum est corpus eins et ossa, si ab aliis fidelibus°^ corporibus discemi possint, exhumari et procul ab ecclesiastica 35 sepultura iactari secundum canonicas et legitimas sancciones. * octavo die cum magno decore et gaudio mitra papali docoratur \ duratque expost add. C. » VI numero C. *> om, A. ^ 8. die mensis Novembris hier C. * pofltqnam — fuerunt om. C. ^ iam concilium C. ' Turonensis 40 episcopi C. ff om. C. *» ad A 5. 6. 7. C. » om. C. ^ numerum add. C. » 260 eciam C. ^ et add. B 1. corporibus fidel. C. ^ Geschah vielmehr am 21. November. Digitized by VjOOQ IC — 142 — Hie asscnüt: Si episcopus vel sacerdos est in peccato mortai non ordinat, non conficit nee* conseerat nee** baptizaL Itea populäres possuDt ad suum arbitrium dominos delinqaentfö eomgere. Item oracio presciti nulli valet. Item universitatesw studia, eollegia, graduaciones et magisteria in eisdem snst^ vana gentilitas et vana gentilitate introducta et tantum prosuc: eeeesie sicut dyabolus. Item deus debet obedire dyab€«lj. Item iuramenta illieita sunt, que fiunt ad roborandum huxnanr^ traetatus et eommereia eivilia. Item omues religiones in- difPerenter introduete sunt a dyabolo. Hee de eins pestiferisl« articulis hie dieta sufficiant, ut° per eeteros bumanus animos hie legende non* poUuatur. Fuit autem dietus Johannes Wigkleff temporibus KarolilT. Romanorum imperatoris® in Anglia magister uniTersitatis Oxoniensis et' presbiter plebanus euiusdam parrochie* Can-ü tuariensis diocesis et'^, sieut quidam mihi rettulit, natns in Anglia ex patre Judeo, matre vero Christiana et vidua, que mortuo marito depauperata de Franeia venit in Angliam. Ab ' illo Wigkleff eins sequaees dicti sunt Wigkleffiste \ Ad hoe eeiam eoneilium Johannes Huss in bona custodia 9 deductus et presente Sigismundo rege Romanorum tamquam hereticus iudicatus et eondempnatus curie seeulari traditos igne comburitur perpetuo igne ai*surus proiectis pulveribus eins in laeum, ut reliquie non remanerent super terram.* Hie Johannes Huss post eondempnacionem Johannis Wigklef etJ artieulorum librorumque eius, quos dyalogum et trialoguni appellavit, publiee resistit et in multitudine cleri et populi Johannem Wigklef in predieacionibus virum katholicum et doetorem ewangelieum in favorem eius doctrine asseruit Hie* eeiam asseruit: ünica est sancta universalis ecclesia, que 3 est predestinatorum tantum. Item Petrus non est nee fiiit eaput ecclesie sancte katholiee**. Item eondempnacio 45 artieulorum Johannis Wichleff per doctores faeta est irraciona- bilis et iniqua, et male facta est eausa per eos all^^ata. videlieet quod nullus ex eis est katholieus, sed quilibetS * Waeh, qui mala exempla probet mundo ! add. A 2. ** sed Christus et Sisehka frater monoculus et capitaneus add. A 2. » non A 2. 6. 7. ^ neque C. c ne A 3. *^ otn. A ausser A 7 ® necnon regia Bohemie sereDiBsimi add. A 2. ' presbiter et C. * eccleae C. 4 h et - rettulit aw. C. * Ab — Wigkleffiste om. C. ^ Hier tn B2. der Abschnitt: Item cum anno domini 1422 . . ., der in B 1 unmittelbar vor der Fortsetzung der Chronik steht. ^ Hie — asseruit om. A 6. 7. Digitized by Qoo^(^ — 143 — eorum aut est heretieus aut erroneus aut scandalosus. Item nuUuB est dominus civilis, uullus est prelatus, nulius est*^ epi- scopus, dum est in mortali peccato. Item fecit librum, quem intitulavit de ecclesia, in quo et in aliis suis opusculis 26 5 principales articulos sui erroris posuit, ex quibus paucos in reprobacionem sue perverse doctrine bic inserui ^. Fuit autem dictus Jobannes Huss dampnate memorie nacione® Bobemus, piesbiter, baccalarius in tbeologia universitatis Fragensis, oriundus de villa nomine Huss, a qua et Huss est 10 vocatus. Huss autem interpretatum latine sonat auca*. Ab illo Jobanne Huss Hussiste heretici sunt vocati. Igitur dampnato Jobanne Huss magister Jeronimus, laicus, nadone Bobemus, dictus de Praga, magister in artibus, de quo dictum est supra^ sub fiuperto rege^ Bomanorum, qui scripta 15 Johannis Wygkleff tulerat Jobanni Huss de Anglia in Bobemiam, fictis quibusdam falsis litteris in defensionem sui erroris de Constancia ® equitans venit usque'in Bavariam volens intrare Bobemiam**. Qui casualiter a iudice ducis Jobannis filii ' quondam Buperti regis Komanorum dicto Teynstorfär^ iuxta 20 oppidum Hirsaw tentus ab ipso Jobanne duce per sollempnes oratores adiunctis litteris subtilis dictaminis concilio Constan- ciensi presentatur, ubi similem penam sui complicis, scilicet Jobannis Huss, accepit. Idem tamen Jeronimus in uno arti- cttlOy scilicet de sacramento altaris et transsubstanciacione 25 panis in corpus Cbristi, professus est se teuere et credere, quod ecclesia credit^ et tenet, dicens se plus credere^ Augustino et ceteris ecclesie doctoribus quam Wigkleff et Huss. * vel terra, de qua Job iustus natus est. add. A2. ** ne per concilium pro errorum etexcessuum suorum quali- 30 täte uti magister suus Jobannes Huss igni traderetur comburen- dus. Quas tamen condignas penas deo disponente nequaquam evadere potuit Casualiter enim cum apud opidum Hyrsaw non per vias conswetas et rectas, sed solum per devia equitando ambularet, a quodam iudice eiusdem opidi Teynstorffär nun- 35 cupato ex improviso in inviis videtur, qui motus ex eo, quod indirectas semitas tamquam profugus quesivit, ipsum Jeroni- mum bereticum pro patrie proditore captivavit. Et in captivi- täte a quibusdam visus agnoscitur et Jobanni Bavarie duci presentatur, a quo statt Qui — ipso C. 40 * om. A 6. 7. ^ iDserere curavi C. ^ Boemus naciooe C. ^ BomaDorum rege C. ^ occulte add. C. < om, A 6. 7. s filio A. B 1. ^ Teyostarffer A 6. 7. ^ tenet et credit A 3 7. C. ^ beato add. C. Ä 121. Digitized by Qoo^(^ — 144 — Facta igitur unione amputatisque capiübns heresiarcharuni predictoram in concilio Constanciensi, dum ecclesia exultans aliquantulumque respirans pace frui speraret, iactura, proch dolor, gravis est exorta. Nam sicut per Machmet pagani, ita et per Huss Bohemi sunt decepti dicentes et pertinaciter 5 defendentes ipsum Johannem Huss* fuisse virum iustum et* iniuste condempnatum esse ^ , sanctum ** , respuentes omnes sanctos, quos tenet ecclesia katholica**. Versus ^i Machmet paganos a fide fecit prophanos, Talmuet Judeos, sed Huss decepit Bohemos. 10 Non prophetarum presagiis, sed poetarum Fabulis iam credunt, omnes a iide recedunt. Salva nos, Christo, rex regum tu benedicte, Quos redemisti sangwine de nece tristi. (1410. 105. Sigismundus. Reg. . . Jodocus. Venzeslaus.) 15 1410. Anno domini*^ 1410. Ruperte rege Romanorum vita functo vivente adhuc Wenczeslao rege Romanorum, qui et depositus rex* Romanorum quique, quamdiu vixit, regem Romanorum se scripsit, ^electores duo, scilicet archiepiscopi Moguntinensis et Goloniensis, secrete quodammodo Sigismundum regem 20 TJngarie, fratrem iam dicti Wenczeslai, ad suscipiendum regnum ' Romanorum per intemuncia invitarunt. Qui Sigismundus in Castro Ungarie Vicegradu^, volgariter Flinten bürg dicto, talia nuncia gratanter suscipiens remuneracionem tarnen iam duorum dictorum electoruro, quam petebant, relinquens in suspenso, eo 25 quod noUet celsitudinem tante digaitatis simoniace intrare. Obstabat eciam inter cetera, quod nolebat facere molestiam dicto fratri suo Wenczeslao dicens, quamvis esset per principes Reni depositus, tarnen, quia frater suus esset, utriusque eadem esset fama et infamia. Fit interea ipsi eciam difficultas propter 30 ceteros electores et presertim archiepiscopum Treverensem et comitem palatiuum Reni, qui vota sua in alium possent * cum suis articulis add. A2. ** preter apostolos add, A2. » sanctum et add. C. ^ om. C. ^ salvatoris add. B 2. ^ fuerat add.B2. 35 * Vgl Forschungen 18, 36. \ * Den folgenden Bericht des Andreas über die Wahl Sigmunds { würdigte eingehend Adolf Kaufmann, Die Wahl König Sigmunds von Ungarn \ xum römiscfien Könige, in Mitteilungen d. Vereins f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen 17, 40 ff. {Auch Diss. Ööttingen 1879,) Vgl. auch BfA. 7,.V, 4^^ Finke, König Sigmunds reichsstädtische Politik von 1410—^1418, Quidde, König Sigmund u. d. Deutsche Reich von 1410—1419, S. 19 ff. u. Schwerdfeger, Papst Johann XXÜI. u. d. Wahl Sigismunds 1410. * Wissegrad, Blindenburg. Digitized by Qoo^(^ ^ l45 -^ dirigere. Quapropter si ipse publice pro regno videretui? laborare, eo non obtento pro huiusmodi aspiracione cunctis hec audientibus ridiculum taceret* se ipsum. Fit eciam diffi- caltas propter Jodocum marchionem Moravie, qui eciam tenebat 5 marchionatam Branburgensem, patruum^ dicti Sigismundi, ne forte ipse® eligeretur vel vota sua in alium dirigeret. Ad quod rex Sigismundus : Quamvis ipse Jodocus patruus meus teneat iam dictum marchionatum Branburgensem, tarnen, dum eundem marchionatum hereditario iure possiderem, ipsum dicto * Jodoco 10 patruo meo subieci salvo michi iure electoris Romani imperii, sicque sumns confederati, quod michi promisit, ut, si simul aliquando electi fuerimus in Bomanorum regem, ipse michi Telit cedere et me non impedire michique assistere. Dum hec agerentur, memorati duo electores, qui secrete Sigismundum 15 ad regnum inntarant, hoc idem apud memoratum Jodocum marchionem faciebant. Qui auditis eorum postulacionibus annuit eisdem. Igitur dum electores, preter ducem Saxonie, qui non assenserat deposicioni regis Wenczeslal, in Frankfordia convenissent, bis memorati electores, scilicet Maguntinensis et 20 Goloniensis, in ecdesia Frankfordensi dictum Jodocum in Boma- norum regem elegerunt clausisque foribus ecclesie ab archi- episcopo Maguntinensi, eo quod decanus sit ipse electorum ipsaque ecclesia sue diocesis, ceteri electores non potuerunt ® intrare. Quapropter ^ ipsi, scilicet archiepiscopus Treverensis et 25 Ludowicus comes palatinus, fiUus quondam Buperti regis Bomanorum, in cimiterio eiusdem ecclesie sepedictum Sigis- mundum* in Bomanorum regem elegerunt. Ex' quo cepit istud commune volgi proverbium: In Frankenfurt hinderm chor 30 Habent geweit ein^ kunig ein chind und ein tor. Puerum dicebant comitem palatinum propter iuventutem, stultum vero archiepiscopum Treverensem propter senectutem. Affuit ibidem tunc ex parte regis Sigismundi Fridericus burgravius Nümbergensis. Qui videns rem sie variatam 35 ülricum Meylär^ baccalarium decretorum Constanciensis diocesis, qui fuerat nuncius inter sepememoratos duos electores * Bohemum add. A2. * facere B2. ^ patruum — Branburgensem om. B 1. ^ om. B2. * dictum A 1. 2. 5. « poterant ß 2. ' Ex — senectutem am Rand B 1. 40 f aynen A 6. * Die Wahl Sigmunds erfolgte am 20. Sept,, die Josts erst am 1. Okt. » RTÄ. 7, 12. Quellen und Eroerterungen N. F. I. 10 Digitized by LjOOQ IC — 146 — et Sigismundam, seriosius convenit, eo quod ipsi duo eleotoree dicerent, aUter, quam habnisset in mandatis, apad Sigismandum regem perorasset Qoi viriliter pro se respondeDS in publica convencione principum per litteras, quas habuit a iam dictis electoribuB, contra ipsos testimonium perhibuit veritatis. 5 Igitur Jodocus sie electus . assensit eleccioni de se facte dixitque se habere vocem marchionis Branburgensis in elec- cione regis Bomanorum sepeque dictum Sigismundum sibi promisisse, quod, si simul quandoque in Bomanorum regem fuerint electi, ipse sibi yellet cedere eumque non impedire. 10 Hec animadvertens Sigismundus dissimulavit Jodocus vero ad obsidionem Erankfordie secundum morem electi in Boma- norum regem se preparavit Dum hec fierent, Jodocus ipse moritur* ^et in Brunna civitate Moravie sub regaK sceptro tumulatur. 15 Post hec electores iterum in Frankfordia conveniunt et concorditer omnes memoratum Sigismuudum in regem Boma- norum elegerunt ^ apposita hac condicione, quod ab illa con- cordi eleccione et non a prima regem se scribere deberet Quod ipse sie quidem promisit, sed tamen ratum non tenuit 20 Assensit eciam eidem eleccioni Sigismundi sepememoratus Wenczeslaus rex Bohemorum. Qui dum conveniretur, quare ipse per assensum huiusmodi vellet facere scisma in regno Bomanorum, respondit, quod nequaquam faceret scisma, quia ipse, quamdiu viveret, et nuUus alius rex esset Bomanorum, 25 eleccioni autem fratris sui se Tivente assentiret, quemadmodum pater ipsorum Earolus Imperator adhuc vivens se ^ regem Boma- norum fieri ordinasset. De hiis tribus regibus, scüicet Sigis- mundo, Jodoco et Wenczeslao, habentur versus®: Adorant* Christum tres reges iam Bomanorum, 30 Non sunt Tharsenses nee Arabes nee Sabinenses. * Anno domini 1410. defuncto Buperto rege Bomanorum, vivente adhuc Venczeslao rege Bohemie, qui se scribebat regem Bomanorum, electores in IVankfordia convenientes in duo se diviserunt. Una pars, scüicet arcbiepiscopi Maguntinensis et 35 Coloniensis, elegit Jodocum marchionem Branburgensem ® et *^ Moravie, alia pars elegit Sigismundum regem ÜDgarie, patruum iam dicti Jodoci. Qui Sigismundus rex Ungarie fuit frater * moricufll A 2. ^ om. A 6. 7. « om, C. * 1411 Jan. 18. 40 » 1411 Juli 21. ' Auch gedr. Forschungen 18, 21, Digitized by Qoo^(^ — 147 — Igitur Jodoco in brevi sine heredibus defancto et peractis exequiis sub sceptro regali ^ in Brunna civitate Moravie sepulto Sigismundus rex üngarie regnum obtinet, et quamdiu regnabit, novit hie, qui terminum vite hominis constituit. 5 Hie Sigismundus a Johanne papa XX III. et a Gr<^gorio XII. sie in eorum obedieneiis nuneupatis simulque presidentibus in regem Komanorum eonfirmatur 2. Hie expertus plurium lingwa- rum fuit Item cum Venecianis* grandem gwerram habuit. Item hie Sigismundus, dum Johannes papa, seeundum quod 10 decretum erat in Pysano coneilio, cui Alexander Y. presederat, de eonvocando generali eoncilio cogitaret, nuncios suos ad eum destinavit requirentes eum, ut de tempore locoque celebrandi eon- cilii suis votis se conformaret ^. Ad quem ipse Johannes papa car- dinales suos misit, qui sine omni exeepeione a(*quieseerent eius 15 Yoluntati. Quo facto auctoritate Johannis pape et Sigismundi regis Bomanorum eoncilium generale eelebrandum iniciandumque die 1414 prima mensis Novembris anno domini 1414. in civitate Con-iVor. 1. stancia Maguntine provineie statuitur et pronunciatur. Ad quod Johannes papa tempestive eum auxilio Friderici dueis 20 Austrie personaliter venit et adventum regis® Sigismundi per duos menses exspeetavit. Qui postquam venit, ad Aquisgrani se transtulit et ibidem cum uxore sua nomine Barbara filia* comitis^ de Cyli ®, 8. die' Novembris coronam regni RomaniA'bi?. 8, accepit Deinde ad eoncilium rediit^ in quo multa digna 25 memoria feeit Item Johannem papam, qui nocturnis tempo- ribus et clamdestine in habitu dissimulato et indeeenti eum favore Friderici dueis Austrie a eoncilio reeessit, ipse Sigis- mundus domino largiente iidelibus adiuvantibus ad eoncilium Venzeslai regis Bohemie filiusque Karoli IV. Romanorum 30 imperatoris. De hiis tribus regibus haben tur vei-sus: Adorant etc 80 den Anfang des Abschnittes kürzend C. Neben dem er- wetterten S. 697 beginnenden Text, mit der Randbemerkung Seh. 112 {tcofd Bchedala ad fol. 112, also von einem Zettel bei Blatt 112 der Vorlage ab- ges^rieben) und der Bemerkung: De quo vide autea p. 697 nach dem 35 Abschnitte über Johann XXIII. S. 732 eingefügt B 1. * domini Hermann! add, C. * Venetis C. *» confirmaret A. ^ (mi.Cl. ^ om, C. « Czylic C. f mensis add. C. * Da diese Worte scJion oben Ä 146 Z. 14 in dem erumterten Text vor- 40 kommen, möchte xu vermuten seiny dass der kürxere Text der ursprüng- liche ist und die erweiterte Erxählung von Andreas erst später eingefügt wurde, wodurch die Wiederholung vorkam. » Vgl, hiexu besonders Quidde a, a. 0. S. 34 ff. und Finke, Forschungen S. 7, Anm, 2, 10* Digitized by Google - 148 - mann extenta reduxit. Item Fridericum ducem Austrie, quia Johannem papam in recessa suo de Constancia foyerat, epi- scopnm Tridentinum captivaverat et^ episcopatu spoliaverat, episcopum Brixinensem depeciiniaverat, episcopum Curiensem ^ captiyaverat et alia molta enormia commiserat, ipse Sigismundus ^ rex proscribit*. Qui tarnen post concilium reconciliatus est ei. Item Johannem papam per concilinm depositum tamquam fiomane ecclesie advocatus dictique concilii protector et defensor Ludwico comiti palatino Reni, filio quondam Budperti regis Bomanorum, ad servandum sub custodia tuta in aliquo ioco ^^ bono et honesto, quamdiu dicto sacro generali concilio pro bono uüionis ecclesie dei videbitur, recommittit **. Item in® dicto sacro generali concilio ipse Sigismundus rex* a Perdnando r^e Arragonie, fervido fidei katholice cnltore, propter Johannem Huss heresiarcham litteras ^ accepit clausulas 15 sequentes inter cetera continentes: Nunciatum est michi, qua- tenus iam diu est ille hereticus in carceribus vestris, sed non iudicatus. Miror de tanta maiestate, si ita est, non puniri, quem deus iudicavit dicendo per Moysen: Si tibi Toluerit perswadere frater tuus, filius matris tue, et infra : non miserea- 20 ris eins nee occultes eum, sed et statim interficias eum. Et infra: Idcirco, serenissime rex, rogo vos, quod servatis dei preceptis non dimittatis illum hereticum. Et infra: Numquid, rex serenissime, conductus sibi concessus per maiestatem vestram hominem liberabit, qui iugiter delinquit* per heresim 25 continuam, de qua non est conversus nee contritus de peccato suo, sed perseverat in iniquitate sua? Absit. Gerte dignns est punicioDis, quoniam non est frangere fidem in eo, qui deo fidem frangit etc. Item' profecturus in legacione concilii ad Benedictum XIII. 30 sie in sua obediencia nuncupatum Ludowicum comitem pala- tinum Reni protectorem concilii constituit Quod ipse Ludwicus sollicite protexit. Item antequam proficisceretur ad Benedictum papam, qui erat sub dominio Ferdnandi regis Arragonie, ingressus concilium peciit, ut fleret finis in causa Johannis 35 Huss, et quod proficisci nollet nisi causa determinata. Quod * et multis terris privat add. C. »et — captiyaverat om. B 1. ^ recommittitnr B 1. « in — rex om. B 2. in — concilio om. C. ^ idem getilgt A 1. im Text B 1. in dicto concilio cM. C. ® deliquit C. ' idem Sigismundus zez add, G. 40 * Von Andreas in seine Aktensammlung (unten 2, 49; s, dort die DruckorteJ aufgenommen. Digitized by Google — 149 — et factum est. Nam Johannes Huss tamquam hereticus condempnatur et curie seculari* traditur. Quem rex Sigis- raiindus Ludowico oomiti palatino tradit *. A quo statim ductus ad ignem dignam meritis penam accepit. Item constitutus in 5 dicta legacione ad Benedictum XIIL cum ceteris legatis con- cilii Constanciensis ex parte una et ambasiatoribus regis Arragonie ac° principum obediencie dicti Benedict! ex parte altera pro unione in ecclesia dei consequenda in capitulo Narbonensis ecclesie 12 capitula^ conclusit, inter que est boc 10 principale, quod per uniendum concilium Constanciense ad uberiorem cautelam toUi et aboleri, anullari et initari debent quicunque processus sive decreta, ordinaciones, statuta et pene circa ^ occasionem vel causa ipsius scismatis facti et facta et prolate contra dominos reges, principes et alios quoscunque 15 obediencie dicti domini Benedict! pape XIII. sie per eius obedienciam, ut prefertur, nuncupati, et idem intelligatur dictum de persona dicti domini Benedict! casu, quo renuncia- verit pure et libere ante sentenciam eieccionis, intellecto tamen etc. Item in hac profeccione* Sigismundus rex comitem ' 20 Sabaudie*^ nomine^ Amedium ducem fecit. Item de hac profec- cione Sigismundus rex per concilium fere per annum expectatus ▼enit Quo presente concilium per dei graciam ad finem optatum, videlicet unionem sancte matris ecclesie perducitur atque unicus et verus pastor, videlicet Martinus papa V., 25 eligitur, de quo vide plenius in pagina pontificum. Item marchionatum Branburgensem, quem ex obitu patrui sui Jodoci hereditario iure habebat, Friderico burgravio Nurnbergensi et suis heredibus contulit perpetuo possidendum. Hie Fridericus burgravius adhuc regnante Ruperte rege * Roma- 30 norum in ecclesia parrochiali oppidi in Langenzend *, que iure coUacionis ad eum pertinebat, monasterium canonicorum regu- larium instituit. Item ipse rex Sigismundus anno primo post concilium, qui est 1418., circa festum S. Martini ^ per Eatisponam mi418 Nov,ll. 35 * traditur seculari C. ^ tradidit B2. C 1. 6. « et C. * citra A. B. « perfeccione B 1. ' comitem — rex om. Bl. Amedium comitem Subaudie C. « id est Sophoy klein übergeschr. AI. *» om, C. ^ Bomanorum rege C. * Unten in der Aktensammlung 4, 14. 40 ^ Langenxenn in Mittelfranken. Die im k. Kreisarchiv Batnberg befindliche Orig.- ürk. (1409 Mai 13) ist gedr. bei Still fr ied-Maerekerj Monu- menta Zollera/na 6, 549. • Sigrmmd urktmdet vom 24. Okt. bis 9. Nov. in Regensburg; Altmann, Reg. No. 3669—3713. Vgl. darunter besonders die den Zehnten betr. Nm, Digitized by Google — 150 — XJn^ariam descendens ex concessione Martini pape Y. decimam reddituum et fructuum a clero per Alemanniam accepit 1420, Item anno domini 1420. ipse Sigismundus rex ad extir- pandum hereticos Pragensem civitatem obsedit, sed exercitus ille magnus, qui 100 millium virorum dicebatiir, solutus est non 5 deletis hereticis * 142h Item anno sequenti, qui est 1421., dum per electores ceterosque principes ac communitates expedicio fieret in Bohemiam ad delendum hereticos, ipse Sigismundus rex Elizabeth* filiam suam unicam Alberto duci Austrie copulat 10 matrimonio. Solutus est autem exercitus ** iam dicte expedicionis per electores in Bohemiam in° obsidione opidi Saczensis sine omni effectu. Qui exercitus, ut** quidam dixerunt, dicitur fuisse 230 milium virorum. De supradictis duabus expedi- cionibus in Bohemiam alibi^ lacius* scripsi '. Item*^ sepedictus 15 rex Sigismundus iam^ in Bohemia et Moravia pro convertendis hereticis dicitur laborare. Quod deus ipsum sie agere concedat, ut voluntas sua et veritas ipsa transluceant et ipse apud deum premia sempiterna et apud homines mereatur ingentem gloriam et honorem. 20 Hec^ de Sigismundo rege Eomanorum. Ubi eciam quedam propter hystoriarum varietatem per anticipacionem respectu sequencium sunt dicta. Quid autem ulterius accidat, paratus sum in scriptis, quamdiu vixero, prout dominus donaverit, exarare. 25 Hiis temporibus gwerra magna fuit et* est inter principes Bavarie, cuius inter ceteras causas pocior hec est In concilio Constanciensi coram rege Sigismundo dux Ludwicus de Ingel- stat et avunculus ^ suus dux Heinricus de Lanczhuet pro heredi- tate paterna, de qua supra dictum est sub Ludwico IV. Koma- 30 norum imperatore, iudicialiter certabant. Ubi in presencia regis Sigismundi Ludowicus Heinrico, qui iunior erat etate, * Causa est, quia Pragenses negabant se esse hereticos, sed veros Christianos primo in mundum exortos. oM, A2. » N. klein übergeschr. Elizabeth AI. 5. ^ ille magnus add. C. 35 c in — Saczensis om, C. am Hand AI. ^ ut — dixerunt om. C. ^ laicus ! A 1. 2. 3. ' scripsit A 2. (urspr. aiich in A 1., doch ist das t radiert), « Item — exarare om, C. ^ Hec — exarare om, B2. ^ et est om, B 2. C. ^ Heinr. dux de L. avunc. suus C. * In der unten folgenden Husüenchronik, 40 ' Ende 1421 oder Anfang 1422, jedenfalls vor dem 21, Jan. 1422, an dem Andreas die Chronik abschloss. Nach Reg, No, 4658^4732 weilte Sigmund Nor, 1421 bis Febr. 1422 in Mähren und Böhmen, Digitized by Qoo^(^ — 151 — improperat. Ex quo motus ipse Heinricus egressus a facie regis die quadam equester Ludowicum similiter equestrem aggressus in civitate Constancia ipsum letaliter volneravit Quo ex improviso facto Ludowicus gladium de manibus Heinrici ut 5 vir strenuus abstulit et cedens in domum vicinam evasit. Fugiens autem Heinricus illesus usque in terram suam pervenit Super huiusmodi excessu Sigismundus rex placatus vindictam contra Heinricum ducem dissimulat. Interea* dux Heinricus N.**^ sororem Alberti ducis Austrie ducit in uxorem, et Ludo- 10 wicus'^ de volnere convalescit, nuUaque aperta gwerra inter duces iam dictos movetur usque ad annum*^, quo numeratur 1421. Et tunc. civitas Newstat ^ dicta prope Abensperg sita,2422. que erat sub dominio Heinrici ducis, iure vero proprietatis ad. duces in Monaco pertinebat, a paucis ex inopinata et paucis 15 verbis non explicabili causa civibus non caute provisis in principio' quadragesime obtinetur, et saccomannus * in eAFebr. 5. paratur, ac postremo in toto exuritur. Quo facto lis publica ceteris principibus aliis eciam ex causis Heinricum ducem iuvantibus contra Ludowicum ducem concitatur, fiuntque incen- 20 dia plurima *. Tuncque castrum Parprunn ' ^ prope Monacum et castrum Törring versus Salczpurgam situm, a quo nobiles Torringär sunt nuncupati, per Heinricum ducem totaliter corrumpuntur. Similiter* per Johannem ducem castrum Peczen- stain^ prope Hasprukk** situm totaliter cormmpitur, ipseque 25 Johannes dux cum adiutorio Friderici margravii* Branburgensis, qui erat sororius Heinrici ducis predicti, obtinet civitates Weyden \ Preynstat ^ Stayn castraque Flozz, Pargstain * etc Et^ hec omnia et™ alia multa, que dispendiosum est scriberei * et plura alia civitatemque Lawffen® add, C. 30 • Interea — et om, C. ^ Elizabeth klein übergeschr. A 5., im Text A 6. 7. « vero dux add. C. ^ domini add. C. ® infiuita C. ' Pay- pnm A 5. Payprann A 6. 7. Paybrunn C. « Similiter — cormmpitur om. A 3. J» Häsprukg C 1. 2. ^ om. C ^ Freynstain A 3. i otn. C. "»et — scribere om, Ö. 35 * Margarethe von Österreich, Die Heirat hatte aber schon vor dem Konetanxer Konxil, nämlich 1412, stattgefunden, ' Neustadt a, d. Donau, ■ Der Überfall fand nach anderen Quellen (Riexler 3, 252) am 4, Febr., dem Fastnachtsabend, statt. 40 * Sackmann machen = plüTidem, ausrauben. ^ JBayerbrunn an der Isar südlich von München. • Beixenstein bei Hersbruck, ' Weiden, Freienstadt, Stein (Hilpoltstein), Floss, Parketein. " Lauf bei Hersbruck, Digitized by Google — 152 — anno* iino nondum** elapso^ evenerunt, et*^ de pace, proch dolor, adhuc nichil auditur \ 1410 1410 cruciferi ^ de domo Teutonicorum in die divisionis Juli 15. apostolorum inierunt bellum cum rege Polonie et Bitoldo fratre eiuß pagano ®, et prostratus est, proch dolor, totus exercitiis 5 Christianonim, iit dicitur, 159 milia piignatorum, pervenerunt- qiie ^ pagani hostili gladio usqiie ad castrum Marieburkch, in quo est thesaurus cniciferorum. Quod quidem casti'um cru- cifer qiüdam de Plaam*^ cum^ fratre suo laico de Plaam* ceteris- que adiutoribus domino largiente viriliter obtinuit. 10 1411. 1411* Jodocus marcbio Branburge*^ et Moravie, electus a quibusdam in regem Romanorum, sine heredibus moritur, et Branburga ad Sigismundum ^ , Moravia vero ad Venczeslaum" patruos eius" devolvitur. Juni 3. * obiit Lewpol dus dux Austrie in die S. Erasmi. Eodem 15 anno cuid. C. » UDO anno C, ^ orn. C. ^ et — auditur om, C. <* Secuntur ?uedam extraordinaria. Extraordinaria. add. C. « duce Litwonie C. paganique, qui erant in exercitu regia Polonie, pervenerunt hostili fladio in Prussiam statt perveneruntque — gladio C. « Plabm A 5. 6. 7. 20 *lawn Gl. 2. Plawen CG. *» quodam barone add. C. » Plam AI. B2. Pia A3. Plaaboi A5. Plabm A6.7. Plawn Gl. 2. »^ Moravie et Brandeburgensis G. ^ regem TJngarie add. G. ^ Boemie regem add. C. » eiusdem G. * Quelle scheinen die von Andreas in seinem Notixbuch dm. 903, 25 Bl. 21 eingeschriebenen Notixen xu sein. Es heisst dort ausführlicher: Item anno 1410. cruciferi de domo Teutonicorum in die divisionis apostolorum inierunt bellum cum rege Polonie et Bytoldo fratre eius pagano, et succumbunt plus quam 80 milia in parte cruciferorum, et multi eciam in parte regia predicti prostrati fuerunt in campo civitatis 30 Hostorode, et cruciferi victoriam amiserunt prostrati, et ipse rex quasi cum innumerabili multitudine paganorum, scilicet Tartarorum, Samarita- norum, Litoviensium et eciam ludeorum, quasi totam Prusiam devicit. Et quidam crucifer de Plaam cum fratre suo laico de Plaam ceterisque suis coadiutoribus obtinuit castrum Marieburgk et thesaurum cruciferorum 35 ibidem. Et in dicto hello interempti fuerunt magister generalis supre- musque marschalcus et multi precipui commendatores cruciferorum. Et detentus fuit per pa^nos dux Stetinenais et plures comites et barones, milites et militares. Et dicitur, quod fuerunt de numero paganorum et regis Polonie bene 1200 milia, qui dictum bellum seu prelium perfeoerunt. 40 Inter quos, ut dicitur, fuerunt bene 7 vel 8 vel 9 imperatores et reges. Et finaiiter introducta pace cruciferi rehabuerunt totam terram suam. Et magister generalis de Newfen durante lite predicta Witoldo duci pagano predicto terram suam manu valida maxime devastavit etc. Eadem historia sub aliis verbis. 45 Eodem anno mense Julii domini de domo Teutonicorum in Prusia cum paganis habuerunt prelium et tribus vicibus triumphaverunt. Quarta vice venit multitudo Tartarorum latenter per aquas et prostraverunt, heu, exercitum totum Ghristianorum, ut dicitur, 100 milia et 59 milia pugna- torum. Andreas vermengt die Nachrichten beider Quellen in seinem Text. 50 Die beiden Abschnitte auch auf S. 544 be\w. 610 der Eichstätter Hs. 698^ ' Der Hochmeister Heinrich von Plauen. Digitized by Google — 153 — 1412 in. urbe Romana concilium per Johannem papam24i2. celebratur. 1413^ circa festum penthecostes per Ladislaum regem i475 Neapolitanum* Boma miserabilem casum patitur et papa Johannes ow. B 1. <^ abflolvitur B 1. * drca — XJrhani om. C. • Item — celebratur om. C. ' et C. « cuius C. ^ om. G. ä * de — celebratur om. C. ^ Item — celebratur om. B 2. * civitas add. C. "> Romanorum — etc. om. C. ° de — denario om. C. ^ Item — denario om. A 6. 7. p Eodem anno statt Item C. Romanorum add. C. ^ Cui B 1. 4< V et B 1. "^ honorifice add. C. * Unten in der Husitenchronik. » S. 150 Z. 3. ' Gemeint ist die Bektgerung von Metun 1420. Digitized by Google — 155 — 1421 Bavaria* per principes diicesque suos rapinis, in- 142L cendiis et obsidionibus vastatur, exercitus per electores in Bohemiam ad expognandum hereticos ducitur, et oppidum Saczense obsidetur, de quibus vide superius. 5 Anno eodem tempore quadragesimali *creniati sive deleti-Pe^. 5— sunt omnes Judei per omnem terram Alberti ducis Ausine Marx 16. propter irreverenciam corpori dominico** illatam. Item^ circa festum S. Nicolai fuit excrescencia insolitaZ>ß*. 6. aquarum, que in Anglia et Hollandia miilta dampna referebatur 10 fecisse. 1422*^ hec pagina per dei graciam ab exordio nativitatis i^22 Christi eins filii usque huc ^ perducta 14.* Kai. Februarii iBmitur. Ja/n. 19. Martinus V., nacione Eomanus, ante vocatus Oddo de Colompna, dyaconus cardinalis tituli S. Georgii ad velum 15 aurenm, sopito inveterato scismate, quod a tempore ürbaniVI. lustris fere 8 duraverat, in concUio Constanciensi in die S. Martini episcopi Turonensis est electus, unde, siciit supra dictum est, mutato nomine Martinus Yoluit nominari. Hie statim post assumpcionem suam ad summi apostolatus apicem 20 quasdam ordinaciones sive regulas* fecit, que incipiunt: Ad illius, cuius perfecta sunt opera, quas suo, dum vixit, tempore durante voluit observari. Item considerata malicia aliquorum tomporam preteritorum pro simoniacis in foro consciencie ab- solvendis specialem graciam fecit \ Item de interdicto ex parte 25 excommunicatorum servando vel non servando statuit, prout sequitur, in formal Insuper ad vitandum scandala et multa pericula sub- veniendo eciam conscienciis timoratis omnibus Christi fidelibus tenore presencium misericorditer indulgemus, quod nemo 30 deinceps a communione alicuius in sacramentorum administra- cione aut alüs quibuscunque divinis vel extra pretextu cuius- cunque sentencie aut censure ecclesiastice a iure vel ab homine generaliter promulgate teneatur abstinere vel aliquem Vitare aut interdictum eeclesiasticum observare, nisi sentencia 35 * in die S. Gregorii pape add. C. (von viel späterer Hand am Rand) Bl. ** in Onaso add. C. » Bavaria — quadragesimali om. C. ^ Item finitur om. C. c 1422 — finitur o?n. B 2. d hucusque A 5. o xill. A 2. 40 * Die Kanxleiregeln Martins V., gedr. v. d. Hardt 1, 965. ■ ^ Artikel 6 des deutsc^ien Concordais, x, T. wörtlich benutzt. Qedr. bei Hobler f Die Constanxer Reformaiityn S. 185. Vgl. Hefele 7, 358, Anm. 1. ^ Der folgende Text ebendaher, Art. 7 ganz. Hübler S. 186. Vgl. das. S. 333 und Hefele 7, 357, Anm. 2. Digitized by Goo^(^ — 156 — vel censura liiimsmodi fuerit in* vel contra personam, collegiuni, universitatem, ecclesiam, communitatem aut locum certam vel certum a iudice publicabi Tel denunciatÄ** specialiter et expresse constitucionibus apostolicis et aliis in contrarium facientibus non obstantibus quibuscunqiie : salvo siqnidem pro sacrilega 5 nianuum inieccioDe in clericum sentenciam latam a canone adeo notorie coDstiterit incidisse, quod factum non possit aliqiia tergiversacione celari nee aliquo iuris suffragio excusari; nam a communione illius, licet denunciatus non fuerit, volumus abstineri iuxta canonicas sancciones. 10 Item dominum Balthasar de Gossa, quondam Johannem XXIIL, de custodia Ludowici comitis palatini Beni, in quam post suam deposicionem datus erat, ipse Martinus papa absolvit. Qui Balthasar veniens in Florenciam, ubi tunc Martinus papa J4l9seiem tenebat, anno domini 1419. in vigilia natiyitatis domini 15 Dex. 24.^ decessit sepultus ibidem in capella S. Johannis prope ecclesiam S. Liberate. Item notandum, quod hio Baltbasar pro expensis dedit comiti palatino supramemorato 40 milia florenorum K Item Brandam cardinalem in Germaniam ad predicandum ^ crucem contra Hussistas hereticos misit. Sed, proch dolor, 20 negocium ipsum grande principium et^exilem exitum habuit, de quo alias ^ lacius scribere cepi. Hie Martinus papa iam* residet' Rome et* habet» gwerram magnam cum regina * Neapolitana, in cuius dominio Petrus de Luna quondam Benedictus XIII. nominatus sub tytulo cardi- 25 nalis iam** dicitur esse. Donet* deus ipsi Martino pape et*^ eccle- sie katholice, cui presidet, pacem nobisque cum ipso vitam et requiem sempiteroam.* 1421 Juli 18. Anno" domini 1421. 15. Kai. Augusti feria" 6. post Alexii Johannes Streypergär canonicus et custos iudexque consistorii so ßatisponensis eoclesie canonice electus Eatisponensi ecclesie preficitur episcopus. Hie a Martino papa est confirmatus, sed » om. C. ^ aoDuncciata 0. ^ predicandam A 3. 6. 7. C. ^ om. C. • om, B 2. ' reeidens 32. » habuit B 2. ^ erat statt iam die. esse B 2. * Donet — sempiternain om. B 1. Statt dieses Saixes hat B 2 auf Martin V. 35 bexügL Stellen aus der Fortsetzung. ^ eius legitimls succeasoribus add., dann ecclesieque A3. ^ Amen add.A2.ii. ^ Audo — commen- davi (SMuss des Vorwortes der Forts.) om. C. Anno — gloria Christo om. A6, » feria 6. post om./^A. * Vielmehr am 23. De*. Pastor y Oesch, d. Päpste 1*, 213, Anm.2. 40 ■ GenoM 38500 rhein. OtUden; vgl. die Urkk. im Archivio storico italiano 4, 433 ff. * Unten in der Husitenchronik. * Johanna. » Alexius fUlli auf den 17. Juli; die feria 6. istderlS. ^lö.KoL Augusti. 45 Digitized by Google - 15? - adhac ^ in episcopum non consecratus. Cui deus de fönte sue pietatis, prout interpretacio nominis eins exigit, graciam in- fundat, nt secnndum cognominis interpretacionem bello spiritali utpote in monte certando evellat et destrnat et disperdat et 5 dissipet et edificet et plantet, ut nnacnm grege sibi credito post hanc yitam eternam mereatur possidere. Finit* hie pagina pontificnm Christo Jesn, qoi est ^ et Q sommumque bonum, largiente. In qua, sicat et in pagina imperatoniffl, si quid perperam dictum est, non ita sum amator 10 mei, ut ea, que semel efiFaderim, meliori sentencie anteferre contendam. Si enim nichil est ex nobis boni, nichil est, quod in nostris sentenciis aroare debemus. Quodsi ex illo cuncta sunt bona, qui solus est bonus, illud pocius bonum credendum est, quod iUa inconmiutabilis bonitas atque omnium bonorum 15 causa prescribit • Finit — yesperorum om. A7. Finit — commendayi om, B2. ^ Die Kcmsekration scheint erst im Laufe d, J. 1422 erfolgt xu sein; Janner 3, 389. Digitized by Google — 158 — 1422 Expliciunt* hec anno domini 1422. in die S. Agnetiß Jan. ^i.post horam vesperorum. Qui dedit Ä et Q^ sit laus et gloria Christo * — ** * Begrossatom est istad Tolumen cronice per Lanrencium Yoschie Bobecz publicum notarium domino Andree decano 5 ad S. Magnum Batispone. aM, A 2. 1422, ** Item cum ** anno domini 1422. tempore estatis Bichardus ^ episcopus Lincolniensis, suffraganeus Cantuariensis metropolis, | ab Anglia Batisponam propter congregacionem principum ibidem fiendam venisset, ego frater K volens, ut noticia 10 termini, a quo cepit heresis Wiclefistarum in noticiam per- veniat posterorum, predictum episcopum lincolniensera, virum famosura, personaliter accessi et premissis secundum facultatem ingenioli mei premittendis quesiri ab eo de® origine et inter- pretacione huius termini WiclefL Qui dixit michi, quod 15 Wicleff est nomen ville Eboracensis diocesis, que est* una metropolis in Anglia, de qua dictus beresiarcha Johannes WiclefiF presbiter, doctor theologie, extitit oriundus, a qua et tota nacio dicta est Wicleff^ genitus quidem honestis parentibus secundum seculi apparenciam. Wicleff autem interpretatum 20 anglice latine sonat iniqua vita ^ oM. B 1. 2. A Explidunt — Chrifito om. A 5. B 1. Compoftitum est hoc opus cronice per dominum Andream ordinis B. Augustini anno dominice nativi- tatis 1422. in die 8. A^netia statt Expliciunt — vesperorum A3. ^ nach 1422 B 2. c offi^; originem et interpretacionem B 2. <^ et B 1. 25 * Richard Flemming, dessen Leichenrede auf Wilhelm Gor ff Andreas unten in der Aktensammlung 5,10 mitteilt. Vgl, auch oben S.47,Anm. 6. * Wortspiel mit dem engliscften tcicked {alt auch unck) life. Digitized by Goo^(^ Coneilium Constantiense. Digitized by Google Digitized by Google Assit in principio sancta Maria meo\ Quoniam largiente domino cronica summorum pontificum et Bomanorum imperatorum a nativitate Christi nostri salva- toris usque ad tempora Martini pape V. et Sigismundi regis 5 Romanorum secundum ingenii mei parvitatem perduxi, opus subsequens, videlicet Concilium Constanciense, quod principaliter scribere proposui, quod eciam ad scribendum ipsa cronica quodammodo me movit, ut ad posterorum noticiam perveniat, et ut filii, qui nascentur et exurgent, narren t gesta 10 in eo filiis suis, domino prestante aggressurus hoc ipsum opus divido in Septem partes. In prima ponuntur epistole sive littere diversorum non tantum tunc contemporaneorum, sed eciam quorundam predecessorum et antecessorum; in secunda ponitur concilium Pysanum, in tercia quedam avisamenta, in 15 quarta acta concilii Constanciensis, in quinta sermoies, in sexta quidam tractatus facti in concilio, in septima quedam supplementa. In quibus omnibus debitum ordinem per singula secundum res gestas servare non potui, eo quod secundum temporis exigenciam, quando hec habere potui, apud diverses 20 collegi. Quapropter ordinem formalem, prout ipsum concilium Constanciense celebratum est, sapientibus, qui interfuerunt ipsi concilio, scribendum^ recommendo. Ego enim herum, secundum quod plures plura vel diversi diversa scripserunt, tantum pictor sum \ 25 Explicit* prologus ^ » Assit — meo orn. 2 Auctoris s. coUectoris Andreae monachi S. Magni prope BatispoDam prefatio. add. 2. ^ scribendo 1. «^ am, 2. * Diese Vorrede ist gedr. bei ScJielhom Acta hist.-eccl. 1, 5 und bei Pex, Tkes. 4, XXV, Qaellen und Erocrteningen N. F. I. 11 Digitized by VjOOQ IC Incipit* pars prima concilii Constanciensis de epistolis sive litteris diversorum. I 7,2.Cap. 1. Professio, quam dicitur misisse Boni- faciusVni. regi Francie sab bulla, ut doceret eum de eius canonico introitu in papatnm. 5 Eid des Papstes Bonifaz VJII. „Ego Benedicttis." 1294 ind. 8, Vgl. über diese Fälschung Souchon 8. 193 (das. die Druckorte) und dazu ausserdem v. d. Hardt 1, 586, Randbeni. links. Hs. 2 fUgt mit den Worten : sequuntur adiecte tarnen in codice veteri animadversiones, que se- 10 quuntur die in Hs. 1 nicht enthaltenen Glossen hei. 1,P. Cap. 2. Compromissum domini Innocencii VEL Wahlkapitulation. 1404 Okt. 14 Rom. Gedr. Marthne, Thes. aneed. 2, 1274 (vgl. Hefele 6^, 877, Anm. 1) ; Souchon 1, 280 (unter Vergleichung des Textes unserer Hs. 1). 15 l,5.Cap. 3. Indiccio sive convocacio generalis con- cilii per Gregorium XII. Papst Gregor XII. erklärt, dass er zu Pfingsten des kommenden Jahres eine Sgnode halten werde, sei es im Exarchat Bavemia oder im Patriarchat Aquüeja. 1408 20 Jtdi 2 Lucca. Gedr. Dietrich von Niem, Nemus unionis 6, 42 und De süsmate 3, 36 (Ausg. v. Erler S. 290); Baynaldus ad a. 1408, n. 21; Harduin 7, 1949. Vgl Hefele 6\ 912. l.^.Cap. 4. Bulla Judeorum. 2§ BuUa Urbans V. „Sicuti Judaeis''. 1365 Juni 7 Avignon. Gedr. Tomasetti, Btdlarium 4, 523. Vgl. Bodoeanachi, Le saint'SÜge et les juifs S. 146, Anm. 2. (Das. auch 298. 323). Digitized by VjOOQ IC — 163 — Cap. 5. Obediencia regis Neapolitani facta Jo-7,5. hanni XXIII. König Ladislam von Neapel erkennt den Papst Johann XXIII. an. 1412 Okt. 16 Neapel.^ Gedr. RayniMns ad. a. 1412, n. 2. 5 Cap. 6. Convocacio generalis concilii per Jo-7,tf. hannem XXIII. Berufungdes Kotistanzer Konzils durch Pai)st Johann XXIII. „Ad pace7n.^ 141S Dez. 9 Lodi. Gedr. in sämtlichen Konzilioisammlungen, irorilber amßihrlich liandelt Finke, 10 Actu 1, 254, Amn. Cap. 7. Appellacio^ pulchra *. 7,7. Der Prediger Johann von Wilnschelhurg^ zu Aniberg appelliert an den Erzbischof Eberhard von Salzburg gegen die Vertreibung von seinem Amt durch Konrml von Soest ^, 15 » om. 5. 1 Vgl Blumenilialf Die Vorgeschichte des Constanxer ConxüSy S. 72, und Herret Die Beziehungen König Sigmunds xu Italien 1412 — 1414, in Quellen und Forschungen aus italien. Archiven und Bibliotheken 4, 6, * Das obige interessante Aktenstück gehört zur Geschichte des Schisnuis 20 in den Gebieten der oberpfätxischen Witielsbacher Hauptqudle für die ersten Zeiten dieses Schismas ist der von Andreas oben {S. 134) mitgeteilte Abschnitt De scismate in Amberg. Dem dort angeführten Täularbischof Hermann scheint mit Vollmacht des Papstes Gregor XU, Konrad von Soest, der später 1428—1437 Bisehof von Regensburg war, gefolgt xu sein. Vgl, 25 Anonymi Farrago historica (Oefele 1,612 : CoDradum de Susato doctorem theologiae, qui oiim administrabat pontificalia in Amberg propter scisma triam ) aparnm, quia principes Rheni non adbaeserunt domino episcopo BatiPponensi. Hierher scheint mir das von Finke, Forschungen S. 306, mit- geteilte Aktenstück Articuli dati nacionibus contra magistrum Conradum 30 de Susato (1415 Mai 16) xu geiiören, in dem die Bischöfe von Bamberg, Würxlmrg und Eichstäft gegen die Thätigkeit Konrads von Soest protestieren. Es geht daraus auch hervor, dass jenes Auftreten Konrads von Soest ins Jahr 1414 fällt: um die Tage des September beunruhigte er die Diöcese Bamberg. Die obige Appellation dürfte in xeitliche Nähe xu setxen sein. 35 ■ Johann von Wünschelburg ist besonders bekannt durch eine Prophe- zeiung, welche zuerst v. Bezold, Zur deutschen Kai^ersage, in Siixungs- beriehte d. philos.-philol u. hist. Gl. d k. b, Akad. d. W. 1884, 604 mü- teilte und uelche dann Ixtuehert im Histor, Jahrbuch 19, 844 weiter unter- suchte. Ijetxterer sehrieb auch einen biographischen Artikel Über Johann 40 von WiinseheUnirg in der Allg Dt. Biographie 44, 320. Ausser den dem obigen Aktenstück (die Ausgabe bei Schelhom und dessen Bemerkungen blieben Laudiert unbekannt) xu entnehmenden 7ieuen biographischen Anhalts- punkten kann ich eine weitere Notix beibringen, wonach Johann noch 1456 als Stadtprediger xu Amberg lebte Sie findet sich in dm 23800 und 45 laulet d^ Bl. 62' : Scriptum per me Stephanum tune temporia ex Altingen cappellanum sancti spiritus egregii domini Johannis Wunschil- bnre «acre uieologie professoris et decretorum licenciati, predicatoris opidi Amberg, anno domini millesimo quadringentesimo quinquagesimo aexto in octava 8. Lanrencii. 50 * Über Konrad von Soest vgl. die bei Pastor, Oesch. d. Päpste 1*, 242 angeführte'^Litteratur und RTA., bes. Bd. 6 an rielen Stellen. 11* Digitized by Google - 164 ~ den Legaten des Papstes Gregor XIL [ca. 1414 0. 0.] 6edr. aus Us. 2 hei Schelhorn, Acta historico-ecdes. saec. AT. et XVI., 1, 22. In nomine domini Amen *. Constitutus honorabilis vir, dominus Johannes de Wünschelburg** in artibus magister, 5 sacre theologie decretorumque baccalaureus, presbiter Pragensis ^ dyocesis, habens et tenens in manibus suis quandam cedulam papiream scriptam, appellacionem subscriptam in se continentem, quam ibidem interposuit, appellavit, proyocavit, apostolos peciit et protestatus fuit, prout in eadem cedula appellacionis plenius lO continetur. Giüus quidem appellacionis cedule tenor sequitur in hec verba: Coram te notario publice tamquam persona autentica et testibus hie astantibus fide dignis ego Johannes etc. animo et intencione appellandi et provocandi et*^ apostolos petendi et 15 recipiendi atque protestandi meliohbus et ef&cacioribus modo, via, iure, causa atque forma, quibus possum et debeo, dico et propono : Omnes, qui gemebant et vexabantur a Saul, fugiebant ad David, ut, quos duri principis opprimebat asperitas, pii regis clemencia relevaret. Hinc est quod ^, quamquam dudum 20 sacrosancta synodus generaleque concilium Pysanum ab ortho- doxis personis, quarum convocare intererat, legitime sancteque congregatum duos ambiciose, videlicet Errorium^ qaondam dictum Gregorium XIL et Maledictum* olym Benedictum nominatos, de sede summi pontificatus contendentes mitra 25 papali privavit, a successione Petri vicariatuque Jesu Christi deposuit, destituit et canonice abiecit, sunt tamen nonnulli honores seculares ambientes, ut omnes gentes eos magnificent, et bona temporalia cupide sicientes, ut promptuaria eorum eructuancia® ex hoc in illud plena sint, qui |ion maiestatem 30 etemam, sed magis temporalem verentur oflfendere in sensum reprobum versi propriam fantasiam decretis, assercionibus et opinionibus plurimorum, ymo quasi singulorum, preponentes et ecclesiam dei ', sponsam Christi, tunicamque inconsutilem salva- toris, quantum in eis est, scindere nituntur, sie quod abyssus 35 abyssum invocat et corthina trahit corthinam. Omnis namque * etc. add. 5. ^ Wunschl so 5. « om. 1.2. ^ om, 2. e enictancia 5. ^ et add, 5. * Detunctch dürfte Johann von Wünschelbtirg aus dem schlesüchen Städtchen Wünsciudburg in der Grafschaft Qlaix, stafn/fnen, das xur 40 Erxdiöcese Prag gestört, * Vgl. Siebehingf Beiträge x. Qesch. d. grossen KtrchenspttUung, S, 15. Digitized by LjOOQIC — 165 - iniquitas dives est, ut non solum eveniant scandala, sed pecca- tarn in penam gignit peccatum, ut iusto dei iudicio, qiü in sordibus est, sordesc5at adhnc, donec de medio subtrahatur *. De numero quorum singularem representare locum videtur 5 quidam'' iniquitatis filius dictus Conradus de Susato etc. vanitati similis factus, quem singularis ferus depastus est, qui doctorem sacre . theologie se nominat, ymo antidoctorem narrantem ut iniqui fabulaciones et non ut lex dei veritatem se verius ostendit et legatum antedicti Gregorii XII. quondam® pape, nunc 10 vero depositi et abiecti, quem idem Conradus etc.** pro vero et indubitato summo pontifice universalis ecciesie in® ruinam populi christiani auctorizat et preconisat, ymo verius archi- presulis summi pontlficis antilegatum, nuncium' sceleris et preconem* antichristi se fore demonstrat. Idemque Conradus 15 quosdam pretensos processus et litteras quasdam pretensam auctoritatem et iurisdiccionem includentes tamquam a summo universalis ecciesie capite emanantes in tocius cleri Ambergensis districtus congregacione publicavit, ut notam faceret filiis hominum potenciam suam et gloriam magnificencie fantasie 20 sue. Insuper erexit cornu pretensi mucronis, nam sub ex- communicacionis pena late sentencie trium tarnen dierum prefixo termino eidem clero singulisque de numero eiusdem districte mandavit, ut debitum obediencie et iuramenta sua, ymo verius periuria, infra predictum terminum prestarent ad 25 obediendum Gregorio antedicto quondam sie nominale pape XII. tamquam vero et indubitato universalis ecciesie pastori, suc- cessori Petri vicarii Jesu Christi, et ad dogmatizandum preconi- sandumque eundem publice fore talem extendens per hoc funes suos in laqueum et in dedecus clero et populo plebeio in 30 scandalum, particularibus ecclesiis sive episcopatibus scismata fabricans parturiensque iniusticiam, que concepit dolorem et peperit iniquitatem. Sed utinam converteretur dolor eins in Caput eins et in verticem** ipsius iniquitas eius descenderet! Dividit enim membra a capite discedere, sed iuxta scripture 35 testimonium omnia membra Caput sequentur, non attendens, quod vas eleccionis de huiusmodi seductoribus ad Tytum exorsus est dicens: Sunt multi inobedientes, vaniloqui et seductores, quos oportet redargui, qui universas domos sub- vertunt docentes, que non oportet, turpis lucri gracia. Preterea 40 sepedictus Conradus legatus pretensus, ymo archiscismaticus et, si fas est dicere, hereticus propter antiqui scismatis nutri- • detrahatur 5. *> om. 1. « om 2. ^ om. 5. « om. 2. ' unicum 2. « antichristi preconem 5. ^ veritatem 2. Digitized by Google — 166 — cionein, consilium, anxilium vel favorem, fomitem fodit anime mee^ et laqueum abscondit pedibus meis, ut eradicaret me de terra Ambergensi, ut nomen meum non memoraretur** ultra, publice in dei ecclesia coram tota** multitudine populi excom- municari me fecit de facto, dumtaxat nuUo iure mediante, et 5 excommunicatura declarari, licet pretense, inane et nullit^r, in vilipendium nominis moi et scandalum populi christiani, et hoc ideo, quia iuramentum exactum per eundem Conradum de^ etc. ^ divine legi contrarium et honori meo dispendiosum obedienciam- que eidem loco et nomine supradicli Gregorii quondam pape l> sie dicti prestare nolui nee firmiter adherere. Ceterum ante- dictus Conradus etc.^ typum antichristi gerens et a veritate quidem se nudum esse facto suo professus multitudine secularis potencie se armavit, qua populum dei ydolatrare dicens*" sie decreta quadam cytacione ad audiendum, cur iuste ^^ recteque prebenda mea in Amberga privari deberem, citari me fecit. Ego vero veniens ad audiendum, non parendum eidem tamquam iudici, causam huiusmodi privacionis infra terminum per ipsum prefixum, de Amberg opido, ne huiusmodi priva- cioni interessem, me exire veluti proscriptum' et bannitum 20 nequiter turpiterque coegit Postremo idem Conradus, sicut premittitur, archiscismaticus me absente et eo sedente pro tribunali, ymo in cathedra pestilencie, producens ventos de thesauris suis me sentencia sua quamquam pretensa inane et nuUiter nuUo iure mediante, sed de facto dumtaxat, beneficio ^5 ecclesiastico sive prebenda, cui officium verbi dei seminandi in Amberg annexum est, privavit, ut refertur, vel privabit, quem- admodum comminatus est, de facto dumtaxat sine iure in oppressionem meam et gravamen nimis animose, inique et iniuste. Volens igitur salvari in clemencia pii David et iugum 30 effugere preceptoris nimis duri a premissis omnibus et singulis ac aliis gravaminibus quibuscunque illatis et inferendis, comminatis et comminandis et omnibus sequelis et presertim ab iniqua et iniusta privacione, que non meretur dici sentencia, ymo verius verbalis et illata violencia, ac contra intrusum, si 35 quis de facto michi in prebenda mea datus sit, pariterque in- trudendum, ego Johannes de . . . prefatus, iure collacionis prudentum virorum consulum et proconsulum in Amber^ verbi dei seminator ibidem, quantum de iure et bona equitate ac racione possum et debeo, in hiis scriptis ad reverendissimom 40 in Christo patrem et dominum, dominum E. archiepiscopum, * 8iie 5. *> memoretur 5. ^ om. 2. ^ om. 5. « docens 1. 5. ^ prescriptum 1. Digitized by Google - 167 - apostolice sedis legatum, provoco et appello, apostolos peto primo, secando et tercio instanter, instancins, instantissime, si quis Sit, qni dare michi eos velit aut valeat, me et omnia mea omnesque et singulos michi adherere volentes ac bona eorum 5 dicti domini Eberhardi tuicioni humiliter submittendo cum protestacione addendi, minuendi, mutandi, corrigendi facti sub- stancia non mutata ac alias, prout est moris, cum protestacione eciam intimandi, insinuandi et publicandi, ubi, quando, quibus et quociens videbitur expedire. 10 Super quibus omnibus et singulis premissis prelibatus dominus Johannes requisivit me notarium publicum infra- scriptum, ut sibi unum vel plura conficerem publicum seu publica instrumentum seu instrumenta; lecta eciam et inter- posita hec presens appellacio etc. Et ego, quia dicte appella- 15 cionis leccionem, interposicionem •, protestacionem, requisicionem omnibus, que etc. Cap. 8. Procuratorium regis Portugalie ad concili-i,S. um Constanciense missum. Vollmacht König Johanns von Portugal für seine nach 20 Konstanz bestimmten Gesandten. 1414 Dez. 7 Cintra. Gedr. DöUinger 2, 299. Gap. 9. Littera Johannis pape XXIII. ad regemlt^. Polonie. Papst Johann XXIIL begründet seine Flucht in einer an 25 den König von Polen gerichteten Denkschrift. Äiich an andere Adressen erlassen. „Revolventes dudum.*^ 1415 März 23 Schaßhausen. Vgl. das folgende Stück und unten 1, 18. Druckstellen bei Hefele 7, 94, Anm. 4. Cap 10. Littera ad regem Bohemie. IJO, 30 Wie 1, 9; an den König Wenzeslaus von Böhmcfi. Vgl. unten 1, 18. Cap. 11. Littera universitatis studii Parisiensisi,^. missa concilio post recessum pape. „Pacis zelus.^ 1415 April 2 (bezw. 14) Paris. Dru^k- 35 stellen bei Hefele 7, 110, Anm. 3. Cap. 12. Sequitur littera alia eiusdem univejsitatis.i,/^. „Graviter.^ 1415 April 2 Paris. Druckstellen bei Hefele 7, 110, Anm. 1. * peticionem aild 5. Digitized by VjOOQ IC — 168 — i,75.Cap. 13. Sequitur* littera alia eiusdem uni- versitatis. „Feliciter ecdesie.^ 1415 April 2 Paris. Druckstdlen hei Hefde a. a. 0. 7,24.Cap. 14. Secuntur informaciones pape, quas 5 miserat cum litteris suis Universität! Parisiensi, que in favorem concilii remisse sunt per eandem. Beilage zu dem Briefe des Papstes Johann XXIIL an die Pariser Universität zur Entschuldigtmg seiner Flucht (vgl. 1, 9 und 10). „Prhno qualiter.'' 1415 März 23 10 Schaffhamen. Druckstellen bei HefeU, 7, 96, Anm. 1. V5.Cap. 15. Littera concilii Gonstanciensis missa regi Francie, per quam informatur de statu omnium gestorum in concilio ante et post recessum pape. Bericht der Konzilsabgeordneten der Pariser Universität 15 an den König Karl VI. von Frankreich. [1415 ca. April Konstanz], „Quanta mdorum*^. Teilweise gedr. v. d. Hardt 4, 129. Der bei v. d. Hardt nicht gedruckte 2. Teil icurde hsg. als Supplementum epistolas legatorum univer- sitatis Parisiensis in concilio Constantiensi existentium ad 20 Carolum VI. Franciae regein bei Döllinger 2, 311. Vgl. Hefele 7, 105, Anm. i,/^.Cap. 16. Litera excusatoria ducis Burgundie. Herzog Johann von Burgwui versucht sich dem Konzil gegenüber von dem Verdacht der Häresie zu reinigen. 25 1415 Mai 15 Dijon. Gedr. Mansi 27, 710 und 28, 740; Gerso^i, Opera ed. Dupin 5, 343. Vgl. Hefele 7, 112, Anm. 1 und 181, Anm. 1. Am Schluss: Die • veneris *, ultima mensis Maii, fuit lecta littera pre- dicta* in nacionibus. 3ü i,i7.Cap. 17. De proposicione magistri Johanni Parvi superius^ memorati. Notandum, quod in concilio Constanciensi magistro Johanne Parvi, qui dicitur fuisse ordinis fratrum minorum heremitarum ^ S. Augustini, sicut michi narravit quidam custos 35 de ordine fratrum, iam defuncto proposite fuerunt^ asserciones novem ^iusdem Johannis, quas in favorem Johannis ducis * om. 2. ^ heremitarum — fratrum am. 1. * In dem vorausgehenden Schriftstück. ' Vgl Hefele 7, 175 ff. 40 Digitized by Qoo^(^ ~ 169 — (argundie fecerat nitens probare ipsum ducem Johannem »enefecisse in eo, quod ducem AureJianensem Parisius occi- erat, ubi tunc Ludowicus dux Bavarie, frater regine Francie, ix evasit Haram assercionum primam cnm forma sue con- lemnacionis propter epi&tolam precedentem hie inserui, ceteras '^ero Teldt falsas, erroneas* et scandalosas alibi qaerendas elinquo. Erster von den 9 auf dem Pariser Konzil 1414 Jan. 31 aiis der Proposition des Jean Petit aitsgehobenen Artikeln, „Licitum est unimiqiis.^ Gedr. Hefele 7, 179; das. die älteren Druckstellen. An diesen Artikel ist angereiht die Condempnacio. „Pro dedaracione.^ Gedr. Gerson 5, 370 (vgl. auch das. S. 294). Cap. 18. Epistola** ad ducem Auriolanensem de2,/S. recessu pape. Wie oben 1, 9 und 10; an den Herzog von Orleans. „Bevolventes dtidum.^ 1415 April 11 Freiburg i. B. Cap. 19. Deposicio Wenzeslai regis Bohemie ai.iö. regno Bomanorum. 1400 Aug. 20 Oberlahmtein. Gedr. UTA. 3, 254 (unter Vergleichung des Textes unserer Hs. 2).^ Daselbst die An- gaben aber die älteren Drucke. Cap. 20. Appellacio Eudperti regis Bomanorumi,?ö. contra concilium Pysanum. Appellation Konrads von Soest im Namen König Ruprechts gegen das Konzil zu Pisa an Jesus Christus und ein rechtes allgemeines Konzil. 1409 Ajjril 19 Pisa. Gedr. PTA. 6, 503 (unter Zugrundelegu?ig unserer Hs. 1 und ) Vergleichung unserer Hs. 2). Daselbst die Angaben über die älteren Drucke. Cap. 21. Littera B(udperti) r(egis) B(omanorum)2^/. raissa clero Eatisponensi contra concilium Py- sanum anno 1409. 5 König Ruprecht an die Regensburger Geistlichkeit: sollen bei ihm und Papst Gregor XII. bleiben. Deutscher Text « erroneas, falsas 2. ^ Job. pape add. 2. * Die NotaricUsxeugnisae am Schlms sind van Andreas mit Aus- nahme lies ersten nicht wöriliek angegeben, sondern tperden nur in einer ^ hUein. Notix und nur teilweise erwähnt. Digitized by Google — 170 — (vgl. unten 7, 7 den lateinischen). 1409 Aug. 23 Heidel- berg. Gedr. RTA. 6, 479 (unter Vergleichung unserer Hss. 1 wid 2). Zu den Angaben das. ist fiachzutragen, dass das Stück aus Hs. 2. gedr. ist in Sehelhom, Acta hist.-ecd. 1, 9. 5 ^^5. Cap. 22. Compromissum domini Gregorii pape XII. Wahlkapitidation. 1406 Nov. 23 Rom. Gedr. Souekon 1, 285. Daselbst die Angaben über die älteren Drucke. A^^Cap. 23. Epistola Gregorii ad Benedictum racione unionisfiende. 10 „Qui se humiliat." 1406 Dez. 11 *Rom. Gedr. ausser 071 den bei He feie 6'^, 888, Anm. 3 genannten Stdlen bei V. d. Hardt 1, 1, 135 (unvollstäfidig) ; Mansi 26, 1013; Harduin 7, 1929. A^^Cap. 24. Appellacio cardinalium a Öregorio XTT. 16 Denkschrift 7 genannter Kardinäle an Papst Gregor XIL: appellieren an Christus, an ein aUgenieines Konzil und an de9% künftigen Papst. 1408 Mai 13 (unsere Hss. falsch 13. Mensis Marcii^ Pisa. Druckstellen bei Hefde 6^, 907, Anm. 1. 20 1^5. Cap. 25. Epistola missa Gregorio XIL a Benedicto XIII. tempore recessus sui. Papst Benedikt XIII. schreibt Papst Gregor XII. die Schuld an der Verlängerung des Schismas zu. „Si te fateri.*" 1408 Juni 13. Drmkstellen bei He feie 6^, 912, 25 Anm. 1. Ausserde^n gedr. Harduin 7, 1933. ^j^^Cap. 26. Dictamen subtile de Gregorio et Benedicto. Satirisches Pamphlet. Die „Offizialen der römischen Kurie, Priester der Küche, Hofleute der Ställe utui Fürsten des Fussvolkes^^ rufen den Papst Gregor XII. vor ihr Straf- 30 gencht. [1408 ^J Juni 17. 0.0. Gedr."- bei Theodericus de Niem, Nemus miionis 6, 11 (N) ^, mit dem Datum Jidi 17 unter dem Titel: Ejmtola delusoria officialium Bofnanae curiae, pontificum coquinae et curtisanorum de stabtdis ac omnium principum pedestris ordinis actu in Pisis morapifi- 35 um ad dominum Gregorium papam et eius novos cardifiales*, * D(is Schriftstück fällt sicherlich in die Zeitf da infolge der Kardinals- kreation von 1408 Mai 9 die meisten Kardinäle Oregor XIL verlassen hatten und von Pisa aus die Union betrieben. » Auch in Cod. 698 d. k. BtbL Eichstäit, S. 359, m. schlechten Lesarien. 40 ^ Ausgabe Basel 1566. * Über andere ähnliche Streitschriften jener Zeit vgL SauerUand, Cardinal Johannes Dominica in Zeitschrift f. Kirchengesehiehte 9,275. Digitized by Google - 171 — Nos dei gracia officiales Romane curie, pontifices coquine, curtfaezani* de stabulis omnesque principes pedestris ordinis, ^ iudices a Jesu Nazareno rege Jadeorum ad Universitäten) causaram^ fidei necnon cause infrascripte specialiter deputati, 5 Augelo Corario spiritum consilii saoioris et cito meritum consequi de patratis. Nuper ad audienciam nostram, quod dolenter illubenterque^ referimus, fania veridica et clamorosa id^ ad* nos* deferente pervenit, quod furia® tua, que usque ad altissimas* nubes celi ascendit, prava multa et detestanda in 10 sabversiouem Christiane religionis perficiendam' concepit, et quod* sub nomin© Jesu Christi, in operibus vero Belial nova recia tendis, quibus credulam turbam fidelium invoivere et involutam ^ concludere machinaris. Jam enim mundus, cui ex dolosis tuis actibus ruina imminere dinoscitur, te^ ultra sustinere 15 non Valens suspiria sua geminat, voces sonoras multiplicat et ^ lamen tabues eiulatus et '^ miserandas querelas effundens'pedibus nostris aflfusus" iudicium flagitat et vindictam. In pluribus enim° tuam perfidiam accusans multa ad versus te^ dicit testi- monia p. Inprimis te^ impetit de periurio, de heresi, de petulan- 20 cia, et multorum aliorum criminum enormitatibus te fore testatur irretitnm. Asserit enim te virura sangiiinarinm ^^ proprii honoris prodigum, camalibus affeccionibus mancipatum et tam spiritualium quam teraporalium rerum, quantum ad rempublicam pertinet, generalem subversorem. Non ambulas ante dominum, 25 sed factus es precursor dampnandi antichristi, qui in hunc mundum venisti non pacem, ut iurasti, mittere, sed gladium et in quatuor angulis concutere" domum dei, cuius modo ^ columpnas quatis^ cottidie, dum prelatos inprovida deposicione ^ comminuis^ et* transponis, qui illius domus esse dinoscuntur 30 solida fundamenta. Et cum hoc solus non potens sis perficere, scelerata conspiracione Benedictum alterius partis papam in partem solicitudinis convocasti, nee ille deest tuis inceptis, ymo velud operosus coUega summa cum^ solicitudine tibi assistens simili faccionis genere laboriose suum officium exagitat et 35 fatigat, reges privat, prelatos deponit, non adherentes sibi*ex- communicat, volentes unioncm anatbematis mucrone^ propellit " Quid multa? Tibi et factis tuis par-^ in omnibus amoribus sui * curchezani 2. ^ ordines 1. 2. ^ earum N. ^ am. 1,2. ^ fama 1. 2. ' perficienda N. « tu add, N. ^ involutum 2. ^ se N. 40 J^ ac N. * effuDdendo N. " effußuß 1. ^ namque N. o iHam N. P test. dicit 2. 4 om, N. >" eanguiDum N. ' percutere N. ^ eitiam N. ^ querifl 1.2. ▼ disposicione N. ^ comminus 1.2. 'cum summa 2. y coroDa N. * percellit N. lusipientes corde, quid agitis? Creditisne humanum genus excecatum sie, ut ilias coliueiones non videat? add. 1.2. 45 J simüis N. Digitized by Google - 172 — consortis in nuUo • conspicitur degenerare **. 0 dementes et insipientes corde, quid agitis? Creditisne*^ humanuni genus sie excecatum, ut illas collusiones non videat? 0 sophistarum ** omnium inprudentisimi ®, creditis ante oculos tot philosophorum cum falsitatis' enthymematibus* secure poase silogizare**? Erratis, 5 miseri, erratis. Nemo est tarn lippus* visu, qui fraudem^ vestram apertissime non cognoscat \ Fulminate igitur, patres sancti, Processus, fulminate sentencias de levitate verborum compositas et cuiuslibet execucionis eflfectu"* carituras ". Quilibet illas® audiet, sed nullus omnino curabit^ nee solum non curabit, sed insuper 10 irridebit Ad te igitur, Angele, revertimur p, contra^ quem mun- dus instigacionum ** stimulis exacerbatus suprascripta crimina inten tans, ut ante narrarimus, in accusacionem tuam' debite consurrexit Nos vero, quanivis ab inicio latenter considerave- rimus^ gressus tuos, quibus ut sanctus iter domini ingressus 15 viam veritatis deambulare" nagabaris, non eo minus, tamen nil prepropere, nil temere agere cupientes more sapientum, qui nil de rebus dubiis indiscasse diffiniunt, exspectavimus, donec et oculis videremus et manibus palparemus, qui de tuis ex- cessibus invaluerat, clamorem fore complecione operis consuma- 20 tum. Sed cum'' modo, ut ita loquamur, veritate verius comperi* mus te in tenebris et in umbra mortis ambulare et non, que dei sunt, sed que propria et nepotum attendere et tecam trahere in perdicionem Christi credentem multitudinem univer- sam, merito igitur contra te insurgimus iuste ulcionis iudices 25 ut tenemur. Et congregati in unum maturo prehabito consilio decrevimus contra tuam insolenciam fore procedendum utputa illi, qui vicia exstirpare, mundum ab'^ erroribus* liberare ex officii nostri debito sumus utique obligati. Auctoritate igitur illius, cuius vices in terris pronunc^ gerimus, tibi districte 30 precipiendo mandamus, quatenus* die Martis proxime^ Ventura in diluculo Luce** in loco, quo nos**^ pro tribunali sedere conti- gerit, compareas indilate ad videndum te^^ nomine***, quod ab- hominanda usurpacione prophanas, indignum®® iudicari*^, quia^, cum sis professione Arrius seu*^ etemura omnium seculorum 35 dedecus, te*"** duodecimum Gregorium nominasti, item ad viden- » autem contrarias add. N. ^ deierare N. « ne om. N. d sopistarum 1.2. ^ impudentissimi N. ^ felicitate 1.2. t anathe- matibufi 1.2. voß^add. N. ^ stultizara N. * lippo N. ^ facta vestra N. > Et add. N. " effectum N. »» parturituras N. « illoe N. 40 P revertuntur 1. 2. Q in N. ' iuBtioribus 1.2. ■ tui N. ' con- sideraremus N. « te ambulare N. ' tamen 1. 2. ^ am. N. ^ liberare error. N. y nunc N. * quod N. J proximi venturil. 2. ** luce 1.2. bb om. N. ^ exui add. 1. 2. <** nominis 1. 2. «« om. 1. 2. ff qui N. w heu 1 2. ^^ et 2. 45 Digitized by Google - 173 — dum examinari *, an vestis **, infola et alia, que tu gestas ponti- fids® insignia, ad te spectent an pocius ad alium te vita meliorem, item ad Tidendom te declarari^ fore ebriosum, delirum, hereticum publicum, dei ecdesie destructorem et yppocritam 5 maledictum. Et quia tu non prius auditarum privacionum inventor es, compareas dictis® loco et tempore ad videndum te privari, ymo verius declarari privatum esse omni ^ honore et tua pretensa dignitate, alias non obstante tua absencia, quam divina supplebit presencia, ad dictas declaraciones in tuam 10 contumaciam, in quantum de iure poterimus, procedemus. Dabimus eciam et pronunc damus omnibus Christi fidelibus, ymmo datam a* iure ostendimus licenciam ab obediencia tua protinus **recedendi* omnesque tibi in^aliquo fidelitatis vinculo astrictos fore^ absolutos pracmatica sanccione diffinimus. Insuper 15 cum consenciens et operans pari pena sint" puniendi et" tibi " omnino adberere sit peccatum notorie, prout iuris ambiguitas in** hoc** non existit ulla**, privamus omnes tuos fautores, receptores et defensores, et primo illum Gabadeum^^ tuum camerarium, de cuius infestis consiliis tua procedunt nepharia 20 opera, qui ** testam tuam calvam fantasiis implendo rotat et rotatam precipitat confundendo. Item privamus de renibus tuis descendentem tuum primogenitum Gabrielem 2, '^privamus medicum" tuum inutilem, prothonotarium ütinensem^ homici- dam *,quiiuxtatradicionem6alieniherbastemperatasvenenis" tue 25 informacionis ^ pocula"^ sue* insanie ministravit et cerebellum tuum transforma\'it in petram. Privamus et* illum monachum demoniacum, legatum infernalem, Kagusinum*, quia^ semper nudus praca' incedit contra legitimas canonum sanxiones. A examinare 1.2. ^ et add, N. ^ pontificum N. ^ declarare 1. 2. 30 ® dicto N. ' omnium N. ff et N. ^ esse add. 1.2. ^ cedendum 1. 2. ^ om. N. ^ omnino add. N. ^ veniant N. ^ tibique N. <> om. 1. 2. p Cabadeum 2. ^ que 1.2. ' item add. N. * medium 2. t of». N. ^ yeneris 2. ^ fatuationi N. "^ potativum N. * etiam N. y qui N. ' biHchia N. 35 * Gregors XII. Neffe, Antonius Correr, Camerarius des Papstes, auch in dem bekannten Brief des Satans an Johannes Dominici, Kardinal von Ragusa, (vgl. Erler, Dietrich von Nieheim S. 439 ff.) als fratrictdtis Oaba- daeits genannt. Über die Bedeutung dieses Wortes s. Siebeking, Beiträge X. Oesch. d. grossen Kirchenspaltung, S. 20. 40 * Der Kardinal Gabriel Condulmer, „nepos" Gregors XU. ' Jakobinus de Torso, als Kardinal genannt ütinensis, päpstlicher protonotarius. ^ Johannes Dominici, Erxbisehof von Bagitsa seit 1408 Marx, als Kardinal genannt Eagusinus. Die 4 genannten Männer berief Gregor XIL 1408 Mai 9 ins Kardinalskollegium. Digitized by Google - 174 -- Privamus et hos tres apostatas dateque fidei fractores » : Heinri- cum ridentem^, Laudensem sompnolentum» et Tudertinum male videntem, universos»> et singolos fratueles^ ubique^ terrarum coBstitatos omn^qua alioa tibi adherentes, qaacunque preful- geant dignitate. Datum® et' actum' in curia nostr© resideiicie 5 nostro autentico sub sigillo die 17. mensis Junü'etc.** Secuntur metra'*: Gregorius vir catholicus, papa duodenus, Ad baratrum dedit Petri bona, recia vendit. Vovit, iuravit, promisit, ratificavit 10 Hew modo periurans votÄ non solvere curans. 0 miser Gregori, nescis horam jnoriendi. Cur nou scisma leves, cum dies sint tibi breves? Ne difiFameris, tolle scisma sicque beeris. I Johannes, Ragusinus*, frater Gabriel, Gabadeus, 15 Quatuor equales inutiles carpitinales ^, Heinricus ridens *, Tudertinus male videns, Consors Laudensis \ Christi quos iudicet ensis, Sunt^ yppocrite fratreUi, sodomite, Nequam latrones, proch, periurii buzerini'. 20 Christum deludunt, cum papa sathana ludunt. Simul priventur, ad ignem proicientur.^ i,57.Cap. 27. Bulla Gregorii approbans Sigismundum regem Bomanorum. Papst Gregor XIL nimmt König Sigmund als Sohn rfe** 25 Kirche, römischen König und künftigen Kaiser an und fordert für denselben von allen Christen Gehorsam. „Quia * semper violentum N. ^ item add. N. ^ fratricelloe N. <* ubilibet N. « Date N. ' om. N. « Julii N. ^ om. N. ^ rodeos Ess. ^ Landensis Hss. 30 ^ Die 3 Näohsfgenannten gehören xu den ünterxeichnem der Wahl- kapitzdation von 1406 (Souehon 1,294 bexw. 2, 276. 280.) und sind: Heinrich Minutoli, cardinalia Neapolitanus, Angelue de Anna, cardtnalis Laudensis, und Antonius Calvi, cardinalis Tudertinus, die nach der Abreise der übrigen Kardinäle {1408 Mai 11) bei Gregor XII. geblieben waren. 35 Fon ihnen schloss sieh xuerst Anna {Aug. 30), später auch die beiden andern der Kardinalspartei in Pisa an. '' ETA. 7,121: „den lachenden Heinrich.'' » Auch in Cod. 698, S. 344 der k. Bibliothek EichstäH. * Ob nicht Irrtum für Jakobinus? Vgl. oben S. 173 Anm. 3 und 4. 40 * Öfler und ähnlich {earpidinares) gebrauchtes Wortspiel für eardi- nales. Vgl. Siebeking a a. 0. S 15 u. 20. <* Vgl. über die 7 Genannten oben S. 173, Anm. 1-4 u, S. 174, Anm. 1. ' Buxxerini, Dickwänste. ^ Diese Verse dürften aus der nämlichen Zeit wie die vorausgehende 45 Sath'e stammen. Qedr. aus Hs. 1 bei Finke, Forschungen S. 154. Digitized by Qoo^(^ — 175 — dei omnipotentis.^ 1413 Nov. 22 Riminu Gedr, v, iL Hardt 2, 462; RTA. 7, 28. Vgl. Rnke, Acta 1, 188 f. Gegen ihn Mandohnet im Hist. Jahrbuch 21, 392. Cap. 28. Bulla Gregarii ad Ludowictim comitem?,^^. 5 palatiiLum Reni. Papst Gregor XII. an Pfalzgraf Ludwig: hat dessen Brief empfangen, und fordert ihn zu weiterer Mitarbeit auf. „Recepimus litteras.** 1413 Nov. 22 Riniini. Gedr. v. d. Hardt 2, 466; Finke, Acta 1, 266. Vgl. besonders über 10 die Datierung da^. S. 184 jf. Cap. 29. Responsio ducis Ludwici ad bullam pre-i,^i?. cedentem« Pfalzgraf Ludwig an Papst Gregor XII. : teilt Empfang seifies Schreibens V07n 22. Nov. mit; Sigmund habe ihm 15 erst eine kurze Notiz über die Konzilsberufung zugehen lassen; bittet für die Union zu wirken, „Litt er as vestre.^ Undatiert. [1413 Ende oder 1414 Anfa^ig]. Gedr. v. d. Hardt 2, 466; Finke, Acta 1, 267. Vgl. das. S. 184 ff. Cap. 30. Littera missa Gregorio ab infrascriptis *.i,5ö. 20 Brief an Papst Gregor XII. seitens seiner deutschen Anhänger, der Bischöfe von Speyer, Worms, Verden u. a. : er möge die Beschlüsse des Konstanzer Konzils über die Union anerkennen. „Ad vocacionem*^ . 1415 Febr. 7. Gedr. V. d. Hardt 2,468. Vgl. Finke, Acta 1, 188, Anm. Cap. 31. Procuratorium Gregorii ad approbanduini,5i. concilium G onstanciense. Papst Gregor XII. erklärt seim Geneigtheit zur Abdankung und zur Anerkennung des Konstanzer Konzils, ivenn Balthasar Cossa tveder den Vorsitz führe noch überhaupt 30 dabei amvesend sei. „Terrenas affectiones.*^ 1415 März 13 Rimifii, Gedr. v. d. Hardt 4, 192 und 370; Mansi 27, 659 bezw. 733; Harduin 8, 328 bezw. 386. Vgl. linke, Acta 1, 188, Anm. Cap. 32. Bulla Gregorii resignacionis sub condi-V^. 35 cione per Sigismundum regem Romanorum. Papst Gregor XII. er7ien7U König Sigmund zu seinem Stellvertreter mit der Vollmacht, für ihn auf das Papsttum zu verzichten, wenn Johann XXIII. und Benedikt XIIL dasselbe thun. „Gerentes in desideriis^. [1415 März 15 40 • epiacopis Wormatiensi, Spirensi etc. 2. Digitized by VjOOQ IC — 176 — (hezw, 13) RtminiJ, Oedr. Finke, Acta 1, 270 aus Hs. 1. Vgl. das. S. 188 f. 1,33. ÖE^f, 33. Bulla, quod nichil innovetur pendente tractatu unionis et mutue visionis. Papst Johann XXIII. an König Sigmund: es sollen keine 5 Neuerunge7i vorgenommen werden ^ die das Uniotiswerk stören könnten. „Cum tua serenitas^. 1415 März 1 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 50. i,54.Cap. 34. Potestas dandi salvum conductum. Papst Johann XXIII. an König Sigmund: überträgt die 10 Machtbefugnis, namens des Papstes freies Geleit zu erteilen. „Adpacem.^ 1415 März 1 Konsta^nz. Gedr. v. d. Hardt 4, 51. 7,55.Cap, 35. Bulla sacri concilii missa universis Christi fidelibus contra dominum Johannem et excusacionem eins, qua nitebatur se excusare 15 de recessu de concilio Gonstanciensi, qua scribe- bat, quod timore recesserit, qui timor cadebat in constantem virum etc., ut supra in bulla, Denkschreiben des Konzils an die ganze Christenheit über die Flucht d£s Papstes Johann XXIII. „Decet ea*'. 20 1415 April 17 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 125; Mansi 27, 599; Harduin 8, 268. Vgl. Hefele 7, 105, Anm. 7,d^Cap. 86. Littera de eodem lecta in sessione pu- blica post recessum pape. Denkschreiben des Konzils Ober die Flucht des Papstes 25 Johann XXIII. an eine ungenannte Adresse. „Magnam concfperunt.*^ 1415 April 17 Konstanz. Gedr. Marthie, Thes. 2, 1626 (leicht verändert an die Universität Köln gerichtet). 1,37. Cd^p. 37. Bulla Johannis pape ad excusandum se 30 de recessu de Constancia. Papst Johann XXIII. an die gesamte Christenheit: er sei fortdauernd zur Cession bereit. Giebt die Ursachen seiner Ilucht an. „Universitaii vestre.^ 1415 April 4 Laufen- bürg. Gedr. v. d. Hardt 4, 102; Mami 27, 597. 35 i,5S.Cap. 38. Littera, quam direxit Johannes papa regi Sigismundo statim post recessum suum de Con- stan ci a. Papst Johann XXIII. an König Sigmund : er befiyide sich frei zu Schaffhausen und habe nicht im Sinn, von seinetn 40 Digitized by Qoo^(^ — 177 - Versprechen, der Kirche durch seine Cessioyi den Frieden zugehen, abzuweichen, „Gratia dei,** 1415 März 21 1415 Schafhausen. Druckstellen bei Hefele 7, 92, Änm. 2. Gap. 39. Littera, quam papa Johannes ante suami^^p. 5 deposicionem scripsit regi Sigismundo. Papst Johann XXIIL an König Sigmund: dieser wöge in Erinnerung an die ihm vom Papst erwiesenen Wohl- thaten beim Konzil dahin wirken, dass, soweit es mit der Kirchemmion vereinbar sei, nach seiner Cession seine Ehre, 10 seine Person und sein Stand gescJwnt werde, „Licet carissime^ 1415 Mai 26 RadolfszeU. Gedr. v. d. Hardt 4, 259; Mansi 27, 699; Harduin 8, 361. Item licet in prologo promiserim in hac parte prima ponere epistolas sive litteras, bullam tarnen Johannis pape, qua 15 se papatui firmavit abrenuncciaturum, et quedam alia sicut procuratorium et cetera hie obmittendo, prout in exemplaribus reperi, inter acta ^ concilii Constanciensis posui '. **Cap. 40. Libertas data clero per regem Sigis-1,40. mundum. 20 König Sigmund bestätigt dem Bischof Albrecht von Regens- bürg, dem Domkapitel und der gesamten Geistlichkeit in uj%d ausserhalb der Stadt Regensburg alle Privilegien, Freiheiten und Rechte. 1415 Jan. 8 Konstanz. Ungedr.^ Wir Sigmund v^on gotes genaden römischer künig, zu 25 allen zeiten merer dez reychs, und zu ungern, Dalmacien, Croacien etc. küuig. Bekennen und tuen chunt offenbar mit disem brief allen den, dye in sehen oder hören lesen, und ob wir Ton ODgepomer güet und miltichait und auch römischer kuncklicher wirdikait wegen, darein wir von götlicher 30 schikchung, alz wir hoffen, geseczt sein, on underlosz fleyssik- lichen sorgen, aller und yegklicher unser und dez reichs nndertanen und getrewen nucz und frumen zu füdern und zu bestellen, yedoch erkennen wir klärlich, daz uns mer willig, genaygt und fleyssig zu sein gepuret aller geystleicher person 35 recht, genad und freyhait, nicht allain dy altten zu sterkchen, • Düser Satx fehlt in 2. ^ In 2 erst nach den beiden nächsten Stücken eingetragen, * Ihiten im 4. Teil, ' Regest in Reg, Bote, 12, 183 na^h unbekannter Vorlage; vgl. 40 Alimann^ Reg. n. 1381. Eine infialillch üb^reinstimynende lateinische ürk. von 1415 Jan, 10 Konstant, (Altnianny Reg. n. 1385) ist gedr. bei Ried 2, 970 nach dem Original. QaoUon and EroerieraDgen N. F. I. 12 Digitized by Google — 178 — sunder in auch new ze geben und sie dabey genädikchleich zu hanthaben und zu schirmen und in auch frid und gemao.h ze schaffen. Wann nu der erwirdig Albrecht, bischofif zu Regens- purk, unser fürst, rat und lieber andächtiger, von seinen und der ersamen probstzs, techantzs und dez capitels ze Regenspurck 5 wegen für uns komen ist und uns dyemütickleich gepeten hat, daz wir im alle und yeklichen seine, seiner kirchen und der egenanten probstzs, techantzs und capittels und der ganczen pfaflhait und geystlichait, paydem mannes und weybes gesiecht, inwendig und auswenndig der stat zu Regenspurk, lo und iren nachkomen alle und yegkleiche ire brivilegia, brieff, gnad, freyhait und recht, die sye und ir vordem von römischen kaysern und künigen, unsern vorvodern an dem reich, und sust von allen andern fürsten und herren, geystlich und wemtlich, auf alle und yegkliche guter, recht und gewonhait 15 herpracht haben, ze bestätigen, zu vernewen und zu confirmiren genädikchleich geruchten. Dez haben wir angesehen solich ir dyemütig gepet, willig* stätichait und getrew dienst, dye der vorgenant Albrecht, byschofT, probst, techant und capitels vodern unser vorvodern an dem reich, römischen kaysern und künigen, 20 beweyset und getan haben und der selb Albrecht bischoflF, probst, techant und capittel uns^ und dem reich beweysen und tun mtigen in künflftigen zeiten, und haben darumb mit wol- bedachtem muet, gutem rat unserer fürsten, grafen, edeln und getrewen und rechtem wissen in und allen den pfaffen und 25 geystlichait, payd mannes und weybes gesiecht, inwendig und auswendigs der obgenanten stat zu Regenspurk, alle und yegkliche irew brivilegia, brieff, genad, freyhait und recht, dye sye von den egenanten römischen kaysern und künigen, unsern vorvodern, und sunst von allen andern fürsten und herren, 30 geystleichen und werltleichen, aufif '^ yegkleiche ire ^ guter, recht und gewonhait redlich herpracht haben, bestätigt, vemewt, confirmirt und bevestet Bestätigen, vernewen, confirmirn und befesten in die auch in krafft dez brieffs und römischer künkleicher machtvolkomenhait. Auch seczen uod wellen wir 35 zu ewigen Zeiten unzerprochenleich, ob dhainerlay gesecz oder gewonhait dhainer stat geweitigen, burgermaister oder burgern oder andern gegen der vorgenanten kirchen freyhait und auch geystleich und auch kayserleich gesecz verlihen und geben wären, daz die selben vernicht sein, und vernichten die ^ auch 40 in kraft dez briefs und hayssen die auch inner zwayer monaten » wülig gepet 2. *» om. 2. c ./^ 2 ist hier einkarrigiert : alle und- ^ auch die 1. Digitized by Qoo^(^ — 179 — nach verchünndung dicz gegenwärtigen unsers geseczs aus iren capittelnptichern tuo und geschritten. War aber, daz yemant wider dicz vorgenant unser gesecz tat, der sol beraubt sein aller seiner gewalt, und wellen, daz die stet, dar- 5 inn daz geschäch, unserer künckleichen und des reichs acht underligen und unsern chamern tawsent marck lötigs golds vervalien sein sulle, und daz dye gewaltigen, bürgär, seczär und schreyber der vorgenanten vemichtiger der geseczz und gewonhait, ir rat und auch dye, dy nach den selben geseczen 10 und vemichtigen gewonhaiten richten und urtaylen, versmächt und erlös sullen sein, also auch, daz dy urtail oder ansprüch nicht haltten oder dhain krafft haben sullen. Und war, daz sy sich in ainem jar disen gegenwürtigen unsern künkchleichen geseczen nicht stellen oder gehorsam sein wolten, so haissen 15 wir irew guter in allen landen von allermanckleich auffhalden, angreififen und nemen zu der pen, die wider die selben an dem gemainen rat ausgesprochen ist. Auch seczen und wellen wir, daz chain gemain oder chain person chain ungelt, stewr oder losung der* vorgenanten kirchen und geystlichem gewalt an- 20 slahen oder aufiFseczen oder ir guter angreyfFen sullen. Wer aber darwider täte und daz der selben kirchen zu pessern nicht geruchte, der sol der obgenanten unser achte under- ligen und der egenanten pen unlassleichen verfallen sein. Geschäch aber, daz ein^ gemain oder person ein gancz jar 25 umb der vorgenanten kirchen freyung in dem geystlichem pann frävenlich belib, daz wellen wir auch unser und dez reichs achte underligen, darauz in nyemant tun sol, er sey dann mit der vorgenanten kirchen und person gänczlich verriebt. Auch seczen und wellen wir, daz nyemant kainen 30 geystlichen personen leybhaflftig umb dhainerlay sach oder ir gut in werltleich gericht wider geystleich und kayserlich geseczz ziehen oder ayschen sullen. Wer aber darwider tat, der sol seiner sach verlustig sein, und sullen auch daz gericht und urtayl vernichtet und der riehter seiner gewaltt berawbt 35 sein. Auch haben wir von besundem genaden die vorgenanten Albrechten, bisehoff, probst, techant, eapittel, pfaffhait und geystleichew ordenung der stat zu Regenspurgk in unser und dez reychs scherm und schüczung genomen und nemen sye auch darein in krafft diczs brieffs und romischer kunkchleicher 40 machtvolkomenheit. Darumb so gepieten wir allen und yegkleichem fürsten, geystlichem und werltleichem, grafen, freyen, rittem, knechten, vogtou, amptlewten, burgermaystern, * oder 2. *» chain 1. 2. 12* Digitized by Google ^ 180 — räteD und burgern und sunst allen unsem und dez reychs undertan und getrewen emsüeichen und vestikleich mit disem brieff, daz sie dye vorgenanten Albrechten, bischofif, probst, techant, capittel, pfaffhait und geystlichait und ir nachkomen an den obgenanten unsem bestätigung [und •] vemewung seczen 5 und newen, genaden, nicht hindern noch irren in dhainer^ weis, sunder sie dapey mit ruen beleiben ze lassen, als lieb in sey unser dez reichs swär ungenad zu vermeyden und pey verliesung der obgeschriben pen, halbs unser und dez reichs chamern und halb den vorgenanten bischöf, probst, techant 10 und capittel unlässleich zu beczaln. Mit urkund ditzs brieffs versiegelt mit unser kunkchleicher mayestet insigel. Geben 1415 ZM Costencz nach Christi gepurd vierczehenhundert jar und Jan, 5. darnach in dem funfczehenden jar an sand Erharts tag, unser reich dez ungerischen etc. in dem XXVIII. und dez römischen 15 in dem fünften jaren. i,4i.Cap. 41. Libertas data clero per Ludwicum IV. Ludwig d. Bayer bestätigt dem Klerus sehier bayerischen Lande alle von Päpsten toid Kaisern erlangten Freiheiten, 1322 Dez. 19 München, Gedr. Mon, Boic. 2, 144, 15, 20 564; Ried 2, 800 u, a, a. 0, 1,42- Ca f, 42, Littera, quam Sigismundus rex Roma- norum direxit domino Johanni pape post corona- cionem suam in regem Aquisgrani factam pro confirmacione. 25 1414 Nov. 9 Aachen. Oedr. RTA. 7, 239, wo auch die. früheren Druckstellen angegeben sind. i,45.Cap. 43. Bulla Gregorii IX. missa Friderico im- peratori IL Papst Gregor IX, ertnahyit Kaiser Friedrich IL, auf die 30 himnüischen, nicht die irdischen Freudefi seinen Sinn zu richten, und erklärt ihm die Mysterien der kaiserlichen Insignien: Kreuz, Lanze, Krone, Scepter und Apfel. „Ad ostendendum" , 1227 Juli 22 Anagni, Gedr, Mon, Germ, hist., Epist, saec, 13,, 1, n, 365. Siehe das, die älteren Drucke 35 mid vgl. Winkebnann, Kaiser Friedrich IL, 1, 322, Anm, 3, ;,44.Cap. 44. Littera Johannis pape XXIIL data Fride- rico duci Austrie, quando fecit eum generalem capitaneum ecclesie. Papst Jofiann XXIIL verbündet sich mit Herzog Friedrich 40 » am. 1. 2. *> dhainerley 2. Digitized by VjOOQ IC — 181 — von Oesterreich'Tirol und macht ihn zum Generalkapitän aller j)äpstlichen Truppen^ wogegen ihm dieser Schutz ufid Sicherheit verspricht, sowohl während seines Aufenthalts in Konstanz, als auch wenn er diese Stadt wieder verlassen 5 wolle. „Dmn intuitus^. 1414 Okt. 15 Meran. Gedr. V. d. Hardt 2, 246. Vgl. Hefde 7, 23, Anm. 5. Cap, 45. Subieccio Friderici ducis Austrie TQgil,45. Sigismnndo propter recessum Johannis pape a concilio. 10 Herzog Friedrich von Oesterreich vbergieht dem König Sigmund aUe seine Länder, bis es dem König gefalle, sie ihm wieder zurückzugeben; verspricht femer, dass er den Papst Johann XXIII. nach Konstanz zurückbringen und so lange daselbst als Geisel bleiben wolle, bis das Ver- 15 sprochene erfüllt sei. 1415 Mai 5 Konstanz. Gedr> V. d. Hardt 1, 199 und 4, 162; Mansi27, 638; Harduin 8, 306. Cap. 46. Littera prescripta in teutonicum translata'i,^^. Dieselbe Urkunde deutsch. 1415 Mai 7 Konstanz. Gedr. 20 Janssen, Frankfurts Reichscorrespondenz 1, n. 502 (vgl die Anm. das.); Richental, hsg. v. Bück, S. 68 (mit falschem Datum, März 27); Wi^idecke, hsg. v. Altm^nn^ S. 60 (vgl. das. S. 72). Cap. 47. Littera regis Romanorum, qua Fridericusi,47. 25 dux Austrie racione excessuum proscribitur. König Sigmund verhängt die Reichsacht über Herzog Friedrich von Oesterreich. 1415 März 30 Komtanz, Gedr. ausser an den bei Altmann, Reg. n. 1542, an- geführten Orten bei Döllinger 2, 314. 30 Cap. 48. Littera missa segi Romanorum per regemi,^5. Arragonum. König Ferdinand von Aragonien an König Sigmund: er habe die Nachricht von der Flucht des Papstes Johann XXIH. erhcdten. Sigmund solle sich trotzdem 35 nicht abhalten lassen, das begonnene Werk zu vollenden. „Nuntiatum fuit^ 1415 April 28 o. 0. Gedr. in des Petrus von Mtadenomcz Historia de fatis et actis magistri Johannis Hiiss Constanciae bei Höfler, Geschichtschreiber 1, 174. Digitized by Qoo^(^ — 182 — l,49.C^jy, 49. Littera* alia eiusdem regis Arragonum ad eundem regem Komanorum de Johanne Huss heresiarcha. König Ferdinand von Aragonien fordert König Sigmund zu riicksichtslosem Vorgehen gegen Johann Hus auf. 5 „Inter alias," 1415 April 28 o. 0. Gedr, Höfler, Geschieht^ Schreiber 1, 173; DöUinger 2, 317 ; Pcdacky, Documenta S. 539. 1,50. Cap. 50. Subtraccioobediencieper dominum regem Arragonum facta domino Petro de Lima olim Bene- 10 dicto XIII. in eins obediencia niinccupato. König Ferdinand von Aragonien sagt sich von der Ohedienz d^s Papstes Benedikt XIII. los. „Pn- terrenum." 1416 Jan. 6 Perpignan. Gedr. v. d. Hardt 2, 554 (vgl. auch 4, 885); Mansi 27, 824; Harduin 8, 487; 15 Döllinger 2, 382. IfOl.Csk]^. 51. Littera concilii de Benedicto XIII. Das Konzil zu Konstanz teilt mit, da.'is es heute die nach dem Vertrag [von Narhonne] an die Spanier zu erlassen- den Eitüadungsbriefe habe ergehen lassen, fordert auch '^^ alle übrigen vom Konzil noch abwesenden Prälaten und insbesondere Kardinäle zum Besuch des Konzils auf und lädt ebenso mch abwesende Fürsten oder deren Vertreter dazu ein. „Quantis ecclesia.** [1416 Febr. 4 KonstatizJ.^ Sacrosancta generalis Constanciensis synodus ad futuram 25 rei memoriam. Quantis ecclesia sancta calamitatibus quamdiu lacerata pestifero scismate laboraverit, cuncti Christi fideles non solum noticia, sed malorum experiencia didicere, et insuper, quam multi, sed in irritum, catholicorum labores ad illud tollendum extirpandumque, quam multum preterea, sed in- 30 cassum, fuerunt tentata remedia forte ideo, quia irato nobis deo propter peccata nostra nondum tempus salutis advenisset: nuUa hominum soUicitudo, nulla »studia, nulla suflFecere concilia, quin ymo velut in contrarium versa peiora omnia fieri vide- bantur. Sed tandem* post multos labores misericordis dei pietas 35 ad ecclesiam suam prospexit et** efifecit, quod in eins spiritu, qui, ubicunque volt, spirat, in hac civitate Constanciensi sub apostolica vocacione*^ et christianissimi principis domini Sigis- » tantum 2. ^ efiecitque ohne et und quod 1. 2. ^ vacacione 1. 2. * Den Text dieses Briefes hat Andreas oben S. 118 heniäxt. 40 * Vgl. unten S. ISö, Anm. Digitized by Qoo^(^ — 183 — mundi Romani regis tuicione convenimus, ubi ipso operante sancto spiritu pro unione et pace ipsius ecclesie deinceps meliora nobis omnia cottidie successerunt Nam post domini olim Johannis pape XXIII. sie in sua obediencia nominaü ö canonicam deposicionem, ipsius insuper post sentenciam, cui acquievit et expresse consensit, spontaneam papatui cessionem dominus ille, qui in sua obediencia vocabatur Gregorius papa XIL, per procuratorem suum legitimum coram nobis in sessione soUempniter congregatis et consedentibus omni iuri % 10 quod pretendebat in papatu, et ipsi papatui sponte cessit. Et cum restaret tantum dominus Benedictus sie in sua obediencia nominatus, ut similem faceret cessionem, ad quod preter iuramenti religionem, qua constrictus erat, de iure divino human oque tenebatur, ad id sibi swadendum eumque requiren- 15 dum prefatus rex in Arragoniam accedere disposuit, ut in tempore et loeo, sicut cum oratoribus illustrissimi principis domini Ferdinandi regis Arragonum ac ipsius Benedicti, qui tune ^ ad ipsum Bomanum regem ^ ab ipsis missi venerunt, prefixerat 2, cum eisdem rege Arragonum et Benedicto conveniret. 20 Et nos reverendos patres et venerabiles vires, archiepiscopos, episcopos et alios litteratos et doctos vires ex sacro concilio oratores nostres ad idem peragendiim et ad prosequendum non- nulla alia ad unionem pertinencia cum domino Bomanorum rege sufficienti potestate suffultos destinavimus. Sic prefatus 25 Bomanorum rex pro ecclesia dei solita pietate soUicitus post- positis imperii et regnorum suerum urgent issimis, que sibi imminebant, negociis per longa laboriosaque itinera alienas terras peragrare non dubitans Perpinianum accessit commeanti- bus secum oratoribus prefatis. Ipse vero rex Arragonum, qui 30 tune Valencie gravissima*' egritudine ^ morti proximus timebatur, contra valitudinem* medicerumque consilia, ut ipse iuxta promissa tanto dei et ecclesie negocio non deesset, se mari cum magno vite periculo cemmittere non expavit. Mira quidem tantorum prineipum pietas, qui suammet salutem 35 voluerunt pro ecclesie salute negligere, Convenientibus autem prefatis regibus^ et ipso Benedicto ac ipsis oratoribus nostris » iure 2. *> reg. Rom. 2. c gravissime 1. 2. * 1415 Jan. 8. Fromme, Die spanische Nation und das Konstanxer Konxil, S. 4, 40 * 1415 Marx 4; per totum mensem Junium sollte die Zusammen- kunft stattfinden. ' Fromme S. ö, Änm. 1. * Diese Worte hat Andreas oben JS. 140 verivendd. * Am 18. Sept. Digitized by Google - 184 — ot prefatum Benedictuni requirentibus, ut, sicut promiserat, iuraverat ac tenebatur, cederet * iDstantibus pariter requisicioni huiusmodi illustrissimorum regum Francie, Castelle, Sicilie atque Naverre** honorabilibus oratoribus ac magnificis et potenti- bus dominis oomitibus Fuxi^ et Armeniacl necnon aliis non- 5 nuUanim precipuarum eorum regnorum civitatum procuratoribus, po8t multas fallacias et subterfugia, quibus eos idem Beuedictus eludere conatus est, suam tandem dariciem patefecit. Non enim illum dei timor, non religionis vinculum, non honestatis Gonsideracio, non denique tantorum principum auctoritas nee 10 populorum supplicacio nee tocius christianitatis tarn diu per dictum scisma divise ac lacerate calamitas mollire potuit, ut ad dandam ecclesie pacem inclinaretur, sed in priori duricie obstinatissimus omnibus spretis delusisque a Perpiniano recessit* marique devectus se in Pauiscule®« arce, quam ipse 15 sibi diu ante premunierat, pro perfidie sue tutela recondidit. Eeges vero et principes et principum et populorum, qui ibi convenerant, legati, qui antea eidem Benedicto tamquam pape obediverant, tunc pertinacem illum scismaticumque detestantes eum relinquere et ecclesie dei unioni coherere sanius propo- 20 suerunt et sub certis, equis et honestis modis cum prefato Romanonim rege et ipsis oratoribus nostris convencionem * inierunt et statuerunt, quod videlicet prelati ipsorum regnorum ac terrarum et locorum obediencie ipsius Benedicti per certi tenoris litteras a nobis requirendi^ intra certum temporis 25 spacium in sanctam synodum Constanciensem convenirent nobiscum ad procedendum contra ipsum Benedictum ad eins per* canonicas sancciones de papatu, quem pretendit, eieccionem et dampnacionem, ut exinde de unico pastore Christi vicario ecclesie sue sancte provideretur, et ad alia, que pro pace et 30 tranquillitate et reformacione ipsius visa fuerint statuenda. Qui iam deo propicio sinceram suam mentem accionibus prosequentes ac vocacionem nostram magno ^ unionis zelo prevenientes eidem Benedicto obedienciam universaliter sub- traxerunt. Ex quo et aliis regum et prelatonim diligenciis 35 firmissime speramus, quod habitis litteris nostris, per quas * oedere 1. 2. ^ atque add. 1. 2. ^ so 1, perauiscule arte 2. ^ requirendum 2. « sed 1. 2. ' magnam 2. * Foix und Ärmagnac. « Am 13. Nov. 40 ' Pmüeola. * Dm Vertrag von Narbonne 1415 Dex, 13. Druckstellen bei Hefele 7, 247. Digitized by Qoo^(^ — 185 — hodie* iuxta conventa eos duximus requirendos, absque mora aliqua nobisciim in hac civitate Constanciensi in unum corpus et in unum concilium iuxta promissa * convenient. Cum autem ipsis venientibus nichil aliud restat, quam quod contra obsti- o natam duriciam ipsius Benedicti synodali auctoritate procedatur, cum iam principes et prelati, omnium denique Christi fidelium populus in ipsius ecclesie unitatem consenciet, ne prelati alii, qui iam dudum auctoritate apostolica vocati et qui actenus venire neglexenint, in ipso ad;iculü et conclusione unionis 10 deficiant, sed omnes ad hoc sanctum opus deoque acceptissi- mum undique concurrant, eos eciam, licet non sit opus amplius vocare, cum alias fuerint** apostolica auctoritate sufficienter vocati, tamen duximus requirendos. Omnes igitur et singulos patriarchas, archiepiscopos, episcopos, abbates et ceteros ec- 15 clesiarum et monasteriorum prelatos necnon ipsos et aliquos licet paucos Romane ecclesie cardinales ab hac synodo absentes ex habundanti et sine preiudicio prioris vocacionis, sed pocius eam confirmando, hortamur in domino eosque requirimus et monemus ac in virtute sancte obediencie auctoritate sacri 20 concilii tenore presencium precipimus et mandamus, quatenus personaliter, illustrissimos vero principes, reges, duces, marchio- nes et alios, quos huiusmodi concilio ad esse equum est vel qui in eo prodesse possunt quoquomodo, per viscera miseri- cordie Jesu Christi invitamus et horiÄmur, quatenus per se vel 25 soUempnes suos oratores intra trium mensium spacium ipsi Constandensi concilio presenti intersint, ut sie congregata fidelium multitudine copiosa, que in eodem concilio decernenda, disponenda expediendaque fuerint, adiutore deo salubrius ordinentur, indicentes singulis prefatis, quod per istam voca- 30 cionem non intendimus desistere a prosecucione unionis . . . • in hac synodo agendorum . . .^, quibus expediendis cottidie insistimus et . . .° cum dei adiutorio perficere precipue in adventu prelatorum et aliorum de obediencia quondam Benedicti predicti, quos infra breve tempus exspectamus. Sed vos 35 omnes et singuli** venientes admittemini in eo statu, in quo tunc erit hec sancta synodus, cuius potestatem et auctoritatem non intendimus per hanc vocacionem in aliquo impediri vel esse in suspenso, volentes, quod contra huiusmodi nostram » premiraa 2. ^ fuerunt 2. ^ In beiden Hss. leere Stellen; doch 40 fehlen anscheinend nur tvenige Worte. ^ Bingulos 2. * Der Einladungsbrief an die Spanier tcurde 1416 Febr. 4 erlassen; Hefele 7, 249, Digitized by Qoo^(^ — 186 — vocacionera nulle licencie se ab hac sancta synodo absentandi seil abeundi vobis aut vestrum singulis quacunque aiictoritate concesse suffragentur, quas eciam, in quantum opus fiierit, de presenti revocamus et irritas et inanes esse decernimus. Versus sive testamentum Petri de Luna. 5 Petrus ego pridem vocitabar et hinc Benedictus, Depositus rursuni Petrus ego vocitor. Ecclesie voto iuramentoque* tenebar Scismata, censuras tollere de medio. Dum kathedra sedi, dominandi ceca libldo 10 Me non permisit solvere, que pepigi; Fratnim pontificum, regum precibus monitisque Tocius ecclesie cedere non volui. Voti transgressor, iuramenti quoque fractor Asseror a cunctis non sine demeritis. l» Ad sacram synodum, cui dat Constancia nomen, Citor nee parens dampnor et eicior.^ i,52.Cap. 52. Littera^ ducis Johannis Bavarie missa concilio, quando presentavit Jeroniraum de heresi infamatum. '-^^ Pf(d^(jraf Johann an das Konzil zu Konstanz (gelegentlich der Zufuhrumj des in seinem Gebiet (jefangenen^ Hieronymus von Prag. 1415 Mai 8 Sulzha<:h. Gedr. Schelliorn, Acta hist.-eccL 1, 44; DöUinger 2, 318, i,55.Cap, 53. Eegraciatoria concilii ad ducem Jo-S.") hannem Bavarie, qiii Jeronimura transnüsit Con- stancia m. Dankschreiben des Konzils zu Konstanz auf den vorigen Brief, Vmlatiert,^ Gedr, Schelhorn a. a. 0. 1, 47 ; DöUinger 2, 320. oO i,5^.Cap. 54. Citacio sacri concilii Constanciensis. Das Konzil zu Konstanz fordert alle Prälaten, die Im im Konzil zu erscheinen verpflichtet und nicht über 15 Tag- reiseti von Konstanz entfernt seien, dringend auf, dass » que om. 2. 3,') 1 Die Absetxung Benedikts XIII. erfolgte 1417 Jidi 26. ' Findet sich auch in Cod. Ä. IL 34. der Baader Universitätsbiblio- thek und in cod. IcU. 1508 der Pariser Nationalbibliothek. « Vgl. oben S. 143. * Am 23. Mai war Hieronymus von Prag nach Konstanz gebracht 4<" worden; Hefele 7, 133. Digitized by Qoo^(^ — 187 — sie bis zum letzten Septeniber sicher eintreten. „Utriicsqiie testamenti.** 1415 Äug. 17 Konstanz, Gedr. DölUnger 2, 325. Cap. 55. Liberias Judeorum. 1,55. 5 Papst Martin V. hestätiyt den Jtulen auf Ansuchen König Sigmunds alle von den Päpsten verliehenen Freiheiten und ausserdem einige durch den päpstlichen Vtcecafnerarius Ltidfrig Alamamli zu erklärende Artikel über gewisse Immunitäten und GmuUn. „Quamms pocius." 1418 Febr. 10 12 ^ Konstanz. Gedr. Analecfa iuris pontificii 12 (1873), 385. Regest in Reg. Boic. 12, 276, daraus in Heffner, Die Juden in Franken, S. 20, daraus dann in Wiener, Rege^sten z. Gesch. d. Juden in Deutschland 1, 181, n. 511. Regest bei Vernet, Le Pape Martin V. et les Juifs, in Revue des 15 questions historiques 51 (1892), 410 mwh Registerband 352, Bl. 110' des vatikanisclien Archivs. Vgl. Kerler, Zur Geschichte der Besteuerung der Juden durch Kaiser Sig- mund, in Zeitschr. f. d. Gesch. d. Juden in Deutschi. 3, 8, anscheinend ohne Kenntnis der bezeichneten Druckstelle^ 20 Vgl. auch Marini, Degli archiatri pontißci 1, 135. Cap. 56. Alia littera de libertate Judeorum. h5G. Ludwig Alamandi giebt die in der vorausgehefiden Bulle erwähnten Erklärungen ; entzieht die Jiulen in Deutschlaml und Savoyen den geistlichen Richtern unter bestimmten 25 Ausnahmen u. s. w. 1418 Febr. 22 Konstanz. Gedr. Acta iuris pontificii 12 (1873), 386. Regest bei Vernet a. a. 0. aus Cameralienband XXIX, 4, Bl. 73' des vatikanischen Archivs. Vgl. Kerler a. a. 0. Anm. 3, anscheinend ohne Kenntnis der Druckstelle. 30 Cap. 57. Littera alia de libertate Judeorum. ^,^7. König Sigmund befiehlt allen Ständen, Vögten, Aintleuten und Unterthanen, die Juderischaft bei den Rechten und Freiheiten, die ihr Papst Martin V. bestätigt habe, bleiben zu lassen. 1418 Febr. 26 Konstanz. Gedr. Zeitschrift 35 /. d. Gesch. d. Juden in Deutschland 5, 191. Vgl. Ältmann, Reg. n. 3015. [Cap. 58.] Ohne Kajntelbezeichnung uml Ueberschrift. 1,58. Pajjst Martin V. erneuert die Privilegien der Juden. „Sicut Judaeis.** 1422 Febr. 20 Rom. Gedr. Analecta 40 ' 12. y tcie Kerler sagt, nichi 14. Febr., wie es in den Anal. u. bei Voyelstein u. Bieger, Oesch. d. Juden in Born, 1, 324 hcisst. Digitized by Qoo^(^ — 188 - iuris pontlficii 12 (1873), 387 A Regest bei Vermt a. a. 0. S, 414 am Registerhatul 367, BL 158' des vatikanischen Archivs. Vgl. Raynaldus, Ann ecclesie seu persone preiudicet in posterum, si non essen t i Die in diesem und den nächsten 2 Kapiteln entfialtenen Acta eon- cilii Pisani sind verschieden von den grösseren bekannten alten Akten- Sammlungen über das Konxil (vgl. Hefele 6' 2, 992), iceshalb sie hier mit- geteilt werden. 40 * Kardinal Petrus von Tkury. » Vgl. dagegen Hefele Ö«, 993. * Johann vo9i Brogni, Bischof von Ostia, als Kardinal geaamil Vivariensis; vgl, Hefele 0'^, 994, Anm. 3. Digitized by Qoo^(^ — 191 — situate in ordine suo. Deinde dominus* presbiter cardinaiis Mediolanensis Petrus de Gandia ordinis fratrum minorum postea electus in papam vocatusque Alexander V. ascendit pnlpitum in loco concilii et incepto themate, videlicet:^ Hec 5 est Victoria, que vincit mundum, fecit sernionem, in quo posuit contra Angelum Corario et Petrum de Luna 16 con- clusiones. Quo sermone completo cappellani cantaverunt anti- phonam, que cantatur feria 4. in capite ieiunii: Exaudi nos, domine, quam etc. Qua finita dyaconus, qui legit ewangeliura 10 inmissa, dixit alta voce: Orate. Et tunc omnes domini cardi- nales depositis mitris flectentes genua prolixius oraverunt. Postea surrexit dominus Wivariensis episcopus cardinaiis et dixit: Oremus. Oranipotens sempiteme deus, quia** tua miseri- cordia nos incolumes in hoc loco specialiter congregasti, mentes 15 nostras, quesumus, paraclitus, qui a te procedit, illuminet et inducat in omnem, sicut tuus promisit filius, veritatem cunctos- que in tua fide et caritate corroboret, ut exercitati a temporali concilio proficiamus ad eteme felicitatis augmentum per eundem. Deinde incepta fuit letania per duos cardinales presbiteros. 20 Similiter et alii prelati fiexis genubus fuerunt sine mitra. Qua letania finita dominus Wiirariensis surrexit et dixit: Oremus. Assumus, domine, sancte Spiritus, assumus peccati quidem etc. Hanc oracionem require in ordine concilii provincialis ^ huic volumini inserto. In qua oracione non fuit dicta benediccio, 25 sed solum oracio confirmata. Qua oracione dicta dixit dyaconus cardinaiis: Erigite vos. Confestim surrexerunt cum omni timore dei et disciplina. Deinde dyaconus ipse paratus, ut moris est, cum duobus ceroferariis in loco ordinato cantavit ewangelium: ^Designavit dominus septuagiuta duos discipulos. :iO Quo finito dominus Wivariensis episcopus cardinaiis incepit yrapnum : Veni creator spiritus. Et omnes prostraverunt se et flexerunt genua. Quo ympno cantato subdyaconus cum dyacono dixerunt versus: Loquebantur etc. cappellani etc. Et per totura concilium ipsis cxistentibus sine mitra et cum ;i5 devocione dominus Penestrinus ^ episcopus cardinaiis surrexit et dixit oracionem: Deus, qui eorda etc. et oracionem: Da, * om, 2. * qui 1. * /. Jo. J, 4, Dagegen Mansi 27, 118. * In der unten abgedruckten Sammlung van Aktenstücken über das 40 SaUburger Provinxialkonxil von 1418 (in dem Abschnitt: Ordo, qualiter agatur concilium proTlnciale). « Imc. 10, h * Quido van Maillesec, Kardinal-Bischof van Praeneste. Digitized by Goo^(^ — 192 — qtiesumus, ecclesie hie, misericors deus *, ut spiritu sancto con- gregata secura tibi devocione servire mereamur per dominuin. Quo facto dixit dyaconus alta voce: Erigite vos. Et tunc surrexerunt et sederust. Postea dominus Penestrinus allocutus fuit concilium super materia. Et per concilium fuerunt facti 5 officiales*, videlicet marscallus Poncellus de ürsinis, auditor camere dominus Angelus de Balionibus*** de Perusio, advocati fisci duo : dominus Symon de Perusio, dominus Ardecinius de Novaria ^, duo clerici camere apostolice: Thomas de Spinis, dominus Symon de Novaria, procuratores * seu promotores : lü magister Johannes de Scrimani ^ ^, Heinricus de Monte leonis *, Bertholdus Wiiding^, notarii: dominus Petrus de Verona®, Angelus de Reate*^, dominus Symon de Prato •. Et illi sie eiecti et pronuncciati prestaverunt iuramenta fideiitatis. Clerici tres ^^ super ordinacione conciiii in sedendo: dominus Stephan us 15 de Prato, dominus Franciscus de Bononia et Petrus Fabri, duo cardinales et duo archiepiscopi ad citandum ad valvas ecclesie Pysane Gregorium et Benedictum, qui citaverunt et retulerunt. Post hec dominus archiepiscopus Pysanus^^ in kathedra stans legit diversa capitula in quibusdam cedolis 20 contenta concludens in fine, quod crastino, videlicet die JMärx ^7.Hercurii, 27. supradicti mensis Marcii, erit sessio secunda. 2,7.Cap. 7. Sessio secunda. Marx 27, Die sequenti,'scilicet 27. mensis Marcii, facta est sessio, 25 » ow. 2. »> Walionibufl 2. c Scrinani 2. ^ Beate 1. • Patro 1. ' Im Folgenden eine AnxaJil hüJier unbekannter Angaben, Den Stand der bisherigen Kenntnis stellte fest : Stuhry Die Organisation und Qesekäfts- Ordnung des Pisaner und Konstafixer Konxils. 1891. * Ersclieint auf dem Konstanxer Konxil als scrutcUor votorutn ; Stuhr S. 4616, der ihn auf dem Pisaner Konxil nicht feststellen konnte. 3« • ' Der Name des xtceiten hier genannten Advokaten ist bisher nicht bekannt gewesen; vgl. Stuhr S. 17. Beide sind auch auf dem Konstanxer Konxil Advokaten; Stuhr S. 50. ^ Mansi 20, 1226 : Henricus de Monteleone, Joannes de ScrivaniB, BertolduB de Wildungen. ol * Ist auch auf dem Konstanxer Konxil Prokurator; Stuhr S. 47. * Erler, Liber cancellariae apostolicae, S. 207. ' Berthold von Wildungen spielte eine bedeutende Rolle auf detn j K(ynstanxer Konxil; Erler ^ Dietrich von Nieheim , S. 234. ® Wohl identisch mit dem in den Akten mehrfach erwähnten Notar 4'J PetruB Garnerii. » Öfter erwähnt UTA. 6", 593 ff. In den Pisaner Konxüsakten bis/ier nur als magister Angelus secretarius bekannt. Auf dem Konstanxer Kon x il ist er Notar; Stuhr S. 40. *® Das Chronicon S. Dionysii erwähnt nur die Wahl van xwei Siix- AI Ordnern. Von den Namen ist bisher nur der dritte der oben genaupiten bekannt; Stuhr S. 20. " Erxbischof Peter Alajnan von Pisa. Digitized by VjOOQ IC — 193 — in qua missa cantata per episcopum cardinalem et lecto ewangelio per dyaconum cardinalem et cantatis letaniis et oracionibus et ymno Symon advocatus fecit coUacionem synodo exponendo, super quo concilium fuit convocatum. Post hoc 5 Angelus de Reate * notarius surrexit et publice legit litteras citatorias missas ad ambos cum instrumentis execucionis earundem. Postremo vero ante portam ecclesie exiverunt duo dyaconi cardinales cum tribus archiepiscopis querendo ibi a populo, an aliquis vidit Gregorium vel Benedictam vel aliquos 10 ex parte eorum ibi comparentes. Qui populus respondit: Non. Et sie protestati ibidem fuerunt, quod non sunt visi, voientes referre, quod procedatur in contumaciam eorum **. Relacione de premissis facta Johannes Scrinani et B. Will- dingen procuratores utrumque citatorum non comparencium 15 mox accusarunt. Que contumacia per dominos cardinales et concilium prorogata fuit in crastinam diem sequentem, et sie dissoluta fuit sessio ista. Cap. 8. Cedula exhortacionis. 2,8. Ansprache an die Komilsver Sammlung zu Pisa; unbekannt, 20 von wem und wann; wahrscheinlich zu einer der ersten Sitzungen gehörig,^ Attendite, venerabiles patres, rectores et principes ecclesie militantis, attendite sinceris affectibus in hoc sacrosancto con- cilio Pysis deo dante celebrando, quod ad pastorem bonum, 25 dominum et salvatorem nostrum, vivorum iudicem ac mortuorum, cum timore illius principaliter sine aliquo medio aciem mentis dirigentes saluti filiorum provideatis caute^ agendo pro sui reverencia et honore ac pro desiderata^ glorie® exaltacione eius- dem glorie matris alme. Videtis enim, proch dolor, quod 30 nunquam fuit scisma tarn ' pestiferum et ^ detestabile quibusvis fidelibus, nunquam fuit tantus horror in seculo neque tantus error dampnabiliter insurgens ab unitate contra ipsius ecclesie unitatem. Sitis ergo constantes et firme columpne pie matris, pugnate viriliter pro ea^ cum antiquo serpente resistentes 35 magnalibus versuciis eius necnon fallaciis mundi vilibusque blandimentis noxie camis, ut vestra cura pervigili ac soUicitu- dine indefessa grex dominicus sub pastore uno breviter uniatur. Et cavete omnibus modis a divisione et parcialitate quacunque » Beate 1. 2. ^ citorum 2. c jn add. V. ^ desiderate 1. 2. 10 e gloria V. ' oni, V. s ac 2. * Auch in cod. pal. vitid. 5100, Bl. 42; Lesarten verglichen (V.). Qaellen und Eroerteningen N. F. I. 13 Digitized by Google j — 194 — pro dei misericordia, quia totum rueret desolareturque • sine remedio et esset dolor interminabilis ut Grecorum, sed magis ut patres pii cum bona iusticia et equitate succurrite langwo- ribus anxie matris. Hoc prestare vobis dignetur deus onini- potens, pater misericordiarum et deus tocius consolacionis 5 per ^ filiiim suum Jesum Christum deum et dominum nostrum corda vestra rorans benigniter paracliti sui donis. Amen. ^,9.Cap. 9. Notabile. Consequenter plures facte sunt sessiones et usque ad fulminacionem sentencie deposicionis Gregorii XII. et Bene- lo dicti Xin., que superius^ posita est. Sed has sessiones com aliis pluribus, que occurrebant, scribere obmisi festinans ad concilium Constanciense principaliter intentum. j Depositis igitur Gregorio et Benedicto dominus Petrus de Candia presbiter cardinalis Mediolanensis ordinis fratram i:^ minorum, vir senex, in papam eligitur et Alexander V. nun- cupatur. Versus ^ : Lucifer et Luna dum deicerentur^ ab una Mitra papali sub concilio generali, Quintus Alexander precellens valde magister 2i De Grecia natus est Pysis papa creatus Post M C quater, tria si post hec repetis ter, In Jo. Pau. feste, facti * cuius memor esto. 2,lö.Cap. 10. Peticio facta pape Alexandre pro refor- j macione ecclesie tam in capite quam in membris. i^ Vorschläge einer Anzahl auf dem Konzil zu Pisa ver- sa tmnelter Bischöfe an Papst Alexander V. über die Refonn der Kirche. „Pro pace^. [1409 Pisa], Gedr. Martine, Vet. SS. 7, 1124 mit Beifügung des päpstlichen Bescheids. Afidreas giebt nur deft ersten Artikel und den letzten :* und sagt dazwischen: Hie est articulus primus, quem secuntur alii plures, sed hos causa brevitatis hie obmisi. Quorum ultimus est iste. 2,ii.Cap. 11. Constituciones et dispensaciones Alexan- dri V. facte anno domini*" 1409. Zusammenfassung der auf der 21. — 23. Sitzung des Kon- zils zu Pisa erlassenen Dekrete. „Nos Alexander^. Gedr. • » desoiidareturque V. *> eundem add. V. ^ dioerentur 1. dci- centur 2. <* facto 1. * om. 2. 1 2 2. ' Auch oben S. 131. Digitized by Qoo^(^ — 195 - (ÜAehery 6, 335, 338; Mansi 26, 1153. 1233; Harduin 8, 20, 92. und zwar nach einzelnen Teilen. In der hei Andreas vorliegenden Form (vgl. im Nachwort: in unum coUegimus) jedoch an keiner Stelle gedrwkt. Immerhin 5 erscheint ein Abdruck überflüssig mit Ausnahme des Schlms- Wortes, das die Entstehung dieser Zusammenstellung erklärt: Super qua quidem ultima ordiuacione reverendus pater et dominus Alamannus archiepiscopus Pysanus, qui nomine dicti concilii omnia supradicta pronunciaverat, tarn suo quam IC dicti concilii et omnium ac singulorum, quorum interest, nomine peciit sibi per dictos notarios fieri instrumentum et instrumenta. Et nos ambasiatores, quantum nostri interest et relacio actorum in prefato generali concilio in partibus nostris facienda ad nos pertinet, prescriptas ordinaciones et statuta in 15 unum coUegimus easdemque quod ad perpetuam rei memoriam et de eisdem auditoribus et dominis nostris, quorum ambasiatas gerimus, fidem faciendam plenariam subscripcionibus propriis et sigillorum appensionibiis. . .* Explicit concilium Pysanum incompletura, 20 pars secunda huius operis. » Schluss fehlt 1. 2. 13* Digitized by VjOOQ IC Secuntur avisamenta Constanciensis generalis concilii. 5,i.Cap. 1. Quibus premittuntur officia duarum missarum, quarum prima est pro congregacione generalis concilii, ad quam dicitur. 5 Introitus. Da pacem, domine, sustinentibus te, ut prophete tui fideles inveniantur, exaudi preces servorum tuorum et plebis tue Israhel. Psalmus. Exurgat deus, et dissipentur inimici eins *. Oracio. Omnipotens sempiterne deus, cuius spiritu totum corpus ecclesie sanctificatur et regitur, exaudi n nos pro universis ordinibus supplicantes, ut gracie tue raunere ab Omnibus tibi gradibus fideliter serviatur et pacem tuam nostris concede per dominum **. A cunctis nos, quesumus, domine, mentis et corporis defende periculis et intercedente gloriosa virgine dei genitrice Maria cum beatis apostolis tuis 15 Petro et Paulo et omnibus sanctis salutem nobis tribue benig- nus et pacem, ut destructis adversitatibus * et erroribus universis ecclesia tua secura tibi serviat libertate. Deus omnium fidelium pastor et rector, famulum tuum Johannem, quem pastorem ecclesie tue preesse voluisti, propicius respice. Da ei, 2 quesumus, verbo et exemplo, quibus preest, proficere, ut ad vitam unacum grege sibi credito penreniat sempitemam per dominum. Ad^ Romanos ^ : Fratres, obsecro per misericordiam dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, deo placentem, racionabile obsequium vestrum. Et nolite -j; conformari huic seculo, sed reformamini in noTitate* sensus vestri, ut probetis, que sit voluntas dei bona et beneplacens et perfecta. Dioo enim per graciam, que data est michi, omnibus, qui sunt inter vos: non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem, unicuique, sicut divisit deus mensaram '^ fidei. Et sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra nön eundem actum habent, ita multi unom a etc. add. 2. ^ Oracio add. 2. ^ vniuenitatibus 1. ^ boni- täte i. 2. ' Rom. 12, 1—0. Digitized by VjOOQ IC — 197 — corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra in Ch'iisto Jesu domino nostro. Graduale ^. Ecce, quam bonum et quam iocundum habitare fratres in unum. V. Fiat pax in virtute tuaet^ habundancia in turribus tiiis. AUeluia ^ V.Propter 5 fratres meos et proximos meos loquebar pac5em de te. Secun- dum Johannem ^ : In illo tempore dicit Jesus discipulis suis : Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et pater mens diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. Qui non diligit me, sermones meos uon servat. Et 10 sermonem quem audistis, non est mens, sed eins, qui misit me, patris. Hec locutus sum vobis apud vos manens. Para- clitus autem, spiritus sanctus, quem mittet pater in nomine meo, ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia, que- cunque dixero vobis. Pacem relinquo vobis, pacem meam do 15 vobis, non quomodo mundus ^ dat, ego do vobis. Offertorium. Dens, tu convertens vivificabis nos, et plebs tua letabitur in te. Ostende nobis, domine, misericordiam tuam et salutare tuum da nobis. Secreta ®. Da famulis tuis, domine, indulgenciam peccatorum, consolacionem vite gubernacionemque perpetuam, 20 quo tibi fideliter servientes ad tuam misericordiam pervenire mereantur per dominum. Exaudi nos, deus salutaris noster, ut per huius sacramenti virtutem a cunctis mentis et corporis hostibus tuearis graciam tribuens in presenti et gloriam in futuro. Oblatis, quesumus, domine, placare muneribus et 25 famulum tuum Johannem, quem pastorem tuum ecclesie tue esse voluisti, assidua proteccione gubema per dominum. Communio ^. Dicite pusillanimis : Confortamini et nolite timere; ecce, deus noster veniet et salvabit nos. Oracio post communionem. Ldbera, quesumus, domine, a peccatis et hosti- 30 bus tibi famulos supplicantes, ut in sancta conversacione viventes nullis afficiantur adversis per dominum. Mundet et muniat nos, quesumus, domine, sacramenti munus oblatum et intercedente beata dei genitrice virgine Maria cum beatis apostolis tuis Petro et Paulo et omoibus sanctis a cunctis 35 adversitatibus expiatos et adversitatibus expeditos. Hec nos, domine, quesumus, divini sacramenti percepcio protegat et famulum tuum Johannem, quem pastorem ecclesie preesse voluisti, unacum grege sibi commisso salvet semper et muniat per dominum. 40 » Gradus 2. *> pax in add. 2. ^ devia 2. ^ om. 2. « Secrete 2. ' om. 2. * Jo. 14, 23-^27. Digitized by VjOOQ IC — 198 - 5,2.Cap. 2. Sequitnr officium pro rege. Introitus. Justus es, domine, et rectum iudicium tuum, fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam. Ps.*Beati inmaculati in via. Gloria ^. Pro domino rege. Omnipotens sempiterne deus, quesumus, ut famulus tuus, rex noster, qui 5 tua miseracione suscepit regni gubernacula, virtutum eciam omnium percipiat incrementum, quibus decenter omatus et viciorum monstra devitare et ad te, qui via, veritas et vita es, graciosus valeat pervenire per dominum. Legitur epistola B. Petri apostoli^: Karissimi, subiecti estote omni creature humane 10 propter deum sive regi quasi precellenti sive ducibus tamquam ab eo missis ad vindictam malefactorum ®, laudem vero bonorum, quia sie est voluntas dei, et benefacientes obmutescere facialis inprudencium hominum ignoranciam quasi liberi et non quasi velamen habentes malicie libertatem, sed sicut servi dei. 15 Omnes honorate, fratemitatem diligite, deura timete, regem honorificate. Servi subditi estote in omni timore dominis non tantum bonis et modestis, sed eciam discolis. Hec enim est gracia in Christo Jesu domino nostro. Graduale. Salvum fac servum tuum, deus meus, sperantem in te. V. Auribus 20 percipe, domine, oracionem meam. Alleluia. V.^ Domine, in virtute tua letabitur rex et super salutare tuum exultabit vehementer. Secundum* Matheum^: In iUo tempore abeuntes Pharisei consilium faciebant adversus Jesum, quomodo eum perderent. Jesus autem sciens recessit inde, et secuti sunt 25 eum multi, et curavit eos omnes et precepit eis, ne manifestum eum facerent, ut impleretur, quod dictum est per Ysaiam prophetam dicentem: Ecce, puer meus, quem elegi, dilectus meus, in quo bene complacuit anime mee; ponam spiritum meum super eum, et iudicium gentibus nuncciabit Non 30 contendet neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem eins. Hanmdinem quassatam non confringet et linum * fumigans non extinguet, donec eiciat ad victoriam iudicium. Et in nomine eins gentes sperabunt. Offertorium. Veritas mea et misericordia mea* cum ipso, et in nomine meo exal- ^^ tabitur comu eins. Secreta. Munera, quesumus, domine, oblata sanctifica, ut et nobis unigeniti tui corpus et sanguis fiant et regi nostro ad obtinendam anime corporisque salutem * » om, 1. *> patri etc. add. 2. « molestoram 2. <> om. 2. • lumen 1. 2. 40 1 /. Petr, 2, 13. » Mat. 12, 14-^21. 4^ Digitized by Google — 199 — et ad peragendum iniunctum sibi officium te largiente usque quaque proficiant per eundem dominum *. Communio. Scapulis suis obumbrabit tibi, et sub pennis eius sperabis. Scuto circumdabit te veritas eius. Complendum. Hec, domine, 5 oblacio salutaris salvum tuum regem nostrum ab omnibus tueatur adversis, quatenus et ecclesiastice pacis obtineat tranquillitatem et post istius temporis decursum ad eternam perveniat^ hereditatem per dominum nostrum. Cap. 3. Avisamentum quoddam super via ces8ioni8.5,5. 1^ Kurze Darlegung eines ungenannten Verfassers *; Von den vorgeschlagenen drei Einigungswegen ist die via cessio?iis am einfachsten und erfolgreichsten. Die Konstamer Ver- sammlung möge nicht ohne dies Ergebnis auseinandergehen. [Aus der Vorbereitungszeit des Konzils, wohl 1414 vor 15 Okt. 28 Konstamy. 0 quam felicissima inspiracio a regalibus sedibus omni- potentis semione in cor illius hominis dilapsa, qui primus^ hanc inclitam civitatem Constancie pro loco generalis concilii ydoneo nominavit In quo dominus noster Jesus Christas 20 dilectam sponsam suam, catholicam ecclesiam, ad liberam » om, 2. ^ eternitatem add. 1. * Der Verfasser ist xweifellos ein Deutscher, der fwr den Ruhm Deutschlands besorgt ist. Er redet König Sigmund an und preist ihn cds eitlen xweiten Moses, der das Volk aus der egyptischen Knechtschaft fuhren 25 7nöge. An einer andern Stelle nennt er Sigmund chriatianissimus ecclesie pugil et advocatus. Die königliche Majestät habe die Pflicht, etwa ent- stehenden Meinungsverschiedenheiten entgegenxuireten und xu verhindern, daes die HauptsacJie über Nebensächlichem unterbleibe. Dem König gegen- über bezeichnet er die drei Päpste als moDstruosum trifariumque caput 30 cruente bestie letalis yolDeracionis. * Das Stück ist xu Konstanx geschrieben, wie die Ausdrücke hanc inclitam civitatem Constancie, locus iste Constancie, hec Constanciensis civitas, huc venerunt tot presules sicher beweisen. Die Zeit der Abfassung dürfte vor die Ankunft des Papstes Johafin XXIIL, aJso vor den 28. Okt., 35 fallen^ da von dessen Anwesenheit nicht die Rede ist, während andererseits die Zahl der anwesenden Prälaten und Fürsten schon als eine grosse be- zeichnet wird (vgl. die Alisdrücke huc venerunt tot presules et magnates, ecclesia in tanto nnmero congregata, non sinant nunc cetum dissolvi). Daxu würde die Stelle in preparatoriis huius concilii passeri. Auch von •10 König Sigmunds Anwesenheit wird nicht gesprochen; denn der Ausdruck Bub alis proteccionis invictissimi Cesaris kann nicht wohl hierfür angeführt . tcerden. ' Blumenthal, Die Vorgeschichte des Constanxer Goncils bis xur Be- rufung, S. 116, hebt lierror, dass auf Sigmunds eigensten Vorschlag 45 Konstanx als Konxihort gewählt wurde. Nach Richental S. 18 benamäc xuerst Qraf Eberhard ron Neuenbürg Konstanx. Von Kardinal Zabarella rühmt Poggio: fuit imprimis auctor huius loci statuendi; vgl. Finke, Forschungen, S. 12, Anm. Digitized by Qoo^(^ — 200 — miserabilis Status sui consideracionem, monstmosi trifariique capitis inspeccionem cniente bestie letalis volneracionis, quo a planta pedis usque ad verticem capitis non est in ea sanitas ^, intimum dolorem et necessarium refonnacionis desiderium et fervorem sub alis proteccionis invictissimi Cesaris predicere 5 destinavit. Si tarnen constanter in Constancia perfecta fiierint, que dicta sunt a domino per os sanctorum, qui a seculo sunt, prophetarum eius, videlicet ut fortes et constantes sint, qui bella domini preliantur ^ non respicientes retro, non declinantes ad dexteram nee ad sinistram, non secundum faciem, sed iu- lo stum iudicantes, non statuentes oculos suos declinare in terram, non sequentes munera, non agentes perperam, non queren tes, que sua sunt, non timentes eos, qui occidunt corpus, non ementes neque vendentes in templo aut* templum domini, sed pocius eicientes de templo nummularios et es eorum effun- 15 dentes** ac mensas subvertentes ^, de quibus verissime plangendo magis quam psallendo ecclesia dicere potest: Dens, venenint gentes in hereditatem tuara, poUuerunt templum sanctum tuuni, posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam*. Ad horuni itaque exterminacionem constantes estote et confortamini, ä<» pnsillanimes, quoniam in verbo virtutis promittitur vobis, quod videbitis auxilium domini super vos s, nee vos derelinquet in tempore dominus deus noster. Quapropter, regum potentissime alter Moyses, qui vides affliccionem fratrum tuorum, et vos, reverendissimi prelati ceterique filii Aaron Levites, ingredimini 25 viriliter ad Pharaonem, qui eciam nunc indurato, ut cervicis, corde ingravat iugum suum super populum domini operibus duris luti et lateris % et intrepide loquamini sermonem domini, quod dimittat populum domini, ut sacrificet illi, ne forte multiplicentur signa et ostenta, educatque dominus exercitum -M^i suum per iudicia maxima utinam misericordie non oblitus, Dicite, inquam, cuilibet Romanorum vocato presuli quantum- eunque in virtute, curribus et equitibus suis eonfidenti ac in miütitudine diviciarum suarum glorianti, ut pro sedando tarn gravi scandalo cedat a kathedra et presidencia populi christiani, 35 qui staute hoc pernieiosissimo scismate pre nimia oppressione durissimi operis sacrifieare saerificium iusticie multipliciter » non 2. b confundentes 2. ' Js, 1, 6, ^ L Reg. 18, 17. 40 ' Vgl. Erler, Dietrich von Nieheim, S 459. * Psdl. 78. 1. * //. Par. 20, 17. « Ex, ly 14. Digitized by Google — 201 - prohibetur. Tunc pre ceteris electus et terribilis factus est locus iste Constancie, eritque hie domiis dei et porta cell, per quam portam, cessioDis videlicet viam, educet dominus Israhel de Egypto et domum Jacob de populo barbaro. 5 Inter tres enim, domini, propositas unionis vias via discussionis videtur difficilis et odiosa, via reduccionis dubia et scrupulosa, via autem cessionis humilis et placida, facilis et serena, stabilis et fructuosa. Per hanc enira Pysani concilii qualiscunque auctoritas non modicum roboratur, omnis tarn 10 ante quam post dictum concilium imminens aut suborta perplexitas solvitur, radix ipsius scismatis funditus extirpatur et reformacio tocius ecclesie presertim in capite, cuius infirmitas • utique in membra cetera gravissime derivatur, comodius obtinetur. Quomodo namque, per quem, quando aut ubi tante 15 nodositatis questio iuridico discucietur? Quis denique libens ad obedienciam eius, quem suimet nauseant, reducetur? Profecto nullus. Et posito, quod aliquo metu vel terrore con- cussi de una ad aliam obedienciam se simulent con volare, tamen iuxta metristam 20 Manet oppressis vi dura rebellio mentis Expectans tempus, tandem quo rumpat ad extra. Ymo si omnes prelati christianitatis essent reducti ad unius presidencium in papatu obedienciam, adhuc infiniti sub- diti minime contentarentur propter raciones et colores parcium 25 multis tarn tenaciter impressas, quod per reduccionem huius- niodi non cessabunt. Timendum quoque est, quod nonnulli clam proprios prelatos eligerent **, alionim prelatorum sacra- menta et claves ecclesie omnino contempnerent et sie multo profundius et periculosius pestis scismatica*^ deseviret \ Quid 30 plura? Si ad hoc solum, ut inter tres nominatos papas de facto potencior obtineat, hec Constanciensis civitas est electa, tunc consideratis dubietate et tanta perplexitate scismatis in facto et in iure multorum consciencias usque ad intima corrodentis, vere, quod dolenter scribitur ®, frustra et sine omni 35 fnictu a finibus terre et de omni nacione, que sub celo est, huc venerunt tot presules et magnates. Ut quid enim tantus labor, tot expense tantaque viarum discrimina in hoc facto, cum illa reduccio absque dubio facilius in Ytalia vel alibi sine generali concilio processisset ? Ex quo igitur ad honorem 40 imperialis dyadematis et perpetuam gloriam Germanorura huc duce altissimo convenit ecclesia magna in tanto mmiero fide- * infirmitasque 2. ^' eligent 2. c ßcismata 1. ^ deserviret 1. « om. 1. • Digitized by Google — 202 — lium congregata, quanto non legitur fiiisse in pluribus iubileis, non sinant christianissimiis ecclesie pugil et advocatus nee filii tarn pie matris per ecclesiam dulciter nutriti, tenerrime educati et ad summa dignitatiim fastigia erecti hunc venerabilem cetiim dissolvi aut aliquatenus separari absque re aut saltem 5 certa spe integre et desideratissime unionis, ne, quod absit, decus Romani imperii et gloria Germanonim transeant in con- fusionem et ignominiam sempiternam. In preparatoriis autem biiius concilü si, ut frequenter occurrit, aliqua dissensio oriatur, raaiestas regia, ad quam multitudinis est respectus, 10 habet notoriis fraudibus et cavillosis disputacionibus in sui principio ex officio nobili obviare, ne principale pro accessorio obmittatur. Et tunc ordo iuris est ordinem non servare i secundum versum: Est in amore modus non tenuisse modum etc.* 15 5,4.Cap. 4. Avisamentum de occulto recessu Johannis pape a concilio Constanciensi. Des Benedicfus Geniianm, Mönchs von St. Denis, Ähgeonl- neten der Pariser Universität, Anklage^'ichrift gegen Papst Johann XXIII, wegen dessen Flucht atis KonMafur. 20 1 „Audite, qui sequimini^. [1415 Ende März Konstanz], Gedr. v. d. Hardt 2, 280. Vgl Hefele 7, 93, Änm. 1. 1 ^ACap. 5. Sequens conclusio data fuit nacionibas per quendam magistrum notabilem Parisiensem. , Erklär fing des Bischofs Vit alt s von Tonion: die Flucht 25 i des Pajystes sei schändlich, und er habe sich dadurch der Begünstigung des Schismas und der Häresie verdächtig gemacht. [1415 Ende März Konstanz]. Gedr. v. d. Hardt 4, 72. Vgl. Hefele 7, 98 f. 5,^. Cap. 6. Deliberacio universitatis studii Parisiensis oO et ambasiatorum, quam dederunt deputatis. Auszag ans gewissen Artikeln, in denen nachgewiesen wird, dass nicht bloss Kardinäle, Erzbischöfe und andere Prälaten zum Konzil noticendig seien, sondern auch die Doktoren beider Rechte und hauptsächlich der Theologie. 35 yltich Könige und Fürsten haben einen grossen Teil des Konzils zu bilden. [1415]. Gedr. aus unserer Hs. 1 hei Finke, Forschungen, S. SOS. 5,7.Cap. 7. Conclusiones universitatis Parisiensis. 6 Beschlüsse der Pariser Vnirersität über verschiedene 4o * om. 2. Digitized by VjOOQ IC ~ 203 — Aufgaben des Konzils zu Konstanz, fl41oJ. Gedr. aus unserer Hs. 1. hei Finke, Forschungen, S. 303. Cap. 8. Duodecim proposiciones sive conclusiones^,«. cancellarii Parisiensis. 5 12 ^ Sätze Gersons über die Beziehungen des Konzils zum Papst aus seiner 1415 März 23 zu Komtanz gehaltenen Rede. Gedr. v. d. Hardt 2, ^1. Vgl. Hefele 7, 94, Änm. 1. Cap. 9. Quis presidere debeat in concilio generali^^^A Antwort: Weder Papst Johann XXJII. twch ein anderer 10 der schismatischen Päpste darf dem Konzil zu Komtanz präsidieren ^ vor der vollemleten Union. [1415 *]. Concilio Constanciensi congregato pro iinione in ecclesia dei facienda et refonnacione tarn in capite quam in meinbris queritnr, an dominus Johannes "vel alius contendens de papatu 15 presidere debeat concilio in publica sessione. Et dicendum breviter, quod non. Pro cuius declaracione et deduccione ponitur taUs conclusio. Quamyis papa regulariter sit super concilium generale, de elec. significasti, et eciam presidere debeat, 20 17. di. multi, et quasi per totum eiusdem distinccionis, attamen hoc fallit, quando agitur de statu pape vel racione heresis, ut in c. si papa 40. di., vel quia statum tocius ecclesie subvertere nititur, ut ibidem, vel quia plures contendunt de papatu, 79. di. si duo, vel quia se sub- 25 mittit iudicio subditorum, 2. q. 5. mandastis et c. auditum 2. q. 7. nos si inconpetenter. In piemissis enim casibus concilium est super papam, ut liquido patet ex iuribus supra- dictis. Et probatur eciam racione. Nam ex quo agitur de statu pape, ipse non poterit esse iudex in causa propria, 30 4. q. 4. c. 1., ff. de iuris, o. iudi., qui iurisdiccioni, ne quis in sua causa in principio et in glosa. Cum ergo nunc plures contendant de papatu et propter difficultatem et intricacionem negocii veritas per viam iuris elici non possit, sie ut tota ecclesia certa reddatur de iure alicuius contendencium de 35 papatu, restat, ut huiusmodi discussio sive disposicio pertineat ad ecclesiara, et per consequens eciam erit super contendentes de ^ Unserem Text fehlt der 12. Satz, dagegen ist Satz 4 hier in 2 Sätze xerlegi, «o. rfows äusserlich doch 12 Sätze vorhanden sind. • Über ähnliche Fragen vgl. Finke, Forschungen, S. 5, Änm. 40 ' Über das Präsidium auf dem Kmizil handelt eijigeheyid Stuhr a. a. 0. S. 34. * Die Abhandlung fällt in die Zeit nach der feierlichen Cessians- erklä/rung des Papstes Johann XXUI. 1415 März 2, mie unten die Worte: via cessionis nunc electa et per dominum Jobannem sollempniter appro- 45 bato beweisen. Digitized by Qoo^(^ — 204 — papatu, per dictas canones: Si duo, si quod all.*, et per cx>ii- sequens nuUus contendencium presidebit tali concilio, sed con- cilium ut concilium iudicabit et disponet, prout sibi pro unione sancte matris ecclesie videbitur melius expedire, quod indubitatum est apud omnes, qui fatentur concilium Constan- 5 ciense congregatum ad faciendum unionem in ecclesia dei via expedienciori et faciliori, sicut est via cessionis nunc electa et per dominum Johannem sollempniter approbata. Sed de aliis articulis reformatoriis videtur esse dubium, ex quo non directe respiciunt unionis articulum. In quibus casibus videtur, quod lo papa presidere possit, sicut in simiJi patet de iudice appella- cionis, qui, licet non possit assumere partem iudicis quoad articulum appellacionis, in aliis tarnen articulis appellacionem non tangentibus iudex remanebit, pro quo de appellat. ad hec si in una et c. preterea de hiis cum similibus. Sed hiis non 15 obstantibus dicendum est in contrarium, scilicet quod nuUus contendencium de papatu in hoc concilio Constan- ciensi presidere debeat nee in principali nee in accessoriis, ymo nee eeiam in articulis omnino distinctis, in quantum per concilium generale ut concilium diffiniri debet. Et hoc ex eo, 20 quia auctoritas huius concilii est inmutabilis ante pleuam unionem, cum sit a deo, ut est notum. Ad hoc 25. q. 1. violatores, 19. di. nuUi et c. sie omnes. Et per consequens uniformiter se habebit in omnibus, que in ipso sunt discueienda. Et sie nee aliquo modo concedendum est, quod*' concilium 25 istud Constaneiense ante plenam unionem hodie sit supra papam et cras infra papam, cum hoc sine macula auctoritatis concilii fieri nequaquam possit. Concilium autem cum eccle- siam universalem representet, maculam habere non debet sicut nee ipsa ecclesia, 24. q. 1. loquitur. Preterea sicut papa 30 iudicat de causis inferiorum prelatorum ipsis inconsultis propter plenitudinem potestatis, sed quam coneurrit per viam accumula- cionis cum eisdem, 9. q. 3. cuncta per mundum etc., sie in hoc casu ecclesia iudicat eciam de causis pertinentibus ad contendentes de papatu et aliis inferioribus, cum super ipsos 35 habeat plenitudinem potestatis, ut supra. Item aut concilium in talibus articulis admittit papam ad presidenciam concilii ut superiorem, et erit sibi ipsi contrarium per supradicta, aut ut parem ^, et non valebit diffinicio repugnantibus voluntate et potencia. Nam sine ipso procedere posset et non' volt, cum 40 ipso procedere volt et non potest, cum non sit coniudex con- cilii, sed aut maior aut minor, ut patet ex supradictis. ünde » so Hs8. *> per add. Hss. ^ partem 1. Digitized by Google — 205 — habebit locum regula: Quod potuit, noluit, quod voluit, adim- plere nequivit, de officio iud. del. cum super, C. si quis alten vel sibi 1. multum interest *. Ex quibus concluditur, quod in concilio nuUus contendencium de papatu presidere 5 debet concilio nee super articulo unionis nee reformacionis ante completam unionem non obstante^ c. ad hec si de appellat. cum simili supra allegato, quia supponit iudicem, a quo appellatur in una causa, iudicem competentem in aliis, quod in proposito omnino negatur. Nam papa in concilio 10 penitus nullam habet potestatem ante completam unionem, ut supra deductum est et ex alio, quia supposito et non concesso, quod habeat*^ iurisdiccionem, tarnen adhuc repelli posset per recusacionem, sicut eciam dicitur de iudice appellacionis, quia, licet remaneat iudex quoad alias causas omnino distinctas, 15 tarnen per recepcionem recusacionis repelli potest, ut in dictis iuribus ad hoc allegatis notatur. Presumitur enim, quod provocatus se velit ulcisci, de bonis que liberis qui cum maior § libertus. Confirmacio ad predicta, quia iudicia conciliorum non debent esse delusoria, 25. q. 1. c. 1. cum multis simili- 20 bus; ad hoc ff. de iudi. pretor, de postu. prel. bone memorie. Sed per talem processum, quo papa ante plenam unionem con- cilio presideret, delusionis nota vitari non possit quoad alias obediencias, ut est** notum. Item ex quo reformacio articulorum concernit universaliter totam ecclesiam, eciam a tota ecclesia 25 approbari deberet. Ad hec iura: Quod omnes tangit de temporibus ord. si archiepiscopus, ft de aqua pluvia arcenda in concedendo ^. Et sie non expedit procedere super reforma- cione articulorum saltem autentice, nisi post completam unionem ecclesie. Differatur ergo reformacio in tempus 30 unionis pleno ad vitandum pericula supradicta et eciam, quia circuitus sunt vitandi, in Clem. auditor, de rip., ff. de con- diccione indebiti dominus in fine. Hec sint dicta cum humili submissione deliberacionis melioris. Cap. 10. Ex quibus personis constituatur generale5,/ö. 35 concilium^ Änscheinejid tmvolhUindige Abhandlung; handelt mehr von der Berufung als von der Zusammensetzung eines allge- meinen Konzils, [1415J. ^ niterem 1. ^ ob Has, ^ habeant 2. <^ et 2. « conten- 40 dendo Hsa, * Vgl. Finke, Forschungen, S. 3, Änm, Digitized by VjOOQ IC - 206 — Concilium generale ex quibus personis constitaitur, queritur. Et yidetur, quod ex persona pape unaciim cardinalibus suis et solis patriarchis cum^ archiepiscopis inmediate subiectis sedi apostolice. Et hoc ex eo, quia synodus episcopalis con- 5 stituitur ex prelatis et clerieis inmediate sibi subiectis, de maioritate et obed. Quod super hiis cum infra notatis. Similiter concilium provinciale constituitur ex episcopis** inmediate subiectis, 18.*^ di. pervenit, episcopus, si quis autem cum 2 sequentibus. Sic eodem modo et eadem racione concilium 10 pape constitui debet ex inmediate subiectis, quia, ubi eadem racio ^, ibi idem ius, de rip. inter de trans. c. 2., maxime cum ius circa concilium papale nil de hoc ditfiniat, ff. de lo. non omnes. In contrarium. Papa non subiacet legi Scripte positive, 9. q. 3. cuncta per mundum et c. per principalem, de concess. 15 probende proposuit, C. de legibus 1. digna vox, ff. de legibus princeps, et per consequens liberum erit sibi admittere, quos- cunque voluerit. Ad hoc facit: eciam archiepiscopis concessuin est vocare ultra episcopos, quos voluerit habere, 18. di. non oportet. Solucio. De synodo episcopali sumus expediti 20 per idem, quod habetur in c. quod super hiis de maioritate et obed., quia vocare debent omnes prelatos et clericos inmediate subiectos presertim curatos, qui necessario tenentur venire, eciamsi sint exempti, ut ibidem. De concilüs provincialibus sumus expediti per id, quod habetur 18. dL pervenit et 25 c. episcopus et c. si quis autem cum 2 sequentibus. Que volunt, quod omnes suffraganei debent Interesse concilio provinciali, similiter alii prelati, si fuerint vocati, in c. non oportet etc. De concilio autem generali pape, ubi papa est indubitatus apud omnes sive totam ecclesiam, non video 30 determinacionem iuris aliquam, propter quod hoc relinquendum est voluntati pape; ad hoc: de officio iud. del. de causis, tL de iure delib. si, maxime cum sit dominus universalis ecclesie, 9. q. 3. cuncta et c. per principalem, nee ligetur iure posi- tive, de concess. prebende proposuit, ff. de legibus princeps, 35 C. de legibus 1. digna. Si autem non est indubitatus papa tocius ecclesie, sed plures contendentes sunt de papatu, vocacio concilii generalis non erit apud aliquem contendencium de papatu propter inpotenciam facti. Prustra enim vocaret illos, qui ipsum papam ® non recognoscerent. Et in hoc casu salvo 40 iudicio meliori credo, quod vocacio pertineat ad cetum cardi- » et corr. cum 1. ^ ipeia 1. c XIIII 1. XXIV 2. d om. 2. ® pap. ipe. 2. Digitized by Google — 207 — nalium, si fuerit unitas nee alicui contendencium adheserint. Et sie potest intelügi in c. si duo 79. di., que dicit, quod duobus contendentibus de papatu congregacio concilii pertinet ad cetum cardinalium, sed unam opinionem. Qui possunt 5 eeiam vocare, quoscunque voluerint, cum in hac parte succe- dant in locum pape, ut licet per ecclesiam. Si autem iam alteri contendencium adhesissent, non poterunt congregare concilium generale eadem racione, qualiter papa hoc non potest, propter quod in hoc casu dicendum, videlicet congrega- 10 cionem concilii pertinere ad patriarchas et archiepiscopos inmediate pape subiectos *, quia, ex quo cetus cardinalium suc- cedit in ipsius pape defectum, ut dictum est, eadem racione patriarche etc., qui eadem racione vocabunt, quoscunque voluerint, sicut cardinales et hoc, si non adheserint contenden- 15 tibus^de papatu, ut supra. In quo casu crederem hanc potes- tatem devolvi ad episcopos neutrales etc. de singulis usque ad ultimum statum Christianorum. Ex quo infertur, quod, quando sunt plures contendentes et cuilibet tot de Christianis adherent, quod nullus invenitur neutralis, quod nuUum con- 20 cilium generale congregari potest per aliquam illarum parcium, qoia par in parem etc. Secundo, quod de consensu omnium trium congregari potest, quia volenti et consencienti non fit iniuria, scienti de racione iuris 1. VI. Tercio, quod, si in tali casu, scilicet divisionis ecclesie in partes, altera sine altera 25 concilium congregat et conciliariter diffinit, in vanum laborat, quia sentencia a non suo iudice etc. Quarte, quod timendum est concilium Constanciense inutiliter congregatum esse ad faciendum unionem et quod omnis labor in eo inutiliter fiat, nisi alie due partes conveniant et consenciant, quia alie diffini- 30 cionem concilii iterum non curabunt, ymo forte pocius in- durantur in sua opinione. Hec omnia et singula patent ex sapradictis. Quinte, quod inutiliter contenditur de hoc, an concilium sit dividendum in naciones vel provincias. Cap. 11. Cedula presentata per dominum cardi-5,/2. 35nalem Cameracensem in congregacione dominorum cardinalium® et aliorum prelatorum. Des Kardinals von Catnhrai, Peter von Ailli, Gegenantrag zu einem italienischen Vorschlag betr. die Bestätigung des Pisaner Konzils durch das Konstanzer KonziL „SequutUur 40 aliquae condusiones" , [1414 Dez, 7. Konstanz]. Gedr. V. d. Hardt 2, 194; in anderer Fassung Mansi 27, 542. * subiecÜB 1. ^ adherentibus 2. ^ card. — prelat. om. 2. Digitized by VjOOQ IC — 208 — Vgl. die unter Benützung unserer Hs, 1. gemachte genatie Untersuchung dieses Schriftstückes hm Finke, Forschungen, S. 119 f. 3,12, C^f. 12. Cedulapresentataper dictum dominum car- dinalem cardinalibus ac deinde presentata coram 5 domino nostro papa in generali congregacione. Vermittdungsantrag des Kardinals von Cambrai, Peter von AiUi: empfiehlt mildes Vorgehen gegen die beiden Gegner des Papstes Johann XXIII. ^ um sie zur freiwilligen Cession zu veranlassen, „Quia in praesenti concilio^. 10 [1414 nach Dez. 7 Kmistanz]. Gedr. v. d. Hardt 2, 196; Mansi 27, 544. We die vorige Nr. untersucht hei Finke, Forschungen, S. 123. 3,l3.Geif. 13. Cedula presentata domino nostro super uno articulo supraposito, videlicet quarto. 15 Nähere Begründung eines Punktes^ des vorausgehenden Antrags. „Ad humilem instanciam^. [1414 nach Dez. 7 KonstatizJ. Gedr. v. d. Hardt 2, 198; Mansi 27, 545. Vgl. Finke a. a. 0. S. 123. 5,14.Cap. 14. Cedula presentata in congregacione 20 doctorum in theologia super ordine procedendi in concilio. Antrag über Beilegung des Schismas, nebst summarischer Geschäftsordnung für das Konzil. „Quia Christi ßdelibus^. [1414 nach Dez. 7 Konstanz]. Gedr. v. d. Hardt 2, 25 188; Mansi 27, 534. Genau untersucht bei linke a. a. O. S. 129 f An dieses Stück schliesst sich bei Andreas ohne besondere Ueberschrift der Antrag „Sciendum quod" (gedr. v. d. Hardt 2, 202) über die Stellung des Kaisers zum Konzil; vgl. 30 Finke a. a. 0. S. 130 f. Dann folgt als Uebergang zum folgenden Kap. ein Ab- schnitt (vgl. V. d. Hardt 2, 200 j Finke S. 127 f.), der über letzteres berichtet: Quia secundum divinam scripturam super omnia vincit 35 veritas et sepe victoriosius vincit, quando forcius impugnatur, ideo cum quidam sacre theologie magister^ per se vel sibi in hoc adherere volentibus veritatem quarundam conclusionum in hoc sacro concilio alias ex parte quorundam prelatorum et * Ät V. d. Hardt und Mansi des fünften, nach der Zähhing in 40 unsem Ess. des vierten, * Finke, Forschungen, S. 128. Digitized by Qoo^(^ — 209 — doctorum propositarum elucidare cupiens quasdam coDclusiones iUis oppositas probare et defensare obtulit deliberacionem con- cilii super hiis humiliter requirens, hinc est, quod • ex parte dictorum prelatorum et doctorum sequentes couclusiones pro 5 responsione ad obiecta coram dicto concilio proponuntur super eisdem determinacionem concilii supliciter postulando. Cap. 15. Duodecim conclusiones cardinalis Ca-5,7J. meracensis de concilio Pysano approbando an non approbando. 10 Ztoölf Thesen ^ des Kardinals von Cambrai, Peter von Ailli, über das Verhältnis des Konstan^ser Koiizils zum Pisaner, besonders die Approbation des letzteren. [1414 nach Dez. 7 Konstanz]. Art. 1 — 6 und 9 — 11 mangel- haft und unvollständig gedr. v. d. Hardt 2, 194; Afansi 15 27, 541. Auszüge bei Finke, Forschungen, S. 124 ff. Prima conclusio. licet in presenti concilio non sit revücandum in dubium, sed pro ^ fundamento supponendum et reverenter asserendum, quod sacrum conciiium Pysanura fuit legitime et canonice celebratum et ideo stabile et firmum, 20 tamen* videtur temerarium asserere, et hec veritas sie in katho- licam fidem pertineat et generaliter a quolibet devio a fide firmiter credi debeat, dictum Pysanum conciiium viis et modis racionabilibus sie tractasse de perfecta et integra ecclesie unione, quod ipsam effectualiter concluserit et consumaverit, 25 licet tarnen hoc facere intenderit \ Secunda conclusio. Sacrum Pysanum conciiium dominos papam et cardinales obligavit in hoc sacro concilio tractaro de perfecta et integra unione ecclesie tam racione cuiusdam iura- menti ibidem facti quam eciam ex determinacione ® eiMsiemMOQ 30 concilii 19. sessione 7. die mensis Augusti celebrata, ubi^w^. 7. decretum fuit, quod erat intencio dicti concilii reformare eccle- siam in capite et in membris et ad hoc continuatum fuit dictum conciiium ad aliud sequens. Constat auteni cuicunque sane mentis, quod, cum presens scisma sit maxima deformacio 35 ecclesie universalis, prima et principalis eius reformacio debet esse extirpacio scismatis, quo durante non est perfecta et integra unio ecclesie consumata ^ Tercia conclusio. Non solum est assercio temeraria, * Hie est Ess. *> om. 1. ^ cum V. ^ etc. add. V. e termi- 40 nadone V. ' etc. add. V. * Auch in cod. pal. vind. ijlOO, Bl. 02: Lesartm rerff liehen (V). Quellen und Eroerterungeu N. F. 1. 11 Digitized by Google — 210 — sed quodammodo insania falsa dicere, quod ad illud *, quod vere factum est, nee est in**fieri**, sicut ecclesie® perfecta et integra unio, ut** adversarius asserit, a sana mente tenendum est dominos papam et cardinales iure divino et natural! ad id faciendum, minime tarnen et*, quod simili vel pari racione 5 ad hoc minime obligantur, ecclesie prelati ad presens concilium congregati, quia nullus sane mentis dicere debet, quod perfecta et integra unio ecclesie sit vere facta, sie quod non debeat esse in fieri. Nam hoc est contra experienciam, contra bullam apostolicam et contra scripturam sacram. Primo contra ex- lo perienciam, quia experimur esse scisma perniciosissimum et per consequens divisionem, que non stat cum eins perfecta et integra unione, cum simul contraria stare non possunt Secundo hoc est contra bullam apostolicam, in qua mandatar congregare presens concilium pro pace ecclesie et tranquillitate 15 christianitatis procuranda. Constat autem, quod illa pax et tranquillitas impeditur per banc divisionem scismaticam perfecte et integre unioni ecclesie repugnantem ^. Tercio, quod illud est contra scripturam sacram, quia sine vineulo huius paeis, quam prosequimur, non est perfecta et integra unio seu spiritualis 20 unitas ecclesie iuxta illud apostoli: Sollicite servate unitatem Spiritus in vineulo pacis '. Quarta conclusio. Diligencia domini nostri pape et cardi- nalium faciendo, quod in eis fuit, ad reducendam P[etrum] et A[ngelum] de papatu contendentes et eorum obedieneias non 25 excludit alias reduccionis vias in presenti concilio aeceptare^ nee concludit, quod statim aliis viis pacis obmissis teneatur contra eos procedere prosequendo* usque ad exterminium \ quia ad exterminacionem scismatis et scismaticorum, priusquam procedatur de facto per viam belli^ prius temptande sunt omnes 30 racionabiles vie pacis, quibus salvo iure naturali et divino poterit fieri perfecta et integra pax seu unio ecclesie iuxta illud apostoli: Quantum in nobis est etc. et illud Terencii^:. Omnia prius experiri etc. Unde qui oppositum dicerent, vide- rentur dare viam ad perpetuacionem huius scismatis et scismati- 35 corum induracionem, sicut est exemplum de scismatico Gregorio K Quinta conclusio. Cum presens concilium principaliter ordinaretur °* ad extirpacionem scismatis per integram et » aliud V. »> inficta V. c eciam 1. 2. <> et 1. 2. • et — minime om. 1. 2. ' impugnante 1. 2. repugnante V. 8 etc add. V. 40 ^ attemptare V. * prooedendo 1. ^ terminum V. ^ etc. add, V. ™ ordinetur V. * TerentiuSf Eunuchus {rec. Fkckeiaen v. 789): Omuia prius ex- periri quam armis sapientem decet. Digitized by Qoo^(^ ~ 211 — perfectam unionem ecclesie et ad universalem eius reforma- cionem, illi, qui firmiter assererent pertinaci firmitate hoc conciliiini debere dissolvi sine eius continuacione ad aliud concilium vel ad aliud virtualiter tali concilio equivalens, ubi 5 dicta unio et reforruacio finaliter concludatur* casu, quo in presenti non fieret **, tollerent effectum optatum huius concilii excludendo '^ viam potissirnam exterminacionis scismatis ac per hoc viderentur^ ipsius esse fautores. Et quia scisma disposicio est ad heresim, de qua eciam iam agitur, viderentur de 10 fautoria heresis vehementer suspecti ®. Sexta conclusio. Licet ad tollendum ecclesie scisma non ^ legamus semper fuisse necessarium ecclesie generalis concilium . celebrare, tamen^ quia presens scisma aliis prioribus durabilius et bbstinacius esse videtur et quia tangit raateriam fidei, cum 15 de hereticorum dampnacione tractetur, non * videtur convenien- eius ^ posse sedari quam per ecclesie concilium generale. Sic enim in actibus apostolorum de quibusdam conciliis legitur et in ecclesiasticis hystoriis et decretis, quod pro* causis fidei faerunt celebrata ^. 20 Septima conclusio. Licet concilium Pysanum probabUiter credatur representasse universalem ecnlesiam et vices eius gessisse, que spiritu sancto regitur et errare non potest, tarnen propter hoc non est necessario concedendum, quod a quo- cunque fideli firmiter sit credendum, quod illud concilium 25 errare non potuit, cum plura priora concilia fuerint generalia reputata, que errasse leguntur et fuisse propter errorem con- dempnata. Nam secundum aliquos magnos* doctores generale concilium potest errare non solum in facto, sed eciam in iure et, quod malus est, in fide, quia sola universalis ecclesia habet 30 hoc Privilegium, quod in fide errare non potest iuxta illud Christi dictum Petro non pro se nee personali fide sua, sed pro fide universalis ecclesie: Petre, rogavi pro te, ut non deficiat fides tua™. Octava conclusio. Licet concilium Pysanum et sequens 35 concilium Romamim ac deinde presens concilium non sint ° proprie et simpliciter unum, consimili proprietate loquendum, quod ecclesia militans dicitur una a principio mundi usque ad presens tempus, vel sicut dicitur, quod fluvius Reni unitate continuacionis est idem fluvius, qui fuit a centum vel mille 40 annis, licet forte nuUa gutta aque, que® tunc fuerit ibidem, » concinditur 1. ^ fierent V. « om. V. ^ videretur V. ® etc. add. V. ' enim V. e et 1. 2. ^ non add. 1. 2. » per V. ^ etc. cuid. V. ^ om. 1. doct. magnos 2. "»etc. add. V. " fuit 1. ® quo V. 14* Digitized by Google - 212 - nunc remanserit. Et hec difßcultas magis est verbalis quam realis et magis pueriüs quam doctorialis *. Nona conclusio. Non est verum, quod secundum quid et minus ** principaliter, sed simpliciter et proprie presens con- cilium, id est presens auctoritas, dependet a Pysano. Qua- 5 propter cum par in parem non habet imperium, sie nee idem in se ipsum. Quare presens concilium respectu Pysani non habet proprie auctoritatem roborandi seu° confirmandi, sed magis econtra, cum hoc ab illo dependeat. Et per consequens illud maioris vel saltem equalis auctoritatis debet reputari. 10 XJnde concluditur, quod confirmacio vel roboracio dicti Pysani concilii simpliciter et sine nova racione facti non habet proprie auctoritatem mentes solidandi, sed magis irritandi, nee omnem scrupulositatem in causa dicti Pysani concilii amovendi seu errores circa ipsum extirpandi, sed magis novos errores in- 15 ducendi et scismatis obstinacionem confirmandi, nisi prius conveniencia adhibeantur remedia \ Decima conclusio. Peticio, quod concilium Pysanum per presens concilium ante omnia et de presenti confirmetur, non est peticio iusta, sancta ^ racionalis aut fundamentalis in presenti 2(» concilio agendorum propter scismaticos et sacrum concilium Pysanum et eins gesta impugnantes nee de presenti tamquam talis admittenda seu tractanda, sed magis est peticio pronune, id est in principio concilii, inutilis et infructuosa et verisimi- liter posset' esse dampnosa et periculosa utpote scismatis con- 25 firmativa nisi prius tribus ® condicionibus adhibitis : Primo, quod presens concilium plenius' fuerit congregatum. Secundo, nisi pleno et libere fuerit deliberatum super oblatis vel in posterum durante presenti concilio offerendis per ambos contendentes vel eorum ambasiatores vel obediencias eorundem. Tercio, 20 nisi prius reputaverint^ vias et modos racionabiles dicte unionis et reformacionis ecclesie, quibus preisens scisma poterit extirpari et simile futurum ex causis similibus deinceps evitari, alioquin per assercionem contrariam datur via perpetuacionis scismati «. Undecima conclusio. Licet symoniace pactisare sive cum 35 heretico sive cum catholico sit illicitum, tamen per media licita alliciendi sunt et inducendi ad bonum pacis et concordie non solum isti contendentes aut eorum obediencia, sed eciam Greci aut quicunque alü magis ^ scismatici et heretici, ut ad gromiom redeant*' ecclesie, statuendi per modum decreti, bonorum et 40 * doctrinalis 1. 2. etc. add. V. ^ so 1. 2. V. ^ yel 1. ^ etc. add, V. ® 077U V. ^ esse posset V. «^ fuerit plenios V. ^ refu- taverint 1. 2. V. » am. 1. 2. ^ redeunt V. Digitized by Google — 213 ^ bonorum temporaliura ac vite necessarionim provisionem racionabilem, maxime ubi via reduccionis ipsomm alias est difficilis nee verisimiliter possibilis. Et oppositum huius dicens derogat sacre scripture et sanctorum patriim sanccionibus. 5 licet hoc multipliciter potest ostendi, tarnen hec pauca sufQ- ciant de presenti: Primo, quod per* parabolam ewangelicam boniis pastor tenetur ovem perditam propriis humeris, hoc est cum proprio labore corporali et dampno temporali, reducere ad ovile. Item, quia iuxta dictum Christi: Non est opus sano 10 medico, sed male habentibus, constat, qnod pius medicus egroto eciam renitenti salutarem^ exhibet medicinam et ®, ubi non videt medicinam proficere forciorem, ibi exhibet leviorem. Item secundum sancciones a sanctis patribus traditas licitum est vexacionem suara redimere. Quanta** autem vexacio esset 15 adversarios per violenciam exterminare, quis non videat? Quis * ignorat, quot et quante vexaciones non solum inutiles, sed dampnose fuerint ecclesie in minori causa, videlicet pro tuicione patrimonii temporalis, impugnando adversarios ecclesie '^P Duodecima conclusio. Predicte conclusiones salva oppo- 20 situm tenere volencium reverencia favent unitati, puritati, firmitati ac iusticie ecclesie et veritati fidei et moderando rigorem servant vigorem iusticie temperando per raansuetudinem misericordie. Et opposite ecmclusiones contrariiim faciendo videntur favere scismati et sapere fautoriam heretice pravitatis '. '•^5 Cap. 16. Supplicatur humiliter regio maiestati,5,iö. quatenus dignetur materiam presentis cedule promovere in concilio. Sammlung^ von Vorsclüägen zur kirchlichen lief arm, wahr- scheinlich verfasst von dem Kardinal von Canibrai, Peter 30 ^on Ailli. „Videtiir nndtis prelatis^. [1414 Konstanz], Gedr. v, d, Hardt 2, 5f^4. Cap. 17. Et circa provisionem premissorum oc-3,17. curriint questiones sequentes, super quibus requi- ritur deliberacio concilii generalis. 35 Fortsetzung des vorangehenden Stückes, Gedr. v. d. Hardt a. a. 0.2 » om. 2. In 1 con späterer Hand eingefügt, per abbolam V. *> salvatorem V. « et — medicinam om. V. ^ Quanto 1. 2. *» quis- quis 2. ^ etc. add. V. 40 i ht auch entlialten in Cod. pal. vind. 5100, Bl. 65. Vgl. Finke, Forschungen, S. 107, Anm. 1. Die in dieser Us. stehende Notix, dass dieses Stüek {unsere Cap. 16 u. 17) conpositum per dem. reverendissimum patrem et cardinalem Cameracensem, fehlt in unsern llss, * Der Schills ist in unscrn IIss. vollständiger. Digitized by Qoo^(^ — 214 ^ 5,i5.Cap. 18. Informaciones archiepiscopi Januensis* super reformacione ecclesie. Des th'zbischofs Püeus von Genua Untenveisungen ilber die Reform der Kirche. Gedr. DölUnger 2, 301. Vgl. tlnke, Forschungen, S. 35, Anm. 1 u. S. 112, Anm. 2. 5 Notabile. Item informaciones predicte archiepiscopi Januensis, licet appareant utiles, tamen tamquam^ dispendiose a concilio accepte non fuenmt. Quia tarnen inter cetera ad manus meas perve- nerunt, propter formalitatem posteris relinquendam eas hie in- 10 serere curavi. 5,7P.Cap. 19. Quoddam avisamentum nacionis italice. Gutachten eines italienischen Prälaten über eine Organisation der italienischen Teilnehner am Kmizil zu Konstanz. [1415 Februar Beginn der 2. Hälfte Konstanz], Inhaltsangabe 15 bei Mnke, Forschungen, 5. 35. 1.® Infra scripta sunt, que michi videntur utiüa et ordi- nanda pro utilitate omnium prelatorum de Ytalia. 2. Primo, quod omnes presentes, videlicet patriarche et archiepiscopi, episcopi, abbates Ytalie in uno loco conveniunt '^' simul et per eos vel eorum maiorem partem eligantur tres vel quatuor et plures et pauciores, secundum quod maiori parti videbitur, qui habeant presentare universitatem predictorum prelatorum presencium, ubicunque necesse fuerit, et respondere et congregare eos, quando eis videbitur. 25 3. Item, quod facta dicta congregacione et electis predictis prefati electi moneant alios prelatos, quatenus infra certiim terminum debeant in scriptis redigere ea, que videntur eis utilia tractanda et ordinanda tarn in concilio quam extra pro utilitate et reformacione tarn universalis ecclesie quam eccle- 30 sianira eis commissarum, et illa sie in scriptis redacta dare eis infra dictum terminum. 4. Item, quod prefati electi elapso dicto termino tarn ex Omnibus sibi datis in scriptis per prelatos prefatos quam ex hiis, que dixi ^ in scriptis redegerint et suprascriptis causis, 35 faciant capitula et illis capitulis factis debeant universitatem supradictam convocare et ei prefata capitula legere et ostendere. 5. Item, quod prefati universitatis prelati secimdum deum et iusticiam debeant prefatä capitula diligenter examinare 40 a (Pilel) add. 2. ^ om. 1. ^ Die Ziffern sind in 1 rot bei- geschrieben. ^ 80 Hss. {statt ipsi ?). Digitized by Qoo^(^ - 215 — et illa, qiie erant* iiista et honesta, approbare et aUa repudiare. Et illa, que approbantur per duas partes tocius universitatis et statuentar, debent eciam approbari per reliquam terciam partem et statu!. 5 6. Item, quod omnia capitula sie approbata debent sub- scribi per omnes prelatos ipsius universitatis manibus propriis, ita quod possint postea presentari ^ in concilio et extra, ubi- cunque fuerit necesse, tamquam approbata et auctorizata per totara Universitäten! predictam. 10 7. Item, quod dictis capitulis sie factis et approbatis quiUbet prelutus ipsius universitatis iuret in manibus pre- dictorum electorum non contravenire verbo vel facto, similiter nemini pandere aliqua, que dicantur vel agantur in dicta universitate. 15 8. Item, quod factis capitulis et approbatis et subscriptis, ut premittitur, convocentur per prefatos electos procuratores electorum prelatorum non presencium, ut ab eis requiratur. Qui si habent aliquid a dominis suis, de quibus debet fieri mencio in concilio pro utilitate ecclesiarum suarum, illa in 20 scriptis dent, et, si aliqua dederint, de eis fiat sicut de aliis in scriptis datis per prelatos. Non tamen umquam admittantur in concilio universitatis, nisi essent de ipsa universitate. 9. Item, quod perfectis dictis capitulis, ut premittitur, procuratores approbent ipsa per subscripcionem et iuramentum, 25 ut dicitur de prelatis universitatis, 10. Item, quod habeantur statuta in concilio Pysano et bene ruminentur per dictos prelatos, ut, si eis vel alicui eorum videretur aliquid obnoxium ex quavis causa, posset in capitulis fiendis fieri mencio, secundum quod erit necesse ^ Et eciam, 30 si peterentur in concilio confirmari, sint informati prelati prefati universitatis, que per eos sunt^ approbanda et que reprobanda. 11. Item, quod quiUbet prelatus prefate universitatis non solum habeat respectum ad necessitatem ecclesie sibi commisse, 35 sed eciam ad necessitatem ecclesie sive persone confratris sui prelati, et omnibus consenciat, que sint pro utilitate confratris sui prelati, dummodo non sint expresse inhonesta. Et sie servabitur mutua Caritas inter nos. 12. Item quod nullus prelatus dicte universitatis umquam 40 consenciat sive in concilio sive extra concilium aliquibus, qui * 80 Hss. {statt erunt ?). ^ presentare Has, ^ necessarie 2. ^ sint 2. Digitized by VjOOQ IC — 216 — essent contra personam domini nostri pape^ vel statum ponti- ficatus * sui nee eciam contra statum lingwe italice. 13. Item, quod constituatur unus prelatus ex uni^ersitate secretarius sive cancellarius universitatis. Et sit talis, qui conficere possit instrumenta ex gestis in universitate, si opus 5 f uerit. Qui omnia gesta universitatis redigat in scriptis etc.** etc. ^ Expliciunt avisamenta incompleta, id*' est pauca, generalis concilii Constanciensis, pars scilicet secunda^ partis secunde huius operis. » pontificis 1. ^ am, 2. *-' id — pauca klein ubergeschr. 1. lü im Text 2. » Johanns XXUl - Diese Zählung stimmt nicht iWerein mit der von Andreas in der Einleitung gemachten. Es dürfte daraus xu schb'essen sein, dass hier nach einer früheren Einteilung gexählt iM. Ehie Änderung unterblieb aus un- 15 bekannten Oründen, Digitized by Google Secuntur modo acta concilii eiusdem, pars scilicet tercia^ partis secunde huius operis. Cap. 1. Secuntur acta in concilio Constanciensi/,/. congregato anno domini 1415. in civitate Con-Mlö 5stancia die prima mensis Marcii Johanne papa et Marx L Sigismundo rege Roraanorum presentibus. a) „Sciendutn qmd^. Gedr. v. d. Hardt 2, 232. b) Tenor prime cedule. Gedr. v. d. Hardt 2, 232. 10 c) Res gesta. Gedr. v. d. Hardt 3, 233. d) Tenor secunde cedule. Gedr. v. d. Hardt 2, 233. ^ e) Res gesta. 15 Gedr. V. d. Hardt 2, 236. 238. 240. f) Tenor tercie cedule. Gedr. He feie 7, 85 (S. das. die älteren Drmkstellen). ij) Res gesta. Quibus Omnibus, ut premissum est, rite peracti's buUa 20 iuxta teuerem presentis cedule desiderata fuit et obtenta, cuius tenor talis est. /t> Bulla domini Johannis pape, in qua confi- tetur liberam cessionem. „Pacis bonum^. 1415 März 7 Koyistafiz. Gedr. v. d. 25 Hardt 4, 53; Mansi 27, 568; Harduin 8, 239. i) Res gesta. Post quorum oranium expedicionem et gesta supradicta in quantam* leticiam et gaudium corda fidelium suscitata fuerint, dicant, qui videnint. Sed paulo post, scilicet 21. die mensisjiär^ 2L 30 Marcii, in qua fuit festum S. Benedicti abbatis, gaudium et » quantum 1. * Vgl. die vorige Anm. Teil 2^2 utid 2,3 entsprechen den in der Einleitung so numerierten Teilen 3 und 4 der ganzen Sa/mmlung. Wir eitieren nach letxterer ZciMung, Digitized by Goo^(^ — 218 — leticia in tristiciani et meroretn fuerunt conversa, eo quod dominus noster apostoliciis eodem die nocte surgente et sole ad occasum vergente — nescitur, quo spiritu ductus — furtive mutato habitu de Constancia ac concilio Constanciensi clam- destine aufugit, populum sibi fideliter commissum et supra- 5 dictum concilium miserabiliter in anime sue grave detrimentum erroneum dimisit cum quodam tyranno ^ Friderico duce Austrie opidum Schafhusen iutrando. Scripsitque ad diversos diversas litteras, quibus recessum suum colorare nitebatur. De quibus vide supra in parte prima ^ huius operis de epistolis et litteris !<• diversorum. Quanta autem tunc lamentacio zelatorum fidei catholice fuerit, nimis longum esset perorare. Et quamquam multi Italici sui officiarii ipsum sequerentur ad locum predictam, tamen generale concilium per huiusmodi fugitivum recessum se minime recognovit dissolutum, sed ad habendam unionem 15 in ecclesia dei capitula sequencia in sessione publica celebrata Marx 26. die 26. mensis Marcii diffinivit et declaravit sub forma tali etc. ^,2.Cap. 2s Articuli prime sessionis post recessum pape. SitzungsprotokoU. 1415 März 26 Komtanz. Gedr. v. cZ. •2^' Hardt 4, 70. 72 (di% Einleitung in unsern Hss. lautet wie die an der erstell Stelle gedruckte); Mansi 27, 580; Harduin 8, 247. Res gesta. Premissis itaque in sessione publica, sicut prefertur, per 25 dominum cardinalem Florentinum ^ lectis et presente domino imperatore in dyademate et imperialibus soUempniter publicatis et approbatis adstatim submisse fuerunt et lecte infrascripte protestaciones in forma, ut sequitur. Protestacio dominorum cardinalium facta in 3«i sessione. Gedr. o. d. Hardt 4, 73; Mansi 27,581 ; Harduin 8,248. Res gesta. Hac protestacione facta per singulas naciones iterum cogitatum fuit pro corroboracione huius sacri concUii, ne oö mandatis apostolicis revocari, transferri posset vel dissolvi, et habita fuit 2. sessio post recessum domini nostri pape, in qua diffiniti et declarati fuerunt articuli, que secuntur, die 30. et Marx 30. penultima mensis Marcii, que fuit vigilia pasche. * Vgl. oben S. 138, wo der vorliegende Text Quelh ist. 4i « i, 9. 10. 18. ' Kardinal Zabareüa. Digitized by Google - 219 — ap. 3. Secunda sessio post recessum pape. 4,5. S if Zungsprotokoll. 1415 März 30 Konstanz, Gedr, v. d. Hardt 4, 89. 90. 98; Mansi 27, 585. 590; Hctrdmn 8, 252. 258. ap. 4. Articuli tercie sessionis post recessiim<,4. ape. In Domine sancte et individue trinitatis, patris, filii et jiritus sancti etc., sicut supra scriptum est in sessione 2., et einde 4 conclusiones eiusdem 2. sessionis. Post quas, sicuti »0 in exemplaribus reperi, in hac sessione 3. posita sive ddita est conclusio 5., prout sequitur, in forma. Aus dein Sitzungsprotokoll 1415 April 6 Konstanz. „Item declaret^. Gedr. v. d. Hardt 4, 98; Mansi 27, 590; Hardiiin 8, 258. Res gesta. lata fuerunt in nacionibus ante proximam sessionem onclusa, non tarnen fuerunt in eadem sessione pronuncciata* 1 forma suprascripta. Ayisamenta in materia fidei in proxima sessi- ne, qae pronuncciata sunt in hac sessione, ut aciones deliberent super eisdem. „Primo quod"". Gedr. v. d. Hardt 4, 99; Mansi 27, 592. 594; Harduin 8, 263. Bes gesta. Item eciam in dicta sessione per concilium declaratum st et diffinitum, quod scribantur littere missive. . . Gedr. an den ebengenannten Stellen. ;ap. 5. De sessione quarta. 4,5. Secuntur capitula per hoc sacrum generale Constanciense ;oncilium in publica sessione Gonstancie in ecclesia maiori lie Mercurii 17. mensis Aprilis decreta et ordinata. April 17. Articuli quarte sessionis. Sitzungsprotokoll. 1415 April 17 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 114; Mansi 27, 607; Hardnin 8, 276. Jap. 6. De sessione quinta. 4.6» Die Jovis 2. mensis Maii in sessione publica iterum Mai 2. Jelebrata lecta est citacio infrascripta et per concilium solemp- liter decreta. Eciam lecti sunt articuli infrascripti ipsius i^icleff conderapnatL ' Vgl. Hefele 7, 101, Z. 15. Digitized by Google — 220 — Citacio pape et fautorum suorum. Papst Johann XXIII. samt sehien Anhängern wird ror das Konzil geladen. „Pridem post*'. 1415 Mai 8 Konstanz. Gedr v. d. Uardt 4, 143; Mansi 27, 625; Hardtiin 8, 291. De Wickleff pseudochristiano. 5 Dekret „Itdem kathoUcam" mit den 45 iridifitischen Sätzen (letztere amh gedr. Hefele 7, 116) und der Defer- minacio des Konzils. 1415 Mai 2 Konstanz. Gedr. r). d. Ifardt 4, 153; Mansi 27, 632; Ilarduin 8, 299. ^,7.Cap. 7. Sessio sexta. H' Mai 13. Die lune 13. mensis Mail fuit iterum sessio generalis, in qua nomine cardinalium presidebat reverendissimus pater dominus Johannes episcopus Ostiensis, cardinalis Vivariensis etc., et pronuncciata seu lecta sunt ea, que secuntur. Citation des Papstes Johann XXIII auf den folgenden 1^ Tag. Gedr. v. d. Hardt 4,171; Mansi 27,643; Harduin 8, 310. Res gesta. Item deinde eciam lecta fuerunt certa* instrumenta * super execucione citacionis suprascripte, que causa brevitatis scribere -^' non oportet, et postmodum quedam littera^ universitatis Pari- siensis missa concilio etc. 'i,^\Cap. 8. Sessio septima. Mai 14. Die Martis 14. mensis Maii iterum fuit sessio generalis. In qua reverendissimus dominus Johannes episcopus Ostiensis, •' cardinalis Vivariensis, nomine cardinalium presidebat etc. Et post plura in eadem sessione peracta proposita et petita per promotores concilii receptis eciam ^ quibusdam informacionibus super examine testium alias examinatorum "^ lecta sunt publice ea, que secuntur. *.» Sentencia suspensionis pape ab administracione. Sentenz der Suspt^nsion des Papstes Johann XXIII, „Pridem post". 1415 Mai 14 Ko^istanz. Gedr. v. d. Httrdf 4, 183; Mansi 27, 652; Harduin 8, 320. -^j^.Cap. 9. Sessio octava. o:« Mai 25. 25. die mensis Maii in vigilia sancte trinitatis in sessione publica concilii generalis Constanciensis in ecclesia Constan- » om. 1. b et 2. c etc. add. 2. ' r. d. Hardt 4, 172. ' Das. 175. 4j Digitized by Qoo^(^ — 221 — ciensi sollerapniter celebrata lecti sunt articuli infrascripti nuinero 54 contra Johannem papam, et super singulis ipsorum nominate sunt soUempnes persona ipse, per quas probat! sunt iuxta earundem personarum deposicionem. Ex quibus 54 arti- 5 culis causa dispendii et, quia non aliud quam vitam infamem Johannis pape includunt, tantum tres, scilicet primum, sextum et ultimum huic operi inserere curavi. 1. 6. und letzter der 54 Anklagepnnkte gegen Papst Johann \ XXIIL [1415 Mai 25 Komtatiz]. Gedr. v. d. Hardt ' 10 4, 237' ff.; Mami 27, 684 ff.; Harduin 8, 343 ff. Cap. 10. Sessio nona. 4,10. Sessio generalis, que celebrata est anno domini 1415. per sanctam synodum Constanciensem in ecclesia Öonstanciensi 28.^ die mensis Mali, in qua lecta et publicata est sentencm Mai 28. 15 infrascripta. a) Dekret ^ über ev. Erledigung und M^ederbesetzung des päpstl. Stuhles. „Quodsi conti ngat^. 1415 Mai 29 Konstanz. Gedr. 'D. d. Hardt 4, 282; Mansi 27, 715; Harduin 8, 375. b) Dekret der Absetzung des Pajystes Johann XXIII. „Vtsis 20 articulis**. 1415 Mai 29 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 280. 285; Mansi 27, 715; Harduin 8, 376. Cap. 11. Sentencia dampnacionis Johannis Huss4,ii. heresiarche lata anno domini 1415.* 4.**^ die Julii in Juli 4. presencia serenissimi principis Sigismundi regis 25 Romanorum et eiusdem Johannis Huss responsioS quam scripsit manu propria. a) Erklärung des Johannes Hus, dass er nicht widerrufen könne. „Ego Johannes Hus^. 1415 Juli 1 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 345. 389. 430; Mansi 27, 764; 30 Harduin 8, 422. Übers. Hefele 7, 191. — b) Schhm- sente?iz gegen Hus. „Quia teste veritatis". 1415 Juli 6 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 435; Mansi 27, 752; Harduin 8, 408. — c) Mit Üherschr.: Articuli Johannis Huss extracti ex libro de ecclesia et quibusdam aliis 35 opusculis. Gedr. o. d. Hardt 4, 407 ; Mansi 27, 754; Harduin 8, 410. — d) Mit Überschr. : Secuntur articuli ex processibus contra Johannem Huss sufficienter deducti a 14241 3. *> 111. 3. » Vielmehr 29. 4() « Vgl. Hefele 7, 139, Anm. 2. ^ Vielmelir 6. Juli * Oekt in den Hss. voraus. Digitized by Google -^ 222 — et probati per testes fide dignos. Gedr v, d. Hardt 4, 411 ; Mansi 27, 755; Harduin 8, 412. — e) Schhiss der unter h) angeführten Sentenz. „Visis insuper". Gedr. v. d. Hardt 4, 437; Mansi 27, 753; Harduin 8, 409. 4,72.Cap. 12. Sentencia condempnacionis* Jeronimi. 5 Schlusssentem gegen Hieronymus von Prag. „Christus deus^. 1416 Mai 30 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 769; Mansi 27, 894; Harduin 8, 564. 4,i5.Cap. 13. Secuntur avisamenta^ et demum diffinita Juli 4,in sessione publica habita die 4. Julii de cessione h* Gregorii XII. sie in sua obediencia nuncupati de papatu. Autorisation des Konstanzer Konzils durch Papst Gregor XII. „Quiasanctissimus.^ Gedr. v. d. Hardi4, 371; Mansi 27, 734; Harduin 8, 388. Dann folgen die Vorschläge des General- !:> ausschusses ^ der Nationen für den Prozess der Resignation des Papstes Gregor XH. In dieser Form ungedr. In nomine patris et filii et spiritus saneti. Amen. Se- cuntur responsiones dominorum deputatorum de nacionibus, prent eis videtur^ procedendum circa ea, que magnificus domi- .?> nus Carolus '^ etc. obtulit, ordinanda, si ad principalem ordi- nacionem iUius domini, qui in sua obediencia dicitur Gre- gorius XII., debeat perveniri, salva tamen deliberacione omnium nacionum, prout in determinacionibus sacri concilii fieri con- suevit. Et post multa vix deventum est ad ea, que sequuntur. t?r> Et primo super autborizacione concilii nomine dicti domini Gregorii XII. facienda videtur sie procedendum, quod in sessione publica lecta bulla dicti domini Gregorii XII., in qua dictam authorizacionem fieri commisit, et alia super commissione gene- rali unus ex commissariis ad hoc deputatis publice dicat in :*>«■ eflfectu: Quia sanctissimus dominus noster Gregorius etc., ut supra. Quo facto pro parte sacri concilii ad hoc deputandus in hec verba respondebit: Cum principium. . . Gedr. v. d. Hardt 4, 372. ö? Et tunc pro qualibet nacione respondeatur more solito: Placet. Hec sancta synodus ex certis . . . Gedr. ebenda. « dampnacionis 3. ^ ayisata 2. <^ videre 2. * Vgl. über ihn Stuhr a. a. 0. S, 61. -k» , ' Karl Malatesta. \ Digitized by Google — 223 — Item sacrosancta sinodus Gonstanciensis pro maiori pace . . . Oedr, ebe)ida. Item quoad secundum capitulum videtur, quod per domi- num Garolum supradictum factis premissis le^antur littere 5 mandati plenissimi ad cessionem sibi commissam, et tunc dicatur in effectu: Cum sanctissimus . . . Gedr. v, d. Hardt 4, 374. Ad* quod pro parte sacri concilii respondeatur, quod sacrosancta generalis sinodus Constanciensis etc. expediens et . . . 10 Gedr. v. d. Hardt 4, 375. Item quoad tercium capitulum videtur statutum sie esse faciendum: Sacrosancta generalis Constanciensis synodus etc. ad facilius . . . Gedr. ebe^ida. 15 Item quoad octavum capitulum **, quod videtur conveni- encius post tercium premissum expediendum, apparet deputatis sie esse faciendum : Sacrosancta generalis synodus Constanci- ensis etc. ut ecclesie . . . Gedr. ebenda, 20 Et tunc responsione pro nacionibus more solito facta per verbum: Placet, rex respondeat: Ita promittimus et litteras in bona forma fieri mandamus : Sigismundus etc. Inter varias . . . Gedr. v. d. Hardt, 4, 376. Item ad quartum capitulum videtur sie essepronunciandum: 25 Sacrosancta sinodus® generalis Constanciensis etc. omnia et singula . . . Gedr. V. d. Hardt 4, 377. Item quintum capitulum sive articulum vide supra in- mediate ante secundum et est iste: Pro maiori pace et sinceri- 30 täte etc. Item quoad sextum articulum videtur sie dicendum: Sacrosancta etc. declarat statutum . . . Gedr. ebenda. Item quoad septimum etc. : Sacrosancta sinodus etc. reser- vat et . . . 35 Gedr. ebenda. Item octavus articulus est supra post tercium expeditus. Item nonus est sublatus. Item sacrosancta sinodus etc. exnunc inmediate . . . Gedr. v. d. Hardt 4, 378. 10 Item sacrosancta sinodus etc. statuit et ordinat, quod omnes officiales . . . Gedr. ebenda. ^ In 2 ist hier eim grössere Lücke. ^ articulum 2. « am. 1. 2. Digitized by VjOOQ IC - 224 — . . . cum debita mansuetudine, proat in articolo sQp^r.G continetur, qui de duobus concurrentibus in eodem tytulo fs:: mencionem. Item dicta sacrosancta sinodus etc. Cum in Bomana. Gedr. v. d. Hardt 4, 381. \ Item sacrosancta generalis sinodus Constanciensi- t Ne ante eleccionem . . . Gedr. V. d. Hardt 4, 378. Item videtur, quod ad requisicionem concilii serenissii. dominus rex Komanorum debeat patentes litteras sue maiesti^^J sigillo dare etc. . . . Das Folgende gedr, v. d. Hardt 4, 379. 4,14.CAip. 14. Sequitur instrumentum de duodec:: capitulis conclusis pro sedanda scissura et unici ecclesie procuranda pro parte obediencie Ben^ dicti Xin. sie in sua obediencia nuncupati Das Konkordat von Narbonne 1415 Dez. 13, Gedr.p. Hardt 2, 540; Mansi 27, 811; Harduin 8, 473. Bi^r fügt Andreas ein in den alten Sammlungen iwbekah^'' Stück, trelches bei Döllinger 2, 328 ufUer dem Titel Sujij^'^ mentum ad Capitula Xarbonensia gedruckt ist. 4,75.Cap. 15. Copia responsionis facte per responsai- Petri de Luna ad supposiciones ultimas porrecti pro parte regis Arragonum. Antwort des Papstes Benedikt XIII. auf die 3. und h*:' Aufforderung König Ferdinands von Aragon ien zurO.^v- „Antequam respondeatur** . [1415 Nov.J Peni^cohi, G"' n. d. Hardt 2, 514. Unser Text bricht ungefähr in '' Mitte ah. Der Schreiber bemerkte dazu : Modicum defidi Plura de Benedicto XIII. sie in sua obediencia xm- cupato et de subtraccione obediencie sibi facta require supra in parte prima huius operis, scilicet de epistolis sive litterN 4,2e. Cap. 16. De eleccione Martini papeV. Aufzählung der am KonkUwe beteiligten Kardindk "-1 Deputierten. [1417 Xov, Anfang Konstanz]. Gedr. r.'l Hardt 4, 1479. 1473. 4,27.Cap. 17. Kegule servande in conclavi. Bestimmungen über die Abhaltung des Konklaves, fW* Nov. Anfang Konstanz]. Gedr. v. d. Hardt 4, W" Mansi 27, 1168; Harduin 8, 866. Digitized by Google - 226 - Item supradicti electores intraverunt conclave 8. die 1417 Nov, 8. mensis Novembris et 11. die mensis eiusdem, videlicet in {estoNov. 11. Martini, papam elegerunt. Et elegit sibi nomen Martinas Y. et dominica prima ^ post eius eleccionem foit coronatus. Item Nav, 14. 5 istud est factum Gonstancie anno domini 1417 \ Versus de Martino papa. Sic precor, o venti, tenebrosas pellite nubes, Luceat ut cunctis ista serena dies^, Qua summum generosa capit ** dyadema columpna*, 10 Que navem Petri fortis ubique reget. Det deus hanc firm am pro iure, ne captet ruinam ^. Sit miseris miserans, iusta reisque pia, Ne mala post veniant preteritis paria. Cap. 18. Decretum eleccionis Martini pape V. 4,18. 15 Die zum Koyiklave versammelten Kardinale und Depilierten verkünden der gesamten Christenheit, dass sie heute, am Tage des h. Martintis, einstimfnig den Kardinal Oddo von Colonna zum Papst gewählt ^^ haben. [1^17] Nov. 11 [Konstanz]. 2() Ad laudem omnipotentis dei patris et filii et spiritus sancti et ad pacem universalis ecclesio militantis. Nos Johannes Ostiensis, Angelas Penestrinus, Petrus Sabinensis, Jordanus Albanensis, Antonius Portuensis, episcopi, Franciscus tytuli sancte cruds in Jerusalem, Johannes tituli S. Sixti, Antonius 25 tituli S. Susanne, Oabriel tituli S. Glementis, Alamannus tituli S. Eusebii, Angelus tituli SS. Petri et Marcellini, Petrus tituli S. Crisogoni, Thomas tituli SS. Johannis et Pauli, Branda tituli S. Clementis, ßwilhelmus tituli S. Marci, Antonius tituli S. Cecilie, Symon tituli S. Laurencii in Lucina, Petrus de *3ü Fusso volgariter nuncupatus, presbiteri, Amedeus S. Marie nove^ Bainaldus S. Yiti in maccello, Ludowicus S. Adriani et Luci- dus S. Marie in Cosmedin, dyaconi, sancte Romane ecclesie » 1418! 1. 2. b Caput 2. . ^ In heulen Hss. sinnlos verschrieben, beide darüber: pecuniam. Aus dem verschriebenen Wort ist wohl am besten 35 XU emendieren: ruinam. * Vielmehr am 2. Sonntag darnach, am 21. Nov. » 1417 Nov. 21. ' Martin V. hiess Oddo de Columpna {öolonna). * Über die Wahl des Papstes Martin V. handeln neuerdings ein- 40 gehend, aber ohne die Kenntnis obiger Urk., Fromme, Die Wahl des Papstes Martin ¥., in Bäm. Quartalschrifl 10(1896), 133 ff., und Thätnumn, Das Konklave auf dem Konxil xu Knnstanx (Strassburg 1899). Die Angaben des letxteren sind nach der Urk. in mehtfacJter Bexiehung, besonders was das VerxeicJmis der Teilnehmer am Konklave anlangt, xu berichtigen. Quellen und Eroerteruugen N. F. I. 15 Digitized by Google — 226 — cardinales, necnon nos Johannes patriarcha Constantinopolitaniis gallicane, Johannes Rigensis germanice, Gwilhelmus Bitiiricensis gallicane, Nicolaus Gnesnensis germanice, Bartholomeus Medio- lanensis italice, Jacobus Turonensis gallicane, archiepiscopi, Richardus Lundoniensis anglicane, Didacus Conchensis hyspa- 5 nice, Nicolaus Bathoniensis • et Williensis anglicane, Johannes Pacensis hyspanice, Johannes Gebenensis gallicane, Franciscus Melsiensis, Heinricus Feltrensis italice, Nicolaus Aquensis hy- spanice, Symon Traguriensis germanice, Johannes Lichfeldensis, Johannes Norwicensis anglicane, opiscopi, ac Jacobus Pennen- H' sis electus italice, Robertus Cluniacensis gallicane, Thomas S. Marie Eboracensis anglicane, monasteriorum abbates, Leonardus generalis ordinis predicatorum, sacre pagine, ytalice, Thomas decanus Eboracensis, sedis apostolice notarius, angli- cane, Pandolfus de Malatestis archidyaconus Bononiensis lö ytalice, Galtherus Crassi prior Rodis, decretorum, gallicane, PhiJippus de Medalia archidyaconus, penitenciarius in ecclesia Barchinonensis, sacre pagine, hyspanice, Lampertus de Stipite prior prioratus conventalis de Bertreia Cluniacensis ordinis, Leodiensis, decretorum, gennanice, Gundisalvus Garsie archi- 2" dyaconus de Bremesca, Birigensis, decretorum, Valascus Petri de Elbis, utriusque iuris, hyspanice, Nycolaus de Dynckelspuhel, Conradus de Susato prepositus ecclesie S. Ciriaci in Nuhusen extra muros Wormaciensis, sacre pagine doctores, germanice nacionum secundum formam ordinacionis et decreti presentis '2-^ sacri concilü Constanciensis super eleccione Romani et summi pontificis tunc proxime celebranda edictorum per singulas naciones in eodem concilio existentes electi^ et eisdem dominis cardinalibus de eorum voluntate et consensu expressis ad eleccionem predictam hac vice, dumtaxat auctoritate eiusdem ^' concilü, adiuncti et deputati Notificamus universis Christi fidelibus et tenore presencium attestamur nos omnes et singulos supranominatos in conclavi in hac civitate Constanciensi tunc ordinale ad eligendum Romanum et summuui pontificem con- gregatos et existentes omnibus rite servatis hac die festo 35 S. Martini episcopi apostoiica sede vacante spiritus sancti gracia inrocata nomine discrepante, canonice, pure, sincere et libere in Romanum et summum pontificem ac B. Petri apostoli successorem reverendissimum patrem dominum Oddonem de Columpna S. Gregorii ad velum aureum dyaconum cardinalem 41' elegisse et ipso ad id humiliter prebente consensum electum « BarthoiiienBis 2. ^ electis 2. Digitized by Google — 227 — recepisse. Nosque exinde eisdem presentibus litteris propriis manibus sabscripsimus in testimoniam premissonim. Cap. 19/ Secuntur diffinita in sessione babita4,iP. anno domini 1415. die 15. mensis Junii, in quai4i5 5 festum S. Viti celebrabatur. Jtmi 15. Gausam aiitem, quare banc sessionem, sicut et plura alia, non scripsi ordine debito secundum acta concilii, si te delectat, in prologo buius operis poteris perscrutarL üt sacrum eukaristie sacramentum a laycis 10 tantummodo sub specie panis suscipiatur. Dekret des Konzils, dass das h, Sakrament der Eucha- ristie von den Laien nur unter der Gestalt des Brotes ge- nossen werde. „Cum in nofintdlis^. 1415 Juni 15 Konstanz. Gedr. V. d. Hardt 4, 333; Maust 27, 727; Harduin 8, 381. 15 Item in eadem sessione^ nominati et dati faerunt de qualibet nacione quatuor cardinales commissarii ad audien- dum, examinandum etc. singulas causas heresum et ad pro- cedendum in eisdem usque ad conclusionem exclusive^ cum Omnibus emergentibus, incidentibus, dependentibus et connexis 20 etc. Guius commissionis impulsiva causa fuerunt Franci intendentes inducere causam heresis contra ducem Burgundie. Secuntur constituciones concilii, que bactenus ad manus meas incomplete pervenerunt. Cap. 20. De conciliis generalibus in futurum cele-^^^ö. 25 brandis. Generalreformdekret der 39. Sitzung des Konzils. „FVequetis generalium*^ . 1417 Okt. 9 Konstanz. Gedr. Hübler, Die Consfanzer Beformation, S. 118. S. das. die älteren Druck- 30 Gap. 21. Inprobaciones articulorum Johannis-^^i^i. Wiklef condempnati.^ Censur der 45 tviclißtisclien Sätze, verfasst von am Konstanzer Konzil teilmhmemlen Theologen. [1415 Konstanz]. Gedr. bei V. d. Hardt 3,168 unter dem Titel: Theologorum Con- 35 stantiensium brevis censura 45 articulorum Wiclefi A. 1415 in concüio prodita ^. Vgl. Hefele 7, 118. » Die folgenden Kap. dieses Teils sind in den Hss. nicht nurmneriert, b Da^ ganxe Kap. fehlt 2; in \ ist es von anderer Hand gesehrieben. ^ Hefele 7, 181. 40 ' Shthr a. a. 0. S. 73, Anw. 324. ' AiLS einer Leipziger Es. Unsere Us. gibt stellenweise eitlen um- fassenderen und besseren Text. 15» Digitized by Google Incipit pars quinta huius operis, in qua ponuntur sermones. 5,iSermo 1. Quod eleccio ürbani pape VI. fuerit canonica. Rede eines U7igenamUen Verfassers unter Zugrunddegung f> von 1. Cor. 3. mit der Behauj)tung: Die Wahl des Papstes Urban VI, aar kanonisch giltig ,^ [Zwischen 1389^ und 1400 y. Fimdamentum enim aliud nemo potest ponere preter id, quod positum est, 1. Cor. 3. Quamvis in preallegata auctoritate lu apostolus dicat de summo angulari • lapide Christo Jesu, in quantum vero ad nostrum spectat propositum, non incong^e sensum prefati tliematis accipere possumus pro eins vicario suisque successoribus. Ipsi enim sunt fandamentum muri celestis Jerusalem, ut notatur Apok.** 21. Ubi Johannes vidit 15 murum civitatis supeme habentem fundamenta 12 et in ipsis nomina 12 apostolorum, acsi patenter insinuet dicens: Ülos vidi tamquam lapides vivos in muris celestis Jerusalem coUo- catos, qui apostolice veritatis fundamento firmiter inherentes creverunt in templum sanctum in domino. Quibus iste pastor ä- et episcopus animarum nostrarum Christus Jesus *^ 12 apostolos operis sui vicarios contulit esse pastores. ünde apostolus ait Ephes. 2.: Non estis hospites et advene, sed estis cives sanctorum et domestici dei superedificati super fundamentum apostolorum etc. Huius autem numeri^ sacramentum ita idem 25 dominus ad omnium apostolorum voluit officium pertinere, ut in B, Petro apostolorum omnium summo principaliter collocaret, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in corpus omne diffunderet. Textus est in c. fundamenta de eleccione * anguiare 2. ^ Apostolorum 2. <^ Jesus Christus 2. ^ so Hss. 3^' (statt muneris ?). * Die Rede berührt sich vielfach mit detn ötäachten des Juristen Johannes von Legnano, Vgl. über dieses Souchon S. 84. ' Na4:h dem Tode des Papstes Urbafi; vgl. die Ausdrücke: bone memorie domini Urbani VI., dann eleccione quoudam domini Urbani VI. 35 und nochmals bone memorie dominus Urbanus VI. ' Der von Papst Urban approbierte Wenxel zvird als noch tjetxt^* regierend bexeichnet. Digitized by Qoo^(^ - 229 — li. VI. Et sicut ab ipso suinmo capite ecclesiarum oraniura Petrus Caput efficitur, ut hie et 24. q. 1. rogamus, et sicut ab ipso summo pastore pastoris nomen accepit, ut pascendi sibi gregis dominici cura trina domini interrogacione 5 committitur, Job. ult. et transsuraptive in canone de eleccione sigDificasti: Petre, amas me? Pasce agnos meos, sie profecto ab ipso lapide probato precioso in fundamento fundato, Ysaie 28., fundamentalis petre, super quam fundatur ecclesia, nomine decoratur. Mat. 16. et transsumptive in c. 24. q. 1. 10 loquitur dominus : Tu es Petrus, et super hanc petram edificabo ecclesiam meam. Fundanientum ergo aliud, id est alium Petrum vel successorem Petri. üna est enim sedes utriusque idemque vinculuni unionis, 11. di. palam est Et in preal- legato canone loquitur dominus: Nemo potest ponere, id est 15 eligere vel constituere in ecclesia dei, 79. di. si quis pe- cunia, preter id, quod positum est, electum videlicet canonice, intronizatum et coronatum, ut extra de eleccione c. licet. Sed quia in ecclesia dei* propter peccata populi rem peri- culosissimam modernis temporibus experimur, scisma videlicet 20 et questiones ac pugnas verborum de ipso successore Petri, qui utique vicarius Jesu Christi est et ipsius universalis eccle- sie gubernator, de eleccione ubi periculum § ceterum li. VI., ita ut pene tenebre operiant terram et caligo populos et columpna dei viventis iam pene videatur nutare et sagena 25 summi piscatoris dubitacionuni procellis intumescentibus cogatur in naufragii profunde submergi — textus est 23. di. in nomine domini — , dicentibus multis: Ecce hie est papa, aliis vero: Ecce illic, merito ergo ad tanti dubii deelaracionem et conscieneie serenitatem recurrendum est ad ecclesiasticas 3() sancciones, secundum quod consulitur 20. di. de libellis et 11. di, palam, ubi textus est, quod in re dubia ad fidem valet auctoritas ecclesie catholice, id est Romane, ut ibidem glosa exponit. Nee recurrendum est de hoc ad dominos tunc cardi- nales tamquam ad iudices facti, quia de eleccione pape iudicare 35 non possunt, quemadmodum nee ipsum corrigere vel mutare, quia lex superioris per inferiorem tolli non potest, nisi in quantum circa quedam est eis a iure permissum, in Clement. de eleccione in c. ne Komani. Nee est standum eorum asser- cionibus sive dictis, de probationibus quoniam contra, prout 40 vestra reverencia * peroptime dixit. Imo magis presumendum • om. 1. * ht hier wie mit dem folyetiden vestre paternitati vielleicht Papst Bonifdx» IX., ürbans VI. Nachfolger, angeredet? Digitized by Goo^(^ — 230 - est contra eos de iuribus eleccionis* prime, cum de processu ipsorum de causa metus asserti revocetur in dubium, ut in dicto c. quoniam contra in glossa super verbo „presumatur^'. Nee obstat, quod ibi loquitur de uno et domini tunc cardinales sunt multi, quia in hoc idem iudicium est de multis sicut de 5 uno, ut de test. cum a nobis in glossa super verbo „unius". Nee obstat auctoritas, quod nostri iudaizantes vestre pater- nitati obiecerunt, Deut. 17. videlicet: Si difficile et ambiguum apud te iudicium esse perspexeris inter sangwinem et sangwi- nem etc., surge veniesque ad sacerdotes levitici generis et ad 1 1 iudicem, qui fuerit in illo tempore, qui indicabunt tibi iudicii veritatem etc. Lex hec mosaica loquebatur populo Israhel, qui velamen habens super faciem peifectum non potest facere servientem, ad Hebr. 9. At cum venit plenitudo temporis per orbem terrarura sole iusticie rutilante, id est** Christo, unde 15 Ghristiani vocamur superedificati super fundamentum aposto- lorum, oportet nos secundum leges apostolicas vivere, 24. q. 1. rogamus. Translato enim sacerdocio in Petrum, de eleccione significasti, necesse est, ut legis translacio fiat, de constitut. translato. Qaamquam et supradicta auctoritas, si J ad plenum intelligatur, magis facit contra nostros novellos doctores, qui nobis eam obiecerunt, quam pro ipsis. Dicit enim in glossa ordinaria super § illum: Si difficile et anibi- guum etc., Deut. 1 7. : Sacerdotes ecclesie dei iudicia ecclesiastica secundum potestatem sibi a deo datam reverenter agant et iusta 'i: discemant non ad libitum suum note verbum, sed secundum legis decretum, ne suscipiendo personam mutent^ sentenciam; concordat de constitut. ne* innitaris *. Liquet igitur ex iuribus superius allegatis, quod ad determinacionem vel declaracionem eleccionis bone memorie domini ürbani VI. non est standum ■: dictis dominorum tunc cardinalium vel libito voluntatis ipsorum, sed procedendum est secundum canonicas sancciones. Sed ut menciatur iniquitas eorum ipsis, qui vobis scripserunt contraria veritati, et infinnentur contra eos lingwe eorum, recurramus pro agnicione veritatis eleccionis prefate non solum ad deter- *'» minacionem iuris, verum eciam ad dicta, facta, scripta domi- norum tunc cardinalium. Dico enim concilii generalis determi- nacione semper salva eleccionem quondam domini ürbani VI. habuisse 'fundamentum quatuor causarum, que perficiunt et complent eleccionem summi pontificis in omnibus suis circum- 4( stanciis. Nam in eius eleccione causa efficiens fuit potens, » eleocionum Bas. *> in statt id est 2. ^ mutet JIss, <> om. \ . « inniteris Hss, i Digitized by Google — 231 — siibiectiim. capax, causa formalis congrua et causa finalis expressa. Primo in eleccione domini ürbani causa efficiens fuit potens, nam electus fuit a duabus partibus cardinalium, imo 5 ab Omnibus fere, qui tunc erant presentes, sicut ipsimet oon- fitentur in casu, quem formaverunt, quod coUegialiter • et elective elegerunt eum pro mundi utilitate credentes ipsum niagis expertum- in negociis Romane curie.^ Dicit decretalis licet de eleccione: lUe absque ulla excepcione ab uniyersali 10 ecclesia Romanus pontifex habeatur, qui a duabus partibus cardinalium electus fuerit. Et quandocunque apparet duas partes consensisse in aliquem tamquam electum, ins habet et verus est papa, et nichil sibi potest opponi, et ex sola eleccione habet plenitudinem potestatis, ut in dicto c. licet et 23. di. in 15 nomine domini et 63. di. ego. Secundo in prefata eleccione subiectum fuit capax. Dicitur 79. si quis: Quodsi electus esset notorie hereticus vel scismaticus, non esset eleccio canonica, quia claves B. Petri non possunt concedi infideli. Dominus autem Urba- 20 nus, sicut manifestum est toti mundo, non fuit hereticus nee scismaticus tempore eleccionis sue. Sequitur ergo, quod elec- cio Sit canonica ex parte subiecti. Tercia causa, scilicet formalis, in prefata eleccione fuit congrua, quia videlicet dixerunt dicti cardinales se eligere 25 dominum ürbanum auimo et intencione, quod sit verus papa.^ Et per hoc patet, quod eleccio habuit fundamentum de iure naturali, et sie sua confessione fundant intencionem electi, quia solus consensus perficit eleccionem, ut in dictis canonibus licet et in nomine domini. Quid igitur adhuc egemus •>0 testibus ? Loquela tua manifestum te facit. Gerte hos sermones ita formatos et non sine misterio imperitum volgus Romanorum penitus ignorabat. Sed ad vivificandum actum, cui impressio videbatur obstare, dicti cardinales** motu proprio et formaliter protulerunt et expresserunt animo et intencione, quod sit verus ^5 papa, quod utique pertinet ad libertatem voluntatis, ut notatur in ff. de testa. 1. quia latronibus. Nee obstat popularis seu » collegaliter 1. ^ dictis cardinalibus von miderer Hand corr, 1, ^ Döllinger 3j 357 : ipaum tamquam illum, quem credebant eis niagis notum et in factis curiae magis expertum, elegerunt in papam; 40 eticas abweichend bei Gayet, Lc grande schisme d'oceident; les ortgines^ 2, pii'ces ßistif, S, 12. Vgl. daxu Souckon S. 127, Anm. 2 und K^wpfler, Die Wahl Urbans FZ, in Theolog. -prakt. Monatsschrift^ 7, 100. * Döllitiger 5, 35 7 : animo et proposito, quod ipsc esset verus papa.« Fgl. Souchon a. a. 0. Digitized by Qoo^(^ — 232 - militaris tumultus, tarnen constat de concordi et canonica eleccione, quam solus consensus perficit, ut superius est ex- pressum. Dicit enim c. si* quis pecunia 79. di. : Si quis pecuDia vel gracia ^ humana aut populari seu militari tumultu sine concordi et canonica eleccione cardinalium et sequenciam 5 religiosorum clericorum fuerit apostolice sedi intronizatus, non apostoiicus, sed apostaticus habeatur. Ex eo autem, quod dicit : sine concordi et canonica eleccione cardinalium, sequitur a contrario sensu, quod Concors et canonica eleccio non vicietur, licet populus acclamaverit : Fiat, fiat. Tumult uose u- enim voces populi, si racioni consonant et naturali motivo, irritos non faciunt actus iustos, quoniam ea, que naturali racione et dictamine probabilia sunt, rata debent haben, ff. de nego. 1. nam et servus et ff. de testa. 1. quia latronibus. Et licet populus acclamaverit: Romanum volumus vel Italicum, 1? ista vox non descendit super certam pereonam, scilicet dominum XJrbanum, animo et intencione, quod sit verus papa, quia solus consensus facit eleccionem pape esse canonicam, ut in dicto c. licet de eleccione plenissime continetur. Propterea quam ob causam fecenint eleccionem bis nisi cum misterio, 3 ut videlicet vivificarent actum eleccionis per iteracionem consensus et quapropter tumultum nun quam posset verti in dubium. Accessit ergo racio ad actum et fecit ratum factum, ff. de legatis 1. filius § diu. Quarta causa, scilicet iinalis, in eleccione domini Urbani *j: fttit expressa. Nam post verba accesserunt facta tarn sub- stanciaiia quam cerimonialia procedencia in ipsum ut in papam et ab ipso ut a papa de omni iudicio et consensu. ünde si qua füisset in dicta eleccione qualitas viciosa, sequentibus acti- bus et consensibus purgato omni vicio ef&cax remansisset ipsa :> eleccio. Nam facta consensum habent validum, sicut et verba ff. de legatis 1. de quibus § nam cum ipse. Niimquid non 1378 Apr. JS.cBLTdmaleQ omnes in die sancto pasche rite et Ordinate corona- verunt^ dominum Urbanum corani toto mundo in ecclesia 1 S. Petri induti vestibus splendidis cum equis phaleratls in X-^ Signum leticie, ut est de more®? Ubi manifestissime apparet quod consenserunt in ipsum, ut C. de lati. lib. toi. 1. prima § sed qui. Qui textus est ad hoc notabilis. Preterea ipsimet I cardinales confitentur, quod tractaverunt eum in reverenciis et ^ Si — dl om. 2. ^ humana gracia 1. c de more est 2. M\ * Jahr, Die Wahl Urbans VI. (Hallisclie Bettr. x, Geschichtsforachutw Heft 2), S. 84. Digitized by Qoo^(^ - 233 - aliis cerimoniis tamquam verum papam petendo unusquisque ab 80 absolacionem a pena et a culpa per proprium confesso- rem, ut de more est fieri per summum pontificem noviter creatum, assistendo sibi in consistoriis tam publicis quam pri- 5 vatis fere per tres menses, ubi unacum dicto domino Urbano confirmaverunt, imo ipse confirmavit ^ ipsorum consüio, impera- torum Alemannie, qui nunc est. Item cardinalis Olandatensis^^ presbiter factus est Hostiensis episcopus cardinalis per dictum dominum ürbanum, in qua dignitate tamquam episcopus 10 ministravit in officio suo. Cardinalis eciam Mediolanensis impe- travit episcopatum Parmensem ^ pro nepote suo. SimUiter omnes fere cardinales diversas dignitates archiepiscopales, episcopales, abbaciales et alias huiusmodi impetraverunt pro suis familiari- biis et amicis, de quibus longum esset explicare per singula. 15 Preterea non tan tum factis, sed eciam verbis et sentenciis repleverunt orbem terre per suas litteras notificando ab ipso principio, quod Urbanus est papa. Gerte omnes isti actus non impressivi, sed iure fuerunt volitivi, ubi non possent dissimu- lare consensum. Nam, ut eleganter ait Innocencius III. c. ex 20 parte de restitut. spol.: Actus differentes et apropriati dant cognoscere veritatem rei. Patet igitur ex premissis, quod bone memorie dominus ürbanus VI. non per impressionem, sed concorditer et canonice electus, iutronizatus et coronatus fuit in sede B. Petri. Et ideo fundamentum aliud nemo potest 25 ponere preter id, quod positum est, quod est dominus Urbanus, ut superius dixi, quia, quod semel placuit, amplius displicere non potest Igitur etc. Sermo 2. Sequitur sermo, in quo Gregorius et^>^- Benedictus exhortantur ad dandum pacem ecclesie, 30 Quem sermonem propter formalitatem scripsi, eo quod neutri parti plus faveret, licet eins principium hucusque ad manus meas non pervenit. Erweist sich als jenes Schriftstück, welches bei Martene- Durand, Vet. SS,, 7, 840 abgedrtickt ist (äs EpiMola 35 doctormn Parisiensium ad Petrum Meldetisem episcopum (Bischof Petrus Fresnel von Meaux) regis Francorum ad ecclesiae reintegrationem procurandam legatum anno 1408. * Glandacensis Hsa. » 1378 Juli 26 voUxog Papst Urhan VL die Approbation Wenxels 40 als römischen Königs. • Souehati 2, 26011. ' BulaeuSf Eist, tmiv, Parisiensis 4, 505. Digitized by Google — 234 — Tn der Sammlung des Andreas beginnt das Stikk erst mit Absatz 6 (a. a. 0. 844). 5,5.Sermo 3. Sermo, in quo Gregorius papa XII. con- queritur regi Sigismundo de gestis Pysani concilii. Pai)st Gregor XII. unterrichtet König Sigmund über die 5 (12) Gründe, aus denen er das Konzil von Pisa verwerft, und bittet den König um seine Mithilfe zur Einigung der Kirche. [1410 nach Mai 18^]. SÜTa inaterie causeque* scismatum, qiie acrius nos occu- pavit, sua multimoda densitate in diversa nos trahit, quoniam, lo dum una gestorum materia vel racionura in aspectum pervenit, alie se catervatim conculcant. Ideoque cupientes de muitis breviter längere a sancte memorie Urbano VI. oracionem teximus propter nostrorum olym cardinalium circa ius papatus eiusdem varietatera horrendam. Considerantes humanorum if» actuum duo esse principia, videlicet intellectum et voluntatem, quonim integritate utrius lesa actus quoque deprimuntur et opera inde vilescunt, eapropter circa personas et negocia, quanto sublimius excoluntur, tanto caucius est agendum, ne error surrepat intellectum, ne captivet iniquitas et affectum, sed -J" rectis viis iuste maxime pertractentur. Quoniam a recto raaxima deflexa trahunt suo pondere cum ruina, nee fieri potest erroris consecucione, error peior uon supercrescat tarn in parvis rebus quam validius in magnis. Que enim malo sunt inchoata principio, raro bono exitu clauduntur. Hea, 2p quam misera sors nostri temporis. quod iniquitatis habun- dancia fedatur, et confusivis erroribus in eo regimina depra- vantur, mentesque hominum pravorum malicia pertrahuntur, et simplices seducuntur. Circa papatum rem maximam in humanis a deo institutam, quam filii mendaces, quos ipsa exaltaverat, 3«j turpiter tractaveie a recto tramite deviantes, insanissimo quidem errore processum est ad prophanacionem eins, quem nomina- verunt dementem VII., post sancte memorie ürbanum VI. per** protunc cardinales legittimos electores electum in papam et receptum ac per eos omni genere actuum multipharie 35 multisque modis in papatu firmatum, universali ecclesie designatum, traditura et ab ea et ceteris cardirialibus receptum, * cauesque 1. ^ om. Hss. ^ Da bei Erwähnwfg des Könign Ruprecht die Worte clare memorie gebraucht sind, fällt das Stück in die Zeit nach dessen an obigem Datum 40 erfolgten Tode. Vielleicht ist die Urk. König Sigmunds RTÄ. 7 n. 11 (1410 Aug. 5) eine Folge der obigen Erklärung des Papstes Gregor XII. Digitized by Google — 235 — reditiim et obeditum. Hec nempe universalis ecclesie tarn sollempnis et pacifica recepcio, tarn iusta et legittima credulitas, tarn debita et necessaria obediencia, quo iure, quo ordine tolli poterant ? lam hec sponsa per dies et noctes in thoro maritali caste quiescebat cum sponso suo, quem ut legittimum soUemp- niter susceperat et cum eo taliter firraata separari merito • perhorrebat, cum audisset per eosdem ferrae electores sibi superinductum alium pro novo sponso. Stupuit: Isti, inquiens, per^notoriam et publicam potestatem contrahendi pro me hoc matrimonium et ad unicum sponsum per credulitatem et obedienciam recipiendum artandi firmaverunt me in amplexibus primi iam per me pure sponsi recepti. Nee ^ video, quo possunt iure me tradere adulterio supponendam secundi. Sicque variis possent machinacionibus cum tercio, quarto et deinceps variare, quod periculum** esse nephandissimum clarescit. Quid enim periculosius vacillacione, conculcacioue papatusque divisione? Pro quibus effugandis sacrum precepit concilium, ut contra electum et receptum® a duabus partibus cardinalium nuUa excepcio audiatur, sed ilhim recipiat ecclesia firmiter univer- salis, quoniam per excepcionem oritur scisma et vacillacio papatus propter carenciam superioris. Eapropter sacrum con- cilium providens decrevit, ut ecclesia sufficientissimo medio cognosceret et reciperet verum papam per eleccionem et recep- eionem duarum parcium cardinalium sine alia dissensione. • Qai autem noluerunt stare tali medio inobedientes, scisma confecerunt spoliantes papam sua obediencia, in quem credi- denmt niinisterio cardinalium iuxta ordinacionem sacri concilii. Quanto igitur magis non erat audienda excepcio metus post universalem obedienciam pacificam per menses continuatam et ) sollempnissime eonfirmatam per cardinales suscitata nitentes anullare papam, quem firmiter copulatum sponse et indubitatum reddiderant. Quapropter debuit ecclesia sponsa^ servare creduli- tatem et obedienciam, quibus canonice subiacebat, quamvis cardinales suis assercionibus contrarii assererent se non canonice 5 processisse. Servare, inquam, eo quod nee Ulis erat facultas retrocedendi nee hoc matrimonium solvendi nee sponse Uli discedendi a sponso, nisi potestas tam clara detur ad solvendum, quam clara fuit ad construendum. Clarissima vero cardinalibus residebat papatum construendi potestas, qui si dicant se suis tO actibus decepisse ecclesiam et fomicario eam supposuisse con- strictos, hoc certe dictum eorum non sufficit. Sed ad tollen dum • meriti 2. ^ pro 1. « Ne 1. '^ jiericiilo Hss. « preceptum2. ^ sponsa eccl. 2. Digitized by Google huiusmodi credulitatis et obediencie firmitatera requiritiir, quod huius decepcionis claritas lucem meridianam contingat, qnod negocii natura* gestorum ac personarum non tollerat, quinimo coUectis Omnibus et diligenter perspectis causatur respectus, quod opposicionem hahc ardor procuravit malignus. Notorium 5 quidem est eos elegisse, et per actum eleccionis potuerunt con- struere venun ius papatus. Nee credendum est minime noluisse. Si tarnen noluenint, nee illud nolle in lucem ducere voluerunt, cum quisque sit de mente sua singularis. Cum ergo sponse** nuUa via pat^ret a primo recedendi sponso nee 10 ipsa vacare® ecclesiam teneret Bomanam, quo iure legitimo spoDsum verum efficere potuere secundum? Esset namque duobus astricta, quod natura papatus abhorret. NuUo ergo iure stat secundus. Evidentissimeque color iuris papatus per cardinales primo firmatur in sponso, nisi 15 legittimo tolli iudicio potuit, si tale conceditur iudiciiun. Quare nullo iure pro sponso datus coloratur secundus huius- modi iudicio, non autem primi colorem pellente, quoniam duo- bus supponeretur impotenter. luste igitur ecciesia catholica respuit secundum primo pudice et debite retento, quod debitum 2li per eorum casum fictum obscurare minime valuere. Nos autem cum catholica ecciesia sancte memorie ürbanum papam VL recepimus a principio et ex hiis premissis ac aliis racionibus veritatis prefato pape firmiter, ut debuimus, adhesimus confi- denter^ scismaticos esse et erroneos ab eo divisos tenentes, qui 25 indubie spoliatores se extra ecclesiam catholicam proiecerunt Et quia iusticia et veritas corruerunt in cordibus prepotentum, ingrassata est iniquitas, et ordine sanandi subverso falsitas ex- crevit maligna in conculcacionem papatus. Qui cum soleat sub freno iusticie ceteros principatus teuere, hodie, proch dolor, 3t' evulsis iusticia et veritate cecidit eins gloria maiestatis, cuius confusione omnia confunduntur in tantum, ut singuli presumant sine lege sibi legem imponere precipitanter eamque premere. Ubi enim iusticia non servatur, confusio comitatur. Sic enim anticardinalium iniusticia et falsitate crevit confusio, qui asse- 35 ruerunt se non servasse iusticiam et veritatem, quas constan- tissime ecclesie debuerunt, in quem ®J liquide ecclesie dare non pretensum, sed verum papam. Prima autem eorum assercio fuit, quod dominus Bartholomeus archiepiscopus Barensis^ fuit * naturam 1. ^ spoiiao 1. ^' ao IIss. d ,^q jgrj^, {statt confi- 4ii dentes?). ® so Hss. (stcät quantum?). 1 Als Papst Urban VI Digitized by VjOOQ IC — 237 — per eos gracia Spiritus sancti canonice electus in papam et quod erat verus papa. Secunda fuit contraria prime, sciiicet quod non canonice, sed per impressionem electus et non verus papa,* sed intrusus. Si secunda fuit vera, deseruerunt constan- 5 ciam, iusticiam et veritatem. Si vero prima fuit vera, multo gravius. Porro primam tenebantur omnes sequi propter auctori- tatem asserencium in secunda. Predicta auctoritas diu ante pro illa iure perfecerat et finierat cursum suum, quare illius auc- toritatis secunda carebat effectu. Per secundam eciam con- 10 sequenter testabantur se falsos et multiplici genere criminum irretitos, quorum in prima nulla macula videbatur, quare prima secunde non dubium erat preferenda. Necnon muiti ac graves fide digni secundam reprobaverunt ex hiis, que viderunt, pal- paverunt et audierunt eciam ab ipsis tunc cardinalibus ante 15 introitum et post conclavis. Et si secundam non introduxissent, ecclesia sine divisione in sinceritate sue credulitatis pacifice permanebat. Proinde prima ministerio* eorum* ac attestacione aliorum adeo solida videbatur, ut nichil in humanis impugnatum Stare cematur, si ipsa prima infirmatur. Nee poterunt inniti 20 secunde sine gravi scandalo et scismate. Et cum scisma tene- rentur evitare, etsi quid, ut fingunt, in prima esset defectus, poterant reformare. Fabricando igitiir ydolum iusticiam et veritatem deseruenint, et in tantum prevaluit iniquitas, ut videatur non licitum fovere^ iusticiam. Cuius oppressione error 25 est scismaticus induratus. Et ne duriciem hanc sequeretur perpetuitas dubitanda, persuasimus ante conclavis ^ introitum, ne procederetiir ad eleccionem pontificis futuri, sed intendere- tur ad unionis media, quam semper optavimus et optamus. Nee tamen, si ad eleccionem procederetur, videbatur nobis 30 eügendum fore obligandum, quod fuisset salubrius, quem- admodum postea docuit exitus, cum dicta obligacio cesserit malicie in occasionem involvendi et trahendi rem ad perversi- onis cogitatus. Nam dum conaremur ducere iuxta obligacionem exitum darum et pacificum, ut tenebamur, tam nostri quam 35 adversarii abusi sunt obligacione predicta precipitanter*^ traben tes ad devia. Nos vero quanto mansuecius obligacionem provide ^ curabamus complere, tanto nostri tunc cardinales concipientes nos minus fortes eflfectos non verebantur potestatem usurpare contra prophetas et sinistris interpretacionibus et di£famacionibus 40 nos obscurare alios ad similia conducentes, qui carnali affectu » ministeriorum 2. ^ fore 1. *" precipanter Uss. *^ providere 2. ' Van 1406. Digitized by Qoo^(^ — 238 — facile trahebantur. Gallici aiitem oratores conceperant dividere nostros cardinales a nobis dolose, quam rem astute ceperant in iirbe satagere* diu sollicitantes ** , deinde Luce^. Tandem per eos Separatist a nobis eorundem nostrorum olym cardinalium nequiter effectu producto, quem comitabatur dei grandis offen sa, 5 papatus violencia manifesta, racionis subversio, cauonum pre- sumptuosus contemptus et contra iusticiam et veritatem inventiva crudelis et infamis. Hec inventiva fuit conspiracio anticardi- nalium Florentinorum et olim cardinalium et eorum a nobis recessus ^ ac progressus eorum, que fecerunt. 0 quam crudelis 10 fuit iste a nobis recessus insanus ac huius inventive *^ progressus, quorum crudelitatem exitus manifestat, in quo exitu prinxum scisma firmatur, secundum scisma sangwine repletur. Patrie, que erant catholice et unite, in semet divise confunduntur. Eadem civitas non solum in vicis, sed in domibus alteracionem 15 patitur. Dominia, que vident se fidelitate precipitacioneque delusa, verecundia non ad veritatem redeunt Sacerdotes sacra propbanare pelluntur. Multitudo fidelium stimulatur in con- sciencia mixtione polluta, gloria est catholice ecclesie diminuta. Maculam vero scismaticorum priorum scismatici sua palliaverunt 2i) varietate® secundi. Colligacionibus impietatis destruxerunt veri- tatem, iusticiam et pacem. Omnia denique huius progressus remansere confusa. Hec certe non viis recüs effici potuere nee cordibus unionem, pacem et veritatem' amantibus, sed crude- litate nimia oppressis^, que corda non circumspectis principio, 25 medio fineque, deo postposito suis desideriis devie impelluntur. Talibus quidem impulsionibus unionis negocio non conveniebat conduci, sed recta voluntate cum providencia matura tractari iuxta disposicionem in conclavi iuratam^, per quam locus a nobis et antipapa ydoneus eligendus, in quo omnes personaliter 3«» convenientes et ibi dispositis preparatoriis pacis perficeremus integram unionem nichil extra de predictis temptantes. Viam vero renuncciacionis sequentes fuimus in lods ydoneis effiea- ciaraque dedimus de loco Pysarum, quorum quolibet declinato per antipapam orta est difficultas maxima, quia antipapa ' 3ö restringebat se ad loca maritima, dumtaxat et in quibus dominium haberet, quorum quilibet tam personis quam negocio erat peri- » satagare Hss. ^ soilitantes 1. ^ so Hss. ^ iuuentute 2. « varietati Bss. ^ virtutem 2. « oppressuB Hss, ^ iuratum 1. ^ aiitipapam 2. 4Kf * 1408 Jan. 27 war Papst Gregor XII, 7mt der Kurie in Lucea eifigetroffen. » 1408 Mai 11; Soucfian 1, 156. Digitized by Google — 239 — culosus et ineptus. Porro tarn nostrorum quam adversariorum iüterpositis insidiis, involucionibus et conspiracionibus ad vio- lenciam properantibus, asserto eciam per nostros olym cardinales, quod antipapa non erat dispositus ad cedendum, tractabamus 5 ex disposieione conclavis de concilio convocando, in qua dis- posicione ponitur „et per quamcunque aliam viam racionabilem" \ continuo nos efficaciter operaturos pro unione puro corde dicentes, sed caligo presumptuosa prevaluit seducere nostros olym cardinales ad laqueos Gallicorum ac conspiracio* Floren- 10 tinorum, quibus laqueis dicti olym cardinales astricti consenserunt ad progressus inventive ruentis in finem pessimum sepius *^ designatura. 0 progressus inventive crudelis infames! Quis explicabit tuos invisos et perverses defectus ? Progressus huius inventive fuere nostrorum olim cardinalium a disposieione con- 15 clavis recessus et ad disposicionem novellam accessus, coniuracio vie renuncciacionis, dumtaxat contra iuramentum conclavis compulsio, ut eciam altero non renuncciante, sed eo"^ cum** sua parte in scismate remanente iuri nostro cederemus necessitate, antipapam, videlicet Petrum de Luna, a Portuveneris et locis 20 illis diverti, concilium nostrum impediri pro posse, detestanda et ficta varietas fidei nostrorum olim cardinalium contra eorum asserciones conclavis et veritatem diutine per eos defensatam, unitatis subversiva contra veritatem et potestatem defensatas per eosdem, obediencie spoliacio eorum nostre contra nos, 25 diffusa falsitatis ostentacio per phas et nephas, alleccio multorum ac ad conciliabulum reprobum usurpata clamacio. Quis non videat nostros olym cardinales ex inventiva Gallicorum pre- missa circumventos astute tractos in ministerium eis in eorum Gallicorum abstersionem macule, victoriam ac decus per 30 ampliusque in catholice dedecus ecclesie, que firmiter sancte memorie ürbanum VI.** et eins successores tamquam veros, legittimos et indubitatos Romanos pontifices adoraverunt per tot annorum curricula ? Sed habundancius hec feda tenet suos actores varietas. 0 astucia sathane, o laqueus latebrosus, o ingens 35 periclitacio caliginosi prolapsus, ut, qui fide necnon iureiurando pro concilio tenebantur, mutarentur® hoc' ad conciliabulum exemplo- que unus laberetur post alium falsis clamoribus, quod omnes adirent ad conciliabulum Pysanum, reprobum vero, primo ex inimicicia loci, secundo ex preiudicio iuris, tercio ex carencia auctoritatis, 40 * so Hss. (statt conspiracionem ?), ^ superius 2. ^ cum deo 1. cum 60 2. ^ om. 2. « iiuitarentur 2. ^ nos llss, * In der WaJükapüulation von 1406; Souchon i, 2S9. Digitized by Google — 240 — qiiarto ex personarum inhabilitate, qninto ex intencione non ordinata, sexto ex fine corrupto, septimo ex reproba confusione, octavo ex modo procedendi, nono ex oblacione dampnose recu- sata, decimo ex horribili presompcione, andecimo ex scelesta prophanacione, duodecimo ex perniciosissimo scismate. & DiximuB primo ex loco novis qualitatibas inimico tarn negocio vere integracionis Ghristianoram quam sedi apostolice necnon persone nostre, qoia* ex debito nostro nobis mors erat eligibilior quam ad huiusmodi locum accessus. Nee quisquis persnasor erat audiendus facti presertim ignarus. Super qua re in inter alia satis pretensorum cardinalium et Florentinorum pacta facta testantur. Secuudo, quia contra las nostrum ac caDonici nostri voca- cionem concilii. Ad nos enim spectabat convocacio tarn secuudum fidem catholice ecclesie^ quam secundum necessariam i? allacionem, quoniam ecclesia scismatica non potest Teram n^are disposicionem, qua spoliatus est restituendus in ad- ministradonem sui tytuli colorati, nee eciam clarissimum factum, Tidelicet apud sancte memorie Urbanum YI. fnisse quasi possessionem tocius obediencie et totalem administracionem 21 papatus cum tytulo colorato ad° nos vere successisse predicto Urbano, quare artanter mente, etsi non voce nobis fuisse debitam papatus administracionem, ex qua vocacionem ad nos spectasse. Tercio, quia conciliabuium illud caruit auctoritate et f- presumptum contra disposicionem canonum extitit ad irritum esse in ipso factum. Nee obstat novissima glosa, quam ex- cuciunt de vicio suo dicentes canones illos intelligendos de papa indubitato, quare non esse intelligendos de Urbano et successoribus suis. Se ipsos falsificantes asserunt reprobandi : ?r ista glosa non reperitur ante scisma, quod incipit per subtraccionein obediencie*^ sancte memorie ürbani VI., cum quo sicut prius maior pars Ghristianorum remansit iirma, clara et sincera, excluso dubio et tamquam catholica remansit cum eo successori- busque usque ad tempora hec® nostra. Si ergo dicatur dubius, o.v quia cardinales insurrexerunt contra eum cum ralida potencia et multitodine peritorum, qni sciunt materias in volutabro' texere, sicque intellecta dicta glosa viam scismatibus preparat ideoque spemenda, quoniam non deficient colores et peritorum defen- siones non deficiente potencia indignante adversus papam 4« quantumcunque canonicum. » qui Hss, ^ eccl. cath. 2. « so Hss. (statt et 'fj. ^ om. 1. c om. 2. ' volucro 2. Digitized by Google — 241 -- ^>. Qaarto, quia persone illius conciliabali faerunt scismatici dignitatibus et omnes excommunicati, qui adheserant, Ta nos nullam habentes potestatem. In qua congregacione 3i faerunt, qui fuerant de nostra obediencia, qui eciam , imt inobedientes et periuri non yenientes ad nostrum con- '. im, inter quos pluriores timore Florentinorum. Quinto, quia intencio et facta eorum nou ordinabantur pacem, sed ad deposicionem callide et renuncciacionem, ad m nostri olym cardinales se colligaverant et coniuraverunt ' i anticardinälibus ^dumtaxat, id est exclusa, quacunque alia contra iuramentum eorum in conclavi factum, quantum de o in eis erat, artantes nos contra iuramentum sive promis- )em nostram, que fuit: Et per quamcunque aliam yiam ionabilem. Sexto ex fine corrupto, quia vocaverunt prelatos non ad videndum caritatiTe et mature, sed ad roborandum coniura- aes et machinaciones suas ardenter conducendas contra nos ambiciones suas coloracius prosequendas utentes dampnatis dis et exquisitis artibus ad se trahendum multitudinem et 3ipiendum qualitercunque ad vincendum. Ideoque recesserunt lisposicione conclavis impedientes eam per hanc novissimam ^ m divisionis, usurpantes magisterium subpeditando sanctam lem S. Fetri et eins auctoritatem contra deum, ordinem, lones, iusticiam et veritatem. Et ut hoc magisterium fun- rent, finxerunt se^ dubios sancte memorie Urbanum VI. et IS successores, negantes primam fidem, quam eciam ex- esserant in instrumento conclavis et tenuerant eciam post a bis recessum. Qua mutacione tunc primo in Arimino ** nobis »ta et unum coilegium conflarunt ex se et Ulis, quos diu et pius dampnaverant assistentes Bomano pontifid, sicque pre- ientes calcaverunt conciliabulum Pysanum. Septime, quia in eodem conciliabulo confusa sunt omnia, , qui nos oderunt et adversus nos coniuraverunt, conspira- 3runt, calumpniati fuerunt, detraxerunt, spoliaverunt et crimina >mmiserunt eciam ante adventum conciliabuli, postea steterunt L eodem inimici iudices, promotores, instigatores ac excitatores iversum nos inique. Octavo ex modo in conciliabulo procedendi, in quo pre- jnsis^ prelatis* tacitis, quorum intererat respondere, familiäres omestiei pretensorum cardinalium inde excludendi exclamabant lacita fore proposita prius per eos pretensos concepta, prout » Hier seheint em Wart xu fehlen. »> so Hss. (statt sibi ?), Amuno 2. ^ pretensi prelati Hss. QD«Ueii und Broertarangen N. F. I. 16 Digitized by Google - 242 — nobis affirmatur. Nee ibi* pro veritate loquendi libertÄS, sed ridiculosa confusio. Nono, quia pertinaciter conciliabolo adheserunt oblata*^ predictis pretensis cardinalibus utriusque partis per quam plures principantes diversis vicibus, quod essemus in loco 5 ydoneo utrique parti cum eis et fieret concilium mixtum ex utraque parte et nostri olym cardinales adessent secundum Toluntatem eorum restituti ad graciam nostram et dignitates, a quibus ceciderant®, sive in sua pertinacia permanentes. Quam oblacionem recusarunt Oflferebatur eciam, üt unus amator 10 sacre ^ unionis eligeret locum et tempus, nos excludentes elec- cione predicta, ipsique consimiliter unum. Adiunximus eciam, quod ipsi non concordantes eligerent t^rcium, quorum trium duo terminarent eleccionem. Tandem dilectus filius noster Earolus de Malatestis de voluntate nostra ad predictos pretensos lä personaliter accessit et addidit ad predicta, quod eciam Petro de Luna antipapa non renuncciante nos renuncciaremus, si obediencia nostra in concilio illo deliberaret hoc esse fiendum. Quo in tempore desiderantes sperabamus nostros venturos, quos vocaveramus fideles, plurimorum obediencie ac constancie ^' lapsum inopinabilem ignorantes, quorum honorem tranqiiiüum estimabamus® ex debito defensandum, sine quibus maioribus non videbatur innovare consultum, quando eis neglectis- dis- posicio conclavis cum eorum transivit iniuria, cui tot et tarn gravibus anfractibus circumvoluta materia erat caucius providen- ä dum, paucique intendentes. Qui ab eis vacuus eorum obstina- cionem nobis tulit asserens eos non permisisse' per eum in conciliabulo predicta proponi. Nolueruntque nobiscum ad lucem venire, quia, qui in tenebris ambulat, odit lucem. Tum quia spreverunt appellacionem clare memorie karissimi in 3 Christo filii nostri Rudperti regis Romanorum illustris, qui diligenter insudavit pro veritate et sacra unione cognitis mature sinceritate nostra et malicia predictorum. Decimo, quia duo horribilia presumpserunt in conciliabulo j Pysano. Si enim innocentem condempnari est deo et homini- 3J bus odibile, odibilius quidem virtutibus nitentem, odibile carte debet omnibus esse, quod discipuli in magistrum, subditi in dominum, filii in patrem et in nos, qui dei vicem tenemus in terris, consurgant, dum magisterium darum, dominium rectum, paternum aflfectum officiose complectimur. Nos de subterfugio \ malivole diffamantes, qui precipitantes fugaverunt unionem et « ubi 2. ^ 80 Hss. (statt oblato ?). « oecidenint 2. ^ cmi. 1. • extimabamus Hss. ^ promisisse 1. Digitized by Google — 243 — iem, proicientes a se modestiam, caritatem et* pradenciam ac posicionem in conclavi per eos fabricatam et intentam idenciam, qua ex officio tenebantur et iuramento, carere pedimenta et promovere conreniencia sacre unionis, perverse nrautant in subterfugii maculam, que calumpaia** clare fatur a cognoscentibns nostros distincte processus, qnorum •destia si nostri olim cardinales usi foissent, catholicam ecde- TU, se et nos nequaquam in confasionis baratrum doxissent. c nobis periurium et coUusionem, non scismatis fautoriam ß inde heresim imponerent, in quorum criminum foveam üderunt, quia continuo precipites existentes a nobis precipiti 3essu involucro se reperierunt inclusos. Undecimo ex involucro rumpentes horribile ydolum dolis tenderunt adorandum ecclesie. Duodecimo ex pemiciosissimo scismate, de quo supra est. Hec tibi, o rex illustris, non remanebunt occulta, si tua renitas per vires fideles et oculatos curaveris indagare, sicut lun serenitatem decet et tue non dubitamus expedire saluti. ?ritatemque dum inveneris, provideneia accinctus ac potencia itrem tuam et religionem christianam ab hoc improperio bleva. Nos quidem non querimus firmare nos, sed salutem ristianitatis et honorem sedis apostolice deo gratum, in cuius decus ruerunt presidentes se mutuo sequentes exemplo. Que 5 super Christianos indicat omnipotentis furorem, presertim per dominantes et clerum, quoniam hec turbacio non est sine rore altissimi, qui est veritatis defensor, quam permittit Icari^, ut inde turbet devios et gloriam suam super rectos tendat. 0 quam flenda est pro pace data turbacio ab illis, li ambulaverunt per vias non bonas, sed post peccata. Quare ix non erat expectanda cum illis? TJnde de seductis ab eis ud Jeremie* verificatur: Expectavimus pacem, et non est >num, et tempus curacionis, et ecce turbacio. Et quia peccatum fcoatum trahit, hanc turbacionem affirmant esse unionem et icem. Et quia quam plures presidentes de catholica ecclesia ixerunt cum illis in malus, presumpcionis detinentur discri- Ine, quibus non est cura, quocunque teneant^ dumniodo teneant, Icem legittimam excludentes. Sed qui habitat in celis, irri- bit eos et in furore suo conturbabit eos. Qui detegef* falsi- era et veritatem lustrabit, ut restituat nos ad possessionem )Btrani, per quam extincta presumpcione et istorum malicia om, 1, *> calumpna 1. c culcari 1. Verum, ut legitur in canone, tempore indigemus, ut aliquid maturius agamus, 50. di. ponderet Ideo multis insequentibus sessionibus reservatis in ista sessione duo principaliter videntur vestris et fidelium mentibus pre ceteris imprimenda, semper previo videlicet nostre fidei fundamento, preter quod nemo i' aliud ponere potest, quod est Jesus Christus, qui ubi non est fundamentum, nuUum boni operis est superedificium, 1. Cor. 3., ti'anssumptive 1. q. 1. cum Paulus. Ipse vero dominus et redemptor noster, dominus Jesus Christus, quamvis apostolis onmibus post resurreccionem suam parem potestateni tribuerit 5" et dixerit: Sicut misit me pater, ita et ego mitto vos; accipite spiritum sanctum, tamen, ut unionem manifestaret, unitatis eiusdem originem ab uno voluit proficisci et in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocavit, ut ab ipso quasi quodam capite dona sua velut in corpus omne i diffunderet, sie tamen, ut ecclesia una monstraretur, que in * om. Hs8. ^ Ob wirMick gehalten, ist nicht festxustellen, WaJtrscheinlich nur Entunirf, ' Das Stück fällt in die ersten Zeiten des Ko}ixilSt doch ncurk der \ am 28. Nov. erfolgten Gefangennaiirne Hus'; vgl. die Worte : Johanne Süss bene hie capto. Digitized by Google - 245 — Cant. cantic. 6. c. designatur ex persona domini dicentis: Una est columba mea, perfecta mea, sponsa, vinea sine macula, sine ruga, ortus conclusus et fons signatus, puteus aque vive, edi- ficata super petram verbo domini ad Petrum : Tu es Petrus, et 5 s. h. p. e. e. m. et tibi dabo c. r. c. et rel., de quibus 19.* di. c. ita dominus** et 24. q. 1. c. loquitur et c. seq. Hoc eciam sacrum unitatis vas eleccionis Paulus ostendit Eph. 4. dicens: TJnum corpus, unus Spiritus, una spes vocacionis nostre % unus dominus, una fides, unum baptisma, unus deus. Quam unitatem, ut ait 10 B. Cyprianus, nos episcopi, qui in dei ecclesia presidemus, teuere firmiter et vendicare debemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque individuum probemus, ut in ea ecclesia una monstretur, que in multitudine lacius incremento fecunditatis extenditur. Ecclesia ergo dei luce perfusa ramos suos per 15 universam teri'am copia ubertatis expandit. In hac igitur prima parte huius brevis coUacionis concludendum est cum Aurelio Augustino dicente: Teneamus, fratres karissimi, teneamus uni- tatem, sine qua eciam, qui facit mirabilia, nichil est, trans- sumptive 1. q. 1. teneamus. Pro qua unitate tenenda mutuum 20 sibi deberent episcopi prebere auxilium, 90. di. precipimus eciam circa finem. Et super hoc principaliter est per hoc sacrum concilium providendum. Nam non latet vos, reveren- dissimi patres, quot hereses, quot prevaricatores, presump- ciones in prelatis principalibus et populis tempore huius pre- 25 sentis et pestiferi scismatis inveterati insurrexerunt et puUula- verunt in dei ecclesia quotque adversa pertulerunt crebrisque divisionibus subiacent, adeo ut columpna dei** viventis et sagena summi piscatoris procellis intumescentibus cogeretur in naufragii profunda submergi, 23. di. in nomine domini. 30 Ad quod pestiferum scisma delendum et exstirpandum de ecclesia a 30 annis et ultra cum istis duobus contendentibüs tarn dampnabiliter de papatu laboraverunt eciam reverendi patres et domini cardinales utriusque coUegii et tandem se ipsos in conclavi congregati vinculis et promissionibus iura- 35 menti et voti, quod quicumque assumptus ad apostolatum cedere et renuncciare teneretur®, sie quod ambo post assump- cionem ipsorum se acturos novis iuramentorum vinculis con- firmaverunt, ad regem Romanorum, reges, principes et notabiles civitates se implere velle litteras et nunccios direxerunt Sed 40 tarnen per facti evidenciam actu permanentis limpide cunctis liquet de ipsorum tergiversacionibus, coUusionibus, subterfugiis in » XXIV Hss. ^ deus IIss. « nostre — dominus om. 2. * de 1. e tenetur 2. Digitized by Google — 246 — contemptum dei et ecclesie sue sancte et delusionem regum, principum et omnium. Qui et iuramentorum et votorum suorum notorii transgressores ausu sacrilego violare temere presumpßerunt, ut sie nee deum timeant nee homines vereantur. Et quantum in eis est, post iustam dampnacionis sentenciam 5 adhuc ecclesiam scandalizant : dum in suis cathedris pestileneie cum sua pravitate adherencium conservare nitantur senio iam confracti pro brevi in hac vita gloria * temporali, volunt pocius omnia mala pati et ut scismatici et heretici mori quam cedere, ut tenentur. Quorum mores B. Bernhardus detestando ait : Hii 10 sunt vanitatis divisores ^, inimici pacis, tumentes et magni in oculis suis, subvertentes dei iusticiam et suam querentes constituere. Et que maior superbia, quam quod duo viri tarn nequiter toti congregacioni iudicium suum preferant ? Tdolatrie certe genus est sacro Pysano concilio repugnare et quasi genas 15 ydolatrie noUe acquiescere et peccatum ariolandi, 8. q. 1. sciendum. Assurgamus igitur, eminentissimi patres et domini, contra istam scismaticam rabiem predictonmi et*^ eis adherencium, ut in ipsis delendis** et de terra vivencium extirpandis invigilent omnes animi virtutes et inten te sint. Nichil in eis sapiencie, 2ii nichil sciencie , nichil desit Industrie, sed assit omnis multitudo sensuum, omnis congregacio scienciarum, cogitacionum. Sa- luberrimis monitis concitentur contra ambos seculi potestates, reges, principes, civitates et populi et maxime Serenissimus et inclitus Romanorum rex, qui ex officü debito ad hoc tenetur, 25 quem rex celi et terre super omnes reges regem in terra constituit et sue proteccioni et vocacioni ecclesiam suam tradidit quietandam, ut sie bonam reddat racionem de imperio suo deo, 23. q. 5. c. principes ^ Concludendum ' enim », reverendissimi et illustrissimi patres et domini, michi videtux 30 contra istos duos in tam celeberrimo concilio Pysano dampnatos per sentenciam tam soUempnem de heresi et scismate contra eos et sequaces ** continuando hoc sacrum concilium cum pre- dicto Pysano concilio, quod predicta sentencia omni modo possibili exsequatur renovando anathemata et omnia contenta 35 in dicta sentencia contra eos cum imploracione subsidii brachii secularis principum, ut predictum est. Et insuper in lila prima * sessione contra commensales continuos in eonim curiis » om. 1. *» diyisiones Hss, ^ in add. 2. <* delendnm 1. « princeps Hsa, ' Concludendo Hss. « igitur 2. ^ seqnenteB 2. 40 * Es kann sich nicht um die erste allgemeine Sitxwig des Konxtls, die 1414 Nov. 16 stattfand, handeln, da untefi S. 248 Z. H von Hus als Oe- fangenetn die Rede ist. Seine Qejfatigennahme erfolgte erst am 28. Abr. Digitized by Google — 247 — residentes tamquam contra adherentes et assistentes eisdem sen- tencia dicti sacri concilii Pysani * aggravetur **, ut iuxta sacros canones bona eorum occupantibas concedantur, ipsi impune ut servi effecti iugo servitutis subiciantur, ut sie auctoritate 5 presentis concilii et sacroroni canonum omnibus licitom sit ipsos impune capere et iugo servitutis subicere, occidere, verberare et eos persequi ut inimicos crucis Christi, et nomi- natim poterint et presertim maiores in ipsa sentencia declarari, cum hac tamen moderacione, quod ipsi, qui infra sex menses 10 a tempore huius declaracionis recesserint de curiis predictorum, a dictis penis Pysani concilii et istius sint totaliter immunes et in suis iuribus et beneficiis conserventur, in quod sanctis- simo domino nostro^ videbitur. lusuper quia, reverendissimi patres et domini, ultra pestiferam heresim et scismaticam 15 rabiem predictorum duorum dampnatorum, qua principaliter articulum nostre fidei, unam sanctam ecclesiam sit"^ caput, fundamentum yidelicet supra petram fundatum, labescere et corrumpere moliuntur, alie insurrexerint hereses in ecdesia dei, quibus concutitur totus ordo ecclesiasticus et Status ecclesie 20 militantis, et dilatata et^ propagata est illa pestis et pernicies quasi per totam christianitatem et presertim in Alemannia, Ytalia et Anglia et cottidie plus crescit, pullulat et firmatur. Oportet ergo hiis futuris periculis occurrere et taliter providere per sanctissimum dominum nostrum papam Johannem XXJH. 25 cum consilio sui sacri coUegii et per presens concilium generale, quod dicti errores de ecclesia exstirpentur, et quod reverendis- simi patres et domini, domini patriarche, archiepiscopi et epi- scopi et ceteri prelati opponant se tamquam murum pro domo domini concitando contra tales potestatem secularem in suis 30 provinciis et dyocesibus. Ad hoc enim positi estis, reverendis- simi patres et domini, teuere fidem catholicam et sacras regulas usque ad animam et sangwinem custodire et omnes conatus impendere, ne dicere eis Christus valeat: Canes muti non valentes latrare, 43. di. sit rector. De presenti videant vestre 3b reverendissime paternitates, quod minima scintiUa magnum ignem accendit et scandalum, videlicet in civitate Pragensi et tota illa patria, in regno Folonie et regno Anglie content ecclesias, monasteria, clerum totum et contra statum sacrorum » PyB. conc. 2. ^ aggraventur Hss. « so Hss. (stcUt esse ?). 40 d ac 2. Ist hier die erste Sitzung einer der Nationen oder irgend einer Korporatioti ^üii verstehen? ' Dem Papst Miann XXIII. Digitized by Google - 248 — canonicum in sacra concilia populos concitavit sediicens et tot scandala seminayit, que erit difficile exstirpare, nisi per presens sacnim concilium consulte et salubriter occurratur. Videtur ergo, quia errores isti trahunt originem ex articulis, dictis, libris Richardi Hardinacensis ^ et Johannis Wickleff et istius 5 eorum discipulo Johanne Hus8 bene hie capto et sunt descripti in certis libris eorum, in quibus quam plura tamquam heretica alias in Romano generali concilio * sunt dampnata, quod iterum dicti libri cum eorum auctoribus hie dampnentur* et generaliter innoTentur constituciones et canones, in quibus alie hereses 10 sunt dampnate. Et illa in presenti sessione agenda et con- cludenda videntur omnibus aliis in subsequentibus sessionibus servatis. Ut itaque omnium predictorum summarie conciu- siones habeantur, tria proponenda sunt: Primum de fide catholica et unitate ecclesie per epi- 15 scopos conservanda et tenenda. Secundum, quod, quia Petrus de Luna et Angelus Corario sancte, iuste, pie^ et canonice de heresi et scismate notoriis in sacro Pysano*^ concilio condempnati in obstinacione et sue cervicis duricia perseverant, pro execucione sentencie memorate i«' et gestorum omnium contra eos in prefato sacro Pysano con- cilio, que omnia et singula, quatenus tamen expediat, sanctis- simi domini nostri et presentis sacri concilii auctoritate firmentur, in hac sessione forcius aggraventur, videlicet quod contra eos et in suis curiis residentes et continuos commensales 25 tamquam publicos hostes fidei Christiane liceat quibuscunque propria auctoritate usque ad occisionem oflfendendo procedere et eorum bona occupare et aufiferre. Tercium est, quod dampnentur per sanctissimum dominum nostrum et hoc sacrum concilium omnes et singuli errores et ^ libelli Richardi Hardinacensis, Johannis Wickleff et Johannis Huss et sequacium eorum et specialiter error de corpore Christi, quod non sit idemptice et realiter in hostia consecrata, omnes eciam errores fratricellorum de paupere vita et generaliter quicunque iUi **, qui ab ecclesia et summis pontificibus et 3ö specialiter a Johanne XXII, alias dampnati et reprobati fuerunt Et mittatur ista concilii dampnacio ad singulas provincias publicanda in quibuscunque® ecclesiis cathedralibns et aliis collegiatis provinciarum. * dampnetur 2. *> pie, iuste 2. c Pygani 1. * ^^^^ j 4ß} ® quibusque 2. * Richard von Annagh; vgl. oben S. 107. » 141213, Wenigstens die T^tren Wiclifs, Vgl FHnke. Acta, S. 108 ff.; bes, Ä 162 f. Digitized by Google - 249 — Sermo 5. Collacio domini episcopi Laudensisd,^. facta die 6. mensis Julii, quando condempnatus fuit Johannes Huss in sessione publica. Rede ^ des Bischofs Jakob Balardi von Lodi über Rom. 6, 6.^ 5 gehalten in der allgemeinen Sitzung des Konzils 1415 Jfdi 6 Konstant. Gedr. v. d. Hardt 3, 1; Mansi28, 546, Sermo 6. Sermo factus ad sacrosanctum generale^»^- concilium Constan ciense per magistrum Petrum dictum de Pulka sacre theologie et arcium pro- ^^ fessorem de ambasiata alme universitatis studii Wienensis in Austria anno domini 1416. dominica 13., que erat 6. dies Septembris. Predigt des Magisters Peter von Pulka, Abgesandten der Universität Wien, über Luc. 17, 14. : Ite, ostendite vos sacer- 15 dotibus. 1416 Sept. 6 Konstanz. Vgl. HefeU 7, 290. Auf den Abdruck der noch ungedruckten Red-e - muss hier wegen ihres Umfanges und geringen historischen hihalts verzichtet werden. Als kulturhistorisch interessant mögen nur die folgenden Stellen hier Platz fifiden: ^ ... Qoia postea nedum Uli summi sacerdotes et suarum curiarum nephandissimi ministri % verum eciam patriarcbe, primates, archiepiscopi, episcopi et ceteri inferiores prelati pene laxatis discipline habenis a maximo usque ad minimum omnes ceperunt studere avaricie, sequi retribuciones, querere munera, '-25 vendere iusticiam, pervertere iudicium et sie servire** omnino mammoni °, ut fere tota sollicitudo.prelatorum sie circa quesitum ^ pecuniarum et minima, ymo fere nuUa, circa lucra animarum, et sie labor in medio eius et iniusticia. Sed et docuerunt yias suas pessimas ayaricie, iniusticie et omnis doli ipsos laycos, 30 quia plures contractus usura convolutos derlei invenerunt aut per laycos excogitatas coloraverunt et excusavemnt, ymo cum ipsis practicaverunt, ut nee iam usuram reputent peccatum se per clericos excusando dicentes: Docti derlei ita contrahunt » majdstri T. ^ omnino servire T. c mammone 1. T. <>ö d quoBtum T. * Vgl. im Text von (unten) 7, 12 (v. d, Hardt 4, 389 fehlerhaft): epiflcopus Laudensis . . . fecit brevem, duicem et laudabilem collacionem. ' Auch in der aus dem Erfurter Karthäuserkloster stammendeny im U^ 17. Jh, geschriebenen Handschrift M, c. 282 der Tübinger Universitäts- bibliothek unter Nr. 19 mit der Überschrift: Sermo Magistri Petri de Pulka Sacre TheoI<^e Professoris Universitatis Weynensis Dominica 13. anno 16. in Ck>ncilio Oonstanciensi predicatus. Verglichen (T). Digitized by Google — 250 — et licere dicunt, ymo ut plures reputent vix aliter*vivi posse in mundo, ünde non defecit de plateis eins usura et dolus, ymo vix umquam deficiet, nisi deo specialiter miserente, ut ** iam vix aliquis appareat^ status in ecclesia, quin^ sit huiusmodi iniquitate avaricie, ambicionis, symonie, iniusticie, usure vel 5 doli totaliter infectus et repleta sit terra iniquitate. . . . . . . Attendite et videte. Ecce, clerus Romane curie, que ® a tempore scismatis ultra humanam maliciam depravata ' esti- matur, similiter clerus huius dyocesis, ymo huius civitatis, sed et ipsiusmet synodi, quam obediens vobis existat! Considerate, 10 queso, an reverendo' hanq sacram synodum, in cuins oculis versatur cottidie, saltem in minimo vitam dissolutam emenda- verit. Pro certo dicuntur clerici curiales adhuc suas teuere concubinas inverecunde palam omnibus, adhuc iusticiam vendere et universaliter omni specie lepre, ut prius, sordescere, nisi 15 quod nunc ^ non emunt signaturas graciarum, quia non est vendens; utuntur tamen intrepide prius emptis. incedunt clerici curie, ymo nonnuili alii eciam^ ecclesiarum cathedralium prelati et* canonici et* curati, in \estibus indecenter figuratis, impudice, videlicet quadriphariam, usque ad nates aut cingulum ^ 20 incisis, ut palam pateat proceritas crurium, fulgidus caligaruin color cum bombasiis corporibus ipsorum miro artificio curiosis- sime adaptatis, ymo quandoque turpitudo nude camis. Gonte- gunt multorum manice fere totas eorum togas et corpora, ut pocius ad instar aiatorum strucionum et volturum videantur 25 volando incedere quam more hominum ambulare. Sic tarn vestitu quam gestu si ipsorum pensetur condicio, nequaquam censebuntur Christi sacerdotes, sed turpes pocius amatores. Denique, quod monsti-uosissimum est, quidam curiales clerici., imo presbiteri, Coronas presbiterales gerunt in* capite \ huius- v^» modi vestes indecentes aut partitas in corpore et caligas partitas et* pictas* in pedibus . . . Tales abhominaciones vos, reverendis- simi patres, apertis oculis cottidie cernitis; videtis eos in foro, in choro, ymo in vestris hospiciis proprüs mensis™ astantes et ministrantes et dissimulatis. Yestri sunt obedientes famuli ; 35 nuUa est vobis difficultas eos emendandi: tantummodo dicite ipsis": Facite, et facient Profecto dissimulando talia solo verbo emendabilia testimonio estis vobismet ipsis, quod in eorum levitatibus complacenciam habeatis. . . » om, 1. 2. 4. ^ Et T. c apparet 1. 2. 4. * quin corr. 40 qui non T. « qui T. ' deprayatus T. « reverendam T. 1» tunc T. i ow. T. k singulis T. > om. 1. 2. 4. » mensafi T. n eis T. Digitized by Google — 251 — Sermo 7. Sermo alius eiusdem magistri Petri de5,7. Pulka factus in die apostolorum Petri et Pauli. Predigt des Magisters Peter von, Pulka, Abgesandten der Uni- versität Wien, über Eclus. 44, 10, : Hü sunt viri misericordie. 5 [Wahrscheinlich 1416] Juni 29 Konstanz. Ist fast atis- schliesslich Lobjjredigt auf die Tagesheiligen Peter und Paul, nur an eitizehmi Stellen erfolgest heftige Ausfälle gegen die Siinonie. Auf den Abdruck niuss hier aus den bei der vorigen Rede angegebenen Grwiden verzichtet uerden, 10 Nur folgende Stelle sei mitgeteilt: . . . quidam nostri temporis episcopi, qui largissimi sunt ad vanitates et pompas, parcissimi ad pietatem et elemosinas. In quorum mensis pauperum oppressores, ecclesiarum spoliatores, dyaboli satellites, mimi, hystriones, tympanistrie et fistulatores 15 babundanter crapulantur, Christi vero pauperes nee tenuiter de reliquis et micis de mensis laben tibus pascuntur. Ymo quidam largiores sunt canibus venalibus quam Christi pauperibus, clericis pro studio litterarum aut aliis indigentibus. Quot pro inutilibus, ymo nocivis, ad offensam dei conquererentur se 20 ecclesias depauperare, quas nunc in pompis et vanitatibus usque ad vendicionem et inpignoranciam dilapidando gloriantur se gloriosissime gubernare! . . . Sermo 8. Collacio Mamfredi* decretorum doctoris,5,8. abbatis S. Ambrosii Mediolanensis, ambasiatoris 25 ducis Mediolanensis, in presencia regis Koma- norum Constancie 19.* Februarii anno dominil415. Rede des Abtes Manfred de la Croce, Abgesandten des Herzogs Philipp Maria von Mailand, an König Sigmund gerichtet : der Herzog bekennt sich öffentlich als Vasall des 30 Königs und unterwirft sich seiner Herrschaft, [1415 Febr. 18 Konstanz]. Gedr. v. d. Hardt 5, 109. Sermo 9. Collacio episcopi Carcasionensis amba-5,9. siatoris regis Francie exponentis amb'asiatam suam in publica sessione. 35 Rede des Bischofs Gdrard du Puy von Carcassonne als Mitgliedes der französischen Gesandtschaft zum Konzil in öffentlichem Kofisistorium. [1415 März 12^ KonstatizJ. » Manfredi 2. * Wohl faUch statt 18, Vgl. v. d. Hardt 5, 109 und Finke, Forschungen, 40 S. 258. ' Aus dem Tagehiiche des Kardinals Fillastre: Die lune sequenti papa pro tribonaii sedente ambaxiatores regis Francie fuerunt anditi Digitized by Qoo^(^ — 252 ~ Dissipa colligaciones impietatis,solve fasciculos deprimentes, dimitte eos, qui confracti sunt, liberos * et omne onus disrumpe. Hec verba scribuntur Tsaie 58., et recitatur in epistola prime ferie quadragesime. Beatissime pater et sanctissime domine noster^j serenissimeque princeps et invictissime Bomanorum 5 rex, annuente Christo fiiture in proximo imperator Auguste gloriose, reverendissima eciam et sacratissima universalis ecclesie synodus Spiritus ^ sancti, quo dicitur, nutu huc "" celebriter congregata. Parumper, oro, animadvertite et mentis vestre secreta in scriniolis revolvite fervencius, quoniam^ in i>* ipso instanti creacionis angelice^ ierarchie cherubita lila ymago perlucida divinum speculum maiestatis in celorum vivifico pallacio sapiencia et decore omata plenarie septiformis gratuiti divinalis luminis in solari*^ dierum septem luce designati mistice splendore fulgorisans prenimie * et ob hoc luciferaria ^ \l vocitata communis noscibilium, quod omnium noticia septuplici per excisas columpnas septem edificii domus sapiencie proverb. 9. figurata, veridicem crismatum eciam ^ donorum et dotum spiri- tualium transfusiva quadam supererogacione^ inundantis* graeie fructibus uberrimis refecta habundancius, Ezech. 28. et 31. c, 2^ de penitencia di. 2. quia vero et c. principium. Intuescenti invidie elacionisque perfido spiritu frenetice morbo sincopisans excellencia videlicet concupita ampliori impietatis divisionis et scismatis colligaciones. Cum infelicibus complicibus iniendo™ volpinose, 24. q. 1 . advocavit, superbie fasciculos igneos 2: flammiferos animos humilium deprimente omnimode inducendu cervicose, 3. q. 1. nulli, continens'* devotes sive plasmatores in caritate finnatos libertatis primarie possessores undique ** confringendo assidui belli onera gravissime infligendo dolorose, 16. q. 2. visis . . .p 3f 5,/ö.Sermo 10. Incipit*» sermo factus Constancie in concilio generali per dominum*" Rychardum ■ Flemming in obitu magistri Wilhelmi Corff de Anglia sacre theologie pro fessoris anno domini 1417. Leichenrede auf den zu Konstant verstorbenen Magister 3ö * libroB 4. ^ spiritu 1. « hoc 2. ^ q^;,. 4 e anglice 2. ' solarii 4. « preminie 1. 2. premimie 4. ^ luciferiaria 4. * ex 4. ^ super arrogadone 2. > mundatis 4. ™ vniendo 2. ^ contmes 1- o undiquodque 1. p Der sehr verderbte. Text bricht hier in allen Hss. ab. Bichardum 2. 4. ... et propoBuit episcopus CarcasBonensis. Finke, Forschungen, S, 167. Vgl, das, S. 260 und Keppler, Die Politik des Kardinals-KoUegium^ in Konstanx 1415, S. 26, ^ Angeredet ist Papst Johann XXIII. und dann König Sigmund, 45 Digitized by Qoo^(^ - 253 — Wilhelm Corff^, Koiizilsgesandten des Erzbischofs Heinrich von Canterbury, gehalten von Monster Richard Flemming \ Kofizilsgesandten des Königs von Englatid ^, über Rom. 6, 10. 1417 Woche nach Juni 21 Konstanz. Unter Weglassung 5 der rein rhetorischen Teile der sehr umfangreichen Rede werden hier mir die folgenden Stellen mitgeteilt: In Christo reyerendissimi patres et domini. Invocato primitus mortis atque vite datoris presidio, in quo fidelium Spiritus deposito camis onere quieta et perhenni felicitate 10 letantur, pro recolenda memoria honorabilis magistri huius et doctoris darissimi, cuius tiodie tiumanitatis officia exbibemus, occurrunt pro themate verba apostoli transsumptive contenta in epistola donünicali presentis ebdomade saltem secandum nos, qoi primam dominicam facimus in octava trinitatis,Jun» 21, 15 originiditerque habentur ad Born, in* 6. cap. et sunt hec: Quod mortuus est, mortuus est semel, quod autem vivit, vivit deo . . . . . . Primo ergo, preamandissimi domini, inspidte^ hoc speculum et^ reminiscimini, qualis erat, qui mortuus est Et 20 fuit siquidem clarissimus iste vir, cuius hodie funerales persol- Tuntur** exequie, nomine dictus GwUhelmus ®, cognomento Corflf '^ origine AngUcus ^, de clara et fideli prosapia ortum ducens, ordine sacerdos, gradu eximius sacre theologie professor, officio prepositus et gubemator illius famosi et insignis collegii 25 » om, 4. ^ et add, 4. ^ Qf^, 4. ^ peraguntur 5. « N. stau QwilhelmuB — Corff 5. ' Croff 6. « Angelicus 2. ^ Über Magister Wilhelm Corff (Oorf) vgl. Änsl^, Mummenta Äcad, Oxon. 2, 255, 260. Er wird an erster Stelle genannt unter den EbnxUs- gesandten in dem Prokuratorium- des Erxbischofs Heinrich von Ckmterhury; 30 Wilkins, Oonc, magn, Brit. 3, 396. Sein Name auch in dem Verwichnis der KonxUsteünehmer hei v. d, Hardt 5, 25. • Richard Flemming (Flemifig), geb. um 1360, gest. 1431, tmrde 1419 Bisehof von Lincoln und ist der Stifter des Lincoln College xu Oxford. Vgl. Stephen, Dictionary of National Biography 19, 282, In seiner Jugend 35 ein Anhänger des Widifisnms (vgl. unten S. 254), änderte er seine An- sichten hieriiber^ später ins Oegenteil, wie in der vorliegenden Rede er- sichtlich ist. Über seine Thättgkeit beim Konzil xu Konstanx unssen die englischen Biographen nichts xu berichten. Am 18, Dex, 1421 empfing er Instrtiktionen als Haupt einer Gesandtschaft nach Deutschland, um von 40 König Sigmund bewaffnete Hilfe xu erbitten (Bymer, Foedera etc, 10, 161—63), 1422 weüte er xu Begensburg und wurde von Andreas aufgesucht (vgl, oben S. 158). Wahrscheinlich gelangte damals Andreas XAim Besitx der obigen Rede. Später erscheint er als Vorsitxender der englischen Nation auf dem Kanxil xu Paviu und Siena. Als Schriftsteller ist er aufgetreten mit einigen 45 ctuf dem Konxil xu Siena gehaltenen Eeden und einem anseheinend ver- lorenen Werk: Super Angliae Etymolog ia (Balaeus, SS, Brit, Gatal. 7, 90; S. 575), * Vgl, Finke, Forschungen, S. 225, Digitized by Qoo^(^ — 254 — in alma universitate studii Oxoniensis, quod ex fundacione regum Anglie illustrium aula regalis dicitur, deputacione destinatas ad hoc sacrum concilium reverendissimi patris et domini, domini Cantuariensis* tocius Anglie primatis et** amba- siator, procurator et nunccias specialis vocatus ab eadem matre 5 sua*^ universitate Oxoniensi propter sui excellenciam in partem sollicitudinis ambasiate sue. Iste enim talis® erat, qni mortuus est, scilicet^, o pater amandissime, specalum magisterii et lucema doctorum. Ideo, o mi* pater, appellate specialiori quodam modo, quia sub tui magistratus culmine mea cepit 10 filiacio indigna et inmerita apicem doctoratus. ob quod tIvo ad obsequia teneor et defuncto . . . . . . Postquam in preclara universitate Oxoniensi liberalium arcium studiis famosissime mancipatus in eisdem regeneie annos laudabiles peregisset, vita mundi contempta et terreno iure 15 regni Anglie, ad quod per varios allectus erat, ad sacerdocii culmen humilis convolans eximiam veritatis theologie facultatem inmaculatam, scilicet dei legem, soUicitus ' sitivit animo et in iilo voluptatis torrente se deebrians formaque totali completa magisterii ^ doctoralis eminencie cathedram ascendere meruit in 2U sublimi. Et quia debet divinarum scripturarum doctor et defensor esse** fidei et debellator erroris, Augustinus in de doctrina christiana, hanc sibi singularem didicit applicare virtutem. Nam inter doctores et magistros ceteros regnl nostri scripturis et actibus sollempnibus in sermonibus deter- 25 minalibus et lecturis istius pestiferi, WicklefF ^ errores et hereses, qui in suavissimo et florenti roseto Oxonie spina succrevit odibilis, nulli prorsus parcens persone aut statui doctorali ' insultus gladio obpugnavit huncque zelum sanctum magistralis animi in hoc sacro pariter comprobavit concilio, in quo amba- 30 siate sue onus^ fervore intensissimo* veritate perfecit, ut potuit, •*^ Cantuarensis 1. ConiuabensiB 2. Cantubensis 4. GaDCuabeDsis 5. ^ om. G. c om. 4. <* Sed 4. « om. 4. ^ sollicito 6. « ma- gisteri 4. ^ (rni, 4. > doctoralis 5. ^ cuius 4. ^ iiitentissiino 5. * Früher dachte Fkmming über Wiclifs Lehren anders. CJertae 35 personae dictae uniyersitatis (Oxford) j quibus digna non esset cathedra, attamen graduatae, quae et puerilia rudimenta non transcendunt, vix adhuc ab adolescentiae cunabulis exeuntes, quarum una, ut asseritur, est Bichardus cognomento Flemmyng, quae etiam yelut elingues pueri, quorum nondum barbas caesaries decoravit, prins legentes quam syila- 4i) bicent, ponentes os in coelum, tanta ambitione tumescunt, quod certas dictanim conclusionum damnatarum (London 1409) publice asserere et velut conclusionabiliter in scholis tenere et defendere damnabiliter non verentur. So schrieb der Erxhischof von Canierbury im Dez. 1409, WiUcins, Cone, magn. Brit. 3, 322, 45 Digitized by Qoo^(^ - 255 — palam cunctis* dicens, quod habebat in^ intimis memorans huc se non venisse ad placendum hominibos, velut hie plerique dolenter faciunt, qui postposita lingwarum planicie miserabiliter aures titillant maiorum, sicque inferioram infelices blandicia et 5 Yecordia moralem huius synodi structuram c^nfundunt, et superiores, proch dolor, infecto pereunt aere simolatorie vanitatis ... . . . Quia® igitur ^, o insignissime cetus, ridens, ut su- spicor, divina equitas per ambidonem* et superbiam incorrigi- 10 bilitatemque miütoruiu in hac presenti synodo ecclesie sue causas in precipicium vergäre sea iB^gBiHii edTpnin parpett sancte expedicionis et forsan ex ea radice, cuius incomprehen- sibilia sunt iudicia et vie investigabUes, extracto iusticie gladio de vagina clemencie, in qua fere' per trienniam miseri- 15 corditer prelicuerat, in^ civitate'ista mortis cladem terribiliter iam inmisit. Quia conversi non sumus, gladium snum Tibravit \ arcum suum tetendit et iam paravit illom et in eo paravit vasa mortis, Ps. 7/ Quid tot dispendia ingerit'' negociis ecclesie, quid eieccionem distulit, reformacionem prepedit ^ aut elecdonis 20 vias inficit, nisi delira nimis papatus ambicio et vana fiducia dignitatum? Quid caduca prosperitas, quid" diviti tresi, quid othamani" potestas, quid honor, quid fastus, quid hec omnia prosunt, cum tandem caro datur vermibus et anima demonibus cum purpurato divite perhenniter crucianda ?, Jeronimus super illud 25 Matth. : Quid prodest homini, si mundum Universum etc. Ideo, conscripti patres, in coronacione pape mos quondam inolevit, ut stuppa coram eins oculis incenderetur, qua extincta cito diceret astans unus: Pater sancte, sie transit gloria mundi. Onmis potentatus vita^ brevis et potentatus maximi ut papatus 30 Tita numquid brevissima. 0 papale solium, quam avide iam appeteris, et quot mortis immemores tu festine mortis ut pluri- mum parens efficis! Nulla res longa mortalium est omnisque felidtas seculi, dum tenetur, amittitur. Cum enim tribulacionis tempus advenerit, omne, quod preteritum est p, nichil adiuvat 35 sustinentem, Jeronimus super Tsaiam. Non ergo**vos sub- Tertat ecclesiasticorum culminum spes vana et redempcio, non ' TOS delectet' impunitas scelerum nee attediet infirmatos adhibicio medele, sancta Tidelicet et Concors ecclesie reformacio. Hanc feryide prestolemur et absque fiico opera efifectuali* prosequentes 40 * ciuitatifl 2. ^ om, 4. ^ gi ^^, 4^ d ergo 6. ® snperb. et ambic. 5. ' vere 2. vero 5. » om. 4. ^ vibrat 2. * VI. 1. 2. 4. 5. k ingererit 4. ^ impedit 6. ^ quid — tresi om. 5. ^ othomani 2. 5. 6. ^ vita — papatOB am. 2. brevis yita 4. p om. 2. 4 enim 4. ^ dos 5. enim add. 4. ■ delectat 5. ^ efTectualiter 5. Digitized by Google — 256 — id expectantem totum orbem, ne sit Assur virga furoris domioi *, pacatum** erga nos nitamur efficere et tranquillum. Si synio- niace promociones, si corrupte elecciones, si tot innomere abusiones deinceps prevaleant velut ante et non in correccione ambolemus iuxta desideria cordis pristini, que tanc egimus in 5 Constancia, nisi deum despeximus, mundum decepimus et nos ipsos, et non ambiga, quin prosperitate^ nos inveniet obstinatos calamitas repentina, quam horrendum est incidere etc. Et hoc, quod dico, domini mei venerabiles ^, iste doctor, qui iam mortuus est, michi dixerat adhuc vivens proposuitque per Angliam intrepide 10 atque palam per loca singula predicasse, si® irreformata ecclesia ^ vitam ei annoisset^ altissimus longiorem, immo etsi propter hoc veritatis testimoniom quecunque supplicia sustulisset . . . * dommici 2. 4. 5. 6. corr, domini 1. ^ inter (M. 2. • aus- gestrichen 1. ^ venerabilis 6. « irreformate eoclesie si 5. ' eocle- 15 sie 2. 4. 5. 6. corr. eoclesia 1. 8 annunociasset 2. 5. Digitized by Google Incipit pars sexta huius operis, in qua ponuntur tractatus. Ordo capitulorum tractatus sequentis et primi^,!. in ordine sequencium. 5 Primo, cuius auctoritate generale concilium congregetur. Secundo, qualiter citari debeant prelati. Tereio, qua pena puniantur non venientes. Quarto, que persone dicantur esse de numero concilii et que non. 10 Quinto, que preambula necessaria sint in ingressu concilii. Sexto, quibus omamentis induti prelati ingredi debeant concilium. Septimo, qualiter ordinari debeant in sessionibus vel subscripcionibus suis. 15 Octavo, quot debeant esse presentes in concilio. Nono, an omnes de concilio in onoinibus actibus continue debeant esse presentes, et qualiter procedere debeant. DecimOi an omnes de concilio sint iudices, et per quem Sit ferenda sentencia. 20 Undecimo, quando vocati ad sinodum discedere possint. Traktat eines ungenannten Verfassers über Berufung, Ab- haltung und Schluss eines allgemeinen Konzils, Amcheimml zum Konzil^ von Pisa gehörig. Hier genüge folgetuler Auszug: 25 1. Ad primum certum est, quod concilium generale debet congregari auctoritate Eomani pontificis. Im gegenwärtigen Schisma aber congregetur concilium ex se ad mandatum patriarcharum vel metropolitanorum . . ., quia necessitas legem non habet, sed ipsa sibi legem facit . . . 30 2. De secundo dico, quod debeant citari per litteras superiorum . . . 3. De tereio dico, quod non impediti non venientes debent excommunicari . . ., impediti vero debent mittere legatos . . . ^ Es ist die Rede von patres presentis concilii, da7in in facto pre- 35 sentis congregacionis. Qaellen und Eroerterung^in N. F. I. 17 Digitized by Google — 258 — 4. Quarto: Debent convenire sancti patres de omni orbe terrarum. Sub quo verbo includitur Romanus pontifex . . ., coUegium cardinalium . . ., includuntur patriarche . . ., archi- episcopi . . ., episcopi . . ., abbates. Excluduntur autem pre- lati heretici . . . Excluditur' eciam Imperator et per conse- a quens alii seculares principes inferiores vel laici. Quod intellige, nisi specialiter vocarentur, vel quando tractaretur questio fidei vel ageretur de prohibiciene graduum in matrimonio contra- hendo. Et racio est, quia, cum tales cause eos tangant, possunt interesse, ut intersint, non ut iudicent vel doceant, sed ut audiant, !• vel possent venire pro petenda vel defendenda iusticia. 5. Nach der missa Spiritus sancti und dem Hymnus: Veni Creator Spiritus, debet per unum ex patribus fieri quidam sermo litteralis adaptando auctoritates et alias allegaciones ad viam tractandi in concilio. i: 6. Sexto dico, quod debent ingredi sacris vestibus induti sue dignitati congruentibus et cum mitris in capite . . . 7. Keiheufolge wie unter 4. mit Besprechung von Einzel- Jieiten. 8. Das kann das Koiiz'd selbst bestimmen, in der Haupt- * Sache erit determinandum per patres presentis concilii . . . 9. Alle haben anwesend zu sein in actibus tantum princi- palibus, die der Verfasser einzeln anführt, ifi andern genügt die Anwesenheit derer, qui forent deputati, ut preessent concilio. 10. 2 Meinungen: a) quod omnes sint iudices ordinani iS causarum tractandarum, b) quod episcopi et prelati non sint in concilio sicut iudices, sed sicut assessores. Credo . . ., quod papa Sit ille, qui est iudex, et prelati intersint pocius tamquam assessores et consultores. Wenn aber propter heresim Romani pontificis ein allgemeines Konzil tiersammelt sei, sei dieses Eichter :■ und verkünde die Entscheidungen per illum, cui alii präsentes et mandantes committent et imponent. 11. Nach dessen offizieller Auflösung, sonst punitur, si recessit eo non finito. Et hoc de undecimo. Per quem sit finis, et laus altissimo creatori. Cui placeat animas omnium :v sanctorum patrum de collatis^ in unum propositis diiigere ad ecclesie unitatem. Amen. Explicit tractatus primus*^, incipit secundus. (?,2.Tractatus 2. Raciones famosissimi utriusque iuris doctoris, domini Anthonii de Butrio, concludentes, 4D * excluduntur 2. »> collacio 1. concilio 2. « om, 2. Digitized by VjOOQ IC - 259 — quod domini cardinales possint convocare con- cilium generale. Traktat des Anton von Butrio (f 1408 Okt. 4) über das Recht der Kardinäle zur Konzilsberuf tmg. [1408 Sept.] 5 Gedr. Manm 27, 322. Vgl. Souchon 2, 35.^ Explicit tractatus secundus, ineipit tercius^. continens quandam questionem cum suis argu- mentis. Traktat eines ungenannten Verfassers über die Frage: 10 XJtrum stante scismate et disparibus iudicibus contraria sapientibus religiosi exempti plus teneantur in casibus dumtaxat scisma concernentibus parere mandatis ac senteneiis excommuni- cacionis positis a suis superioribus quam mandatis et censuris ecclesiasticis latis ab episcopis loealibus. 15 Aliszug aus der Beantwortung: Et videtur, quod suis superioribus, quia tales sunt pociores ex privilegiis quam episcopi ex iuris communitate, igitur eis est pocius obediendura . . . In religiosis exemptis episcopi nulli habent exercere 20 potestatem sine abbatis vel illius ordinis* superioris consensu, sed religiosi mendicantes sunt exempti . . . In oppositum arguitur: Religiosi sunt sub** episcopo, in quibus per papam non sunt exempti, sed in hoc casu non videntur exempti, eo quod episcopis reliquit ius, potestatem et 25 auctoritatem inquirendi et examinandi aut excommunicandi cunctos hereticos et schismaticos, cuiuscunque Status et condi- cionis existant, . . . nisi'^ de certo constaret, quod ipsimet essent scismatici. Tunc eis non esset obediendum. Imo qui sponte eis tunc iuramentum de tenendo scismate prestaret, a 30 sacris ordinibus et dignitatibus decerneretur manere suspensus et excommunicatus . . . Quare questio in oppositum vera. In hac questione tres enint articuli, primus erit declara- tivus terminorum, secundus erit positivus supposicionum et tercius contentivus conclusionum. 35 Articulus primus, qui est declarativus terminorum propo- site questionis. Et primo, quid sit scisma. . . . nisi scisma duraverit per longum tempus, quäle est nunc ... hie autem sumus in scismate inveterato . . . ^ om. 1. ^ om. 2. c ubi 2. 40 ' Unsere Hss. ,,ohne dm einleif enden Teil über den Thaibestcmd'' : so Somhcyn; es fehlt aber aucfi noch der erste Teil der eigentlichen Unter- such um der Frage. Der Schluss ist gekürzt. 17* Digitized by Google — 260 — Articulus secundiis, qui est positivus supposicionum . . . Supposicio 1. Religiös! non tenentur in omnibus suis obedire prelatis. 2. Beligiosi tenentur suis prelatis obedire in omnibus hiis, que spectant ad regulärem conversacionem. 5 3. Religiosi exempti in aliquibus in iuribus contentis tenentur parere episcopis. 4. Ad hoc, quod lata senteucia excommunicacionis teneatur*vel timeatur, plures condiciones requiruntur. Articulus tercius, qui est contentivus conclusionum. H' Conclusio 1. Quam vis episcopi non possin t religiosis exemptis aliquid mandare nee eos censuris ecclesiasticis ligare, tenentur tarnen eidem religiosi necessitate iuris in aliquibus casibus se mandatis ipsprum conformare. 2. Posita pluritate iudicum contraria precipiencium sub- 1' ditus tenetur pocius maiori obedire quam minori. 3. Supposita certa evidencia prelatorum realiter unius partis veri infallibilis **, et hoc subditos non lateat, religiosi magis tenentur parere sentencie late suorum superiorum quam censuris ecclesiasticis localium episcoporum, quia veritas in ? omni casu et eventu est preferenda. Subscripcio auctoris: In prefata questione nichil volo temere iudicare, ne forte eins inconveniencia michi angustiam fecerit, sed humiliter subicio me omnibus melius sencientibus de ipsa. -■' ö,4.Explicit tractatus tercius, sequitur quartus cuius superscripcio sequitur in forma: Excerpta de quodam tractatu, quem quidam soUempnis doctor utriusque iuris® compilavit in Lombardia vel Ytalia, et solum obmisse sunt non o necessarie allegaciones. Et est pro domino Gre- gor i o ^. Prologus. In nomine domini nostri Jesu Christi eiusque matris virginis gloriose Marie tociusque celestis curie triumphantis. Amen, üt caritati, que vivit et obtinet in secula seculonmi, u* a teneat 1. 2. ^ So 1, 2. Der Text üt verderbt. c iur. utr. 2. * Gregor XII. war im Mai 1408 von der Mehrxahl der Kardinäle rerla^ssen worden, miä diese schickten sich an, die Berufung eines allgemeinen Konzils XU erlassen. Eine Reihe von gelehrten, ihnen günstigen Outachten Jktitte ihre Rechte erörtert {Souchon i, 133). In jene Zeit dürfte der obige juristische ^^ Traktat fallen^ der mit bemerkensicerter Besonnenheit, ohne leidenschaftliche Parteilicfikeit xii Gunsten des Papstes Gregor XII. spricht. Da die Schrift XU umfangreich ist, als dass sie in diesem Rahmen abgedruckt werden könnte, gebe ich oben nur ganx kurx ihre äusseren Grundlinien an. Digitized by Qoo^(^ — 261 — prout scribitur consuetudo ipsam investigandi, locus detur et via aperiatur, aliqua discucienda proter scismatis presentis urgencia mala de die in diem, proch dolor, excrescentis occurrunt. 5 Primum est, presupposito iuxta rei veritatem, quod Urbanus VI. fuerit verus papa, an sie dominus Gregorius sit et fuerit verus^papa. Secundum, supposito quod idem Gregorius sit et fuerit verus papa, ad que fuerit obligatus vigore instrumenti et 10 promissorum* factorum in conclavi. Tercium, an ideoi dominus Gregorius promissa servaverit. Quartum, an supposito, quod non servaverit, licitum fuerit cardinalibus ab eo discedere. Et si non fuit licitum, an aliquam penam incurrerint et quam. 15 Quintum, an propter talem non obsenaiRjiam idem dominus Gregorius incurrerit crimen, propter quod possit deponi. Sextum, supposito, quod tale sit crimen, per quem poterit fieri deposicio. Septimum, ad quem spectet rebus sie se habentibus con- '20 gregaeio concilii generalis. Octavum, qui debent vocari ad concilium generale. Nonum, quodsi omnes vocati non veniant ad concilium, quid censendum sit. Decimjim, an congregacioni concilii debeat idem dominus 25 Gregorius interesse in omnibus agendis usque ad finem deter- minacionis concilii tamquam papa. XJndecimum, quanta et qualis erit potestas concilii generalis. Duodecimum, quid erit, si illi de concilio non con- sencient sive sint discordes. 30 Explicit tractatus quartus. Seeuntur dubia circa tractatum suprascriptum^A cum questionibus atque solucionibus earundem. Que ut hie, sicut in exemplari, non sint sine ty- tulo, appello tractatum quintum huius operis. 35 In quo plura, sicut alias in hoc opere, imitando exempla- ria realiter scripsi, que mentaliter non intellexi, incorrecta pio lectori recommendans. Sed iuxta hec supradicta potest dubitari, quia, si taliter procedatur ad concilium, non videtur, quod per hoc verisimi- 40 liter sequatur unio ex eo presertim, quod, prout percipi potest, cardinales, qui sunt Pysis, unacum aliis pretensi collegii * promiseioDum 1. Digitized by VjOOQ IC — 262 - alterius partis procedunt ad execucionem sui publicati* et asserti concilii et dominus Gregorius similiter ad execucionem concilii per se publicati^, et sie sunt due congregaciones. Ita forte dinsum terminabitur in una ab eo, quod non terminabitur in alia. Et forte sequetur maius scisma. Nam forte cardinales, 5 qui sunt Pysis, procedent ad novam eleccionem. Et sie videtur, quod pocius ad colieccionem cardinalium exist§ncium Pisis et pretensum collegium alterius partis spectet congregacio concilii generalis. Et hoc eciam videtur persuaderi posse pluribus racionibus . . .^ i ^,^.Tractatus responsivus editus in concilio Con- stanciensi per magistrum Nicolaum de Dinckchels- pühel sacre theologie professorem de universitate Wiennensi, an^basiator em Alberti ducis Austrie- Sextus. lö Gedr. cds Werk des Mauritius von Prag hei v. d. Ilardf 3,826 ff. Eine Verfjleichung des Te^rtes unserer Hss.^wif dem Druck ergieht: 1. Der Anfang latUef ahweicheml : Barones regni Bohemie serenissimo principi doraino Sigismundo Eomanorum, Ungarie etc. regi miserunt quendara :* libellum continentera multas auctoritates, de quarum solucione per sapientes, qui apud predictum principem tunc Constancie morabantur, cupiebant clarius informari. Et compilator libelli . • 2, Ihisere Hss, geben das ganze 3. Kap, der Detnonsfratifj de necessitate connnunionis sub utraque des JakobeUus von j: Mies (v. d. Ilardt 3, 820). 3. Unsere Hss. enthalte^ einzelne Stellen mehr, andere weniger. 4. Der folgemh Schluss n-ennt im Gegensatz zu dem Druck (3, 883) wieder Nikolaus von Dinkelsbiihl^: Et sie est finis huius tractatuli responsivi editi in concilio : Constanciensi per magistrum Nicolaum de Dinckelspühel sacre theologie atque arcium professorem de universitate Wiennensi, ambasiatorem Alberti ducis Austrie. Sciendum, quod compilator tractatuli pro baronibus regni * Unten Nr. 7,1. Gedr. ETA. 6,377. X ^ 1408 Juli 2. Vgl UTA. 6, 275, Amn. 1. ' Diese Gründe, tvelche in dem Manifest der Kardinäle gegen Papst Gregor XII. vom 1. Jidi 1408 ausgesproelie7i sind, werden im Folgenden eitt- gehend widerlegt unter Vorau>ssetxung des vorhergehenden TraMats, der ran dem gleichen Verfasser etwas früJier verfasst worden xu sein seheitU. 4 * Wie es kommt, dass Nikolaus von Dinkelsbühl in Beziehung xum obigen Traktat gesetzt tcird, bleibt eine offene Frage. Vgl. dazu die Hfi, M. c. 282 der Tübinger Universitäfsbibliothek, die als Nr. S obiges Stück enthält, ohne den Namen des Nikolaus von Dinkelsbühl xu fiennefi. Digitized by Google ~ 263 — Bohemie ad concilium Constanciense directi pro sua conclusione iam proxime improbata adducit auctoritates infrascriptas, quas 11 on duxit hie compilator* inserere. Die hier folgenden Auctoritates sind nichts anderes als 5 Kap. 7 von des Jakobellns Demonstratio etc. Gedr, v. d. Ilardt 3,822. In unser n Hss, gekürzt; von den letzten Citaten sind nur die Atifangsworte angegeben. Explicit tractatus sextus. Seqiiitur tractatulus adversus heresim novam^,7. 10 de necessaria communicacione layconim sub utraque specie raptim edilus Constancie anno domiüi 1417. die 20.^ Aiigusti per dominum Jo- hannem de Garsonis doctorem sacre pagine, exi- mium cancellarium Parisionsem. Tractatus sep- 15 timus. Gersons Abhandlung gegen die Laien-Communion unter beiden Gestalten. Gedr. v. d. Hardt 3, 765; Gerson 1, 457; Mansi 28, 424. Vgl. Schwab, Gerson, S. 604 und Ilefele 7,315, Anm. 3. 20 Explicit tractatus septimus. Sequitur epistola^ dirigens ad intellectum pro-6',(S. logi tractatus sequentis. Venerando et egregio domino magistro Nicoiao de Dinkchels- pühel doctori theologie, patri sibi sincerissime diligendo. 25 Tenor. Premissis oracionibus cum ardore sincerissime caiitatis. Dominus karismatum dona tribuens hominibus varios variis vir- tutum insigniis'' adornavit, ut merabra merabris obsequendo sibi invicem dulcia preberent levamiua et solamen. Hinc est, 30 venerande pater et domine, quod imitando vestigia antiquorum, qui in scribendis cronicis fuerunt plerumque** studiosi, ego quoque dono domiDi in scribendo ea, que nostris temporibus aguntur et sunt memorie digna, ut in posterorum noticiam "" perveniant, pro modulo ingenioli mei laboravi. Et quoniam 35 in concilio Constanciensi, quod sollicicius de variis scriptis in parte coUegi ', occurrit notabilis hystoria per vos gesta, que ob * comp, hie 2. ^ mensis add. 4. ^ insignis 4. ^ pler. fuer. 2. o noti so 4. ' collegii 2. 1 Mity. (mit einxeluen Fehlern) r. Martin Mnt/r in NÄ. o, 12Ö. 40 Jedoch handelt es sich nicht j wie dart angegeben j in dem Briefe ?an den unter 6, 9 folgenden Traktat des Andreas von Brod, sondern um den hier sich anschliessenden des Nikolaus von Dinkelsbühl für Johannes Falkenherg. Digitized by Qoo^(^ — 264 - sui dignam memoriam recolendam est scripturis merito commen- danda % igitur tamquam membrum membro solacia prebendo ^ in duobus hystorialibus punctis tractatus a vobis editi, qui incipit : „In sentencia avisata per iudices in materia fidei circa materiam Polonorum etc.", me dignemini informare. Item 5 super isto Verbo ^per iudices" rogo, ut referatis, quot fuerint numero hii, quonun hie est mencio et iudices fidei nomina- bantur. Item in fine predicti tractatus sie habetui*: „Non est licitum ipsas asserciones condempnare solura ex hoc, quod alie naciones eas condempnarunt etc." Feto informari, ut l referatis, quot fuerint numero hii, qui eas ex iudicibus con- dempnarunt. Hec, mi pater, michi non dignemini denegare sicut nee imputare. Longo enim tempore pro investigando huiusmodi hystorie ^eritatem® hucusque per interpositas personas in vanum laboravi. Venerabili igitur domino magistro Wilhelme 15 presencium exhibitori oro in hiis satisfacite. Licet enim ea, que ad honorem dei et ecclesie in scriptis colligo, de päupere censu, de afifectu tamen divite procedunt. Dominus bonorum omnium distributor dignetur vos per cuncta secula gubernare. 1427 Juli 29 Scriptum anno domini 1427. in die S. Marthe. i^ Frater Andreas presbiter monasterii S. Magni in pede pontis Eatisponensis ordinis B. Augustini canonicorum regularium. Item antequam suprascripta epistola prefato magistro Nicoiao presentaretur, fuit sibi eciam pro me quedam alia scedula oblata, in qua predicta puncta continebantur, quam 2:> ipse cum magistro Wilhelme prenominato mihi remisit respondens in ea, prout subscripto prologo est insertum^ Sequitur^ prologus tractatus sequentis. y Ut materia tractatus sequentis, qui incipit: „In sentencia avisata per iudices etc." presentibus et futuris clarius pateat, 3- eidem tractatulo prologum premittere dignum duxi. In concilio Constanciensi, quod quinque nacionibus, scilicet^ italica, gallicana, germanica*^, anglicana et hyspanica, regebatur quodque celebratum est Sigismundo Romanorum, TJngarie etc. rege regnante et predictum concilium tamquam So ecclesie* advocato protegente et plus quam per tres annos est continuatum, propter varios errores et hereses in materia » commendandi 2. *> prebenda 2. c veritate 4. d ani, 2. c om, 4. * Die erhaÜene Auskunft ist also in dem folgenden von Andreas 4<' verfassten Prologus verwertet. Die xueite Frage scheint nur indirekt be- antwortet worden xu sein. Digitized by Qoo^(^ - 265 — fidei ^ decem et octo * ^ viri ^^ hoc est de qualibet nacione tres ^ quibus adiuncti fuerunt tres^ cardinales, ex electis electi sunt constituti ®, qui iudices fidei appellabantur. Hiisdem temporibus gwerra magna, que inter Wladislaum ö regem Polonorum ex parte una et dominos teutonicos in Prussia ordinis S. Marie hospitalis Jerosolimitani ex parte altera longis temporibus duraverat, graviter crassabatur. Hec autem gwerra ortum habuit ex eo, quod Teutonici in Prussia quandam terram, que sita est in finibus Prussie, Pömliscl^eyt ^ 10 vocitatam, cuius capitalis civitas est Danczk ^, dum^ paganismo teneretur, gladio forti sibi subiecerant paganismura extirpantes et fidem christianam in ea plantantes. Prefatus vero Wladislaus rex Polonorum, qui et rex Cracovie in volgo vocatur, eo quod Cracovie regni sui sedem teneat, in paganismo Gegelo vocatus, 15 predictam civitatem Danczk cum attinenciis suis sui iuris esse dicebat, eo quod ipse modo esset Christianus et merito Christianis deberet imperare, Teutonicis econtra iura sua defendentibus. Ex quo factum est, ut dictus Wladislaus rex Polonorum cum adiutorio Alexandri ducis Littwanie neophiti, 20 fratruelis sui, quem tamen more regum in litteris suis scribit fratrem, qui in paganismo Witoldus est vocatus, tantum exercitum paganorum duceret in Prussiam, quod commisso prelio pagani de Teutonicis triurapharent. Et nisi domino, qui in altis habitat et humilia in* terra respicit, permitten te pesti- 25 lencia ipsos paganos invasisset, tocius ordinis Alemannorum in Prussia exterminacio timebatur. Ex hiis motus doctor quidam theologie Johannes Valkchen- berg'^ ordinis predicatorum in favorem partis Teutonicorum » viginti quatuor 2. *> comißsarii add. 2. ^ quatuor 2. ^ jm 2, 30 ^ 1 a7n Rand: Huius commissioDis impulsiva causa fuerunt Franci inten- dentes inducere causam heresis contra ducem Burgundie.* ^ Pömlisch- seytt 2. Pömlischeit 4. « Daijzk 2. 4. *> dum — Danczk offi. 2. i respicit in terra 4. ' Über die Komm ission für die causa ftdei vgl. Stuhr a. a. 0. S. 71 ff, 35 * Leider differieren die Hss. gerade an detn Punkte, über den Andreas sich an Nikolaus von JHnkelsbühl um Auskunft wandte. Ich neige der Ansicht xu, dass Hs. 2 den ursprünglichen^ die übrigen Hss. den auf Grwul von Nikolaus' Angaben geänderten Text bieten. * Dessen ganxc Angelegenheit behandelt gründlich BesSf Johannes 40 Falkenberg 0. P. und der preussisch-polnische Streit vor dem Ko7istanxer KanxH, in Zeitschrift für Kirchengeschichte 16, 3S5 ff, S. das. die Angaben über die äUere Litterat ur. Der von Atulreas hier überlieferte, von Bess nicht gekannte Traktat des Nikolaus von Dinkelsbühl dürfte für eine neue Untersuchung von grossem Werte sein, 45 * Dieser Satx oben in 4, 19 am Sehluss. Digitized by Google - 266 — tractatum ^ quendam composuit, quem Satiram ^ intitiilayr In quo inter alias asserciones continebatur, quod principe •/: eonpn inferiores sub pena peccati mortalis tenerentur ad ex- terminium Polonorum. ^Propter quod ipse tentus fiiit Cxh Stande et petitum a Polonis, ut predictus tractatos in sul^s assercionibus a concilio tamquam hereticalis dampnaretur. i: instanciam igitur Polonorum predictus tractatus magisü. Johannis Valkchenberg iudicibus fidel a concilio constitutis examinandus committitur.* Qui iudices fere** omnes ad\iiä- bantur° in causa Polonorum quandam sentenciam, in qihi hereticare volebant tractatulum memorati magistri Johannis Yalkchenberg. Quam sentenciam offerebant singulis nacionib^^ examinandam et approbandam. Et aiique ex ceteris naeionibL- remiserunt se totaliter ad nacionem germanicam volentes i: hoc Stare determinacioni et iudicio eiusdem. In qua quidem nacione germanica antedicta sentend; iudicum fidei fuit quadam die in deliberacionem posita^r fuisset protunc per aliquorum venerabilium patrum de Pol «l: promocionem approbata, nisi venerabilis magister Nicolaus d Dinkkchelspühel civitate Suevie oriundus, doctor theulo^e; universitatis Wiennensis et ambasiator Alberti ducis Austri»^ qui unus erat iudicum in materia fidei, intergepisset se fortittr opponendo. Qui et posterius tractatulum parvulum, cuius lii: est mencio et incipit: In sentencia etc., de eadem mateiü scripsit. Quapropter negocium cause istius ad examen ipsiu^i concilii fuit devolutum. Doctores igitur ad Gameracensem . eo quod esset summus theologorum, confluunt ^, et factis hie inde variis disputacionibus consequenter cum assistencia ali- quorum magistrorum in theologia de sepedicta nacione german:-.. fuit per multa certamina et disputativos conflictus in scrirt ^ et voce obtentum, quod articuli sentencie iudicuni inserti e de Satira, quam magister Johannes de Valkchenberg contr. Polonos scripsit, extracti non erant auctoritate domini pap aut concilii condempnati ut hereticales nee predictus libellu> a constitutus 1. 4. *> om. 4. <^ advisabant 4. ^ om. t ö om. 1. 4. f confluit 2. ' * Dkser Traktat ist gänxUch verloren gegangen, ' Bess a. a. 0. S. 463: Satira contra hereses et cetera nephands Polonorum et eorum regis Jagel. '^ Die folgende Darstellung stimmt vielfach überein mit jener in d*:^ i von Bess a. a. 0. S. 455 /nit geteilten Brief {141.8 Mai 13 Konatann) ''>• Ordensproknrators Peter von Wormedith. * 1417 Febr. 11—13; Bess a a. 0. S. 411. ^ Peter am Ailli, Karditial von Cambrai. Digitized by Qoo^(^ - 267 - satiricus fuit hereticalis iudicatus neque ut talis combustus, sed fuit laceratus et pedibus conculcatus ^ tamquam sapiens heresim et tamquam scandalosus, sediciosus etc *. Sicque fit, quod mirandum est, ut materia cause maturius masticata 5 advisacioni taute et tantorura virorum unius sentencia prinoipatur. Neque hoc tacendum puto, quod a fide dignis, qui interfuerunt, audivi: Argumenta publica magistrorum in hac materia non solum seriosa, verum eciam contenciosa erant et maxime propter Gallicos, eo quod ipsi similem materiam habebant 10 contra asserciones raagistri Johannis Parvi, quas in favorem Johannis ducis Burgundie fecerat, qui ducem Aurelianensem Parisius occiderat. De quibus habetur supra^ in hoc opere, parte 1., cap. 17.: Notandum. Igitur anno domini 1417. facta unione, tribus scihcet 1417, 15 obedienciis in unam reductis, cum electus esset Martinus papa V., ambasiatores regis Polonorum maxima cum importuni- tate et instancia, sicut ante per sacrum concilium, ita et tunc per papam petiverunt tractatum et articulos extractos de Satira Johannis Valkenberg ut hereticales condempnari, sed non 20 obtinuerunt intentum, licet importunissimi essent et eciam in conclusione^ concilii coram domino papa et toto concilio cum niaximis clamoribus, importunitatibus, minis et protestacionibus de appellando hec peciissent in loco sessionis publice ecclesie Constanciensis. Nam et papa deliberacione prehabita huiusmodi 25 appellacionem esse nuUam et frivolam declaravit. Hec tamquam memorie digna in prologo isto pro cronicis inserere hie curavi. Traktat des Magisters Nikolatcs von D'mkelsbühl, Ab- gesandten der Universität Wien, zu Gunsten des f regen seiner „SaHra^ g^g^^^ Polen der Häresie beschuldigten 30 Johannes Falke?iberg, [1418 zwischen Febr. 13 u, April 22J. In sentencia avisata per iudices fidei circa materiam Polonorum sunt 11 asserciones, que extracte sunt de tractatulo M. Johannis Valkchenberg, de quibus queritur, an sint sapientes heresim, scandalose, iniuriose etc., secundo, an eciam alique 35 earum sint hereticales et erronee in fide . . .^ Hec de materia Satire Scripte per magistrum Johannem » om, 2. * V Valkenberg contra Polonos etc.* sub correccione melius senciencium **. Ista subscripta tarn quam titulus debent ^ preponi tractatui immediate prescripto, qui incipit: In sentencia ^. Avisamentum M. Nicolai® Dinkchelspühel sacre theologie 5 professoris in concilio generali Constanciensi super articulis extractis de Satira M. Johannis Valkenberg etc., quos ambasia- tores regis Polonie maxima ^ cum importunitate et instancia pecierunt* per sacrura concilium et postea per papam Martinum V. ut hereticos conderapnari. Sed non obtinuerunt intentum, lo licet inportunissimi fiiissent et eciam in conclusione coneilii coram domino papa et toto concilio** maximis clamoribus, inportunitatibus, minis et protestacionibus de appellando hec ' peciissent in loco sessionis publice ecclesie Constanciensis ^. ö,ö.Sequitur tractatus nonus de origine Hussistarum* *. if> Des Andreas von Deufsch-Brod^, Doktors der Theologie und Professors der Universität Prag, Traktat „De origine haeresis Hiissitarum^ . Gedr. (aus Hs. 3) Höfler 2, 327. Vgl. Ilöfler 3, 164 ff.^ Explicit™ tractatus de origine heresis Hussitarum** a 2«. magistro Andrea de Prodo Bohemicali oriundo in studio Libczensi * editus '*. Quem quidem tractatum michi Andrea ad S. Magnum in pede pontis Ratisponensis ad resciibendum comodavit dominus prepositus Misnensis, dum anno domini U2G Febr. 6. 1426. circa principium quadragesime feria^ 4. sexagesime ^ cum Jö domino suo Friderico duce Saxonie, marchione Misnensi, per Batisponam profectus est Wiennam ad Sigismundum Romano- * om. 2. *» sciencium 4. ^ debet Hss. ^ lata subscripta — sentencia o?n. 1. 4. 5. ^ de add. 6. ' mox 4. « pacienter 4. ^ cum add. 6. * om. 6. ^ Hier schliesst 4. * So Übersckr.^, o* Andreae de Broda tractatus de origine Wiclefistarum et Hussitarum Überschr. v. e. Hand des 18. Jahrhunderts 1. Tractatus de origine Hussi- tarum überschr. 3. ™ Explicit — variatus sie om. 2. » Wicle- fistarum klein übergeschr. 1., Wiclefistarum statt Hussitarum 3. <> editus — variatus sie om., dafür etc. 3. p feria ~ sexagesime klein übergeschr, 1. a.'> * Der Traktat iM auch enthalten in clm. 58^5, der Anfang ausser- dem in clm. 26727. ' Aus dem j,merkmirdigen Bericht*^ oben S. 120 (vgl. dort Anm. 3 schloss Höfler auf eine 9iä/tere Beziehung des Andreas von Begensburg z,u Andreas von Brod. 4o ^ Ausserdem v. d. Hardt 5, 339 und Loserth, Beiträge zur Gesch, d. husit. Bewegung 4, im Archiv f. österr. Oesch. 57 ^ 321. wo je eine andere Schrift des Andrea.s ron Brod veröffentlicht ist. * Höfler 5, 107. '' So auch unten im Diarium. 45 Digitized by Google - 269 — rum. Ungarie, Bohemie, Croacie, Dalmacie, Banie, Servie, Galicie, Ludamerie, Camanie, Bulgarieque regem ad tractandum inter cetera cum eo de delecione hereticorum in Bohemia. Et quia prefatum tractatum diucius habere non potui quam per 5 noctem, dedi eum secundum quinque folia, in quibus scriptus erat, quinque scriptoribus ad rescribendum. Et hec est causa, quare hie stilus ^ est variatus sie. * Die ursprüngliche, nickt mehr vorhandene Abschrift xettjte cUso 5 verschiedene Schriften. Digitized by Google 7,1. ^Cap. 1. Incipit epistola sive processus domiDuniL cardinalium, qui a domino Gregorio papa XII recesserunt, directa archiepiscopis, episcopis ^: prelatis etc., secundum quam concludunt et cin- vocant concilium generale. Die von Papst Gregor XIL abgefallenen Kardimlt 'V- rufeii in ihrem Namen und im Namen der mit ihnen nr- einigten Kardinäle Papst Benedikts XIII. die PrCth^u ihrer Ohedienz zu einem Generalko)izil auf den 25. Mh>: 1409 nach Pisa. 1408 Juni 24 Livorno. Gedr. llTl 6,377 unter Zugrundelegung toiserer Hs. 1 und VerglM^:* der Hs. 2. S. das. die älteren Druckstellen. Incipiunt qiiedam postille super aliquibn^ verbis epistole hie inserte tendentes per modui collacionis et dubitacionis contrarium ad effectuiL Postillen oder Glossen eines ungenannten Afihängers - Kötr Ruprechts und Papst Gregors XII. zu dem vorapigeheiid^ Konzilsausschreiben der Kardinäle. [1408 Ende Sept. /' Weihnachten]. -Gedr. RTA. 6, 387 unter Zugrundehju^' unserer Hs. 1 und Vergleichung der Hs. 2. Vgl. Kt^tz-^hh^ Ruprecht von der Pfalz und das Konzil zu Pisa, S. 2-^ r. 7,2.Cap. 2. Articuli sive conclusiones missi pro parrt Gregorii XII. Sigismundo regi Romanoruin. a) Unionsvorschlag des Kardincds Johannes Dominici "^ König Sigmund. [1414 Frühjahr]. Gedr. v. d. Ih*''^' 1, 163 (nach dem 4. Bande der KoelJioffschen Ausgabe ')" Werke Gersons von 1488) und Finke, Acta 1,272 aus(ii'''\ Hss., ohne Heranziehung unserer Hss., deren Lesarten -vi eng an jene von Cod. pal. vind. 5100^ BL 50 (bei Finke h- * Hier heginnen die Supplementa ohne Titel oder Incipit. \ ^ Die RTA. 6,323, Anm. ausgesprochene Vermutung, dass Konmd von Soest der Verfasser obiger Postülen sei, lässt sich vereinigen mü *kf\ Möglichkeit, dass Andreas die Kenntnis des Schriftstücks {wie auch andeor] Konrad von Soest selbst verdankt, da dieser später (1428—1437) Bisch»/ von Eegensburg war. Digitized by Qoo^(^ — 271 — anschliessen. h) Glossen*' des Kardinals Simon Cramaud zu vorstehendem Schreiben des Kardinals Dominici. [1414 Frühjahr]. Gedr. Finke, Acta 1, 277 am den gleichen Hss. wie jenes Schreiben, Üiisere dort ebenfalls nicht be- :') nützten Hss. haben fast die gleichen Lesarten wie Finkes Hs. D. Auch in unseren Hss. brechen die Glossen un- vollständig (siehe die folgende Notiz des Andreas) ab mit idem est, quod . . . (Finke 282, Z. 10). Vgl. über die beiden Stücke Fmke, Forschungen S. 14 und Ada 1, 192. 10 Notabile ^ Anno domini 1423. feria 3.*^ post dominicam C9xi\Ai^ 1423 Mai 4, domino in die S. Floriani ego f rater Andreas scripsi glosam presencium articulorum incoiuplete, sicut patet in fine glose eiusdem. Causa autem, qaod incomplete scripsi, fuit et est 15 carencia exemplaris. Cap. 3. Epistola Johannis prothonotarii archi-7,5. episcopi Maguntinensis, in qua applaudit gestis Pysani concilii. Offenes Schreiben des Kurmainzischen Protonotars Johannes 2<^ von Bensheim an zwei genannte Kleriker von Speier und Worms, um sie und durch sie ihre Diöcesen und womöglich König Ruprecht für die Pisaner Konzilspolitik und die Amrkennung Papst Alexanders V. zu getrinnen. 1409 Sept. 29 Maifiz. Gedr. RTA. 6, 673; die in der Hs. 1 25 an den Band geschriebe^ie, in 2 mit Überschr. Note huius epistole nach diesem eingetragene Erwiderungsschrift das. 6, 683, beide u?iter Zugrundelegung von Hs. 1 und Ver- gleichling von 2. Auszug (ohne Zweifel aus Hs. S) bei UEnfant, Hist. du concile de Pise 1, 340. 30 Cap. 4. Articuii pro parte domini regis Eomanorum 7//. Pisis exhibiti dominis cardinalibus ad ingeren - dum eis dubium de processu eorum et inclinandum eos ad conveniens medium. Artikel von Seiten König Ruprechts, welche dessen Gesandter 35 Bischof Ulrich von Verden am 15. April 1409 in seiner Rede auf dem Konzil zu Pisa zu Gunsten Papst Gregors XII. vorgebracht hat, den Kardinälen überreicht von Konrad von Soest. 1409 April 16 Pisa. Gedr. RTA. 6, 496 unter Vergleichung unserer Hss. 40 » /» 1 neben den vorausgehenden Texfy in 2 7ni't der Überschr. Note nach demselben eingetragen. ^ Die folgende Notix in 1 am. Hand, in 2 ijn Text. c quarta 1. Digitized by Qoo^(^ ~ 272 — 7,5.Cap. 5. Responsiones ad articulos per ambassi- atores Rupert! Romanorum* regis in concilio Pysano propositos et ibidem facte^ cursorie per quendam iurisperitum, que racionibus iuris miiltipliciter probari possent, quibus causa bre- 5 vitatis supersessum est. Antwort des Dr. Franziskus von Padtm auf die voritjen Artikel [1409 bald nach April 16 Pisa]. Gedr. RTA. 6, 515 unter Zugrundelegung unserer Hs. 1 und Vergleichung von 2. 1' 7,ö.Cap. 6. Replice contra responsiones proximo suprascriptas° super articulis per ambasiatores regis Romanorum Pisis propositis. Rejjlik eines Ungenannten auf die vorausgehende Autuort des Dr. Franziskus von Padua, zu Gunsten König Ruprechts, r [1409 Sommer], Gedr. RTA. 6, 557 nach misern beiden IIss. (den einzigen, die das Stück überliefern). Amizug aus Hs. 2 hei UEnfant a. a. 0. S. 335. 7,7.Cap. 7. Litera Ruperti regis Romanorum, qua scribit, quod in obediencia Gregorii pape velit- permanere Pysane congregacionis sentenciis re- cusatis. Schreiben König Ruprechts (an einen geistliclien Fürsten, vielleicht Bischof Albert von Regenshurg, gerichtet), bti ihn und Papst Gregor XII. zu bleiben. 1409 Aiig. 21 .: Heidelberg. Gedr. RTA. 6, 479 (unter ZugrundeleguHg von Hs. 1 und Vergleichung von 2). Daselbst die deutsch* Fassung der Urkunde^ die Andreas oben 1, 21 eingereiht hat. \ Zu den Angaben RTA. 6, 479 ist nachzutragen ^ dass das ' Stück aus Hs. 2 gedr. ist in Schelhorn, Acta hisL-eccl. 1, IG. * 7,5. Ca p. 8. Infra Scripte sunt conclusiones permagistrum Robertum de Fronzola^ decretorum doctorem et sacri palacii con sistorialem advocatum incivitate Maguntinensi compilate et per eum postea publi--' cate in presencia serenissimi principis et invictis- simido mini Ruperti Romanorum regis et generalis concilii tocius Alemanie® in civitate Franckfordie, contra quasdam glosas seu postillas a quodam » oram durck Punkte getilgt 1. *> factas 1. cofr, facte 2. « gub- ^ scriptas 2. ^ Franzola 2. « AlamaDie 2. Digitized by Qoo^(^ ^- 273 - ne nomine fabricatas contra et supra litteras »nvocacionis concilii generalis pro parte sacri »llegii reverendissimorum dominorum sancte dinane ecclesie cardinalium emanatas, ad veri- tem et iusticiam dictorum dominorum cardi- ilium manifestissime declarandam. Vorfrag des Roberttis de Fronzola auf dem Tage zu Frankfurt in 14 Condusiojien irider die gegen das Konzils- ausschreiben vom 24, Juni 1408 gerichteten PostiUen (oben in 7, 1) und für die vereinigten Kardinäle. [1409 bald nach Jan, 13 Frankfurt] . Gedr. HTA. 6, 422 nach unsern beiden IIss. (den einzigen, die das Stück überliefern). Auszug aus Hs. 3 bei UEnfant a. a. 0. S. 330. ap. 9. Ediecio sive convocacio Constaneiensis 7,P. oncilii per Sigismundum regem Romanorum. König Sigmund la» Gösromus 2. c BübdiacoDus 2. 18 Digitized by Google - 274 - ideo hoc presens publicum instrumentum per alium fideliter scriptum huiusmodi processum in se continens exinde confeci, subscripsi, publicavi et in hanc publicam foimam redegi signo- que et* nomine raeis solitis et consuetis unacum appensione sigilli dicti domini Johannis archiepiscopi Kigensis, executoris 5 prefati, signavi rogatus et requisitus in fidem et testimonium omnium et singulorum premissoram. 7,17. Cap. 11. Quomodo Johannes papa XXIII. in concilio Constanciensi obtulit viam cessionis de papatu. Aufzeichnung ^ Über die Vorgänge bei Vorlegung der ersten lu CessionS'Formel seitens des Papstes Johann XXIIL 1415 tehr. 16 Konstanz. 1415 Anno domini 1415. die sabbato ante dominicam Invo- Fehr, 75. cavit papa Johannes convocavit omnes piincipes, episcopos, prelatos, comites, doctores, magistros ac dominos, cuiuscunque 11 Status ac condicionis forent, qui suo aut quorumcunque aliorum nomine tamquam ambasiatores ad concilium con- venerant Constanciense, ut hora 2.^ post meridiem comparerent coram eo in suo consistorio. Quibus omnibus ut sie comparen- tibus papa Johannes, imperator et cardinales venerunt et i» posuerunt se ibidem, quilibet eorum ad locum sibi debitum atque deputatum. Et postea papa Johannes indixit omnibus ^ silencium et silencio facto alta voce dixit hec verba: 0 Theo- phile, cepit Jesus facere et docere^; sie scribitur Act. 1. cap. Et istud verbum seu thema breviter introduxit quoad hec je verba in eflfectu, quod non sufficiunt verba, ubi opus est facto, et quod modicum laudis et meriti debeatur dicenti oretenus sermonem, nisi eciam hoc, quod ore predicat, corde intendat, opere compleat et ostendat. Cum itaque n'os salutem dominici gregis nobis commissi ^ queramus, pacem quoque et quietem v- ecclesie sancte sepe optavimus et predicavimus, quapropter eciam Christi fideles de nostra obediencia per Universum mundum ad hoc sacrum concilium feciraus convocari. Propterea^ eciam nonnulli de obedienciis illorum duorum contendencium, videlicet Petri de Luna et Angeli Corario, ad o' peticionem ac exhortacionem dilectissimi filii nostri BomanoniDi » nomioe et 1. 2. *> om, 1. « commisao 1.2. * Propter 1. 2. * Vgl. damit besonders das von Knl^yfler aus dm. 5313 im Hisfor. Jalirbtcch 11 (1890), 267 ff. herausgegebene Tagebtickfragment über d€U Konstanxer Konzil. 4^. ' TagebuchfragTnent a. a. 0. S. 269 : hora yespertina. • So Hss ; der Text Act. 7, 7. lautet: Primum quidem aemionem feci de omnibus, o Theophiie, quae coepit Jesus faoere et dooere. Digitized by Ljoogle — 275 - regis hie presentis * hunc locum accesseruot. Ut ergo verbo et opere zelum nostrum, quem semper habuimus, ad pacem et unionem sancte matris ecclesie ostendamus in effectu, surgat dominus cardinalis Florentinus et legat cedulam iutencioDis 5 nostre super hoc conceptam. Et seit** dens, qui sit nobis in hoc testis, si ex hoc plena pax posset haberi in ecciesia dei, nos exnunc adstatim essemus parati descendere et dimittere kathedram. Isto sermone, sicut prefertur, a papa Johanne completo surrexit cardinalis Florentinus de loco suo et stetit 10 in altum dicens hec verba vel similia in eflfectu : De iussu .et mandato domini nostri sanctissimi hie presentis anunccio vobis gaudiom magnum, rem grandem et omni admiracione dignam, prout in presenti cednla continetur. Sed antequam vestris paternitatibus ac dominacionibus legam, habeo premittere breve *" 15 verbum pro declaracione eorum, que in ipsa cedula continentur. Et tunc subiunxit in hec verba ^: 0 sanctissime pater et domine rex invictissime ceterique domiui mei reverendissimi. Cum iuxta scripturarum seriem rem tam grandem, ymo maiorem et maximam necnon et tam excellentem nullus morta- 20 lium unqnam audiverit, videlicet pro salute christiani populi illam dignitatem dimittere atqne resignare, qua quis homo deo par habetur in terris et omnes homines antecellit. Nam secundum philosophos melius est privari vita quam honore et diguitate. Vita enim absque honore non valet, sed honor 25 absque vita. Sic et circa hec plura dixit Et subsequenter cepit^ tunc commendare ipsum papam Johannem de et super sinceritate intencionis sue quoad procurandum pacem ecclesie catholice et quod istud ex multis ostendebat. Primo ex eo, qaod istud lamentabile scisma iam ultra 30 annos antiquatum 30 in concilio® terminandum practicavit. In quo quidem concilio isti duo de papatu contendenies, videlicet Petrus et Angelus, tamquam heretici et fautores antiquati scismatis fuerunt condemp- nati et a papatu eiecti. Et quod ibi' canonice fuit electus papa Alexander V. et tamquam unicus* et^indubitatus, univer- 35 salis, verus domini nostri Jesu Christi vicarius et successor S- Petri. Quodque in eodem concilio multa restabant tractanda pro reformacione ecclesie, que extunc non poterant terminari debito suo fine. Quapropter ibidem per concilium deliberatum * preseotes 1. *> sie 1. ^ i^^e 1. ^ incepit 2. « coDBilio 1. 40 ^ ibidem 2. t om. 2. 1 Vgl, Finke, Forschungen S. 258: Cuius oracionis copia hie Don imponitur, quia eam inopinate et repente fecit atque recitavit, nee eam dictns dominus cardinalis in scriptis redegit. 18* Digitized by Google ^ 276 - fuit et conclusum, quod super istis huiusmodi concilium debuit continuari, et continuatum fuit ad Romam ad celebrandum ipsum ibidem tempore suo super hoc prefixo atque deputato. Verum quia ante tempus illud» papa Alexander sublatus fuit de hoc medio et in locum eius dominus noster sanctissimus 5 papa Johannes XXIII. hie presens, ut firmiter creditur, nutu dei pro unico, vero et indubitato hie in terris Jesu Christi vicario, successore S. Petri, universalis ecclesie catholice summo pontifice fuit canonice electus, qui eciam in ipsa Roma in termino pro celebracione concilii prefixo propter multa mala l" et incommoda, que rex Neapolie protunc intulit ibidem in yicinio constitutus, sie quod ibidem non tutus patuit accessus neque concilium ibidem celebrari [potuit ^], ideoque dominus noster hie sanctissimus super hoc cum domino nostro rege sincerissimo hie presente atque suis confratribus dominis cardinalibus multi- li phariis tractatibus de alio loco et tempore congruis et aptis super concilio celebrando prehabitis tandem concordaverunt intra se, sie quod deputatus fuit iste locus in Alemannia, civitas scilicet Constanciensis, in qua iam sumus ad continuan- dum huiusmodi sacrosanctum Pysanum concilium. Ad quem '.' quidem locum dominus noster sanctissimus hie presens venit eciam ante tempus statutum per valde laboriosam viam, gravi periculo, sub maximis laboribus et expensis, querere et dare pacem populo catholico ac ecclesie sancte. Ut itaque hoc non soluni verbis, sed eciam factis ostendat et edoceat, ipse ofifert'S rem tam magnam et adeo iustam, sanctam et perutilem, qua maior in terris nunquam visa fuit nee audita, prout audietis ex tenore cedule sue sanctitatis, quam hie adstatim de verbo ad verbum vobis legam. Et tunc mox et in continenti ipse dominus cardinalis Florentinus eandem cedulam alta et intelli- ^^ gibili voce legit et omnibus et singulis ibidem notificavit. De qua cedula et secunda atque tercia, scilicet cedula, vide supra^ in parte 4. huius operis capitulo 1. de actis Constanciensis concilii. 7,/2.Cap. 12. Sessio in causa quondam Johannis Huss^-' Protokoll der Sitzung des Konzils 1415 Juli 6 Konstanz^ Aus offiziellen Konzilsakten. Gedr. v. d. Hardt 4, 398 — 400, 407, 429—432; Mansi 27, 747 ff.; Harduin 8, 402 ff Die 30 in jener Sitzung verdammten Sätze Hu^ lässt » istud 2. ^ om, 1. 2. c Übersckr. om, 3. — Gegen den Schluss 4'. dieses Abschnittes bemerkt 2: hie excisa fuerunt aliquot folia. * S, 217. Digitized by VjOOQ IC — 277 — Andreas aus, imlem er sagt: Ego aiitem dictos articulos hie scribere obmisi, eo quod supra^ in parte 4. hiiius operis in actis continentur. Von der Erklärung Hiis" vom 1. Jtdi 1415, die den Akten jener Sitzung einverleibt wurde 5 (vgl. Hefde 7, 192, Anm. 1), gieht Andreas nur die Anfangsivorte und fährt weiter : prout supra ^ habetur in parte 4. huius operis capitulo 11. Ebenso verfährt er mit der Schlusssentenz gegen Hus uml verweist: Require supra ^ de verbo ad verbum in parte 4. capitulo 11. ^O Cap. 13. Sessio facta anno domini 1415. die lune7,75. 15. Julii de provisione facta Angelo Corario quondam Gregorio XII. pro eo, quod cessit de papatu. Dekret des Konzils: Angelo Corrario (Gregor XIL) mrd 15 zum Kardinalbischof und beständigen Legaten in der Mark Ancona mit beträchtlichen Rechten und Einkünften ernannt und ist für das, was er als Papst gethan hat, nicht ver- antwortlich, „Cum Chnsti ßdelibus^. 1415 Jtdi 15 Konstanz, Gedr. v. d. Hardt 4, 474; Mansi 27, 774; 20 Harduin 8, 438, Cap. 14. Item decretum pro Sigismundo rege, dum 7,74. in legacione concilii ad Petrum de Luna Bene- dictum Xni. in sua obediencia nuncupatum pro- ficiscere tur. 25 Dekret des Konzils: bedroht (die diejenigen mit Exkommuni- kation, welche König Sigmund und sein Gefolge auf der Heise nach Nizza hindern oder belästigen würden. „Quia dignum est.^ 1415 Juli 15 Konstanz, Gedr. v, d. Hardt, 4, 480; Mami 27, 780; Harduin 8, 441. 30 Item aliud pro eodem. Dekret des Konzils: während König Sigmutuls Abwesenheit soll alle Sonntage zu Konstanz eine feierliche Prozession gehalten werden, um den Segen des Himmels für sein Unternehmen zu erflehen, „Item ut dens^. 1415 Juli 15 35 Konstanz. Gedr. an den eben angegebenen Stellen. Cap. 15. Sessio facta in abiuracione Jeronimi 7,/5. Bohemi postea in heresim relapsi atque combusti. * Protokoll der Sitzung des Kofizils 1415 Sept. 23 Konstanz. * Über sehr. om. 3. 40 1 Ä 22L Digitized by Qoo^(^ — 278 - Ans ofßziellen Kofizilsakten, Gedr. v. d. Hanlt I^ 500 — 508 ; Mansi 27, 793 ff.; Hardum 8, 456 ff. Postea* in exemplari sequebantur articuli Johannis Wickleff et Johannis Huss, de quibus vide supra ^ parte 4. Item de sentencia dampnacionis sepefati Jeronimi in heresim relapsi vide 5 ibidem'^ cap. 12. 7,2ö.Cap. 16. Item in alia sessione statutum ordinacio sive decretum subscriptum, in quo declaratur mens concilii, quomodo salvus conductiis con- cessus hereticis observari possit de rigore, est i*"' publicatura. Dekret des Konzils über die Geleitsbriefe. [1415 Sepf. 23 Konstanz.] Gedr. v. d. Ilardt 6, 521 ; Mansi 27, 790 ; Harduin 8, 462. Vgl. Uhlniann, König SigmiDids Geleit für Hus (Hallische Beiträge zur Geschichtsforschung 5), 15 S. 25. 7,77.Cap. 17. Avisamentum oblatum in concilio Con- stanciensi per dominum Fridericum Parspergär'* licenciatum decretorum canonicum et scolasticum Ratispon ensis ecclesie, nunc autem, hoc est eo*3' tempore, quo hec scripta sunt, prefate Ratisponensis cathedralis ecclesie dispensante domino bonorum omnium largitore eciam decano*, super eo, an pape potestas sit supra concilium vel concilii auctoritas super papam, et quo iure imperator-j intersit concilio. Des Friedrich von Parsberg, Ka^ionikers und S holastikers von Regensburg ^, Abhandlung, ob der Papst über dem Konzil stehe oder umgekehrt, und mit welcliem Rechte d^r Kaiser am Konzil teilnehme. [1415 Emle März Konstant]. 3<3 Ungedr. Superscripcio. Reverendissimi patres et domini plurimum extoUendi, ad » Postea — 12. om. 3. 1 S. 221. 35 ' S. 222. ® Urkundliche Stellen über Friedrichs von Parsberg Ijeben sind xu- sammengesteUt bei Knody Deutsche Studenten in Bologna^ S. 397. 14S7 wurde Friedrich Bischof von Regensburg; ryl. Jänner 5, 451 ff. * 1428 erscheint er als decanus, 14S4 als praepositus ecclesiae 40 Ratisponensis ; Knod a. a. 0. ^ Er scheint im Gefolge des Bischofs Albert ton Regensburg am Konxil xn Konstanx teilgeyiornmen zn haben. Was über des letzteren Thätigkeit daselbst bekannt ist, hat Janner 3,372 f. xusammengestelU. Digitized by Qoo^(^ ^ 279 — multa in hoc sacro concilio summe necessaria infrascrlpta offeruntur per modum avisamentorum. Primo namque dubiiatimi est a non recte huic sacro concilio adherentibus, an pape potestas sit supra concilium vel 5 concilii auctoritas supra papara. Et quam quam satis luculenter per magistrum devotum studii Parisiensis heri et eciam per priorem de concilio regis Prancie proponentem^ sit deductum, quod concilii sacri potestas est supra papam, tamen hoc aliquibus brevibus allegacionibus astruere conabor, quas olym 10 dominus cardinalis Floren tinus *, dum legebat in studio Paduano, Scolaribus tradidit 3, licet nunc in perversam opinionem mutatus sit etc. Et ut magis appareat dubium, videtur primo, quod auctoritas pape sit supra concilium, 17. di. nee licuit, cum multis c. ibidem et 9. q. 3. nemo iudicabit* primam sedem. 15 Non enim concilia legem ecclesie Romane prefigunt, sed con- cilia per ecclesie Romane auctoritatem facta sunt et robur acceperunt, de elec. significasti. Solucio: Hie non disputatur de ecclesia Romaua, sed de papa. Aliud autem papa, aliud sedes apostolica sive ecclesia, de rescriptis si graciose tibi VI. 20 ubi textus. Papa enim errare potest, 19. di. Anastasius, et notatur glosa 24. q. 1. a recta. Ecclesia autem Romana errare non potest, et hoc accipiendo ecclesiam pro tota congregacione fidelium, ut in dicto c. a recta in glosa. Et quod maior sit potestas concilii quam pape eciam cum cardinalibus simul -^ aggregatis, probatur manifeste 93. di. legimus, ubi dicit Jeronimus, quod orbis maior est urbe. Et ibi coUigit glosa, quod statutum concilii preiudicat statutis pape. Et idem notatur 9. q. 3. nemo. Quibus iuribus nunquam audivi per aliquos eciam modernes glosatores derogari. Et qui contrarium 30 dicunt, periculose adulantur, ut colligitur ex tenore iuramenti* Bonifacii pape VIII. in ipsius postilla** etc., quod ego habeo. Nee obstat, quod papa habet plenitudinem potestatis, de concess. probende proposuit cum concordantibus, quia habet plenitudinem » iudicet 1. *> apostilla 1. 35 * Oersons Rede vom 23. Marx, lilo oben 3, 8? Oder die Stücke 3, 4 und 3, 5 'i • Kardinal Zaharella lehrte 1391—1411 an der Universität Padua kanonisches Becht; vgl. Kneer, Kardinal Zabarella, S. 10. " 1411 ist Fridericus Parsperger canonicus Ratisponensis als Student 40 XU Bologna in den Acta natifmis gei-man. univ. Bononiensis (ed Friedläfider c€? Malagola)t S. 163, rerxeichnet. Die obige Stelle macht wahrscheinlich, dass er (vorher) auch xu Padua studierte. * Oben S. 162 Nr. 7, 1. Vielleicht hat Andreas dieses und andere Dokumente der Sammlwig durch Friedrich von Parsberg erhalten. Digitized by Qoo^(^ .- 280 - non solus, sed tamquam caput iiniversitatis. Et ita potestas est in ipsa imiversitate tamquam in fundamento et in papa tamquam in principali ministro, ita quod procedat clavis discrecionis, iit eleganter dicit Innocencius de celebracione miss. in quadam et de voto et voti redempcione quod super 5 hiis, ubi exponit illa verba : Quodcunque ligaveris super terrani etc. Nee obstat, quod pape potestas est de iure divino, de translacione c. 1. et 2., sie quod liunc esse papam vel illum non est de iure divino, et similiter concilii potestas est de iure divino, quia ibi tota ecclesia Christi sangwine fundata. i» potestas autem pape solo verbo tradita etc. Et plus est facere facto quam verbo, de appellat ad audienciam et c. incola. Ad idem pro hoc 19. di. ita dominus. Ubi dicitur, quod Jesus commisit salutem universitatis omnibus apostolis, ita tamen, quod Petro principaliter collocavit. Non dicit, quod i- totaliter, ut aJii excludantur, sed dicit principaliter, ut sie plenitudo potestatis sit in universitate et per singulos exerceatur, sed principaliter per Petrum, non tamen ita per Petrum, ut ei erranti standum sit. Unde legitur ad Gal. 2., quod Paulus in facie restitit Petro, quia reprehensibilis erat, 2. q. 7. Paulus, -'' Ex hiis infertur, quod plenitudo omnis potestatis est in con- cilio tamquam in fundamento nee papa per suas constituciones vel alio modo potest facere resistenciam, ut non convocetur concilium vel ut dissolvatur directe vel indirecte, quia hoc esset subvertere ecclesiam. Nee prelati suis talibus constitu- '-*'' cionibus tenentur* obedire vel parere, ut eleganter dicit Innocen- cius de sentencia exe. inquisicioni. Precepto enim pape non est obediendum, quando ex hoc vehementer presumitur statum ecclesie perturbari vel alia mala verisimiliter Ventura. Peccaret enim obediens, cum debeat Ventura mala precavere. Et quo- •'' modo plus potest turbare quam impediendo eins unitatemV Et sie non solum non obediendum, sed eciani fortiter pro domo dei se opponendum, ut notatur 9. q. 3. per prineipalem in glosa sie papa, que est singularis, 25. q. I. que ad per- petuam. Ad idem eadem q. et c. sunt quidam, ubi dicitur, «''^ quod, si papa volt destruere, quod apostoli docuerunt, con- vincitur errare. Debet enim papa omnes conatus impendere, ne universalis ecclesie salus infestetur, 24. q. 1. memor. Nam neque papa potest dispensare in eo, per quod decoloratiu* Status universalis ecclesie, 1. q. 7. etsi illa, facit de conccss. ^' prebcnde proposuit in glosa nam contra etc. Constat autem, ••* teiietur 1. Digitized by Google — 281 — qiiod concilia ordinata sunt ad conservacionem fidei catholice, unde ipsi apostoli leguntur fecisse concilia, in quibus canones constituerunt, de quibus 6. di. placuit. Et quanta sit utilitas concilionim, non oportet racionibus ostendere, cum ipso facto 5 nota eint etc. Et hec iura sunt multum notanda, quod male considerata sunt per multos assertores, qui volentes placere pontäficibus per multa retro tempora usque ad hodierna sua- senint eis, quod omnia poterant, et sie quod facerent, quidquid liberet, quasi omnia possent eciam illicita et sie plus quam 10 deus. Ex hoc enim infiniti secuti sunt errores, quia papa occupavit omnia iura inferiorum prelatorum et ecclesiarum, ita quod inferiores sunt pro nichilo. Et quantum ad istum articulum sufficiant. Secundo ab eisdem petitur, quo iure imperator intersit 15 presenti concilio et quam auctoritatem habeat. Et videtur, quod solum ex gracia, de elec. Massana et c. sacrosancta, nee aliquam auctoritatem habeat, sed solum fidem conservare, 96 di. nos ad fidem. Ad hec respondeo, quod suo iure, non alieno, nee ex gracia, sed ex debito. Nam interest imperatoris 20 fidem defendere in tantum, quod, si papa est de fide vel alio errore scandalizante notorie ecclesiam suspectus, potest ab eo exigere, ut iudicet, quid senciat, 25. q. 1. satagendum, iuncto eo, quod notatur [perj Lan. et Arch. in verbo signiticamus. Et sie imperator est pars concilii. Hoc autem non reperitur in 25 cardinalibus videlicet esse scriptum nee contrarium de elec. Massana et c. sacrosancta, quia eciam in alio casu speciali laicus habet potestatem in clericum, de hoc 3. de app. Romana § debet li. VI. Hie autem subest racio specialissima, ne fides catholica ruat, que nimium periclitatur diu permittendo 30 pluralitatem in pontificatu, quia oflFenditur ille articulus unam sanctam ecclesiam, et notatur 7. q. 1. non autem in glosa, que est singularis. Et contra fas est non solum, quando duo con- tendentes sive de facto presideant sive unus de facto et alius de iure et veritas sciri non potest, quis de facto vel quis de 35 iure vel propter antiquitatem temporis vel propter conflictum racionum, 79. di. si duo contra fas. Et hec exposicio videtur sufficere huic sacro concilio ad extirpacionem huius detestandi scismatis sive per viam eleccionis sive alio modo, prout spiritus sanctus administraverit. Imo eciam probabiJiter dico, quod 40 interest imperatoris ad potenciam exercendam et non solum ad fidem firmandam, si propter recessum pape stabit, quod eccle- sia non erit unita, 96. di. nos ad fidem, ibi dum dicit: Inter- esse volumus. Et licet ibi non expresse habetur, tamen alia Digitized by Google — 282 — iura et raciones hoc probant, de elec. ubi periculum § preterea li. VI., Clem. ne Romani § porro. Hoc expresse dicunt canones. Nam' qui inter ecclesiam positi scissuras faciunt, rigore principum conterantiir, ut, quod non potest ecolesia per doctrine serraonem, possit * hoc Imperator per discipline terrorem, 5 23. q. 5. principes ^. Et si christiani principes non conmo- verentur contra dissipatores detestandos ecclesie, quomodo deo reddant racionera de imperio siio ?, 23. q. 4. quando volt deus. Hoc enim divine et humane leges statiiiint, ut ecclesie pacem iniqaissime perturbantes a secularibus potestatibus conprimantur, 1" 23. q. 5. quali. Nee quidquam maius est, unde deo possitis sacrificium offerre, quam si id ordinetis, ut hü, qui in suam et aliorum perniciem debachantur, competenti debeant rigore compesci, pro hoc c. qui peccat 23. q. 4.; ibi: per ordinatas et legittimas potestates de sedibus expellantur, facit c. de la Liguribus q. 5. et ibi : multa exempla et constituciones, ex quibus evidenter cognoscitur, quod facientes scissuras in eccle- sia sancta non solum exiliis % sed eciam proscripcione * rerum et dura custodia per publica» potestates debeant coberceri. Sane eciam per aliquas similitudines potestatem imperatoris et - principum ostendam. Et presuppono, sicut facti evidencia ostendit, de actu evidenti, quod recessus fugitivus pape est huius sacri concilii dissolucionis causa impulsiva, imo forte finalis et efficiens et hoc animo intentata. Quantum autem ecclesie periculum et scandalum ex hoc veniat, nemo est, qui -• nesciat, quia, ut dicit lex de latronibus transfugis et venientibus ad delendam patriam, quod hec scelera possunt sine iudice vindicari, C. quando se lice. sine iudi. 8. 1. 1. Quinimo impune pater potest filium occidere et econtra filius patrem, si veniat ad delendam patriam, flF. de reli. et sup. fu. I. minime. Si ergo -^ in delenda patria occupatus tam exosus est legibus, quanto forcius iste in delenda et confundenda ecclesia catholica propter sui presidenciam, si non ad vocacionem concilii celeriter cum suis cardinalibus revertitur, maiori supplicio dignus est. Nam ulcio videtur Omnibus concessa, quia in oflfensam omnium '^' vertitur, quod in divinam maiestatem committitur, 1. hü qui sanctam C. de hereti. Nam et alibi dicit textus verendum esse fidelibus, ne divinam indignacionem incurrant, cum ea per- petrari paciuntur iniuste, que fidei nostre confusionem inducunt, C. etsi Judeoe de Jud. Exemplum habes in Mathathia, ^ 1. Macha. 2., qui Judeum imolantem super ara domini jdolis * potest 1. *> princeps 1. « ex aliis 1. <> prescrip- cione 1. Digitized by VjOOQ IC - 283 - zelo legis accensus trucidavit ^. Idem Scipio * Nasica ■, qui Gracchum^ suis largicionibus sub verteiltem populum diraisso iuris ordine interemit cum sua coniuracione, et reprehendit Scevolam consulem, qui volebat iuris ordinem observari, dicens : 5 Consul dum iuris ordinem sequitur, lül aliud agit quam^ut cum omuibus legibus Romanum imperium ruat, ut refert Valerius^ libro 3.^ in titulo de fortitudine. Et recte, nam non videntur eis iura servanda, qui omnia iura divina pariter et humana pervertun t, quinirao ipsam sanctam ecclesiam cum 10 Omnibus iuribus subvertere moliuntur, C. quia frustra de iisuris. Ex hiis cognoscitur, quod est officium imperatoiis, regam et principum in hoc sacro concilio. Et tantum de secundo principaii lacius deducendo, si opus fuerit. Cap. 18. luramentum Sigismundi regis ßomanorum, 7,2«^. 15 quod in concilig Constanciensi fecit domino Martin o pape 7. Eid König Sigmunds vor Papst Martin V. [1418 Jan, 24 Konstanz]. Druckstellen s. bei Altmann Reg. Nr. 2846 a- Vgl. Finke, Forschungen, S. 238, Anm. 1. 20 Cap. 19. Sentencia dampnacionis Petri deLuna7,2P. quondam a nonnullis Benedictum XlII. nuncu- patum lata Constancie die lune post festum Jacobi anno etc. 1417. Sentenz der Absetzung des Papstes Benedikt XIII. 1417 25 Juli 26 Konstanz. Gedr. v. d. Hardt 4, 1375; Mansi 27, 1141; Harduin 8, 837. Cap. 20. Scriptum Bonifacii IX. ad Ratisponenses, 7,2ö. ut Rupertum ducem Havarie suscipiant in regem Bomanorum. 30 Papst Bonifaz IX. an die Stadt Regensburg: befiehlt den von ihm am gleichen Tag konfirmierten und approbierten König Ruprecht afizuerkemien. 1403 Okt. 1 Rom. Gedr. RTA. 4, 112 unter Vergleichung tmserer Hs. 1. Cap. 21. Scriptum a cardinalibus Ratisponensi 7,2i. 35 civitati, ut non accipiant Angelum de Corario Gregorium XU. vel Petrum de Luna Benedictum XIIL in suis obedienciis nuncupatos pro summis apostolici s. Die zu Pisa versammelten Kardinäle an den Rat zu lO * Apionasata 1. ^ Gratum 1. « om. 1. ^ VI. !► ' 7 Mach, 2. 2,% 24. ' Valerius MaximitSj Facta et dicta memorabiliay 3, 2, 17. Digitized by Google — 284 — Refj/ensb'irfj: dernelhe solle, nachdem Albert (Stauffer) recht- imssig zum Bischof von Regenshurg ernälüt worden sei\ keinen von dem nebst Btnedikt XIII. durch das KoPizU zu Pisa abgesetzten Papst Gregor XII, zum Bischof Kr- nannten aufnehmen, sondern die Bestätigung Alberts durch 5 den künftigen Papst ahtrarten, 1409 Juni 11 Pisa. Ufu/eilr. Superscripcio. Den edeln und fiirsichtigen, dem ynner und dem äussern rat der stat zu Eefi^ensburg, unsern liebsten frewnden. Edeln und fürsichtigen, unser liebsten freunt, nach unserm i' gruzz. Wir haben vormalen vernomen, wie daz Angelus von Chorario, der weylnt genannt was Gregorius der zwelfift, zu der kirchen zu Eegensburg, die vor langer zeit ^ ledig ist worden, zu der selben kirchen, alz wir vernomen haben, was götlich und rechticlich erweit ^ worden ain hew genant Albertus, be- i- gabt mit tugenden und mit künsten. Nu haben wir vernomen, daz der vorgenant Angelus ainen andern* von geschieht ge- füdert wolt haben, den er doch mit recht in chainerlay weis niöcht noch het mügen gefüdern, sunder warlich er biet in wider recht gefüdert. Darumb so begeren wir an euch und " monen euch und bitten ew mit vleizz in got, daz ir nicht wollet leyden noch aufnemen yemant, der von dem selben Angelum zu der vorgenanten kirchen gefüdert war, sunder daz ir willig seit mit dem öbristen künftigen babst, der von den genaden gottes nu schierst erweit wirt, zimlich mit allem '^ ewrm vermügen wellet hilflich sein, daz die erwelung des vor- genanten herren Albert, die geschehen und volbracht ist mit bäbstlichem gewalt, bestätt werd. Wann ez ist gemainclich wissenlich, daz der selb Angelus lange zeit ein fürer gewesen ist der alten zwayung der heyligen kirchen und manayd und ''>- prüchig seiner gelübd ist worden und hat die heyligen kirchen gotzs getaylt und öflFenlich geschämt, und ist auch die heylig kirchen und dye gancz sammung, als sie yetzu gegenwürtic- lich in der stat zu Peis von den genaden dez heyligen geyst gesammet sind zu der selben stat von genaden gotzs, ein solich "*^ menig prelaten und auch der verweser und wirdiger piter der, di mit ir selbs person nicht komen möchten, daz sind der allerdurchleuchtigisten künigen, fürsten, herrczogen, marggrafen und der gemain, daz under allen andern gemeiner sammung, die vor Zeiten volbracht sind mit vleizz der väter, mit gewalt, 4». * Bischof Johann uar liÜU Airril 25 yestorben. Vgl. oben S. 115. ^ Der Tag der Wahl ist nirgends angegeben ; Janner 3, 353, ■"' Sein yame ist unbekannt. Digitized by Google - 285 — mit sicherhayt, fruchtperlich und fridlich, daz mittel nicht be- griffen ist worden, und daz concili hat an dem fünften tsLg2409 dicz moneids verchilndet zu rat werden uod geendt und ge^Juni 5, leutert den Angelum von Chorario, Gregorium den zwelfften, 5 und Petrum von Luna, Benedictum den dreyczehenden, dye vor czeiten gehayssen worden von den bäbsten die verdirblichen, mit einander gechriegt haben und ist von ir iglichem wissen- Jich gewesen, daz sie gewesen sind und sein tailer der heiligen kirchen und der alten taylung der heyligen kirchen fürer, 10 beschirmer, günnär, bestäter und mit fräveln hennden dabey behalden und sind auch wissenlich keczer und irrent an dem gelauben und sind auch begriffen mit andern offen, swären Sünden, daz ist daz sie mainayd sind und ire gelübde nicht gehaltten habent und habent gemainclich di heiligen kirchen 15 öffenlich geschämt mit offenwärlicher unsträfflichperchait, mit ungehorsam und mit frevel, und aus disen sachen so habent sie sich unwirdig gemacht aller eren und wirdichait und von der vorgenanten missetat, sünd und Übertretens wegen so sind sie und ir yeglicher von gaystlichem rechten abgeseczt und 20 beraubt und auch von der kirchen abgesniten, daz si weder regniren noch gepieten noch vorsein. Und hat auch si Pet- rum und Angelum und ir yeglichen beraubt und abgewoi-ffen und abgesniten und verpewt auch den selben, daz ir ehainer getürr noch sull sich tragen noch fürgeben für einen öbristen 25 babst. Und darüber zu sicherhait bekennen wir dy römischen kirchen ledig sein und darüber so sind all christenmenschen ewiclich absolvirt und ledig gesagt, alz daz ernstlicher in der vorgenanten urtayl begriffen ist, si haben gelübt getan dem kayser, dem künig oder andern, in welher wirdichait die er- 30 scheinent, und sind auch ledig von ir payder und ir yeglichs gehorsam, ob auch daz war, daz sie daz mit iren trewen und ayden bestätt bieten oder mit welherlay verpüntnizz sie sich dez verpunden bieten, damit sie den selben oder ir ainen schuldig wären zu halden. und dye vorgeschriben sach woltten 35 wir ew verchündet haben, darumb daz ir mit der streitenden kirchen fräwen mügent und ein gewisse hoffnung habent zu einem ganczen widerpringen der heyligen kirchen in got. Wir hoffen auch in dye genad dez heiligen geystzs, wann die täg- lich vergifftig zwayung der kirchen ausgerewtt wirt, so werden 40 christenmenschen mit dem frid, der vor langen zeyten ge- wünschet ist, mit dem ainigen, waren und ungetzwey feiten hertten sich frewen. Geben zu Peis under unsern zaichen an dem XI. tag Junii an der andern indicion M® CCCC*^ nono. Jwn* 11, Digitized by LjOOQ IC — 286 — Pictaviensis Laudensis Neapolitanensis Salucianensis ThnreyoDensis Brancacensis Nota die näm wurden also an einer zedel über die sigel gedrückt. Von götiichen genaden bischoflf, priester, dyacon and 5 die ainträchtig saniung der cardinal der heyligen kirchen zu Rom. Digitized by Google Coneilium provineiale. Digitized by Google Digitized by Google Concilium provinciale. Anno domini 1418., pontificatus anno primo sanctissimi 7475 patris nostri Martini pape V., quo idem feria 6.^ ante fe^txxm Mai 20. S. XJrbani de civitate et concilio Constanciensi, in quo electus 5 fuerat in die S. Martini episcopi, se transtulit versus Ytaliam, reverendissiraus in Christo pater et dominus Eberhard us archi- episcopus Salczburgensis convocavit et celebravit concilium^ provinciale. Et copia litterarum ', quas misit clero per Ratis- ponensem diocesim, sequitur et est ista. 10 Erzbischof Eberhard von Sahburg an den (jesamten Klerus der Diözese Regemburg: beruft auf 1418 Nov, 18 ein Propinzudkonzil nach Salzburg. 1418 Sept. 12 Salzburg, Eberhardus dei gracia sancte Salczburgensis ecclesie archiepiscopus, apostolice sedis legatus, universis et singulis 15 prelatis, abbatibus, prepositis, decanis, archidyaconis ac aliis personis ecclesiasticis quibuscunque, quibuscunque nominibus nuncupentur, per civitatem et dyocesim Ratisponensem ubi- libet constitutis, que de iure aut conswetudine sacris provinci- alibus conciliis Interesse sunt astricti, salutem et sinceram in 2<) domino caritatem. Sacrorum canonum testatur auctoritas, quod olim saneti patres tarn Romani pontifices quam ecclesiarura prelati curam solertem super gregem dominicum exercentes de celebrandis conciliis, in quibus de extirpandis viciis et plantandis virtutibus tarn in dero quam in populo ac de con- 25 servanda libertate ecclesiastica, de statu quoque ecclesiarum et piorum locorum dirigendo salubriter agebatur, fuerunt plurimum studiosi. Ex hiisque Status ecclesiasticus tarn in spiritualibus quam teraporalibus in ecclesia dei multum crevit. Sed, proch dolor, inimicus humani generis per longa iam tem- 30 pora, quibus diutissime inconsutilis tunica salvatoris diram sustinuit seccionem, sua calliditate et astuta versucia quosdam * Vgl. oben S. 154. Die Abreise erfolgte am IG. Mai. ' Binterimj Pragmat. Geschichte d. deiäscJien Natimial-y ProrhixiaU i4,nd Diöcesanconcilienj 7, 120 ff. wid Hefcle 7, 3 76. 35 • Binterim und Hefele bexeichmten dieses Benifungsschreibeyi als -nicht erhalten, Quellen und Eroerterungen N. F. I. 19 Digitized by Google — 290 — de ecclesia rolneravit, surrexeruntque homines vani ac cupidi glorie, qui eam macularunt a turpi vita, a turpi questu a tur- pique commercio, iit eciam vinea domini Sabaoth, cuius porcio sumus, miserabiliter quateretur. Nam refriguit Caritas, pullu- larunt vicia, creyit indevocio populi, eamque in tantam peri- 5 clitatam conspeximus a malo utique domestico et intestino, ut subditorum eciam rebellione atque protervia poscentibus is quidem Pauli, alter yero fuisse se Cephe clamitaret. Verum post longa suspiria ac diutinam affliccionem visitavit nos ori- ens ex alto, populusque gencium, qui ambulabat in tenebris, lo vidit lucem magnam, beneque actum est cum matre nostra ecclesia in loco peregrinacionis sue. De celo namque et de terra venit auxilium sibi. De terra quippe venit ab Oriente et occidente iuxta verbum domini et a cunctis finibus terre et in unum locum congregata per sacrum concilium Constan- 15 ciense, quod ipsam indubie representavit* altissimi gracia, qui facit mirabilia magna solus, in caritatis vinculo adunata mul- titudinisque credencium est cor unum et anima una, ut nunc indubitatum ecclesie presulem, sanctissimum videlicet in Christo patrem et dominum, dominum Martinum divina providencia '2* papam T., qui factus est pax nostra, qui fecit utraque unum, lapis scilicet angularis, columpna^ firmissima, duos ex diverse parietes copulando, plebs christiana profiteatur in unitatis iocundo clara voce. Ecce igitur, venerabiles in Christo dilecti, nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis, quo in vinea 2'» nobis recredita ad decorem et speciositatem ecclesie matris nostre in nostra provincia una vobiscum atque ceteris fratri- bus ac prelatis ipsius intendere valeamus. Volentes igitur, quantum nobis ab alto conceditur, debitum pastoralis officii adimplere ac per remedia salutaria malis in nostra provincia 3'. puUulantibus occurrere concilium provinciale, in quo de hiis, que pro laude dei ac utilitate ecclesiarum et piorum locorum necnon cleri et populi utilia sunt et oportuna, provida exa- minacione tractetur et provideatur, apud civitatem nostram 141S Salczburgensem in octava B. Martini episcopi, que erit 18. 3-"' Nor. i6\mensis Novembris anni presentis, prehabito super hoc maturo prudencium consilio duximus convocanduin. Quare vos omnes et singulos supradictos et quemlibet vestrum pastoraüs solici- tudinis studio in domino excitamus, invitamus, requirimus et monemus attende vobisque nichilominus sub pena excommuni- 4i» * est (Kid. 1. * Anspielung auf des Papstes Famüietmamen Cbhnna. Digitized by LjOOQ IC — 291 — cacionis, quam Id vos et qaemlibet vestrum trium dierum canonica monicioDe premissa feritnus in hiis scriptis, si nostris in hac parte non parueritis mandatis, districte mandantes, qua- tenus ad dictum concilium sive synodum die superius assignato 5 sine more dispendio personaliter accedatis et quilibet vestrum accedat. Sub hiis tamen penis venerabiles patres nostros nostre provincie episcopos, quibus alias nostras litteras direxi- mus sub aliis penis, volumus nuUatenus comprehendi. Datum i4iS Salczburge die 12. mensis Septembris anno domini 1418. Sept, 12. 10 Specialem quoque litteram ^ dictus dominus archiepiscopus Salczburgensis misit domino nostro Alberto episcopo Batis- ponensi. Qui habita convocacione prelatorum et decanorum sue dyocesis elegit per se viva voce quosdam prelatorum et venit ad concilium provinciale, secundum quod raandatum 15 fuerat. Denique idem dominus noster Albertus episcopus emno 1419. sequenti convocavit synodum ^ ordinariam per subscriptum mandatum. Bischof Albert von Regensburg an den gesamten Klerus 20 seiner Diözese: beruft auf 1419 Mai 15 eine Diözesan- Synode^ nach Regemburg. 1419 April 27 Regensburg. Albertus dei et apostolice sedis gracia episcopus Ratis- ponensis universis et singulis abbatibus, prioribus, prepositis, decanis, canonicis tarn nostre kathedralis Ratisponensis quam 25 coUegiatarum monasteriorumque et domorum conventualium regularium et secularium ac parrochialium ecclesiarum recto- ribus, plebanis, viceplebanis seu curam animarum regentibus quibuscunque ceterisque prelatis ac personis ecclesiasticis, quibuscunque jiominibus nuncupentur, per civitatem et dyocesim 30 nostram Ratisponensem ubilibet constitutis, que de iure aut conswetudine sacris synodis ordinariis Interesse sunt astrieti, salutem et sinceram in domino caritatem. '^Sacrormn canonum testatur auctoritas, quod olim sancti patres tarn Romani ponti- fices quam ecclesiarum prelati curam solertem super gregem 35 dominicum exercentes de celebrandis conciliis et synodis, in * Nicht erhalten, * Über diese DiÖxesansynode vgl. hauptsächlich Ried 2, 9S2; Binterim 7,127; He feie 7,381; Janner 3,381. ' Ausser in den Diöxesen Regensburg, Passau und Salxburg wurde, 40 tcas Hßfele (7, 381) unbekannt blieb, auch im Bistum Chiemsee von Bischof Engehnar eine DiÖxesansynode berufen, und xwar auf 1419 Mai 12 nach Kitxbühel. Vgl. Oberb. Archiv 4, 413 ff . * Für den folgenden Text ist deutlich das obige Einladungsschreiben xum Salxburger Prorinxialkonxil 1418 Vorlage. 19* Digitized by Google — 292 — quibus de extirpandis viciis et plantandis virtutibus tarn in clero quam in populo ac de conservanda libertate ecclesiastica, de statu quoque ecclesiarum et piorum locorum dirigendo salu- briter agebatur, fuerunt plurimum Studiosi. Ex hiisque status ecclesiasticus tarn in spiritualibus quam temporalibus in eccle- 5 sia dei multum crevit. Nos itaque vestigiis* predecessorum nostrorum inherere et presertim sacrosanctarum synodoram generalis Constanciensis et provincialis Salczburgensis deter- minacionibus et diffinicionibus nos conformare cupientes Yoleutesque, quantum nobis ab alto conceditur, debitum nostri l pastoralis officii adimplere ac per remedia salutaria malis in nostra dyocesi pullulantibus occurrere, synodum ordinariam, in qua ea, que pro laude dei ac utilitate ecclesiarum et piorum locorum necnon cleri et populi utilia sunt et oportuna, provida examinacione tractentur et provideantur, in civitate Ratisponensi l' 1419 skd proximam feriam 2. post instantem dominicam, qua in Ufa» 75. ecclesia dei cantatur officium: Cantate etc., que erit 15. die mensis Maii anni presentis, eciam de venerabilium nostrorum confratrum capituli dicte ecclesie nostre Batisponensis aliorum- que pnidencium concilio digne duximus convocandam. Quare '^ -venerabilitates ac dilecciones vestras pastoralis solicitudinis studio in domino excitamus, invitamus, requirimus et monenms attente vobisque nichilominus dominis prelatis sub pena sus- pensionis a divinis et ab ingressu ecclesie, aliis vero sub ex- communicacionis pena, quas in vos et quemlibet vestrum trium •^" tamen dierum canonica monicione permissa ferimus in hii^ scriptis, si nostris in hac parte non parueritis mandatis, districte mandantes, quatenus ad dictam synodum accedatis et die superius assignato hora primarum in dicta ecclesia nostra Ratisponensi abbates seu prelati in ornamentis vestris abbacialibus, ^^' ceteri vero minoris tituli in superpelliciis vestris ob reverenciam dicte sancte synodi legittime compareatis audituri, visuri, dicta- turi et tractaturi, que in huiusmodi negocio necessaria vide- buntur et oportuna. Et ne quisquam de huiusmodi nostra convocacione ignoranciam pretendere sive allegare presumat,^? presens nostrum mandatum valvis dicte ecclesie nostre Ratis- ponensis adinstar edictorum publicorum affigi iussimus taliter- April27.qxie manifeste publicari. Datum Ratispone 27. die mensis Aprilis anno domini 1419. nostro sub vicariatus sigillo impresso. Misit eciam idem dominus noster episcopus litteras *' speciales prelatis et decanis a civitate Ratisponensi remotis. * vestigia 1. Digitized by VjOOQ IC — 293 — Incipit ordo, qualiter agatur concilium provinciale^ Geschäftsordnung eines Provinz ialko^izils. Der Text entspricht im Wesentlichen dem von Pars 3, Tit, 5 (Ordo ad synodum) des Pontificcde Bomanum. 5 Animadvertendum est, qiiod dominus Albertus episcopus Ratisponensis synodum suani, de cuius convocacione premissum est, celebravit per duos dies - assistentibus sibi abbatibus in abbacialibus indumei;itis, prepositis autem nostri ordinis, scilicet canonicorura regularium, in cappis, volgariter chor- 10 cappen. Incepitque idem dominus episcopus synodum suam post missam pontificalibus indutus geniculando et ipse per- cinendo iocunda voce antiphonara: Veni sancte Spiritus, suc- cinente clero. Nos quoque de S. Magno in habitu nostro, sicut solemus esse domi in choro in almaciis, volgariter chorhauben, 15 ivimus usque ad summum et redivimus transeuntibus nobiscum dominis et fratribus nostris de Päring et quibusdam secularibus clericis eciam superpelliciatis. Et publicata sunt statuta •'^ inmediate sequencia per dominum Parsperger^ licenciatum decretorum, tunc temporis 20 summum scolasticum in choro kathedralis ecclesie. Statuta provincialia reverendissimi patris domini Eberhard! archiepiscopi Salczburgensis. Statuten des Sahburger Provinzialkotizils von 1418 ^ Nov. 18. In vielen Hss. erhalten. Gt^dr. Mansi 28, 977; Harduin :2b 8, 957 ; Dcdham, Concilia Salishurgensia, S. 167. Deutsch übers. Binterim 7, 394. Anno domini 1418. in octava B. Martini episcopi ei 1418 confessoris celebratum est presens concilium provinciale. Nov. 18. Statuta provincialia hie contenta exceptio duobus ultimis 30 capitulis, scilicet de Judeis et de prohibito et illicito vestitu mulierum, que obmittebantur, ut deliberacio de hiis fieret, publicata sunt in synodo Ratisponensi, sicut superius dictum est, que celebrata fuit anno domini 1419. 1419. Sequitur ammonicio'^ quam de mandato reve- 35 ' Vgl. obefi S. 19h Anm. 2. ' In dem aus Münclismünster stimtmenden Cod. fol. 261 der k. Universitätsbibliothek München }msst es Bl. 111 : Anno domini 1419. diebus 15. et 1 6. mensis Mali celebrata est sancta synodus episcopalis Ratisponensis. « VgL oben S. 132, Z. 20. lO * Y9l- ^*^ *^'** ^^^^ ^' ^'^^• * öfter irrig ifis JaJir 1420 verlegt. Über diesen Irrtum vgl. Mansi 28, 977, Anm. 1; Dalfiam S. 167; Binterim 7, 121; Hefele 7, 376, Anm. 2 u. 7,381. ^ Mit dieser Überschrift auch in chn. 14174, Bl. 12' und in cod. ^o /ol. 261 der k. UnwersitäfsbihUothch München, BL V20 (geschrieheu 142S Tfon Abt Wilhelm von Münrhswihister). Digitized by Qoo^(^ — 294 - re ndi in Christo patris et domini, domini Alberti episcopi Ratisponensis, venerabi lis vir dominus Wernherus Aufliger canonicus Ratisponensis, vicarius eins in spiritualibus generalis et in per- sona eiusdem domini episcopi, in sancta synodo5 Ratisponensi publice pronuncciavit. Rede des Wemher Außiger, Kanonikers und Genemivikars des Bistums Regensburg, gehalten auf der Diözesanstjnode zu Begenshurg 1419 Mai 15/16, über die hauptsächlichsten Verrichtungen des Pfarramts. Gedr. Ried 2, 982; Lipf, i Oberhirtliche Verordnungen f. d. Bistum Regensburg, S, 16, Deutsch übers, Binterim 7,128; Janner 3,381. Sequitur Privilegium^ de institucione pulsacionis maioris campane cui uslibet loci per pro vin ciam Salczburgensem hora nona cuiuslibet diei Veneris:: preterquam in die parasceues in synodo predicta publicatum \^ Die Bischöfe Albert i^on Regensburg ^, Engelnuir mpi Chiemsee, Ulrich von Seckau und Wolf ha rd von Lavant erlassen für ihre Diözesen eine Urktmde des Erzbuichoß v Eberhard von Salzburg vofi 1418 Nov. 21 Salzburg, die allen, welche beim Glockenläuten an jedem Freitag, ausser am Charfreitag, Vormittag bestimmte Gebete verrichten. 40tägigen Ablass verleiht. 1418 Nov. 24 Salzburg. Nos Albertus Ratisponensis, Engelmarus Kyemensis, ülri- :r cus Secoviensis et Wolfhardus Laventinensis, episcopi, iimversi> et^singulis, ad quos presentes pervenerint, salutem in domino cum noticia subscriptorum. Quia pridem reverendissimus in Christo pater et dominus, dominus Eberhardus sancte Salcz- burgensis ecclesie*^ archiepiscopus, apostolice sedis legatus, in . sacro concilio provinciali Salczburgensi zelo Christiane religi- onis et fervore "* motus devocionis ob memoriam exspiracionis omnium redemptoris, domini nostri Jesu Christi, certas indul- gencias sub tenore, qui sequitur, per provinciam Salczburgen- sem predictam publicando nos extunc singulariter requisivit < quatenus ut quilibet nostrum in sua et* alter alterius dyocesi- » publicato 1. b ac U. ^ ^^„^ m, d ^fj^^ \j^ e ac M. U. ' Auch in dm. 14174, El. 14 (M) ohne Überschrift und in cod. fol, 26^. der k. Universitätsbibliothek Müncheny Bl. 130* (IT) mit der Übersekr.' Sequi tur tenor litterarum confectarum super indulgenciis racione oracionis 4^ die Veneris circa horam nonam ob memoriam exspiracionis omnium red- emptoris, domini nostri Jesu Christi. » Vgl. oben S. 132, Z. 22 ff. ■ Vgl. Janner 3, 384. Digitized by Google ~ 295 — bus consimiles pro hiis indulgencias condonare et concedere dignaremur, idcirco prefati revereüdissimi in Christo patris domini nostri Salczburgensis piis desideriis ac sanctis requisi- cionibus inclinati de omnipotentis dei misericordia et BB. 5 Petri et Pauli apostolorum eius confisi suffragiis in predictis Salczburgensi, Ratisponensi, Kyemensi, Seccoviensi et* Laven- tinensi dyocesibus omnibus vere penitentibus, contritis et con- fessis, qui ob memoriam dominice exspiracionis iuxta tenorem subscriptum psalmun» : Dens, deus mens, respice in me, aut 10 quinquies dominicam oracionem cum tot salutacionibus angeli- cis devote dixerint ^ tempore pulsus subnotati % 40 dies indul- genciarum in domino misericorditer relaxamus ac quilibet nostrum herum ^ per tenorem in alterius dyocesi atque sua ® in dei' nomine' relaxat. 15 Tenor autem litterarum prefati reverendissimi domini nostri Salczburgensis* sequitur et est talis: Eberhardus dei gracia sancte Salczburgensis ecclesie archi(.'pi8copus, apostolice sedis legatus, universis et singulis tam clericis quam laycis utriusque sexus per civitatem, dyocesim 20 öt provinciara nostras * ubilibet constitutis salutem in domino sempiternam cum noticia subscriptorum. Quamquam propter lapsum hominis primi omne^ semen ipsius lege primordialis culpe obnoxium fuerit morti, que in omnem camem tempore iracundie dominium iniquum exercere solebat ex eo, quod in 25 Adam omnes peccaverunt et cuncti, quos* genuit, nati sunt sub peccato, benedictus tarnen deus et pater domini nostri Jesu Christi ^, pater misericordiarum et deus tocius consolaci- onis, recordatus misericordie sue de sublimi habitacione sua prospiciens in hanc vallem ploracionis et miserie vidit afflic- 30 cionem populi sui et tactus dulcore caritatis^ intrinsecus ap- posuit cogitare super noa cogit^ciones pacis et redempcionis atque proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Et quidera cum esset filius dei, deus rerus, deo patri spirituique sancto coeternus et consubstan Cialis, 35 lucem inhabitans inascensibilem portansque omnia verbo virtu- tis sue in hoc nostre mortalitatis ergastulum™ altitudinem suam inclinare non despexit atque ad hoc propiciatus humanam voluit carnem induere, ut divinitatis sue gracia dirupto, quo tenebamur captivi, vinculo pristine nos restitueret libertati, et ut nostram 40 et gustaret et ° absorberet miseriam nosque separaret ad gloriam * om. U. ^ dixit M. « subvocati M. ^ harum M. U. « sui U. ' domino U. « nostram U. ^ semen omne U. ^ quo M. ^ et add, M. ^ sue add. U. ™ ergastulo IJ. » ac M. Digitized by Google — 296 - atque vitam sine fine mansiiram, pro pcccatis nostris suppli- cium ciuds subivit et crucis amara amatoribus suis dulcorando mortem pertulit temporalem, propter* quod omnis lingua carnis ad laudes devotas et graeiarum impendia assurgere debet ^ suo creatori. Quoniam si secundum doctrinam B. Bernhardi ad 5 singula dei dona gracias agere et, que nobis apponuntur, ne *" debita graeiarum accione frustrentur, diligenter consideraru debeamus, ut eciam colligere fragmenta, ne pereant, et nee ob- livisci** beneticia minima iubeamur, quanto magis astringimur et obligamur de tarn largiflua sue benignitatis elemencia, qua gen us u^ human um rederait et a Servitute dyabolica liberavit ! Cupientes igitur Christi fideles ad devocionem huiusmodi et bonorum operum exercicia donis spiritualibus animare, et ut iugis babeatur memoria nostri salvatoris, omnibus vere penitentibus, confessis et contritis, qui deinceps tempore pulsacionis oampane maioris V; cuiuslibet loci dicte nostre provincie, quam circa horam nonaiu cuiuslibet dioi A^eneris preterquam in die parasceues sancta, qua pulsus fit ad tabulas sive ligna, pro memoria exspiracionis sive mortis sue pulsari® precipimus et mandamus, psalmiim ; Deus ', deus mens, respice in me, aut quinquies oracionem * i>» dominicam» cum tot salutacionibus angelicis devote dixerint, de omnipotentis dei misericordia et BB. Petri et Pauli apostolo- rum eins 40 dies indulgenciarum de iniunctis eis peniteneiis i4y<^ misericorditer in domino relaxamus. Datum in civitate nostra yov, ^7. Salczburgensi die vicesima prima meusis Novembris anno i>: domini millesimo quadringentesimo decimo octavo. In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium presentes litteras exinde nostrorumque sigillorum appensione Xov. :^4. mandavimus communiri. Datum Salczburge in profesto beate virginis Katherine anno domini millesimo quadringentesimo 3 decimo octavo. Kos gesta. Hoc mandatum in synodo predicta est promulgatum, sed moribus utencium non ab omnibus firmatum. Item capitula * ordinis B. Augustini canonicorum re^ularium et ordinis S 3c Benedicti non sunt celebrata.^ » propter — devotas of?i. U. ^ dcbent M. U. * nee M. ü. d benef. obl. U. « piiUare M. ' prefatum stait Dens — me U. « pater noster U. * Provinxialkapüel der OrdcHj die durch das Salxhurger Prorimiaf- 4 ) knnxü (Kap. 2 der StatiUen) befohkn worden imren, * Vgl Binierim 7, 7.7/. Digitized by Qoo^(^ — 297 — Exemplar epistole Alberti episcopi Ratisponensis, ([uam anno doniini 1420. misit prelatis sue dyocesisi^P^. ordinis S. Augustini canonicorum regularium et S. Benedicti pro reformacione ordinis. 5 Bischof Albert von Regensbxirg an den Propst [Konrad Ecker] des Klosters St. Mang der regulierten Chorherrn mm Orden des A. Augmtinus zu Regensbnrg : fordert ihn auf sich die Befonnation seines Klosters im Sinne der Beschlüsse des Salzburger Provin^ialkonzils von 1418 und 10 der Regensburger Dlözesansynode von 1419 angelegen sein zu lassen; befehlt ausserdem die Anlegung eines Ver- zeichnisses der Einkünfte des Klosters. 1430 März 6 Regensburg. Albertus dei et apostolice sedis gracia episcopus Ratis- 15 ponensis. Venerabili in Christo patri domino preposito mona- sterii S. Magni ^ in preurbio Ratisponensi ordinis S. Augustini canonicorum regularium cum infrascriptorum noticia salutem in domino sempiternam. Inter solicitudines varias, quibus ex debito nostri pastoralis officii assidue angimur, illa potissime 20 incitat et pulsat mentem nostram, ut personis ecclesiasticis utriusque sexus eure nostre commissis diligentem custodiam apponamus actusque et mores ipsarum in melius reformemus et a viciis ac malis conswetudinibus retrahamus, quod signanter apud personas religiosas fieri credimus, quando ipsas ad ob- 25 servanciam regularis discipline salubribus monitis et mandatis invitamus. Sane licet dudum in sacrosancto concilio provin- ciali Salczburgensi pro* reformacione personarum ecclesia- sticarum utriusque sexus per certas ordinaciones et statuta salubriter sit provisum nosque eiusdem sacrosancti provincialis 30 concilii** ac nostri metropolitani vestigiis inherentes eadom statuta provincialia in nostra synodo Ratisponensi coram prelatis et clero nostre dyocesis solempniter *" publicari fecerimus mandantes omnibus et singulis eisdem prelatis et clero nostris ac ecclesiasticis personis memoratis, ut vitam, actus et mores 35 suos in melius reformarent iuxta eorundem statutorum continen- ciam et tenorera, prout penas in eis fulminatas voluerint evitare, tarnen, quia frequenti veridicorum relacione ad nostrum per- venit auditum, quod nonnulli vestri monasterii cenobite vitam * super 2. *» collegii 2. c om. 1. 40 * Wie die Vbersrhrift schliessen lässt, sctieitien gkichlauietide Erlasse 77iutatis miäandis auch an die übrigen Ängustinerchorhcrm-j sowie die Betiedikliner-Kiöstei' der Diözese ergangen xu sein. Digitized by Google — 298 — ducant aliqualiter dissolutam ab observacione regule sue sancte temere recedentes in suarum peiiculum animarum ac scandalum plurimorura, nos igitur officium nostrum* pastorale in hac parte, proiit teneinur, exercere volentes, ne conniventibus oculis et surdis auribus in premissis pertransire videamur, ^ vobis domino preposito predicto^ in virtute sancte obediencie et sub excomraunicacionis pena firmiter et districte precipimus et mandamus, quatenus ea, que iuxta continenciam et tenorem dictorum statutorum provincialium necnon observanciam regule ordinis S. Augustini canonicorum regalarium apud subditos 1 vestros reformacione, emendacione et correccione digna in- veneritis, sine ulteriori dilacione reformare, emendare et corrigere studeatis omnes et singulos eosdem subditos vestros precipue ad tria substancialia ordinis, videlicet voluntarie paupertatis anhelacionem ac proprletatis abdicacionem, obedien- ': cie exhibicionem et castitatis observacionem reducendo, eciani prohibendo egressus sine causa racionabili et ingressus per- sonarum suspectarum, ac observetis et a dictis subditis vestris observari facialis, ut divinum officium diurnum pariter et nocturnum devote iuxta regulam dicti ordinis S. Augustini - canonicorum regularium celebretur. Vos quoque, cui tamquani patri debetur obediencia a vestris secimdum regulam vestram. non vos estimetis potestate dominantem, sed caritate servientem felicem et in omnibus premissis ac celeris regularibus discipli- nis circa omnes vos ipsuin bonorum operum prebeatis exemplura. i Certificamus vos, quod in premissis omnibus, si opus fuerit et* rebellium contumacia id exegerit, vobis auxiliis et consiiiis nostris firmiter astabimus et minime in eisdem deficiemus. Insuper volentes, ut periculis vestri dicti'' monasterii diligencius obvietur, ne in suis bonis detrimentum suscipiat aut ruinam • paciatur, et quod via inconsulte agere volentibus per remedia oportuna precludatur, sub dicto'^ obediencie debito ac ex- communicacionis pena firmiter et districte precipimus et mandamus, quatenus de omnibus et siugulis fructibus, reddi- tibus, proventibus et obvencionibus dicti vestri monasterii * percepta et distributa recoUigatis et conscribi faciatis, ut nobis aut nostris ad hoc deputandis commissariis, postquam requisiti fueritis, de singulis annis racionem debitam et condignam facere valeatis, quam eciam taliter suis temporibus a vobis requLremus faciendam diligenciam in omnibus premissis, prout 4^' ex debito vestri pastoralis officii tenemini ac vindictam omni- potentis dei nostramque indignacionem gravissimam et iuris * om. 1. *> oni. 2. ^ (ji^ti vestri 2. ^ dicte 2, Digitized by Google — 299 — penas volueritis evitare. Datum Ratispone 6. die mensis U20 Marcii anno domini 1420. sub nostro secreto sigillo presen- -War* 6. tibus appresso. Res gesta. 5 Anno eodem ipse Albertus episcopus personaliter mona-i/^O. steria quedam visitavit In hac autem visitacione casus tacendus, sed plangendus accidit. Nam dum dominus epi- scopus predictus in quodam monasterio^ satis noto causa visitacionis esset, monachus quidam presbiter motus passionibus 10 animi sui, dum in melius proficere recusaret, enumeratis suis yirtutibus cunctis aliis sedentibus et ignorantibus, quid facturus esset, Yocato ad se iuvene scolare suo solus exiit tabulatumque monasterii ascendit et se ipsum secum trahens iuvenem, quem vocaverat, in medium chori deorsum precipitavit sicque tali 15 casu in eodem loco mox exspiravit, iuvenis vero vivus evasit Hunc monachum^ ego novi laboresque suos laudabiles et religiöses precipue in scribendo sanctos libros, in quibus aliis religiosis preferendus erat, oculis raeis vidi. * Prüvening nach einer Randnote in Hs. C 4 xu oben S. 132 Z, 33- 20 * Den Namen Heinrich Wiser überliefert Hocktcartj Oefele 1, 217. Digitized by Google Digitized by Google Diarium sexennale. Digitized by Google ?>?f r^^vv'^: Digitized by Google 1422. BL 221. Anno domini 1422. Mons Chiitnis, volgariter znm 1422 Chatten *, ob hereticorum perfidiam circa festum epiphanie Jan. 6. domini a rege Sigismundo incenditur, sed defendentibus 5 hereticis non in toto exuritur. Ipseque rex Sigismundus vix evadens fugiens venit in Moraviam. In qua paulo ante ligam ^ fecerat ad fidem katholicam defendendam heresimque extir- pandam, sed plurimi vota et iuramenta frangentes velut canes ad vomitum redierunt. 10 Item anno eodeni archiepiscopus * Coloniensis circa Feftr. 26. principium quadragesime per Batisponam descendens in Ungariam ad regem Sigismundam in legacione electorum pro fienda congregacione Batispone ad tractandum de extirpacione hereti- corum. Post medium quadragesime revertitur \ statuiturque Marx 22. 15 fieri congregacio huiusmodi Batispone. Item circa dominicam, qua cantatur Jubilate, Sigis- Mai 3. mundus . . .* ducis Bitold fratris regis Polonie dicitur venisse Pragam cum magno exercitu ad defendendum hereticos. De quo tamen statim volgabatur, quod eos tamquam hereticos 20 defendere noilet, sed ut daretur locus debitus examini, et si invenirentur heretici, quod cum ceteris eos tamquam hereticos persequi vellet. Dicebatur eciam, quod Sigismundus rex Boma- norum audiens, quia alter Sigismundus veniret, ipse obsidionem cuiusdam castri^ fortissimi in Moravia reliquerit et venerit in 25 Ungariam. Item circa idem tempus Hussiste obsederunt civitatem Bohemie Teyncz.** nuncupatam, quos dux Johannes congregato exercitu defendere voluit. Sed interim heretici et heretice, que proterviores viris referebantur, assultu civitatem impeti- 30 * Raum frei. ^ Kuttenberg. * Urk. unten Chr. Hus. Ar. 18. * Dietrich. * Bexold l 79, Änm. 1; RTA. 8,118,39. 35 ^ Schloss iSteinitx ; Bexold i, 65. « Bischofteinitx. Vgl. Palacky 1, Nr, 181 u. 183; Bexold 7, 6'^, Anm 1. Digitized by Qoo^(^ — 304 — 1422 Yerunt, katholici autem in civitate viriliter resistentes ex eis plures occiderunt Tunc audientes heretici, quia dux Johannes eos invadere vellet prelio, ab obsidione recesserunt üicitur, quod presbiteri et clerici in iam dicta civitate Teyncz virilius ceteris se defenderint, nee hoc eis imputabatur. Erat enim h data licencia^ a sede apostolica clericis defendendi se contra hereticos. Bl. 22V. Item feria 2. post dominicam Vocem iocunditatis Branda Mai 18. cardinalis Placentinus, sedis apostolice legatus, hora vesperorum venit Ratisponam et apud S. Petriim extra muros civitatis cum l processione sollempni honorifice suscipitur et usque ante altare - kathedralis ecciesie deducitur. Gumque primum usque ad processionem venisset, cantores inceperunt: Advenisti desidera- bilis. Hie Branda cardinalis fuit hospitatus ad S. Emmeraminum Mai 25. mansitque Ratispone usque ad feriam 2. post dominicam i: Exajidi domine. Prophecia^ de cursibus mundi.* Ez ist zu wissen, daz her Johannes der gröst maister natürleicher ding zu dissen zeiten und mittheler twen ewch kundt, daz in dissem jar, so man zeit von Christus gepürtt - vierczehenhundert jar und in dem zwayundzwainczigisten jar an dem newnten tag dez monad, den man nenet den Äugst oder den ersten herbstman, so die sunn ist in den zaichen, daz man nenet die wag, so komen alle lantt zusamen in den zaichen, daz man nenet zaichen dez trackhen, und da werdent •'^ scheinperleich ding. Ez ist zu dem ersten ein füUung der Wasser durch di planeten Saturnum und Mercurium, und alle wasser wachsen über ir gewonhait und werden gross wind und vinster machen den luft, und werdent zerstortt die lieb der menschen, und werden nidervallen die pawm, und vor allen --^ tingen wird ein vinster der sunnen von der selben stund bis auf mitdentag rotter varb, und das weteut ein gross pluet- vergiessen, und den vertrucht ein vinster dez mans auch in einer solhen varb und tuet ein schaidung des volks, und den wirdt ein erpidem durch die ganczen wellt und ein sterben o* BL 222. und auch ein taillung der reich von einander, und nach dem allen welleibnt wenig mensch in etleichen landen, doch nicht in allen landen, und die mensch, die da welleibnt, die wertten » Urk. unten Chr. Hus. Nr. 27. » Vgl. VO. 12,25. 4- ' Näfteres hierüber bei Grmiert, Meister Johann von Toledo, in den Sitxwigsberichten der philos.-phil. u. d. hist. Cl. d. k. b. Akad. d. W. 1901, S. 287 ff. * Das Stück auch unten Chr. Hus. Nr. 32. Digitized by Google - 305 - reich, imd darnach werden zweiflfelhäftig weg aufsten \mdeTl422 den haiden von den ungeläubigen und werden ainig mit den Eristen. Und darumb webart ewch mit dem vorgenanten maister, die sind* mitheller aller natürleicher maister, die da 5 sind in Erichen und in Arabia und in Franckhreich und in Ispania etc. ^ Notandum, quod hanc pseudopropheciam ^ nullus rerum eventus est secutus. Inundaciones tarnen aquarum diversis tem- poribus in diversis partibus mundi facte sunt. 10 Item feria 2. post dominicam sextam 13. Kai. AxigusÜMi 20. post vesperas rex Sigismundus cum coniuge sua Barbara venit ^ Ratisponam ad tractandum ibi cum electoribus et ceteris principibus, secundum quod promiserat archiepiscopo Coloniensi de quo supra^ dictum est, et in Universum orbem scripserat, 15 de statu reipublice et pace universalis ecclesie. Premiserat autem ambasiatores suos sollempnes in Nürnberg, ubi tuuc electores congregati erant unacum Branda cardinali, apostolice sedis legato, et aliis principibus pluribus preter archiepiscopum Coloniensem, qui, sicut communis fama se hucusque habuerat, 20 legacionem, de qua paulo ante^ dictum est, ad regem Sigis- mundum ex parte electorum fecerat de congregacione huius- modi fienda Batispone. Qui ambasiatores de Nürnberga feria 4. post dominicam predictam revertentes Ratisponam altera die, Jm/^ 22. scilicet feria 5. proxima sequenti, coram rege et principibus j«// 23. 25 hora, quando de mane solet fieri consilium publicum, in pretorio Ratispone aperuerunt legacionis sue seriem. Con- cluditurque, quod rex Sigismundus relicta civitate Ratispona venire debeat Nurbergam, eo quod principes, electores et ceteri ipsum sequi noUent Ratisponam, presertim cum iste 30 archiepiscopus Goloniensis legacionem, de qua supra dictum est, ceteris electoribus, ut ipsi asserunt, ignorantibus in se as- sumpserit. Unde die eadem Wilhelmus ^ episcopus Laudanensis de Sabaudia, volgariter Sophoy, terra Gallie, de civitate Ratis- pona et plures alii profecti sunt Nümbergam. Fuitque 35 communis fama eciam in curia regis, quod ipse rex eos sequi vellet feria 6. immediate sequenti, sed distulit usque in sabba- Jw/t 2^. tum proximum, in quo erat testum S. Jacobi, et timc profectus Ji^/i 25. • so Es, *> Notandum — facte sunt unten am Rand Bl. 22V. ' Vgl unten Chr, Hus. Nr, 33, 40 ' Reg, Nr. 4889 h. » S, 303, * Bischof Wilhelm von Laon, QueUen and Eroerteruugen N. F. I. 20 Digitized by Google — 306 — 1422 est Ntinibergam reversusque est Ratisponam in profundo noctis Sept. 21. S. Mathei apostoli. BL 222'. Item feria 4. in die S. Marci pape Johannes Streypergär Okt. 7. episcopus Ratisponensis annigeros suos cnicesignatos per se ipsum in ecclesia kathedrali Ratisponensi misit contra Hussistas : i425 hereticos. Qui* reversi sunt dominica Invocavit, quandn Febr. 2i. numeratur 1423. Bl. 223. Forma^ dandi vexillum vivifice crucis contra perfidos hereticos. 1422 Anno domini 1422. qaidam nomine Jacobus Seeburger - '. servitor Johannis episcopi Ratisponensis eidem Johanni episcopc pro novis in curia Romana scribit in hiis verbis:** Pro novis sciatis, quod Rome Tyberis in tantum excrevit Nov. 29 in die S. Andree apostoli et per diem precedentem et sequentem, — Dex. 1. quod a capitolio usque ad palacium pape ad S. Petrum nullus '- potuit ire et omnes domus fuerunt pleno aquis. Nee credatis. quod erat modica aqua aiit quod stetit sine cursu, ymo currebat. quod non credo, quod umquam aliquem torrentem vidi talem cursum habere, nee fuit nee est sibi comparandus cursus fluviorum, unius, qui dicitur Tollement, alterius, qui dicitur: - Bladus, et ambo fluunt in Foro Julii.'^ Subvertit enim pavi- menta de magnis petris facta — pavimen tum enim de campo floruni usque ad pontem et similiter pavimentum vie pape sunt omnia subversa propter velocitatem cursus aquo — et domus fortes subvertit et deiecit. Non erat eciam aqua modica, ymo ultra - longitudinem lancee ytalice cum tali impetu currebat per omnes plateas cum furia supradicta. Tantus enim erat cursus aquo per plateas, quod credo, si 20 equi debuissent trahen? contra cursum aque unam navim, quod non potuissent- Campus florum, campus parionis, campus agone, campus Judeorum, campus Marie rotunde, S. Marie Minerve, omnes fuerunt maria, et breviter tale erat diluvium, quod incredibile est dicere aut scribere, et fuimus omnes constemati pre tiniore et, si adhuc continuasset diluvium ad duos vel tres dies, fuisse- mus omnes mortui, ymo eciam fame, quia nullus potuit alteri - subvenire aut pon*igere panem aut vinum aut ligna etc. Omnia natabant per domos, sie quod fugimus ad superiores partes * Qui — 1423 ist später hinxtigefiigt. ^ Bricht hier in der 7. Zeile ab; das Ganxe unten Chr. Bus. Nr. 24. ' Ein Jakob Seeburg erscheint 1417 als Propst der Allen Kapelle xh 4 Regenshurg; Jamier 1, 442. * Vgl. Orauert a. a. 0. S. 204, Anm. 1. * Tagliamento und Piare, in Friaid. Digitized by Qoo^(^ ^ 307 - domiis. Hec vera sunt, et dicatis illa pro novis inauditis etU22 specialiter domino Johanni FuchseP etc. V. p. servitor Jacobus Seeburger. 1423. BL 223'. 5 Item Ludowicus comes palatinus Reni, qui deputatus i-^^.? fuerat in congregacione Nürnberge facta in adiutorium cruci- feris contra regem Polonie et fratrem eins Witoldum ducem litwanie, in conversione S. Pauli, quando numeratur annusJ«». 25. domini 1423., facta pace revertitur et in Reychenbach^ per- 0 noctatur. Item feria 5. in octava S. Agnetis Ericus dux Brunswei-/aw. 28. censis, volgariter von Brawnsweik, venit Ratisponam. Huius cancellarius, videlicet magister Heinricus, exposuit michi causam ^ sue profeccionis ad regem Romanorum Sigismundum 15 in Ungariam, prout sequitur. Ericus, Bernhardus et Otto duces Saxonie habuerunt Saxoniam inferiorem apud diocesim Raseburgensem. Defuncto Alberto in Witenberg Ericus cum fratribus suis antedictis debebant succedere iure hereditario in partibus superioris fO Saxonie, cum revera illa dominia nunquam erant separata, nisi quod alter illorum tempore alteram partem actu gubemaret. Defunctis superioribus ducibus antedictis Ericus in legacione regis et electorum ad pugnandum contra infideles missam*ad Prusciam in subsidium magistro Brüten orum defuncto patruo 5 suo Alberto ducatum petere non potuit, quia absens, ut supra. Illustrissinms Sigismundus dictum dominium pro certa (CCC florenorum **) summa pecuniarum vendidit Friderico et duobus Wilbelmis marchionibus Missenensibus dicto Erico aut aliquo fratrum suorum non vocatis aut consultis, imo omnino invitis 0 non obstante, quod prius dictum Ericum in antedicto dominio in genere infeudaverat in Franckfordia dicto patruo suo superioris Saxonie duce presente. Item isti duces inferioris Saxonie, scilicet Ericus cum fratribus suis, ex matre Sophia Heinrici et Bernhardi, Friderici 5 et Ottonis ducum Brunswicensium sorore et germana, ex patre Erico duce Saxonie sunt geniti. Item feria 5. post diem cinerum Andreas* episcopus i^eÄr. 18. » 80 Es. ^ am Band mit Einfügungsxeichen xu dieser Stelle. » Domhetr xu Regemlmrg. Vgl. Reg. Nr. 3681; VO. 25/229. ) ' Benediktinerkloster Reicheiibach in der Oberpfcdx. ' Unten Chr, Hus. Nr. 42 verwendet. * Andreas y Bischof von Posen, 1414 — 1426. 20* Digitized by Goo^(^ — 308 — i455 Poznaniensis, qui quondam fuit cancellarius regis Polonoruni, transitunis ad conciliiim in Pavia celebrandum venit Ratisponam. Qui de rege Polonorum sive Cracovie cepit micbi dicere, sed impeditus aliis intencioni mee non satisfecit. Interim autem veniens suus cappellanus nomine Andreas de rege Polonorum 5 michi retulit, prout sequitur. ^Kasimirus rex Polonorum habuit &atrem Bladislaxuu. Bl. 224, Iste Kasimirus habuit sororem Elizabeth nomine, reginam Ungarie. Ista regina habuit filium Ludwicum regem Ungarie. Rex Ludwicus habuit duas filias, nomen uni Maria, alten : Hedvigis. Kasimirus habuit eciam duas filias, quarimi nomina ignorantur. Mortuo Kasimiro rex Ungarie tulit duas filias Kasimiri, quas maritavit unam lantgravio in Zeil, alteram ad paganismum. Filias autem suas idem Ludwicus rex Polonie et Ungarie postea locavit Hedvigem tamquam heredem in Oracovia, : Mariam autem in Ungaha. Hedvigis duxit maritum dictum prius Gegelo Litwanum genere, qui accepto baptismo vocatus est Wlatislaus, iam regem Polonorum in Cracovia Hedvige mortua cum prole sua. Post hoc idem Watislaus • duxit uxoreni secundam filiam filie regis Easimiri, que fuit tradita nuptui : comiti in Zeil, nomine Annam, et ex ista genuit filiam aomine Hedvigem, quam hiis temporibus* desponsavit Friderico filio Friderici burgravii Numbergensis et margravii Branburgensis, et dicitur esse fere 10 annorum. Mariam autem supradictam Sigismundus filius Karoli imperatoris, qui iam est rex Roma-. norum et Ungarie, duxit uxorem. Item dux Bitoldus dictus modo Alexander et rex Watislaus * rex Polonie sunt filii duorum fratrum, Sigismundus autem, quem misit Witoldus ad regnum Bohemie, est filius fratris ipsorum. Notandum, quod relicta Karoli regis Francie, filia ducis Stephani Bavarie in Ingelstat sororque Ludovici, proprio nomine | vocatur Elyzabeth.** Bl. 235*. Item anno domini 1423. feria 3. post dominicam M iseri- ; April 20. cordia domini venit ad manus meas scedula, in qua subscripta ' continebantur. Item hie ist ze mertchen, daz unser herr der kunig • und der kunig von Polan und herczog Witolt und. der dispot^ » 80 Hs. b Über Bl 224 '^235 vgl. die Besehreibung der Hs. in der Einleitung. * Der folgende Abschnitt ist unten Chr. Hus. Nr. 43 Quelle. 4 ' Die Verlobung wurde am 8. April 1421 beurkundet; Caro, Qesch. Polens 3, 523. ' Sigmund. * Der Despot StepJian von Rascien (Serbien). Digitized by Qoo^(^ — 309 — und dez kaysers rate von Kriechen sind gewest pey einander i725 zu dem Kassmarkcht^ und sind mit einander veraint. Item dapey ist gewesen herczog Heinreich von Bayren, item der herczog ^ von Sachsen. Item der kayser von Tatray hat auch 5 sein rat pey unserm herren dem kunig. Item der Merczweida ^ hat derslagen Türken 50 tausent uns auf 10 tausent, die sind ervonkomen, und iren haupman unserm herren dem kunig ge- fangen pracht Item so hat der kunig von Polan zu haws ge- laden den romischen kunig und die pesten fursten und gab 10 yn 200 essen und 60 essen. Item als man die Türken slueg, do vand man dez künigs von Polan zway panir under dem hauifen. Item als das verricht ward, da laut man all gloken vor frewden. Item alle die herschaft, die pey einander ist ge- wesen, die haben nicht mer gehabt dann 8 tausent pfard. 15 Das ist geschechen an unsern frawn tag in der vasten. Marx 25. Item hiis temporibus Wienne floruerunt magister Nicolaus Bl. 236. doctor in theologia dictus de Dinkchelspühel, que est civitas Swevie, et magister Petrus de Pulkarn epiam doctor in theo- logia. Pulkarn autem est monasterium monialium in Austria, 20 iuxta quod est villa, unde dictus doctor extitit oriundus, distans ab Aneso, volgariter von Ens, ad duo miliaria. Item floruit N. Andreas * de Gorss cancellarius ducis Wienne, qui in capella S. Dorothee Wienne instituit et erexit collegium canonicorum regularium. Item illo anno, quo hec scripsi, fecilicet 1423., 25 obiit N. plebanus quondam in Tirnstain^ Qui ex parrochiali ecclesia in Tirnstain, que est civitas non multum distans a Wienna, fecit monasterium canonicorum regularium. Scripta^ decani in Karelstain Castro obsesso in Bohemia ab hereticis anno domini 1422. 1422 JO In der zeit, als dy Hussen lagen vor dem Karelstain mit macht und mit funif bleyden, und aus den selben bleyden haben si als vil geworflFen als newntawsent würff und zwen- unddreyzzig wurff mit steynen. Item mit dem gestankch haben si geworfTen tawsent väszil und achthundert väszil und zway- J5 undzwainczk vässil. Item zwayundczwainczig vässil mit fewr haben si geworffen. Item aus der grossen, buschen, di da haisset Prazka, haben si geschossen VI mal, da zeprach si. * Kvsmärk im Zips. ' Kurfürst Früdrich I. von Sachsen. Siehe die 2 demselben 1423 10 Marx 25 von Sigmund ausgestellten Urkunden Reg. Nr. 5490. 5491. ^ Mgrxa, Woiwode der Walacliei. * Andreas PlanJc, Pfarrer in Gars ; Weiss. Gesch. d. Stadt Wien P, 40 J. * Dümstein. « Sind Quelle unten in Chr. Hm. Nr. 39. Digitized by Google — 310 — 1422 Hern auz dez puschen von Järmän Schüssen sy YII schusse, Aug. 22. di zeprach am achten tag nach unser frawen hiraelvart mit EL 236'. gotes verhengnüss. Item anz der busche Rochliczie oder Snell genant do schlissen si zu dem brunn^ zwayunddreyzzikch schass, und di zeprach auch von gotes willen. Und also ist dazo haws oder slos bewort mit gotes sorg und mit der lieben unser frawn und mit allen gotes heyling und mit dem vleyss der strengen ritter und knecht und mit unverdrossenkait des erberc edeln herren Jan dez alden kamerers zu Beheim. De abbate S. Emmerammi Eatispone. 1423 Anno domini 1423. feria 4. penthecostes obiit ülricus* Mai ^ö. Fetten dor[f er **] abbas S. Emmerammi. Sub quo monafiteriun. S. Emmerammi in temporalibus valde decrevit in tantiim, ut omni- cura in temporalibus ad aliquot annos sex personis non de grerai« monasterii exisientibus committeretur 2, ex quibus tres erant lall- et cives notabiles Ratisponenses, alii vero tres erant presbiteri. Qu: uno anno elapso non videntes se proficere in recuperacione ve! solucione debitorum omnem potestatem sibi traditam resignabant BL 237. De vispilionibus». Juni 18. Item feria 6. dominice 3. in die SS. Marci et Marcelliaci- dampnati sunt tres vispiliones in Chalmüncz. Hü fassi sunt se occidisse Martinum edituum, quem miserat Johannes epi- scopus Ratisponensis cum sumptibus armatis in Boheniian:. per hoc excusantes eos, qui eadeni de causa fuerant decapitat. in Schönse. ' De anno iubileo.'^ Item anno domini 1423. Rome in duabus ecclesiis, scilice: S. Johannis Lateranensis et S. Laurencii, aperte sunt due port» propter annum iubileum, qui instabat secundum institucionec Urbani VI. de 33. anno in 33. anno perpetuis temporibus cele brande. Hunc iubileum Martinus papa V. non auctorizavit nee celebrari prohibuit. Causam autem huius certe experir: non potui quibusdam dicentibus papam dissimulare propter Galileos et alios, qui fuerant de obediencia Benedicti XIII sie apud suos nuncupati, qui institucioni huiusmodi iubilei ab' » Albertus radiert, doch noch erkennbar; von anderer Hand über- geschrieben Ulricus IIs. *> Durch das Binden der Hs, nicht mehr sichtbar. » Bexold ly 101, Anm, 2. • 1418. Vgl. Oetneimr 2,425 f.; Jamter 3,365. 399. ^ ^ Vgl. unten Chr. Hus,, Nr. 40. * Vgl. das. Nr. 58. Über das Jubiläum des Jahres 1423 handtt mit neuen Ä^igaben Pastor 1*, 798. Digitized by Google — 311 — Urbano VI. facte assensum non dederant, pro eo quod institucio 1423 illa iubilei tempore scismatts sit facta. Alii dicebant, quod publicacio illius iubilei sit obmissa propter Bohemos Hussistas hereticos, qui propter multitudinem peregrinancium valenciores 5 facti fuissent ad irapugnandum katholicos. Alii dicebant papam sub silencio transisse iubileum istum, ut ad graciam ab ipso factam pro crucesignatis ad expugnandum Hussistas hereticos Christi fideles ardencius inflammarentur. Alii dicebant huius- modi iubilei publicacionem obmissam propter instantem annum 10 quintum a tempore Constanciensis concilii, in quo anno, secundum quod decretum erat in eodem concilio Constanciensi, in Pavia debebat celebrari concilium generale, quod propter peregrinaciones orthodoxorum posset aliquomodo ob paucitatem personarum impediri. 15 De concilio Senensi.i ßi 2,37', Item anno domini 1423. multi prelati a remotis partibus venerunt Paviani ad concilium ibidem celebrandum. De con- vocacione huius concilii quid factum sit a Martine papa et Sigismundo rege Romanorum, non potui quidquam experiri, 20 nisi hoc manifestum, quod neuter illorum ad illud venit. Propter continuacionera tamen quorundam prelatorum atque importunam instanciam eorundem erga papam illud concilium translatum est ad civitatem Senarum, volgariter zum Hohensinn. Cumque frequenter requirerem de convocacione huius concilii in Pavia, ?5 dicebatur sufficere ad huiusmodi convocacionem decretum con- cilii Constanciensis sine ulteriori. Quod michi rarum videbatur, eo quod ad tantum negocium novam specialem soUempnitatem invitandi atque convocandi prelatos ecclesiarum atque alios, qui de iure vocari debent ad concilium generale, exspectabam- •0 Epitaphium» Georii episcopi in ecclesia Pataviensi tumulati. Anno domini 1423. in die S. Cyriaci obiit reverendissimus^tf^r. S. in Christo pater et dominus dictus Gregorius de Hohenloch episcopus Pataviensis, ahne Strigoniensis ecclesie administrator '5 necnon sacri Romani imperii cancellarius suprennis. Requiescat in pace. Amen. De reformacione ordinis in Prüfenyng. Bl. 238. Item Albertus abbas in Prüfenyng, Glükch cognominatus, sollicitus pro reformacione ordinis ibidem unacum quodam 0 suo conventuali nomine Thomas Winkchelmas sufEragium » Vgl das. Nr. 50. ' Bei dem gross&ii Bramle von 1662 zu örumle geyangeti. Digitized by Google — 312 — 772^Johannis II., episoopi Ratisponensis, ad perficiendum hoc salubre propositiun petivit et impetravit Qui Johannes epi- scopus per scripta vocans Thimonem abbaten! in Eeychenbach Mära 13. Qt anno domini 1423. sabbato ante Letare 3. Id. Marcii con- ventu omnino ignorante ex insperato venit in Prüfenyng, et 5 Marx 14. premissis quibnsdam ti-actatibus ipsa dominica Letare cepta est reformacio per introitum publice misse dicto abbate Thyemone patre reverendo precinente et cantante: Letare Jherusalem. Bl. 238. b » Item dominica post nativitatem domini in die Innocentum i^^^anno domini 1427. obiit dominus Thomas "Winchelmas presbiter !• Dex. 25. conventualis in Prüfening. Bl 239. De effectu disposicionis expedicionis magne sive generalis inBohemiam ad extirpandum here- ticos.^ 1423 Item anno domini 1423. cum circa festum S. Jacobi r Juli 25. secundiim ordinacionem * Sigismundi regis Romanorum, IJngarie, Bohemie etc. deberet fieri expedicio potentissima et tercia in ordine expedicionum prius factarum in Bohemiam ad extirpandam hereticos nemo preter Albertum ducem Austrie atque Wienne, generum dicti regis Sigismundi, contra hereticos surrexit. Qui - dux Albertus licet propter suos ab hereticis defendendos, quos crudelissime persequebantur, cum potencia surrexisset, nichil tamen dignum memoria gessit revocatusque est ab expedicione ista per litteras ^ Sigismundi regis, soceri sui. Qui Sigismundus rex in litteris, quibus hanc expedicionem magnam pubücarat, -" ipsum ducem Albertum non generum pro eo, quod filiam suam in uxorem duxerat, sed filium ^ suum dilectum appellarat Bl 239'. Miraculum de S. Erharde. Mai 23. Item anno domini 1423. circa festum penthecostes dum magister Wemherus Hohenpergär architectus civitatis Katis- '^ ponensis reformando pontem apud portam S. Jacobi ibidem cum aliis carpentariis laboraret, venit quidam de Argentina in peregrinacione ad S. Erhardum requirens a dicto magistro Wemhero, ubi et in qua ecclesia corpus S. Erhardi confessoris requiesceret. Qui Wernherus condicionem et causam peregrina- ^>" cionis sue requirens responsum accepit, quod esset carpentarius » Der folgende Salx ist später geschrieben. ^ Bl. 238* ist leer, > Vgl, unten Chr. Hus. Nr. 49. 2 Vgl unten Chr. Hus. Nr. 47. ' Nicht in den Reg. Vgl Bexold 2, 11, Anm. 1. 4ii * mit unserm lieben sun herozog Albrechten in Chr. Hus. Nr. 4 7, Digitized by Google — 313 — et causam peregrinacionis sue hanc esse, quod, dum in 1423 labore suo truncuni portaret et confidens in multitudine vir- tutis sue gravitati, quam seociebat, cedere noUet, ad ingwina ruptus esset et per multa tempora nullius raedici remediis posse 5 curari. Die autem quadam sibi visum foisse, quod, si spem recuperande sanitatis in Christi confessoreni Erhardum poneret et locum, in quo S. Erhardus corporaliter requiescit, visitaret et tunc atque postea singulis annis vite sue aliquam oblacionem S. Erhardo faceret, precibus suis pristine sanitati redderetur. 10 Quod statim postquam vovisset, applicans manus dolori intestina in corpus reducens sanitatem integram recepisset et modo uuUa lesionis vestigia apparere. Hec audiens dictus magister Wernheius ipsum in hospicio coUegit et, quia eiusdem artis mechanice erat, modis, qiiibus potuit, condigno bonore tractavit. 15 Ego autem requirens ad S. Erhardum de hoc miraculo reperi ibidem existentes hoc omnino ignorare, nisi quod dominus custos porcionem cere, quam sancto confessori Erhardo obtulerat, reperisset. Bl. 240, 20 1424. j^24 Quod sepe curiositas in auctorem retorquetur. Item in civitate Straubing fuit presbiter quidam non parum notus et famosus. Hie quadam curiositate sive animi vanitate volens quandam puerperam dominam legitimam atque 25 honestam in amorem sue libidinis provocare petivit ab ea modicum propra lactis fingens se illo velle uti ad quoddam remedium. Quod dum ipsa domina ex simplicitate animi promitteret se facturam, cum hoc clavigere sue retulisset, illa prohibuit dicens: Nequaquam illud fiat propter varias rerum 30 experiencias, sed detur sibi de lacte capre, et sie erimus secure. Sicque concordantes inter se domina et clavigera dederunt petenti sacerdoti lac capre pro lacte puerpere ipso ista curiosi- tate mulierum ignorante. Ipso igitur presbitero lacte isto secundum truffas suas utente, sicut puerperam intenderat, ita 35 et capram in libidinem provocarat. Nam capra retineri non poterat, quin ipsum presbiterum lascive vehando modis multi- plicibus saliendo impeteret Quam rem dum primum audirem, omnino eam audire recusavi estimans eam per queudam clero inimicum fictam fuisse. Postea tamen rei veritate experta, ut 40 legens hanc hystoriam exemplum raali fugiendi accipiat et proprium dampnum evitet, eam scribere pro cronicis curavi. Nam licet eidem presbitero singuli eum noscentes propter honestatem suam alias condolerent, ipse tarnen bonam parrochiam, Digitized by Google — 314 — 1424 quam anno eodem, scilicet 1424., per promociones magnatum acceptarat, amisit.* Totuni est fictum et mendacium. ^ Mira res dolosa verba diffamancium et honestorum virorum pronitas animi ad credendum vagis verbis populi. 5 Nam prescripta veritatem explorans ita facta fuisse nunquam potui experiri. Denique dum die celebri in ecclesia S. Jacobi in Strawbing in ambone publice esset ventiiatum atque indictum, ut, qui buiusmodi rem de capra vidisset, hoc vellet publicare atque dicere, nullus, qui quidquam diceret, U Bl. 240', Quod virilitas sepius non virilitas, sed ma^is vilitas appellatur. Dex. 25, Item anno domini 1424. circa festum nativitatis donaini monachus quidam apostata ordinis Cisterciensium cum concubina sua ad quendam locum deelinavit, in quo commorans suspi- ih cionem habuit de rustico sibi vicino, quod concubinam siiam adamaret. Volens igitur monachus se vindicare uxorem legi- timam rustici accessit. ßusticus ipsum apprehendens fortiter invasit. Monachus arrepto gladio viriliter se defendit. Tandem tamen ad clamorem rustici vicini concurrentes monachum com- l^' prehenderunt et ipsum bene percussum, sicut reperierunt, ita et super carrum fabricaverunt presentantes eum abbati mona- sterii, unde apostatarat, mirantibus, qui noverant, quod propter locorum distanciam frigore tunc ingruescente non perierat. Ecce, quanta gloria! Hie, qui occulte a monasterio recesserat, i*:- cum pompa publica est reductus. Melius tarnen sibi fuisset in monasterio psalterium occulte orasse quam sie cum gladio viri- liter pugnasse.^ Bl 241. De Hussistis hereticis. Jan. 16, Item anno domini 1424. die dominica in die S. Marcel li :>< pape in quodam loco Ratisponensis diocesis in loco, quo solent publicari plebescita, per preconem loci eiusdem est publicatum, quod nemo aliquem Boheraum sive de Bohemia sive emendo sive \endendo seu quovis alio modo contrastando debeat ledere sub amissione rerum et corporis. :i.> ^ Hoc tamen mandatum paucis emergentibus diebus postea fuit revocatum. » Der ganze vorliergehende Abschnitt ist durdistricJien und am Rande seitwärts die folgende Anmerkung. ^ Der folgende Abschnitt unten am Rande. « Der folgende Satx ist später geschrieben. 4<» * Vgl Janner 5, 402, Amn. 6. Digitized by VjOOQ IC — 315 — De quodam falsario. Bl. 24V. Item anno domini 1424. quidara falsarius süitura procems, 1424 ^enexe nobilis atque- antique prosapie cum quadam littera pliirium nobiliiim ipsis ignorantibus sigillis roborata venit Ratisponam petens nomine Petri Ekkär de Stefling, qui habundabat diviciis, atque vigore earundem litteranim a Judeis certam summam florenorum. Hie falsarius suspicans dolura SU um publicari atque non posse perficere ad libertatem mona- sterii S. Emmerammi confugit. Civitas igitur Ratispona volens hunc falsarium de dolo suo plenius informare circa mona- steriam predictum custodiam posuit studiosam, atque hac de causa plurimi non invitati in stuba abbatis monasterii predicti sunt hospitati. Abbas igitur S. Emmerammi de causa presencie horum cives ac ipsos requirens responsum accepit: Libertas monasterii S. Emmerammi patescit malefactoribus, quare ergo non pocius benefactoribus ethonestis? Cum ergo hec pluribus diebus continuarentur, per quoddam pactum factum cum civibus falsarius iste evasit. De preposito Rorensis^ ecciesie. . Bl. 242. \ Item anno domini 1424. feria 3., que est dies 8. Pebruarii, ^ Päring convenientes ad eleccionem prepositi in loco capitulari nemine discrepante vota sua direxerunt in dominum Andream Forstär professum manifestum eiusdem loci atque eum in prepositum elegerunt et nominanint. Hie cum pluribus diebus non posset induci ad assenciendum eleccioni de se facte, 0 tandem tamen nolens resistere spiritui sancto, divine maiestati seu Toluntati predicte eleccioni assensit et feria 4. sexagesime, que est prima dies Marcii anni supramemorati, a Johanne -Wä>;t /. episcopo Katisponeosi in prepositum est confii*matus. ^ Item feria 2. post dominicam Letare in crastino S. Ambrosii ^pril 3.^ \h dux fleinricus de Lanczhuet pulsatus precipue per dominum Hartwicum decanum Rorensis ecciesie venit cum armatis ad ecclesiam iam dictam. Et domino preposito Ulrico Plumberger protunc existente in Chelhaim quibusdam- de conventu assencien- * Rohry Bex.'ÄnUs Kelheim. 10 ^ Päring^ Bex.-Ämts Rottenbwrg, ^ Janner 3, 402. ^ feria 2. post dominicam Letare ist 3. April, wahrend in crastino S. Ambrosii 5. April tmre. Digitized by Google — 316 - 1424 ühvis ipso preposito ignorante dictus dux Heinricas acapit se advocaciam eiusdem monasterii. Que advocacia^ ab aDtiqd temporlbus fuerat in manibus dominorum de Abenspeig. 1425 ^ Item anno sequenti, qui est 1425., feria 6. post epip: Jan. 12, niam domini Hartwicus deoanus in Bor a preposito suo capo- vatur et in tumm ponitur. BL 242'. c Item anno sequenti, qui est 1426., feria 5. in 1426 Jan, 17, S. Antonii obiit Perchtoldus quondam prepositus in Ror, ^^ totum negocium in alienacione advocacie de dominis in Abec perg practicavit. Item anno suprascripto, scilicet 1426., Jodocus de Aben* perg duxit relictam Puechperger filiam Frawnberger dkt. Tawbentuttel, sororem Hof&rum in Sünching. Aiml 3, Item anno domini 1426. dominus Rugerus feria 4. paschi moritur.** An^f. 28. Item anno domini 1426. circa festum S. Augustii Tlieodericus iuvenis de Abensperg moritur. Notandum, quod hiis temporibus, scilicet quando numerar 1426., Jodocus solus erat dominus in Abensperg nee em\\ plures vocati de Abensperg quam Jodocus memoratus et du*)| filii eins, Joliannes scilicet et Tbeodericus, quos genuerat «ii Agnete de Schawnberg uxore sua prima. Theodericus cin.fi 14. etatis sue annum, dum quidam servus Yonatoris secuoi frequenter iocaret et ipse de ioco suo parum contentus esset die quadam, dum ioco ab ipso servo occuparetur, subit transfixit cum cultello, sicque servus iste statim moritur, t: ipse Theodericus fugiens iram patris evasit Postea reconciliafe patri dum vicenarius esset, concitatur quedam lis ex minima causa et omnino insperata, que lis dicto Theoderico finem vitt dedit, et sie •". . . ^ Bl. 243. De plebano kathedralis ecclesie Ratisponensi^. 1424 Item anno domini 1424. sabbato die 12. mensis Februar: 2^eÄr. 12. Johannes episcopus Ratisponensis hora completorii per nunciura suum vocans ad se Johannem plebanum summi ipsi, ut apud se maneat, precepit. In quo negocio diversis habitis tractatibib tandem per concambium ipse Johannes fit pastor in Werd et * iure aDliquo pertinebat ad dominum unterstrichen^ darüber ab — dominorum. ^ Die 6 folgenden Einträge sind xu verschiedenen späteren Zeilen gemacht, ® Biese Seite war ursjjr. frei, und nur die Jakrxahl 1424 oben darüber geschrieben, * Von anderer Hand später dazwischen gesehrieben: Anno domini 1140. residebat dominus Chunradus de Abens- perg in dignitate »ua archiepisoopali 8. Saltzburgensi eocleeie. « bricht damit ab. Digitized by Google — 317 — pastor in Werd nomine Wolfhardus^ fit plebanus snmmi. 1424 Iste Wolfhardus anno sequenti, qui est 1425., cimitenam 1425 in summo, quod multnm propter tnmencia sepulchra erat asperum, expensis suis planum fecit induxitque hanc consuetu- 5 dinem, ut futuris temporibus semper recentia sepulchra eciam insuper positis lapidibus planentur. De ducibus Bavarie. Item anno domini 1424. Ernestus dux Bavarie Monaci filiam 1424 suam Beatricem matrimonio copulat Hermanne filio Hermanni 10 comitis de Gili. Cuius filia, scilicet Barbara nomine, fuit et est uxor Sigismundi Komanorum, XJngarie, Bohemie etc. regis^ Wuczenhofen. Bl 243'. Item anno domini 1424. in ebdomada sexagesirae Lui- Febr, 27 wicus Chamerawär de Viechhausen curias in Wuczenhofen * sue — Marx 4. 15 possessioni adiecit, que curie fuerunt Degenhardi (Georii ') Hofar de Castro Lobenstain nuncupato. ^ Item idem anno sequenti construxit ibidem domum ex 1425 firmis lapidibus. ^ Item anno domini 1426. ipse Ludwicus Chamerawär, dum 1426 20 esset prefectus in Ghelhaim et erga pares strenuus et plebeios rigidus, feria 2. in die S. Katherine moritur propter rigorem Nor, 25. suum in populo modicum habens planctum. De reliquiis imperialibus. Item anno domini 1424. sabbato ante dominicam Kemini- 1424 25 scere, que est dies 18. Aprilis^ quidam civis de Nürnberg -Mär* 18. Stromayr cognominatus de Castro Ungarie Plintenburg vocitato reliquias imperiales, scilicet pars** corone spinee salvatoris, ferrum lancee etc., de Castro Bohemie Karelstain vocitato per Sigismundum Komanorum, Ungarie et Bohemie regem propter 30 infestacionem hereticorum in Bohemia ad iam dictum castrum Plintenburg illatas ex concessione* eiusdem regis Sigismundi Yolens ferro Nürnbergam sabbato prescripto venit Ratisponam. Item anno domini 1424. in principio quadragesime J5^. 244. Johannes episcopus Herbipolensis et Rabanus episcopus Spirensis Marx 8. 35 * übergesckr. ^ ^ 2 Nachträge xu verschiedener Zeit mit ver- schiedener Tinte, ^ so Ha, ' ' Wolfhard Ebner; VO. 12, 224, ' WtUxlhofen nördlich von Regensburg, > Reminiscere war 1424 am 18, Marx, Letxteres Datum ist das 40 richtige. Sigmund Stromer kam mit den Reichskleinodien am 22, Marx in Nürnberg an; vgl, Städtechroniken 2, 43. * Vgl. Reg. Nr, 5619. Digitized by Google — 318 - 1424 in ambasiata^ electorum in luegociis regni per Ratisponam ad Juni 3. regem Sigismundiim in Ungariam descenderunt atque sabbato post ascensionem doniini Ratisponam sunt reversi. Eodem tempore imperator^ Constantinopolitanus per fluvium Tsaram veniens Pataviam cum 5 navibus in Danubio fluvio descendit ad 5 Sigismundum Romanorum regem in Ungariam. Eclipsis solis. Juni 26. Item anno domini 1424. in die SS. Johannis et Pauli, que est 26. mensis Junii, hora vesperonim facta est eclipsis solis. Blatt 244 *. » Mein dienst allzeit, lieber prüder. Alz du mir verschriben lo hast von unsers prüder wegen Jacoben, lazz ich dich wissen, das mir der selb brief des mantags nach palmtag erst worden ist, und darumb scholt du unsenn egen^nten bruder nicht merkchen, darumb das er zu dir nicht chomen ist nach dem datum der aufweisung dez selben briefs. Lieber prüder, nu 15 dankch ich dir besunder deinem vleizz in den Sachen unsers priider und pit dich in nikieich, daz du ansechst pruderleichen trew und frewn tschaft und so wol tuest, daz dein vleiz in den Sachen also gesehen werd, das dy sachh bericht werd und zu ainem gueten end chöm, wann ich hofFhät, war ich an 2«.» solcher stat und in solchem wesen, alz du pist, ich wolt dy sachh langst gesucht haben. Sunder pit ich dich auch, daz unser bruder mit dem glaitt nicht verfürt werd, wann der brief, den du mir geschikcht hast, der lawtt daz gelaitt nur in dem gericht zum Newmarkcht, das unserm prüder swär 25 war, das er das also aufnäm, als du selbs wol versten möcht. ApHl 20.1d2itwm des pfincztags nach palmtag an dem heiligen antlaztag anno 1424. Juni 19. Item anno domini 1424. feria 2. post octavam penthe- costes hora completorii vir quidam prope cappellam S. Georii 3() secus pontem Ratisponensem percussus tonitru subito est de- functus. Aug. 15. Item circa festum assumpcionis virginis gloriose predica- tores Ratispone celebraverunt capitulum provinciale. Bl. 245. Zigäwnär. 35 Item hiis temporibus quedam gens Ciganorum, volgariter Cigäwnär vocitata, in terris nostris vaga exulabat. Erant autem prope Ratisponam succedentibus sibi annis quandoque numeratis 1 Vgl. Reg. Nr. 5S36a. « Johann VIII. Paläologus, der (Heg, Nr. 5891a) dann 1424 Juni 22 XU Ofen mit Kötiig Sigmund an der Protüeichnamsproxession Unlnuhm. 40 ^ Adressat und Schreiber des folgenden Briefes sind unbekannt. Letxlerer war wohl Andreas selbst. Digitized by Qoo^(^ — 319 — viris, mulieribus et parvulis ad 30 personas, quandoque autem 1424 pauciores. Hec gens tentoria sua figebat in campis, nam in civitatibus non pernüttebatur habitare ; bona enim aliorum sub- tiliter furto sibi attrahebant. Hec gens a partibiis Ungarie 5 erat oriunda dicebatque se exulare in Signum sive memoriam fuge domini in Egiptum, dum fugeret a facie Herodis, qui eum querebat ad occidendum. In volgo vero dicebatur, quod essent occulti terre exploratores. Habebatque gens eadem litteras^ Sigismundi regia, quarum unius tenorem, quam in papiro habe- 10 bant scriptam, hie pro cronicis inserere curavi: Sigiamnndns dei gracia Romanorum rex semper Augustus ac Hungarie, Boheraie, Dalmacie, Croacie etc. rex fidelibus nostris universis, nobiiibus, militibus, castellanis, officialibus, tributariis, civitatibus liberis, opidis et eorum iudicibus in regno 15 et sub dominio nostro constiiutis et existentibus salutem cum dileccione. Pideies nostri adierunt in presenciam personaliter Ladislaus waynoda Ciganorum cum aliis ad ipsum spectantibus, nobis humilimas porrexerunt supplicaciones huc in Sepus in nostra presencia supplicacione precum cum instanoia, ut ipsis 20 gracia nostra uberiori providere dignaremur. Unde nos eorum supplicacione illecti eisdem hanc libertatem duximus conce- dendam, quod, quandocunque idem Ladislaus waynoda et sua gens ad dicta nostra dominia, videlicet civitates vel opida, per- venerint, extunc vestris fidelitatibus presentibus firmiter com- 25 mittimus et mandamus, ut eosdem Ladislaum waynodam et Ciganos sibi subiectos omni sine impedimento ac perturbacione Bl. 245 '. aliquali vovere* et conservare debeatis, ymmo ab omnibus inpedicionibus seu offensionibus tueri** velitis. Si autem inter ipsos aliqua zizania seu perturbacio evenerit ex parte quorum- HO cunque, extunc non vos nee aliquis alter vestrum, sed idem Ladislaus wainoda iudicandi et liberandi habeat faeultatem. Presentes autem post earum lecturam semper reddi iubemus presentanti. Datum in Sepus 2 dominica die ante festum B,1423 Georgii martiris anno domini 1423. regnorum nostrorum B.nno Äpt-il 18. 35 Hungarie etc. 36., Romanorum vero 12., Bohemie 3. etc. ® Item anno domini 1426. eadem gens iterum venit Ratis- 1426 ponam fixitque tentoria sua et habitavit inter waiterias^ feria 2. post Mathei. Sept. 23. » 80 Es. (staU fovere ?). ^ tuere Hs. « Der folgende Satx üt 40 später geschrieben. ' Vgl. Aschbach, Gesch. Kaiser Sigmunds 3, 180. 447. ' Zipserburg. ' SchnieUer 2,1053: under den waytern. Vgl. das. 2,850. Digitized by Google — 320 — 1424 Item anno domini 1424. sabbato post Egidii Johannes Sejd, 2. episcopus Batisponensis a partibus Ungarie de Sigismundo Bomanorum et üngarie rege reversus yenit Batisponam. •De hac historia vide in scedula ad tale Signum — : — : Anno domini 1424. Heinricus dux Bayarie Lanczhuet r- a ciyibus Batisponensibus castrum Tuemstaufi redimere nitebatur. Dum autem idem castrum iure proprietatis ad episcopatum Batisponensem pertineret et tarnen episcopatus immediatam redempcionem eiusdem castri non haberet predictique cives immediate redempcioni dicti ducis Heinrici resistere non : valerent^ ipsi ciyes cum Johanne episcopo Batisponensi huius nominis II. sie soll conyenerunt, ut ipse, quam vis consiliarius Heinrici ducis esset, sollicite tamen immediate redempcioni iam dicti castri operam daret. Et ut hoc fieri posset, in üngariam ad Sigismundum Bomanorum regem se contulit. A quo ; clementissime susceptus yeiociterque expeditus propositi sui litteras^ apud ipsum obtinens anno domini supramemorato sabbato post Egidii Batisponam est reversus. Dum hec fierent fortuna, que apud Kathonem* occasio fronte capillata et pcjst hec calva est vocata, quales ritus yolubilis orbis rote sue t ostenderit, quis agnovit aut quis enarrabit? Nam finaliter castrum ipsum Tuemstauff apud cives mansit, et episcopus Heinrico duci, ut a prosecucione sue defedacionis cessaret. facta placitacione 3000 florenorum dedit Hoc tamen in huius- modi placitacione fuit obtentum, quod predictus dux Heinricus : iuri, quod in redempcione huius castri habebat, futuris temporibus cessit.^ In defedacione huiusmodi supradicti ducis Heinrici Ulricus Ekkär iudex in Lanczhaet, frater domini mei Conradi preposlti S. Magni, dignus laude memoratur. Nam cum onxnes feodarii episcopi Batisponensis, qui erant apud ducem Heinri- ;» cum, ad instanciam ipsius defedacionem facerent, ipse ülricus Ekkär supramemoratus solus hoc nolebat facere, nisi prius fidelitati sue, qua propter feodum domino episcopo tenebatur, satisfaceret. Quod licet dux non grato animo susciperet, dissimulans tamen huius viri cbnstanciam in hoc ponderavit. 5^' Bl. 246, Item feria 4. quatuor temporum in vigilia S. Mathei ;Sej)t. 20. Bernhardus dux Saxonie per Batisponam descendit in Ungariain ad Sigismundum regem Bomanorum pro retractacione sive » Die nächste Notix ist später geschrieben, mit der gleichen Tinte wie die Schrift auf dem folgenden eingehefteten Zettel. i 1 Reg. Nr. 5939. * Dionysitis Cato, Disticha de moribus, 2, 26. 8 Janner 3,393. Digitized by Google — 321 - revocacione litterarum dicti regis, quibus marchionem Misnensem 1424 feoerat ducem Saxonie atque electorem Romani imperii. Item anno doraini 1424. feria . . .* Heinricus dux in Lanczhuct castellura Alten Elofshaim ^ dictum, quod pater suus 5 dux Jb'ridericus potenter occuparat in obprobrium cuiusdam ciris Ratisponensis in quadam generali gwerra quodque iure proprictatis spectat ad episcopatum Ratisponensem, iudicialiter contra Jodocum de Abenspcrg in Strawbing obtinet. Huius Jodoci de Abensperg pater dictum castellum a prefato duce 10 Fridcrico accepit, dum ipsum occupasset, in refusionem laborum suorum singularem. Item circa festum S. Michahelis Hussiste ex insperato in-i?/. 246' trantes Bavariam de prope silva maximam predam in iumentis 5«;?/. 29. (luxerunt in Bohemiam, ut dicebatur, 4 milia capitum. 1 r> Item circa festum S. Dyonisii Fridericus inarchio Bran- Okt. 9. burgensis, qui et burgravius Nürnbergensis, obsedit castrum prope Newmmarkcht Rotenfels- nuncupatum, quod erat dicti hoterpekch^. Qui conspiciens se sie obsessum dictum castnim resignavit Christoforo duci iuveni 8 fere annorum^, filio ducis 20 Johannis resident! zum Newmmarkcht. Uictus vero marcliio conspiciens se in obsidione non posse triumphare inde recessit. Item dominica proxima ante festum S. Galli decanus Okt. 15. Salczburgensis ecclesie et capitaneus venerunt Ratisponam propter congregacionem principum ibidem fiendam. Sed tarnen 25 de principibus nullus venit. Item sabbato in die S. Kalixti obüt venerabilis dominus 5/. 247. Johannes abbas in Walderwacli Ratisponensis diocesis primus Okt, 14. inter infulatos eiusdem monasterii. Quo defuncto cum die prefixa ad eligendum futurum pastorem deberet tieri eleccio, 30 diio presbiteri conventuales nocto prccedente eleccionem subi- tanea morte sunt preventi. Item feria 2. in vigiiia omnium sanctorum Heinricus dux Okt. 30. traiisivit per Ratisponam. Rudolfus doctor in medicinis. j5 Item feria 3. in die S. Wolfgangi magister Rudolfus Okt. 3L doctor in medicinis factus est decanus et canonicus ecclesie S. Johannis. » leere Stelle. ^ ÄÜeglofsfieiffiy Be^.-Amis Rpgenshurg. Q ^ Rothenfels bei Neumarkt in der Obcrpfalx. « Harn I^terbeck: VO. 4,430; 30,12. * Er war 1416 geboren. Quellen und Eroerterangen N. F I. 21 Digitized by Google — 322 — 1426 * Item postea anno domini 1426. defuncto Andrea Gnändel ^ Mai 22. plebano ad S. Cassianum feria 4. penthecostes, cum plurimi sperarent se eandem plebaniam obtinere, dictus magister Eudolfus in canonicum veteris capelle suscipitur et feria 3. Juni 4. infra octavam corporis Christi 2. Non. Junii in possessionem t dicte ecclesie S. Cassiani locatur. Bl 247*, Dux Heinricus. 1424 Item dominica post festum omnium sanctorum quidam Nov. 5.principes Nevmberge debebant convenisse, scilicet dux Johannes et marchio Branburgensis, ad dividendum opida sive castra, : que simul contra ducem Ludowicum obtinuerant, sed dictus marchio diem coDvencionis prefate in articulo temporis revocavit, eo quod ad instanciam ducis Heinrici de Lanczhuet, cuius sororem habebat in uxorem, transivit in Westvaliam.* **De qua Dez. 25. est reversus Lanczhutam ante nativitatem domini. BL 248. Hussen. Dex. 4.-10. Item in ebdomeda 2. adventus domini pervenit rumor ad ducem Johannem, quod Hussiste in Bohemia adunati cum potencia inienderent venire in Bavariam. Quapropter dux Johannes prefatus cunctis sub dicione sua valentibus ad belium . procedere vocatis eisque per exercitas singulorum territorioruni ab invicem separatis se seriosius opposuit. Quod audiente., sicut dicebatur, heretici ab itinere cepto cessaverunt. Marchio de Padem. Dex. 18—24. Item in ebdomeda ante nativitatem domini Bemhardu>. marchio de Padem per Eatisponam ad Sigismundum regem 7425 Romanorum in üngariam descendit^ et in die S. Valentini Febr. 14 Ratisponam est reversus. 1425. Bl 248*. Obitus ducis Johannis. Jan. 14. Item dominica post octavam epiphanie quidam principe- convenerunt in Chelhaim. Inter quos dux Heinricus de Lancz- huet ducatui in Strawbing, qui vicario nomine ducis Joiiannis de HoUandia regebatur per quendam ordinis Teutonicoruni — ^ huius titulus talis erat: Yban von Kortenbach, lantkomentewr * Der folgende Abschnitt ist sjxiter geschrieben. ^ Sehlt£ssiiat\ später geschrieben. ^ Die folgenden Schhtssworte sind später geschrieben ^ huius — Bairen am Schluss des Abschnitts mit Einfügwigsxeielten au obige Stelle. » VO. 26, 429 : Andreas Gnadel. ' Wegen seines Einflusses bei den Vemgeriehten ; vgl. Lindner, Die Veme, S. 221. 509. ' Des Deutschen Ordens. Digitized by Google — 323 — zu Mastrich, verwesär in Nidern Bairen -, volebat comodasse 1425 certam summam florenorum et pro hiis accepisse in dicionem suam civitatem Chelhaim et castrum Werde, quod tiinc quidam nomine Heinricus Nothaft, qui et depositus per importiinitatem 5 vicedominus in Strawbing. Quod tarnen negocium per quosdam fuit impeditum. Sed actum fuit, ut Johannes episcopus Ratis- ponensis dictum castrum Werde, quod diu alienatum fuerat ab episcopatu, redimere deberet atque in suam potestatem accipere. Quod dum totaliter conclusum fuisset, priusquam deduceretur 10 in realem effectiun, feria 2. in die S. Vincencii venerunt, qui Ja». 22. dicerent Johannem ducem supramemoratum, nepotem Ludwici quondam imperatoris, esse defunctum \ sicque totus ille tracta- tus cessavit. Banspawren. Bl. 249. 15 Item ad congregacionem principum supraraemoratam in Chelhaim dux Johannes zum Newmmarkt et frater eins Otto de Amberg non venerunt, sed feria 2. in die S. Marcelli Jan. /5(7ö;.' venerunt Ratisponam. Ubi dum essent, nunciatur, quod quidam dictus de Absperkch castrum Banspawren^ per 20 insidias occupasset. Hoc castrum fuit cuiusdam Petri Ekkär in Stelling magni usurarii* noviter defuncti, sed sub tucione tunc temporis Ludwici Chamerawer prefecti in Chelhaim^, qui tunc erat Batispone quique ante paucos annos fratrem car- nalem supramemorati dicti de Absperkch prope Ingelstat, dum 25 ipsum propter predam persequeretur, in hello occiderat. Huius- modi autem occupacio illius castri non fuit audita facta fuisse, nisi quia ipse dictus de Absperkch dicebat iure hereditario hoc castrum ad ipsum pertinere. Michelsperger. Podemstain. Bl. 249'. 80 Item Conradus Michelsperger vir in rebus bellicis et militaribus strennuus, qui eciam in hello cecidit, reliquit unum solum filium nomine Petrum, qui obiit anno domini 1424., in quo nomen nobilium dictorum Michelsperger defecit ^. Beliquit et duas filias, quarum unam per sponsalia duxit N. Nothaft. 35 Cuius pater nomine Albertus castrum dictum Podemstain ' situm * Er war am 6. Jan. 1425 gestorben, ' feria 2. wäre Jan. 15., in die S. Marcelli Jan, 16. ' Ramspau hei Regenstauf. * Vgl. oben S. 315 und unten S. 327. 40 * Vgl. oben S. 317. * Schuegraff Chronik von Michctslsberg und Bodernstein, in VO. 6, 323, ^ Bodenstein, Bex.-Amts Roding. 21* Digitized by Google — 324 — 1425 non remote a monasterio in Reychenbach feria . .* in ebdomada Jan. 14— 2ö.post octavas epiphanie anno domini 1425. in possessionem accepit. Estque hoc notandum, quod iuxta dictum castnira Podemstain est quedam ecclesia S. Michaheiis, a qua totus mons, in quo sita est, vocatur Michelsperg, unde niemorati 5 nobiles referuntur nomen habuisse. Bl. 250. Captivitas Stawffer militis. Item Theodericus StauflFer de Erenvels miles iuvenis in Jan. 21. Valkchenvels residens dominica, in qua fuit dies S. Agnetis, ob molestiam, quam fecit Tyemoni abbati in Reychenbach, ii captivatus est. Quod accidit hoc modo. Prepositus quidam sive officialis dicti abbatis quosdam rusticos residentes sub districtu memorati Stauflfer propter redditus monasterio per- solvendos pignoravit. Quod audiens ipse Stauflfer quosdam rusticos memorati monasterii in loco, qui dicitur auf dem i: Langenveld, in pecoribus predavit. Cuius rei novitas cum ad Eberhardum Mistelbechk pretorem in WeternveJd ^ pervenisset, ipse statim hec nuncians Johanni Domär notario pronncie, in Prukk 2 residente, venit in Reychenbach, ubi habita convocacione Jan, 20. sabbato in die SS. Fabiani et Sebastiani se disposuerunt, ut :' cum potencia venirent in Walchkenvels et forum ibidem levarent. Habito tamen consilio supramemoratum StauflFer per nuncium domini abbatis super preda facta requisiverunt Qui respondit hanc predam se fecisse in recompensam pignera- cionis per ipsorum prepositum facte. Qui nuncius reversus in - Reychenbach hec supramemorato Mistelwekch retiUit. Addidit quoque, quod ipse Stauflfer iam venisset in Walderwach, ibidem quoquo esset in monasterio. Hiis auditis pretor et notarius supramemorati pretermissis omnibus consiliis per totam Jan. 21. fere noctem habitis dominica in die S. Agnetis circa horam • primarum missarum cum equitibus in Walderwach properantes Bl. P5ö'.ipsum Stauflfer in mensa cum abbate comedentem captivaverunt et adstatim ipsum in Reychenbach deducentes domino abbati presentaverunt et ibidem ipsum induciantes negocium ad Johannem duceni dominum ipsorum retulerunt. Qui ad in- ^»• stanciam ducis Ottonis fratris sui in Amberg, ad quem tunc volebat equitasse, captivitatem istam dimisit, sicque dictus StauflTär est liberatus. a leere Stelle. » Wetierfeld, Bex^-Amts hWIing. 4" ' Brück, ebendorU Digitized by Goo^(^ — 325 — De Bavaria inferiori. Bl. 251. Anno domini 1425. 8. Id. Februarii\ hoc est in 6x^1425 epiphanie domini, Johannes dux in Strawbing tenens Hollan-Jaw. 6. diam ibidem a magistro cnrie sue veneno infectus obiit. Unde 5 nobiles, prelati et civitates inferioris Bavarie dominica in octava S. Agnetis convenientes deliberacione prehabita ordi--^aw. 2S. nanint principatum usque ad medium quadragesime tunc3/a>^ 18. sequentis per eertas ecclesiasticas et seculares personas guber- nari in hune finem, ut interim principes Bavarie, ad quos 10 dictus principatus hereditario iure pertinebat, de ordinacione öive divisione ducatus illius simul convenirent. Quod fieri non potuit usque ad festum Margarete anni eiusdem et QumJtdi 12, nuilta difficultate propter Ludowicum ducem in Ingelstat, qui erat in üngaria cum Sigisniundo rege Bomanorum implorans 15 execucionem iusticie ab ipso Sigismundo litteratorie Ratispone sibi promissa*et sigillo apostolice sedis legati roborata* contra alios duces Bavarie et eciam precipue Fridericum marchioneni Branburgensem, burgravium Numbergensem. Qui plures civi- tates et castra in Ute publica, sed tunc per pacem sedata sibi 20 alienarant. De hac divisione sive ordinacione principatus illius vide postea^. Item supramemoratus Johannes dux habuit patreni cuius nomen fuit Albertus et obiit ante cum. Huius tvtulus talis fuit: Wir Albrecht, pfalczgraf bey Rein, herczog in Bayrn, •25 graflF zu Hanigaw, zu Holland, zu Seland und herr der herlichait zu Frycsenlant. Huius filius nomine Wilhelmus obiit circa annum domini 1409.'^ relinquens filiam nomine Jacoba. Hec Jacoba primum duxit delfinum* de Francia. Quo mortuo duxit ducem* de Brabancia. Quo repudiato duxit N.^ fratrem :iO regis Anglie. Item anno domini 1425. N.<' archiepiscopus Magdeburgen- ^/. ^52.*» sis per Ratisponam propter negocia ecclesie sue ad Sigis- mundum regem descendit in üngariam. Item feria 2. post dominicam Reminiscero dux Johannes iWar^ 5. 35 filius quondam Ruperti regis Romanorum descendit in Üngariam cum tribus navibus ad regem Romanorum Sigismundum ^ et ■ 80 Hs, ^ Bl. 251 ' leer. ^ Die folgenden Schlussuorte sind später geschrieben. * Falsch statt Januarii. 40 * Ä 329. * Vielmehr 1417. * Miann. * Herzog Humfrid ron Glocester. ® Erxbischof Günther ron Magdeburg. Digitized by Goo^(^ — 326 — 1455feria 6. post octavam corporis Christi in die S. Viti in reditu Juni 15, Ratisponam ingreditur. Bl 252'. Item feria 2. post palmas duo trufFatores sive deceptores April 2. patefacta eorum curiositate fugerunt ad S. Emmerammum, Hii April 18. feria 4. post Qiiasimodo, in qua erat dedicacio consecrati S. 5 Petri, dum estimabant se nocte per ecclesiam S. Oswaldi posse evadere, a civibus sunt comprehensi, seducti ipsi per duos de familia monasterii. Qui accepta ab ipsis et civibus pecunia promiserunt eos velle secure educere, sed dato et assignato civibus certo tempore in manus eorum eos tradiderunt. ic BL 253. Item die sancto penthecostes, quam precessit festum Mai 27.^, ürbani feria (3. proxime precedenti, ülricus Sartoris de Zeidlem intravit religionem. 1426 * Item sabbato ante Reminiscere in vigilia Mathie apostoli Febr. 25. occulte cum Georio recessit. if. 1425 Item anno eodem dominica in oetava S. Martini Conradus Nov. 18. Forchbamer intravit religionem. 1427 * Item anno domini 1427. dominica lubilate cantavit primam Mai 11. missam. 1425 Item feria 2. post octavam penthecostes Fridericus lant- -J»- Juni 4 gravius Thuringie et marchio Misnensis, de novo factus dux Saxonie atque elector Romani imperii, venit Ratisponam de- scensurus in Ungariam ad Sigisraundum regem Romaaorum et accepturus ab eo infeodacionem huiusmodi ducatus Saxonie. Huius Friderici frater fuit Wilhelmus, qui obiit^ in vigilia 25 J/ä>vt 31. palmarum sine heredibus. Patruus vero eius nomine Fridericus adhuc superest, sed non habet liberos. Idem dictus igitur Aug. 1. Fridericus feria 4. in die S. Petri ad vincula in civitate Buda, volgariter zu Oven, predicti ducatus Saxonie a rege Sigismundo accepit infeodacionem 2 presentibus ducibus Wilhelme Bavarie 3(' duce de Monaco, Alberto de Austria et pluribus aliis. Deinde Aug. 25. feria 3. in die S. Augustini Ratisponam revertitur, Habuit tunc temporis dictus Fiidericus de Katherina uxore sua, sorore ducum Wilhelmi et Heinrici de Brunsweikch, 4 filios, Fridericum 14 annorum, Sigismundum 11 annorum, Heinricum 4 annorum 35 et Georium infamem. Item Wilhelmus marchio Misnensis, qui fuit frater patris Friderici marchionis Misnensis et ducis Saxonie, fuit cum Sigis- » Der folgende Satx ist später geschriebefi. » Er starb am 1. April; Bekr, Genealogie, .?. 39. 40 » Reg. Nr. 6361. Digitized by Google — 321 — mundo rege Romanomra in obsidione civitatis Pragensis ei fuit 1425 sapiens, sed tarnen monociüus. Item feria 3. infra octavam corporis Christi, hoc est 2. Id. BL 253', Junii, Emmerammüs filiiis Heiririci antiqui Nothaft, qui fuit J?^ni 12. 5 per plures annos vioedominus in Strawbing, sciiicet inferioris Bavarie, unde et volgo Vicztum norainabatur, duas domos sive castra, sciiicet Grass et Särching i, sibi subiecit spoliatis Omni- bus rusticis atque captivatis, quos attingere potuit ad easdem domos sive castra pertinentes, et hoc in detrimentuni commen- lO datoris domus S. Egidii Ratispone ordinis B. Marie Theutoni- corum Hierosolimitani hospitalis. Falsarii. bl 254. Item sabbato post Viti Johannes Chusnaig civis nominosus/j^nt 16. et dives, ut putabatur, residens prope fratres minores Ratispone 15 et smis scriptor a volgo der Hein rice nominatus, residens retro pretorium, ob falsitatis culpam, quam commiserant sigillando unam cartam non scriptam sigillo Petri Ekkär de Stefling Ultimi illius nominis in hac progenie magnique usurarii, sed postea per dictum Heinricum scriptam, continentem certam 20 summam florenorum, quam ipse Ekkär dicto Chusnaig obligarc- tur, procedentibus contra eosdem iudicialiter Heinrico Nothaft et Johanne Gewolf militibus sunt combusti. Iste Petrus Ekkär ultimus fuit huius genealogie sive cognominis. Nam plures alii sunt huius cognominis, sed alterius 25 sunt stipitis. Hie et Johannes Gewolf supramemoratus se mutuo litteris et scriptis suis sigillis roboratis obligarunt, quod, si alter ipsorum sine virilibus liberis decederet, alter ipsorum tunc superstes omnia bona alterius deboret possidere, uxorem vero et filias tamquam suas in cura habere eisque porcionem 30 congruam dare. Decessit igitur dictus Petrus Ekkär prior relinquens Annam uxorem, dominam iuvenem, filiam Heinrici Puechperger, de qua genuit filias tres eciam superstites et dominam ürsulam, quam genuit de prima uxore et dudum desponsaverat Heinrico comiti in Ortenberg. 35 Item feria 2. infra octavam corporis Christi 3. Id. Junii 5/. 254*. in die S. Bamabe apostoli Johannes episcopus Ratispononsis.7?f/tt n. dominum Ulricimi Murnawer per formam comproniibsi in Prül electum, virum iuvenem, sciiicet citra 26. annum, in prefato monasterio consecravit in abbatera et cum ipso eciam dominum 40 Ludowicum primum priorem, postea vero celerarium in Castello, in abbatem in Ensdorf. * Örctss südlich^ Särching östlich van Begensburg, Digitized by VjOOQ IC — 328 — 1425 XJbi animadvertendum, qiiod defuncto . . .* Sechs ^ abbate iara dicti monasterii Ensdorf, qui deposito Wilhelmo Roreiisteter propter reformacionem ordinis de Castollo assumptus fuerat in abbatem, conventus ibidem in eleccione futuri abbatis non poterat concorditer convenire. Nam cum quidam ex eis, scilicet 5 Ulricus Weissenburger tiinc temporis prior, maiores voces haberet. Hermannus presbiter tunc temporis celerarius, qui eciam votura suum in eum direxerat, videns, quia sie electus confirmandus esset, se ad Ottonem ducem in Amberg transtulit ac confimiacionem impedivit. Dumque concordare non possent, n Johannes episcopus prefatus facto sibi compromisso dictum Ludowicum postulavit in abbatem eumque, ut prefertur, con- secravit. Eadem die ipsi concordantes in Hermannum prefatum hora vespororum eodem Hermanne veniente Ratisponam hec episcopo intimarunt nolentes assentire hiis, que gesta per epi- i' seopum fuerant. ünde fortiter monasterium in Ensdorf clauserunt habcntesque custodias suas noluerunt predictnm Ludowicum suscipere in abbatem. Interea sepememoratus Hermannus et conventus prefatus volentes gaudere de privilegiis Ottonis sancti Babenbergensis et N.- comitis palatini de Witelspach fundatorum -'' suorum ad episcopum Babenbergensem se contiilerunt ipsoque Hermanne ab eodem episcopo in abbatem consecrato hoc con- Aug 14 tinuaverunt donec in vigilia assumpcionis virginis glorioise epi- scopus cum Ottone duce de Amberg venit in Ensdorf apertis- que per vim ianuis monasterii predictum Ludowicum in - BL 255. possessionem locavit. Quod videntes monachi a monasterio Aug. iS.profugi recesserunt et sabbato proximo sequenti cum fortitudine venientes fractis ianuis monasterium in possessionem acceperunt Ludowico abbate per auxiliiim coci in turrim fugiente. Qui timens se in turri non posse salvari per laqueum se submittens '^' effugit Johannes igitur episcopus Ratisponensis cum Ludowico duce, comite palatino Reni, tilio Rupert! quondam regis Roma- . norum, feria 4., que fuit vigilia ^ S. Magni confessoris, patroni nostri, sepedictum Ludowicum abbatem iterum in possessionem locavit monachis per fugam ubilibet disperais. Qui tarnen '^~' statim postea convenientes dictum Ludowicum obediencia sibi facta in abbatem susceperunt. * Uere Stelle. * Conrad Schoss in eleu Jakob Parfiuiss Chronicon Etisdorfense, ^^ Oefele 1, 586. ' Pfalx^graf Otto IV. von Witteisbach. ^ Diese Angabe stimmt nicht; vigilia S. Magni iväre 18. Aug. rin Samstag, Digitized by Google ^ 329 — Anno domini 14V5. circa festum omniiim sanctoium7425 • Georids lantgravius de Lewtenberg etate 24 annorum procereAo». 1. stature cunctis mirantibus intravit ordinem S. Benedicti in Castollo Eystetensis diocesis, sed non perseveravit. 5 De divisione Bavarie inferioris. Bl. 2ö6.^ Item ad dividendiim Bavariam inferiorem propter obitum ducis Johannis comitis HoUandie tres principes, scilicet Ludwicus de Ingelstat, Ernestus de Monaco, Heinricus de Lanczhut, dominica Jtäi 8. ante festum Margarete ^ et citra in Strawbing convenenint et 10 ibidem per tres ebdomedas continuas de hoc negocio tractarunt nichilque finaliter concluserunt, nisi quod circa festum S. Micha- Sept. 29. helis hac eadem de causa in Strawbing iterum deberent convenire. Cumque singuli ad sua remeassent, Ludowicus dux cum comi- tatu suo mansit in Strawbing usque in vigiliam assumpcionis Äug. 14. 15 virginis gloriose, in qua venit Eatisponam, mansitque ibi usque in feriam 6., diem S. Bartholomei, in qua niichi per Michahelem Aug. 24. scriptorem suum misit satis pingwe donum gracie sue. Feceram enim sibi quandam figuram^ de serie genealogie principum Bavarie a 200 annis^. Deinde ipse Ludowicus dux veniens '20 Nurnbergam, ubi quidam principes erant congregati, feria 4. die decollacionis S. Johannis baptiste venit in Ingelstat Atvj 29. ** Item in feste S. Michahelis nullus supradictorum prin- ^pt. 29. cipum personaliler venit in Strawbing, sed solum consules eorum et Wilhelmus fjater Ernesti ducis prefati eiusdemque 25 Ernesti filius dux Albertus. Misit eciam Albertus dux Austrie ad congregacionem istam ambasiatores suos, eo quod ipse esset filius sororis^ Johannis ducis suprascripti. 1426. Bl. 255'. Item feria 5. post Invocavit Ludowicus dux de Ingelstat i-^^ö :3() descendens ad regem Sioismundum extra civitatem super i'>6r. 21. fossatum pertransivit equitando Ratisponam. Tunc temporis in Chelheim et Strawbing servatum fuit interdictum propter persona- lem presenciam supradicti ducis Ludwici, eo quod excommuni- catus** esset propter quedam bona monasteriorum quorundam, 35 * JU. 255 ' leer. *' Der folgende Abschnitt ist sjxitcr geschrieben. * Lichtdmck-ReproduJdion und Transslcription dieser Seite in Chroust, Monwnenta palaeographica, Lief, ö, Taf. 6. '' Vgl. oben S. :r25. '^ Diese Stammtafel ist nicht erhalten. 40 * ad ducentos annos fal^sch Oefele 1,25. '' Johanna, welche mit lleraog AI brecht IV. pon Österreich vermählt war. '* Lang, Gesch. Ludwigs d. Bärtigenj S. 134. Digitized by Google — 330 — . 7426 qxie tenebat. Hie egit tanta sollicitudine obedire ecclesiasticis raandatis, xxt ab excommunicacione absolveretur. Rexque Romanorum Sigismundus sibi principatum in Strawbing sub vexillo et imperiali maiestate residens contulit.* Quem quidem principatum prius ^ ad iura sua contulerat Wilhelme et Heinrico 5 ducibus Bavarie, sed tamen in loco privato. Item postraodum supradictus Ludowicus mansit aliquan- 1427 twlum temporis in Eferding^ et in ebdomeda dominice proxime Juni 22—28.ipost festum sancte trinitatis venit in Strawbing, quando numera- tur 1427. 1 Bl. 257. »■ 1425. 1425 Item circa festum S. Mathei dux Heinricus in Lanczhut Sept. -?/. Friderico marchioni Branburgensi, burgravio Nurnbergensi, sororio suo, in marcham misit in auxilium 200 equos, quorum capitaneus erat Johannes Stauffer miles de Emvels, prefectus : tunc temporis Heinrici ducis in Ärding. Qui peciit a domino preposito* sibi pabulari per noctem 40 vel 50 equos ob quandam denegacionem sibi factam, scilicet currum cum suis attinenciis sibi comodando ad pergendum ante tempora in Ernvels, sed tamen factis sibi quibusdam supplicacionibus per i Thomam Trenbekch iudicem nostrum et Petrum Pirkchenseer ad nos, quamvis ipsis non promitteret, non pervenerunt. Hii igitur intrantes marchiam, cum Fridericus memoratus contra adversarios suos exercitum magnum congregasset, facta placi- Oki, ^eStacione non visis ininiicis in ebdomeda festi omnium sanctorum : —Nov. 3. in terram nostram sunt reversi. Bl. 257'. De eo, quod Hussiste heretici primum a nostra- tibus inducti venerunt in terram nostram. Okt. 30. Item feria 3. ante festum omnium sanctorum quidam dictus Tristram Zengär in Castro Sneberg residens faciens predam > in pecoribus et aliis rebus iuxta castrum sive forum Valchken- fels Bohemos hereticos duxit in Bavariam. In quo pessinie ipse et sibi consencientes fecerunt. Nam antea Bohemi here- tici a nostratibus fuerant impugnati, hie in offensionem nostram ab isto Tristram Zengär sunt vocati. Dividentibus autem eis '->' spolia, si ipse Zongär hereticis non condescendisset, penam sue Nov. 25. culpe ab eis accepisset. Post hec Bohemi ante festum Katherine * Vorher 2 leere nicht nwnmerierte Blätter. ' Okt. 3. Reg. Nr. 6760. » Marx 9110. Reg. Nr. 6536 und 6538. Vgl Nr. 6534 f. und 6637. 4f' ■ Efferding an der Donau in Oberösterreich. * Zu St. Mang in Regensburg. Digitized by Google — 331 - veniunt in Bavariam et diviso exercitii tribus turmis civitatem 1425 Gasmünichen ^ assiiltu impecierunt 2. Erat autem eadem civitas sub dominio dicti Pflueg, qui Bohemos cottidianis litibus multum perturbabat.* Sed tarnen gracia dei donante fidelibus intra 5 civitatera nriliter se defendentibus et ab extra indigenis ad eos auxiliandum confluentibus sine victoria in Bohemiam redierunt. 1426. Anno domini 142(5. circa medium qiiadragesime, 8ciiicet7/26* feria 3. post Letare in die S. Gregorii, Hussiste heretici cum Marx 12. O potencia predictam civitatem Gasmunchen iterum vallaverunt et iterum defendentibus se fidelibus et confluentibus videntes se prevalere non posse sine victoria in Bohemiam redierunt. Unde litteras ducis Ottonis in Amberg residentis, quas misit pro adiutorio Johanni Streyperger episcopo Ratisponensi hie 5 pro cronicis inserere curavi. Dem erwirdigen in got vatter, hern Johansen, bischof zuß/. 258. Regenspurg, unserm besundern lieben heren und frund. ünsern fruntlichen dienst zuvor. Erwirdiger in got vatter, besunder herre und frundt. Wir lassen uch wissen, daz die \0 keczer ufif gestern herusz für den walt für Geismun Lehen komen und mit buchsen und anderm zewg mehtiglich dafür gelegert haben. Bitten wir uch mit allem fleiss durch got und dez Christenglaubens willen, daz ir uns die uwern gereysig und wolerzewgt, so sterckest ir mügt, unverczogenlichen gen J5 Newnburg vor dem walde zusenden und den enpfelhen woUent, uns hilflich zu sinde, den zu widersten, wan wir ye den armen cristen meynen zu hilff zu komen, daz wollen wir allebegen umb uwern liebe verdien. Datum Amberg uff mitwoch post Letare anno etc. XX sexto. Marx 13. \0 Ott von gotts gnaden pfalczgrafe by Eine und herczog in Beyern. Item alia litter a. Dem erwirdigen in got vatter, hern Johan, bischoflF zu Regens- purg, unserm besundern herren und frund. jr> ünsern fruntlichen dienst zuvor. Erwirdiger in got vatter, besunder frundt. Als wir uwrer liebe geschriben und gebetten haben umb hilff zu schicken wider die keczer, also • Der Schlusssaix ist später geschrieben, ' GeismüncJien (Waldmünchen) . 10 ^ Vgl. unten Chr. Hus. Nr. 62. Digitized by Google - 332 — l-f 26 sind die selben Hussen wider hinder sich geczogen, und ist die reyse uff disz mal wendig, und haben doch Geysmunichen Bl. i^o Bl. 260' leer. * Qemeiner 2,461; Janner 3,404; Walderdorff* S. 564. Digitized by Goo^^ — 334 — 1426 De pugna katholicorum cum Hussistis hereticis.^ Juni 16. Item dominica 3. post octavas penthecostes 16. Kai. Julii marchionissa^ Misnensis commisit pugnam cum Hussistis in obsidione civitatis Awskch ^ nuncupate, quod accidit hoc modo. Congregatis tunc temporis principibus Nurnberge ad tractandum 5 de delecione hereticorum in regno Bohemie aderat inter ceteros principes Fridericus marchio Misnensis per Sigismandum Romanorum et Bohemie regem de novo factus dux Saxonie. Affuit eciam Ericus dux, qui iam dictum ducatum Saxonie atque eleccionem Romanorum regia ad se iure hereditario : dicebat pertinere. Interea Awskch civitas ab hereticis obsidetur. Igitur marchionissa Misnensis congregato copioso exercitu predictam civitatem a"b infestacione hereticorum defendere Bl. 261 '. nitebatur. Dum autem heretici in obsidione ista in tres partes essent abinvicem separati, katholici eos sie separates noluerunti invadere sperantes eos simul congregatos omnes posse comprehen- dere. Sed res, proch dolor, in contrarium versa est. Nam congregatis hereticis in unum nostri cum eis congressi, quo^i dolorose refero atque scribo, dum in fortitudine multitudinis sue sperarent, aspiciente domino, qui, dum volt, flageliat, dum : volt, nüseretur, miserabiliter sunt humiliati. Ceciderunt namqu«^ de katholicis ex hiis, qui fortiter pugnarunt, utpote nobiles qui 16 famosi inter ceteros fuerunt, et ex hiis, qui fugerunt et in fuga quandoque* nemine eos persequente interierunt, ad 3 milia virorum.* Tunc michi occurrit dictum B. Augustini: - Si quis bellum iustum susceperit, utrum aperta pugna an ex insidiis vincat, non refertur ad iusticiam. Puerunt, qui diceren; ista iusto dei iudicio fuisse permissa, aliqui ex eo, quod ipst marchio Misnensis prefatus nobilem ducatum Saxonie, cuiu> superius facta est mencio, per potenciam suam atque favorem Sigismundi Romanorum regis teneret, alii vero ex eo, quod ipsi Misnenses in congregacione huiusmodi [exercitus **] indiscrete pauperes eciam katholicos lesissent et presertim monasterium Töppel'^ situm iuxta civitatem Awskch predictam, in quo virgines deo dicatas inhoneste tractarunt, imagines eciam sanctorum et venerandum corpus Christi, sicut ego audivl pedibus conculcarunt dicentes huiusmodi non esse katholicorum. * 80 Hs. b fehlt Hs, ^ Vgl. unten Chr. Hus. Nr. 65. * Kaiharina. I * Avssig. * Bexold 2, 83. * Tep/. Digitized by Google ~ 336 — De armatis deputatis Johanni duci qxxsindo Bl. 26:^. intraverint Bohemiam. 1426 Item primo dominica post assumpcionem beate virginis^u^. 18. intraverunt Bohemiam et tunc fecerunt in terra Bohemie in- 5 cendia quarundam villarum et non manserant diucius nisi ad horam mereode unius diei in terra Bohemie et sine lesione domum sunt reversi. Item secundo feria 3. post nativitatem B. Marie dux Sept. 10. Johannes misit exercitum in Bohemiam et feria 4. proxime 10 sequenti in die SS. Prothi et Jacincti hora 3. post meridiem 5^^ IL nostri de hereticis commisso prelio gloriose triumpharunt. Sequitur in scedula*: Fuit autem. Bl 262.^ *Fuit autem victoria in hoc hello non ab industria humana, sed manifeste a divina gracia. Licet enim, ut quidam 15 scribit, quod quidam familiaris cuidam capitaneo Wiclefistarum ab eo audierit sibique dixerit, quod in anno, cum numeratur 1421., ab eo tempore, cum se dominio regis opposuerunt, qui tunc erat annus 4., corruerint de parte Wiclefistarum 120 milia, katholici tamen contra eos bellum suscipientes, secundum 20 quod hucusque ad noticiam meam pervenit, nun quam nisi in multitudine triumpharunt ipsis hereticis astutissime prout frequenter pugnantibus atque cedentibus. Ista vero die serenius sole radiante verus sol iasticie non dormiens, sed tamquam dormiens et potens a vino crapulatus excitatus percussit inimicos 25 suos in posteriora et sempitemum dedit Ulis obprobrium. Nostris enim per diem et noctem in meridiem alterius diei fatigatis, dum depredato et exusto quodam foro aliquibusque villis in regressu usque ad silvam pervenissent, prorumpentes hostes fidei de civitate Glataw - ad obsidendum quoddam castrum 30 cum curribus ad bellandum ordinatis, quos volgus vocabat wagenpurkch, eo quod in hiis curribus tamquam in Castro se tuerentur, nostros sie circumvallare nitebantur, ut nuUus ex eis evadere posset. Cum autem maior pars der nostris silvam intrasset, heretici animose ad preliandum festinarunt Katholici 35 hec videntes deliberabant melius esse fugere quam mala bellaJ5/. 262', dare, sed ingruentibus hostibus et vim eis facientibus coacti eligebant pocius bellicis eventibus se submittere quam nomen glorie sue perdere. ünde simulata cum industria in principio fuga postea aciem hostium viriliter aggrediuntur, sicque katholici 40 • Bl, 262 ist ein eingehefteter Zettel. ' Der folgende Abschnitt utUeri in Chr. Hus. Nr, 68. Vgl. Bexold 2, 86. « Klaitau. Digitized by Google — 336 - 1426 pluvihus de hereticis prostratis castris eiirruum ipsorum appro- pinquabant. Quod videntes heretici ipsa castra curruum deserentes fugam inierunt doinino katholicis dante auxilium secundum illud Osee ^ prophete : Tantummodo a me auxilium tmim. Sed neque hoc silendum, quod locus belli fuit in 5 bosco 2 et loco stricto paucique fuerunt de katholicis pugnaates. Multi enim precesserant et nimium erant elongati. Alii propter strictitudinem loci non potuerunt, alii, quoruni magna pars fuit, timentes solitam potenciam inimicorum fidei pugnare noluerunt. Huius autem belli a parte katholicorum precipui i fuerunt Wilhelmus Paulstorfer signifer — hie Wilhelmus fervidus ad auxilium katholicorum pugnancium lanceam, in qua erat Signum bellicum, in hostes libencius direxisset, sed cum ereccio huiusmodi signi esset signura victorie, huius viri racio robustior voluntate, ut hoc non fieret, impedivit — , item Erasmus Satel- : poger predictus, Petrus Kamerawär, Heinricus et Johannefj Pflueg, ülricus Türlinger, ülricus Warperger, Martinus Anns- perger, Markardus »Stör, Johannes Dornär notarius provincie ducis Johannis et plures alii, quorum singula nomina nimls dispendiosum esset enumerare. i" Bl, 263, De convocacione prelatorum propter heresim in Bohemia.^ Sept. IL Item feria 4. in die SS. Prothi et Jacincti Johannes Strey- pejger episcopus Ratisponensis habuit convocacionem prelatorum et decanorum sue diocesis. Ubi renovatis quibusdam sinodalibus ::' per predecessorera suum Albertum Stauffer episcopum publi- catis inter cetera fecit in spiritualibus quandam novam institu- cionem^ pro subsidio ad delendum hereticos in Boheniia, scilicet cantando per singulas ebdomadas niissam singularem et faciendo per mensem similiter processionem singularem etc., et ;> in temporalibus peciit stewram GOO florenorum pro subsidio ad expediendum armatos mittendos contra hereticos. Item renova- BL 263*. y'ii statutum de pulsu in feria 6. ad dicendum preces: Dens, deus mens, respice in me, ob raemoriam dominice passionis, quod quidem predecessor suus Albertus episcopus in sinodo, quam •• celebravit, inter cetera secundum provinciale concilium Salcz- burge celebratum publicavit \ sed ab omnibus non fuerat executum et precipue in occlesia kathedrali. In qua tunc ' 08. 13, 9. ' Oefele feilsch Boico. -J^ ^ Vgl. ufiien Chr. IIus. Nr. 66. * Text unten Chr. Hus. in Xr. 66 * Text oben S. 294. Digitized by Google — 337 — primum post istam renovacionem fait pulsatum. Item iwiot426 instituit, ut semper post suffragia eonsueta ad matatinas et yesperas dicatur antiphona: Da pacem, domine, eta cum collecta pro pace. 5 Item circa festum S. Michahelis Hussiste heretici civitatemÄ. 264. in Bohemia Mis nuncnpatam obtinuerunt. Sqf^t, 29. Tacliaw. Item circa festum S. Dyonisii Johannes dux Bavarie OH. 9. secus Tachoviam civitatem Bohemie misit exercitum " volgo 10 famante, quod civitatem Mis ab hereticis tunc occupatam vellet recuperare. Sed quid tunc notabiliter sit actum, non potui a.udire seu experiri. Judex in preurbio. Item feria 6. in die translacionis 8. Augustini Thomas Okt. 11. 15 Trenbekch iudex in preurbio, singularis noster fautor, tactus pestilencia, quam incurrit, sicut dicitur, per victum incongruum moritur et in Frontenhausen parrochia sua, unde erat oriundus, sepelitur. Item feria 3. post Ealixti Petrus Meiler schultetus civitatis Cßa. 15. 0 Batisponensis moritur et . . / De Hussistis hereticis. Bl. 264*. Item infra octavam omnium sanctorum dux Johannes iVbv. 1—8. congregatum exercitum misit Bohemiam, sed superveniente ex insperato frigore facto modico incendio Hussiste parum vel 25 nichil sunt lesi. Sicque exercitus ille sine effectu propositi sui ad propria est reversus. Bos dictum est et mus de iure nomen Bohemus. Est quasi bos, quasi mus de iure dictus Bohemus. Bl. 265. Bos a trahendo, sed mus furtum faciendo. 30 De novo scismate. Item anno domini 1426. tempore estatis quidam leges, scilicet Anglie **, Arragonie ^ . . .*" recesserunt ab obediencia sedis apostolice Martini, scilicet pape huius nominis V., adherentes cuidam, quem vocant Eugenium^, qui fuit canonicus Bersola- 35 nensis in regno Catillanie, qui in vicium successit Petro de Luna, qui vocatus fuit apud suos Benedictus XIII. et in con- cilio Constanciensi, in quo sopito scismate antiquato tri um • bricht damit ah. *> durchstrichen. ^ leere Stelle. ^ In der Thai sagte sich damals König Alfonso von Äragonien von 40 Papsi Martin V. los. Von Frankreich tmd England drohte das Gleiche. » Vielmehr Clemens VUI. Quellen und Eroertenmsen N. F. I. 23 Digitized by Google — 338 — 1426 obedienciarum tamquam hereticus est dampnatu8,non ponderantes, quod predictus Martinus papa V. in prefato concilio Gonstan- ciensi non solum a cardinalibus, verum eciam a 5 nacionibus predictum concilium facieütibus, scilicet italica, gallicana, germanica, anglicana et hyspanica, concorditer fuerat electus. 5 BL 266, » Degrandine. Juli 21, Item dominica 8. post octavas penthecostes in vigilia Marie Magdalene post completorium . . .** BL 266', Quod inopinata mala evenerunt. Aug. 3. Item sabbato in invencione S. Stephani clericus quidam . . . ** i Aug, o,{4.y Item feria 2. in die S. Dominici nobilis quidam percussus est ab operario suo, sectore calamorura. Quod accidit hoc modo. Nobilis confidens in vigore suo ipsum operarium super quibusdam verbis infamibus alloquit^ir. Que dum iste negaret atque diceret, quod ipse nobilis ista a se ipso excogitaret, ipse ' iratus operarium letaliter in capite volnerarit Operarius iste sie Yolneratus adhuc tenens in manu sua cultellum calamorum. dum nobilis nichil roboris eum habere plus estimaret, subito prorupit in nobilem et eura tribus volneribus, scilicet in capite, coUo et brachio, gravissime volneravit Unde caveas tu ab: impetu rusticorum. m, 267, 1427. 1427 Item anno domini 1427. Ernestus et Wilhelmus fratres, item Heinricus, duces Bavarie, cum habite essent varie dilaciones propter LudA\ricum ducem, qui erat in partibus Ungarie apud- Sigismundum regem Komanorum et Ungarie, ipseque memoratus Ludwicus non venisset in Strawbing in termino prefixo, scilicet Jan, 25. die conversionis S. Pauli, predicti tres principes, scilicet Ernestus, Wilhelmus et Heinricus, priricipatum inferioris Bavarie, cuius capitalis civitas erat Strawbing, acceperunt in possessioneni prestita ipsis fidelitate a prelatis, comitibus, militibus, civitatibus etc., salvo tamen iure ipsius Ludwici memorati. Qui tunc erat in Eferding nolebatque venire in Strawbing nisi habito salvo conductu. Bl 268. b Item feria 6. post purificacionem S. Marie dux Wilhelmus '• Febr, 7. venit Ratisponam audivitque privilegia preurbii quesivitque, utrum cives Ratisponenses, qui sub pignore tunc tenebant ipsum preurbium ab Ernesto et supramemorato Wilhelme fratre • Bl, 265' leer, ^ bricht hier ab. • Bl. 267* leer. * In die S. Dominici wäre 4. Aug. und Sonntag, *• Digitized by Google — 339 — eius, conservarent ipsum preurbium in suis iuribus^ Eskieml427 nocte circa secundara horam noctis comburebantur due domus in civitate Ratispona, et, quia ignis ceperat in domo cuiusdam dicti Tewfel, oriebatur proverbium: Die hell ist verprunnen 5 und der tewfel davon entrunnen. De congregacione cleri propter hereticos. Bl, 268*. Item ferla 3. post fnvocavit in die S. Gregorii ad man- Mär% IL (12.) datum Johannis episcopi Ratisponensis convenerunt prelati et clerus, et in aula episcopali dux Johannes quasdam litteras^ 10 Martini pape V. publicavit continentes sibi dari steuram* per tres dioceses, scilicet Ratisponensem, Bambergensem et Eysteten- sem, in subsidium contra hereticos, sed non obtinuit^ De pugna katholicorum cum hereticis. BL 269. Item feria 3. post dorainicam Oculi in die annunciacionis 15 Marie virginis Reinhardus de Waise in partibus Austrie contra Marx 25. Hussitas prelium suscepit. Cum enim idem heretici civitatem eius Bethel^ obsidione vallassent et gravissime assultibus impeterent, ipse dominus de Waise congregato exercitu equitum et pedestrium ipsos viriliter in acie constitutus inVasit, dumque 20 eos potenter pertransisset, quidam de suis fecit fugam in populo, qui debebat subsequi et sibi esse in adiutorium. Quod ipse considerans prudenter ab iniraicis recessit Videntes autem heretici fugam in populo ipsos sunt persecuti et, licet maior esset multum exercitus katholicorum quam hereticorum, ab 25 hereticis tamen sine defensione, sicut audivi, in fuga ad 4 milia Christianorum sunt occisa. Quidam principes Bavarie convenerunt in Ratispona. Item dominica Letare Johannes, Ernestus et Heinricus, Marx. 30. 30 duces Bavarie, in Ratispona convenerunt. De* Victoria katholicorum contra hereticos.Ä. 2öP'. Item feria 4. post dominicam ludica, dum heretici, (ixiiAprüQ. speciali nomine vocabantur Orphani volgariter Waysen, quoddam castrum vallassent . . . 35 * De — yallassent ist ganx durchstricken und beigefügt : Nichil fuit » Vgl. Oemeiner 2, 464. ' St. Gregor ist 12. Marx und war damals feria 4. ' Anscheinend nicht erhalten. * Dafür fälschlich sententiam OefeU 1, 29. 40 * Nämlich Pfalxgraf Johann von Neumarktj nicht Bischof Johann von Regensburg, tvie Janner 3, 397 irrtümlich berichtet. Zwettl. 22* Digitized by Google — 340 — 1427 Item quidam de curia Romana scripsit nova, prout sequitur: Item in mense Aprili dicebantur mirabilia et horribilia de regno Arragonie, scilicet de terremotu 15 dierum et sepcies in die, sie quod multe habitaciones et ecclesie comienint et homines in campis morabantur in celum clamantes die noctuque, 5 presbiteri et clerici cantantes et deprecantes deum. Et visiones hombiles vise fuerunt, homines armati in campis cum vexillis pugnantes et monachos* venientes ad regem* Arragonie, ut penitenciam ageret, et postea evanuerunt, et quam plura alia. Nescio, si vera sint. Hec üle scribens. i Bl 270, Item feria 5. in octava corporis Christi in Tegernheim et Juni 26, in Swabelbeys ^ pecora accipiuntur a vasallis etc. ob victuaha ad expedicionem in Bohemiara contra hereticos. Juni 27. Item feria 6. post octavam corporis Christi in die dormiencium in civitate Ratispona fit processio per Johannem: episcopum et clerum ad S. Emmerammum, ibique pro cruce- signatis contra hereticos factus est sermo per venerabilem dominum Wolfhardum ^ plebanum et canonicum kathedralis ecclesie eiusque thema fuit ^ : Pater Abraham, miserere mei etc. Juli 7, ttem feria 2. in die S. Willibaldi armata domini episcopi, : cuius capitaneus fuit Johannes Satelpoger, post communica- cionem eukaristie in Bohemiam ad impugnacionem hereticorum Juli 8. proficiscitur et feria 3. inmiediate sequenti armata civium Katisponensium, cuius capitaneus fuit Wilhelmus Wolfsteincr. Juli 15, Item feria 3. in die divisionis apostolorum in civitate i Ratispona quidam pauperes ferventes in defensionem orthodoxe fidei in propriis sumptibus in impugnacionem hereticorum in Bohemia exiverunt Juli 17: Item feria 5. in die S. Alexii Heinricus dux Bavarie Lanczhuet cum armata sua militari per Ratisponam ad pugnan- dum contra hereticos in Bohemia est profectus^ et dominica Aug. 10. in die S. Laurencii Ratisponam est reversus. Juli 24} Item feria 5. sequenti Tachovia ab hereticis unacum Castro, ad quod 1300 viri confugerant, obtinetur. Bl 270'. Quidam prior monasterii vallis Jesu Christi in Cathalonie regno ordinis Carthusiensis pro certo narravit in capitulo dicti Febr, 28, ordinis primo, quod in dicto regno terremotus incepit 6. feria * 80 Ha, ^ Der Schluss des Satxes ist später geschrieben, * Alfonso; vgl, oben S. 337, Änm, 1, * Tegernheim und Schwabdweis, östlich von Begensburg, ♦^ * Wolfhard Ebner; vgl, VO, 12, 225 und oben S, 317. * Luc. 16, 24. ' Im Diahgus unten giebt Andreas den 4, Aug., das richtige Datum, an. Digitized by Google — 341 — ante dominicain Estomichi rel quasi anno 1427. et duravitw^7 usque ad exitum dicti prioris, qui foit, ut estimo, post festxim April 20. pasche. Secundo narravit, quod per huiusmodi terremotum ceciderunt et ruerunt 18 vel 20 opida, civitates mnrate preter 5 castra et villas, quorum numerura ignoravit. Tercio narravit, quod unum opidum ex toto fuit a terra absorbtum et postea in loco opidi apparuit aqua profundissima, cuius fandnm piscatores cum plumbo suo non poterant tangere. Quarto narravit, quod in dicto regno in multis locis apparent magno 10 cissure, ex quibus exeunt flamme ignis et odor sulfureus- Quinto, quod quidam abbas habuit circa monasterium suum unum notabile opidum. Qui volens placare deum, ne veniret terremotus ad locum suum, iniunxit populo ieiunia, oraciones et processiones cum reliquiis facere et in eodem opido fuit 15 quidam obsessus, qui ad quandam interrogacionem dixit: Jeiunia et oraciones vestre multum impediunt nos. Quod cum esset narratum dicto abbati viro utique litterato et probo, iussit multiplicari predicta pia opera, scilicet oraciones, ieiunia etc. Et postea accidit, quod quidam forte sub forma rustici veniens 20 de campis rogavit rectorem ecclesie dicti opidi, quatenus dignaretur exire civitatem predictam et expedire in confessione socium suum graviter infirmantem in silva ante portas opidi. Qui misericordia motus transivit secum et, cum appropinquasset silve, vidit secundum apparenciam suam quasi totam silvam 25 plenam nigris monachis. Qui ex huiusmodi visione perterritus et reversus ad civitatem narrabat omnia dicto abbati« Qui abbas diligencius considerans huiusmodi rem ad placandum deum personaliter exivit cum fratribus suis et toto populo, cum mulieribus et parvulis nuUo penitus relicto in opido preter 30 unum pistorem actu haben tem pascum in fornace. Qui cum BL 271. essent reversi cum processione sua, ita invenerunt prefatum opidum ex toto corruisse, monasterium scilicet, ecclesiam, valvas et omnia edificia, quod vix aliquis potuit locum habita- cionis sue invenire. Item multa alia narravit terribilia, propter 35 que ibidem populus christianus constitutus est in magnis tribulacioDibus, angustiis et timoribus, et fugiunt cum parvulis suis aliquando eciam nudi homines et mulieres de habitacionibus suis terremotus timore perculsi vel perterriti. Quare merito predictis tribulatis in caritate Christi compaciendo debemus 40 orare pro eisdem. * Anno domini 1434.^ dominica Vocem iocunditatis fuit 1434 * Dieser Abschnitt ist späterer Nachtrag. * Oefele falsch 1433. Digitized by Qoo^(^ — 342 — 1434 Batispone legatus Basiliensis concilii dominus Johannes Palamär auditor, nacione Hispanus de regno Arragonie, canonicus Genindensis ecclesie, in qua S. Narcissus, qui convertit S. Affiram, corporaliter requiescit Ab illo quesivi, utrum ista nova supra- scripta, que prior ordinis Carthusiensis retulit facta foisse in 5 Cathaionia, qui est ducatus Arragonie, sie se in veritate haberent. Qui respondit, quod sie preterquam in tercio arti- culo de profunditate aquarum, quarum profunditatem piscatores cum plumbo non poterant tangere. Dicebat tamen, quod postea rumor sie se habuisset. i Digitized by Google Chronica Husitarum. Digitized by Google Digitized by Google Anno domini 1419., quo synodus Ratisponensis prefata^. est celebrata, Venzeslaus rex Bohemie, qui et depositus Texi419 Romanorum, frater Sigismundi regis Romanorum, feria 4. in crastino assumpcionis B. Marie mortuus est. Ati^. 16. 5 Quo mortuo^ quomodo et quid actum sit ab Hussitis hereticis in civitate Pragensi erga Cartusienses ibidem, vide in epistola *, que sequitur. Ein ungenannter, aus Prag geflohener Karthäuserbruder an den Prior des Karthäuserklosters zu Nürnberg: schildert 10 ausführlich die Leiden, welchen die Prager Karthätcserbrüder durch den in Prag nach König Wenzels Tod erfolgten Volksaufstand ausgesetzt gewesen waren. 1419 Okt. c. 16 Kloster Sedlec. Oedr. Palacky 1, 3. Derselbe an den Nämlichen: giebt weitere Nachricht von 2. 15 den Prager Karthäuserbrädern im Kloster Sedlec. 1420 Jan. 7 Sedlec. Gedr. Palacky 1, 13. ^ 2Res gesta. 3. Anno eodem, scilicet 1420., circa festum epiphanye domini 1420 rex Sygismundus venit^ in civitatem Polonie Wratislariam, /an. 6. 20 volgariter Pressla* nunccupatam **, in qua 23 cives de pocioribus eiusdem civitatis iudicialiter capitali dampnavit^ sentencia, quamplures quoque cum uxoribus et liberis exiliavit. Causa autem huius rei fuit arrogancia sive malum regimen precessorum, qui partes inter se habentes pecunia data Venzeslao regi 25 Bohemie, fratri dicti Sygismundi, ex consensu ipsius alterutro in consulatu® se preferebant, ex quo civitas eadem magna • Bis in den Anfang dieses Briefes reicht in 2 die oben 7, 12 erwähnte Lücke. ^ nunccupata 1. ^ consolatu 1. ' Vgl oben S. 154, Z. 9— IL \0 * In den Hss. geht unmittelbar voraus der Erlass des Bischofs Albert von Regensburg Über die Reform des Klosters St, Mang nebst der dort folgen- den Res gesta, welche beiden Stücke ich aus innem Gründen noch dem Ooncüium pravincicUe oben S. 297 angereiht habe. • Jan. 0. Reg. Nr. 3943 e. ^5 * Breslau. • Vgl Bexold 1, 37, Anm. 4. Ausserdem Orünhagen, Die Husiten- kämpfe der Schlesier, S. 18. Digitized by Google — 346 — summa debitorum gravata est. Volentes igitur successores debita a precessoribus suis contracta consulcius exsolvere petiverunt stewrara a communitate. Unde cum hec insolita apud eos esset, concitata communitas aliquos de consulibus 1419 hRG de causa ante pretorium in eadem civitate Wratislavia 5 Juni 24. circa, festum Jobannis baptiste anno domini 1419. decapitavit Cum igitur Sygismundus rex ad dictam civitatem venisset, nxores et liberi eorum, qui decapitati fuerant, petiverunt iudicium et iuöticiam ab eo. Quam et fecit dampnans'' eos modo predicto. i 1420 Deinde anno eodem idem Sygismundus rex circa festum Juni 24. 8. Johannis baptiste movit exercitum contra Pragam raetropolim Bohemie ad expugnandum Hussitas hereticos ac eam regaliter obsedit. Fueruntque sibi in adiutorium inter ceteros tres diices Bavarie, scilicet Johannes filius Rudperti quondam regis Borna- i: norum, Heinricus de Lanczhuet, Wilhelmus de Monaco frater Sophie relicte Wenözeslai regis Bohemie. In hac obsidione deus manifeste presenciam sue inefifabilis gracie ostendit Nam sicut hii, qui in exercitu fuerunt, concorditer retulerunt, quotquot^ ex nostris pugnando interierunt, omnes facies suas :* mortui iacentes in celum erexerunt, quotquot vero ex Hussitis, omnes facies suas in terram vertontes iacuerunt indignos se ostendentes videre celsitudinem divine maiestatis. Tandem Äug. 1, tamen exercitus ille magnus et gloriosus circa festum S. Petri ad vincula solutus est non deletis hereticis. Quod licet occulto f quodam iudicio divine providencie sit factum, quidam tamen non mininius apud quosdam non sine infamia ob hoc mansit, de quo tamen domino concedente dulcius adhuc speratur. Post hec ipse Sygismundus in regem Bohemie coronatus de yniaginibus sanctorum abstulit aurum et argentum et in c- suos usus convertit protestans, ut dicebatur, se hoc non facere ob irreverenciam reliquiarum, sed ne Hussitis hereticis relinqiie- retur posse aufferendi.^ Inter hec bulla Martini pape contra Hussitas venit in partes nostras, cuius tenor habetur in processu, qui sequitur. ü. 4. Processus super bullam Martini pape. Erzbischof Eberhard von Salzburg übermittelt detn Bischof Albert von Regensburg die Kretizzugsbulle des Papstes Martin V. und befiehlt deren Verkündigung ^. 1420 Sept. 19 • dampnans — predicto om. 1. *> quotquot — erexerunt om. 2. 4« * Vgl. Bexold i, 42, Änm. 1. » Vgl. Bexold 1, 43, Anm. 4. Digitized by Google — 347 — Sahburg \ Gedr. Schdhorn, Ergötzlichkeiten am der Kirchenhistorie 1, 607 (aus Hs. 2). Eberhardus dei gracia sancte Salczburgensis ecclesie archiepiscopus, apostolice sedis legatus, commissarius et executor 5 ad infrascripta auctoritate apostolica generaliter et per sere- nissimum et gloriosissimum principem et dominum, dominum Sygismundura Romanorum regem semper Augustum ac Bohemie, Hungarie, Dalmacie, Croacie etc. regem, iuxta vim, formam et tenorem litterarum apostolicarum infra descriptarum 10 suis litteris* specialiter requisitus, reverendo in Christo patri et* domino Alberto episcopo Ratisponensi seu eius in spirituali- buB vicario generali omnibusque aliis et singulis dominis abbatibus, prepositis, decanis, archidyaconis ecclesiarumque parrochialium rectoribus vicariisque perpetuis seu locatenentibus 15 eorundem ac presbiteris aliis in adiutorium exercicii eure animarum eisdem coadiunctis per dyocesim Ratisponensem ubilibet constitutis salutem in domino et mandatis nostris, immo verius apostolicis, firmiter obedire. Transsumptum verum litterarum apostolicarum subscriptarum sanum et integrum 20 carens omni vicio et suspicione pro parte Serenissimi principis ac domini, domini Sigismundi Romanorum, Bohemie, Hungarie etc. regis, nobis coram notario publice et testibus fide dignis ad exequendum presentatum nos cum ea, qua decuit, reverencia noveritis recepisse huiusmodi sub tenore: 25 Papst Martin V, beßehlt auf Verlangen König Sigmunds, zur Vertilgung der mclißtischen und husitischen Ketzerei in allen Ländern der Christenheit das Kreuz zu ver- kündigen. 1420 März 1 Florenz. Gedr. Palacky 1, 17. Traiissumpt, enthalten in der Vidimierung durch Bischof 30 Ferdinand von Lucca, den Patriarchen Ludwig von Aqui- leja, den Erzbischof Bartholomäus von Mailand, Bischof Georg von Passau und Bischof Simon von Tragur. 1420 Aug. 16 Kuttenberg. Gedr. Palacky 1, 46. Vgl. Reg. Nr. 4233 a. 35 Post cuius quidem transsumpti presentacionem et representa- cionem fuimus ex parte dicti^ domini regis ac per eius, ut predicitur, litteras autenticas cum debita instancia requisiti, ut ad execucionem prescriptarum litterarum apostolicarum trans- sumpti et contentorum in eisdem per totam nostram provinciam 40 • om. M. ^ supradicti M. > Auch enthaUen in dm. 14174, Bl 37' ß\). ' Islichi erhcUten. Digitized by Google — 348 — procedere curaremus iuxta* traditam a dicta sede apostolica nobis fortnam. Nos igitur Eberhardus archiepiscopus prefatus Tolentes mandatum huiusmodi apostolicum ad reqaisicionem regiam prefatam exequi, ut tenemur, vobis omnibus et singulis supradictis premissa insinuamus et intimamus necnon ad vestram 5 et cuiuslibet vestrum noticiam deducimus et deduci volamus per presentes, ne aliquis, cuius interest, de premissis ignoran- ciam pretendere valeat seu allegare, vosque omnes et singulos tenore presencium requirimus et monemus ac vobis et cuilibet vestrum, quos apostolica et dictarum litterarum auctoritate i tamqaam ad hoc ydoDeos eligimus ac deputamns in virtute sancte obediencie, quatenus non exspectata requisicione alia regia ad publicacionem et execucionem supradictarum litterarum ^ apostolicarum et in Ulis contentorum iuxta ipsarum continen- ciam et tenorem sine mora procedatis et easdem sollicite et ^ cum omni diligencia, prout melius fieri potent, publicare et exequi studeatis. Alioquin contra rebelles inobedientes ac in predicta execucione negligentes, quemadmodum de iure poteri- mus, procedemus. In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium presentes litteras exinde fieri fecimus et per - Nicolaum Swaiger notarium nostrum publicum infrascriptum subscribi et publicari mandavimus necnon sigillo dilecti nobis ^ in Christo Eberhardi^ decani ecclesie et officialis curie nostre Salczburgensis iussimus appensione communiri. Datum et actum Salczburge in stuba consilii curie nostre archiepiscopalis -" 1420 suh anno domini 1420., indiccione 13., die vero Jovis, 19. Sept 19, mensis Septembris, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Martini pape V. supradicti, anno 3., presentibus venerabilibus in Christo patribus dominis Johanne preposito® et archidiacono ecclesie nostre Salczburgensis ac ' ^^ Johanne abbate monasterii S. Petri Salczburgensis necoon Johanne Runher magistro curie et Stephane Alwan notario nostro pluribusque aliis fide dignis Salczburgensis dyocesis testibus ad premissa vocatis pariter et rogatis. Et ego Nicolaus Swaiger de Traneyach publicus imperial i ^ auctoritate ac sepedicti reverendissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eberhardi archiepiscopi, Salczburgensis, et ipsius curie notarius iuratus, quia premissis omnibus et singulis, dum sie, ut premittitur, coram eodem domino archiepiscopo et per eum fierent et agerentur, unacum prenominatis testibus presens ^ interfui eaque sie fieri vidi et audivi, ideoque hoc presens * iuxta — formam mn.l, 2. ^ 07nA. « oni. 1. 2. * Eberhardo 1. 2. ® preposito — Johanne om. 2. ' ac — SalczburgensiB om, 1. Digitized by Google — 349 — publicum instrumentum per alium fidelem rae occupato scriptum exiade confeci, publicavi et in hanc publicam formam redegi ac signo et nomine meis solitis et* consuetis unacura appensione venerabilis patris domini Eberhardi decani ecclesie et officialis curie Salczburgensis de ipsiiis domini nostri archi- 5 episcopi mandato signavi rogatus et requisitus in fidem et testimonium omnium premissorum. Resgesta. 5. Item anno prescripto post obsidionem Pragensis civitatis i42ö ympni dei et laiides de ecclesiis orthodoxorum deperierunt, 10 sacrificia quoque, que deo debebantur, de propriis locis desierunt Nam dicti Hussite heretici in quam plurimis locis regni Boemie edificia monasteriorum ac ecclesiarum ignibus concremaverunt, ex quo sacerdotes ac ministri domini alii quidem eflugantur atque disperguntur, alii vero hostili nece heretice pravitatis 15 extingwuntur. Inter cetera quoque egregia raonasteria desolatum est** monasterium ad Aulara regiam, volgariter Künigssal, non multum distans a civitate Pragensi, abbas quoque cum monachis, ut dicebatur, in puteum proiectus lapidibus est obrutus.* De hoc monasterio dicebant hü, qui® tempore dicte obsidionis 20 ibidem fuerunt, quod in omni terrarum spacio, quocunque pervenissent, non vidissent simile huic in omni decore. Similiter dicebant se hoc idem ab aliis audivisse. Nee tamen tanta mala ipsis hereticis in regno Bohemie sufficiunt, sed collecta multitudine nephandorum ex civitate 25 Praga cum suo capitaneo cognomine Siskar, qui fuit monoculus et ignobilis genere et vita ac raplor, volgariter ain ainrüssär*^, aliquando habens equum unum vel nulluni, aliquando plures, eunctos, qui sibi resistere volebant, ut iurati sue secte adhereant, * ® Anno domini 1425. quidam Bohemus nomine loLuren- 1425. 30 cius 2 dixit michi, quod ipse a fidelibus missus habitu ^ dissi- mulato, quia Scolaris erat, ad explorandam rei veritatem venerit ad Aulam regiam et locum quidem invenerit desolatum. Monachi autem, sicut incole regionis cohabitantes asserebant, * premoniti a fidelibus omnes evasissent preter unum, qui cadens 35 de muro non potuit ambulare etc.^ * ac 2. ^ et 1 c Qj^^ 1, d Ainrüßsar 2. « Die folgende Notix steht in 1 am Rand*, in 2 am Schluss des Abschnitts im Text, f habito 1. 2. e om. 2. * Mnrösser, der nur ein lioss hesitxt; vgl. Schmeller 2, 153. 40 ' Vielleicht der oben S. 756', Z. 4 Genannte? * Im Original, dessen Niederschrift ca. 1420 selbst erfolgte, wurde sie also anscheinend 1425 hinzugefügt. Digitized by Google — 350 — vi cogunt, nolentes vero occidunt. Ex quo accidit, ut multi orthodoxam fidem deserentes secte eorum adhererent. Plurimi vero hactenus viriliter restiterunt, aliqui eciam infirmiores pro tempore consenserunt. Pragenses autem super hac re volentes se excusare famam fuco illitam sibi faciunt dicentes se eos ea ö de causa emisisse, quod de cetero eis ad civitatem Pragam non pateat via redeundi, ut sie ipsi ceterös eo facilius ad fidem orthodoxam possint revocare, quod hucusque non est auditum. Denique ipsi heretici tante fiunt presumpcionis, ut terram nostram Bavarie hostili gladio minarentur intrare. Ob quod : episcopus Albertus sequeus mandatum volgare propter populum festinanter per suam dyocesim direxit. 6. Epistel a. Bischof Albert von Regensburg macht seinen Diözesanefi den Inhalt der päpstlichen Kreuzhüle bekannt und fordert l zu Rüstungen gegen Einfälle der Husiten auf 1420 Dez, 19 Regensburg. Gedr, Schdhorn, Acta hist.-eccL 1, 50 (aus Hs. 2); Lipf Oberhirtl. Verordnungen f d, Bistum Regensburg, S. 15; Palacky 1, 52. Vgl. Janner 3, 875, Anm. 1. " 7. De presbitero propter heresim combusto.*^ 1420 *Hiis quoque temporibus, anno videlicet domini 1420., quidam presbiter secularis, nomine Uiricus Grünsleder** de Vohendraz" Ratispone ab adolescencia sua educatus, cum propter diversa sua dicta suspecta et predicaciones angulares : de ^ heresi Hussistarum fuisset graviter infamatus, in vigilia Mai 25.pentheco8tes de man dato domini Alberti protunc*^ episcopi Ratis- ponensis in ecclesia kathedrali capitur et in carcerem detruditur. Et cum sepius per diversos doctores atque peritos viros tam in Sacra pagina quam in® iure canonico fuisset diligentissime examinatus, propter suas furatas et cautelosas responsiones atque negaciones aliquamdiu non poterant sui excessus ad plenum experiri. Sed tandem post medium annum in adventu De». 1. domini, prout domino placuit, venerunt in medium duo sexterni continentes duos tractatus Huss in propria forma sedicionibus - ac scandalis ac heresibus refertos, quos sibi presentatos fassus » Überschr. om. 1 trotx dafür freigelassenefn Raumes. ^ Grünss- uelder c perseyerantem 5. « om, 5. * Jänner 3,374 falsch 19. April 40 » Vgl, Gemeiner 2, 440, Anm. 3. ' Berthold Puchhauser. Vgl. über ihn und seine Schriften {die obige Rede ist dort jedoch nicht aufgeführt) Ossinger, Bibliotheca Augustiniana, S. 720. Digitized by Goo^(^ .- 352 — sperandarum, argumentum non apparencium. Que quidem fides nobis tradita est et continetur in scripturis sacris veteris et novi testamenti in ilio mistico yolumine Ezechielis, qaod erat scriptum iutas et foris. In quo Scripte erant lamenta- ciones, Carmen et ve, Ezech. 2. Carmen dico gaudii et exalta- 5 cionis, quantum ad credulos sincere, simpliciter et finniter credentes, lamentaciones vero et ve, quantum ad discredentes j Tel a fide professa discedentes. Non igitur in proposito quis vestrum exspectet carmina exultacionis \ sed magis lamentaciones meroris et turbacionis, nee quis expectet carmina modulacionis, l rithmorum vel siibtilium diyisionum, que pertinent ad magistros prurientes auribus, sed magis iuxta materiam subiectam aadiet lamentaciones et ve exprobracionis et correpcionis propter eos, qui a veritate auditum avertöntes ad fabulas convertuntur vel ad fabulas sunt conversi. Preterea ego, cum essem parvulus, i; sapiebam ut parvulus pueriles rithmos sapientum auribus in- gerendo, nunc autem factus vir, quoad hoc evacuavi ea ^, qne erant parvuli, gemendo replicans cum Boecio Severino in principio sue philosophice consolacionis : Carmina qui^ quondam studio florente peregi, :^ Flebilis heu mestos cogor inire modos. Igitur cum fides in themate implicita et per apostolum predescripta non sit ex libertate arbitrii tan tum, sed ex gracia dei, dicente Aurelio Augustino patre nostro et doctore egr^io in libro de libero arbitrio: Spiritus gracie dat fidem, que * i' eciam non petenti conceditur — subaudi, quia non datur ex meritis nostris, ut homini petenti et alia concedantur. Nam fides non est liberi arbitrii tantum, sed est donum dei, et habentur verba de conse. di. 4. gracia. Et fundatur dictum B. Augustini super illo apostoli ad* Eph. 2.: Gracia estis ö salvati per fidem et hoc non ex vobis; donum enim dei est Hec apostolus. Ut igitur de fide katbolica recta proferamus et solida firmaque senciamus, necessario recurrendum est nobis pro obtinenda gracia ad obtentricem omnis gracie, virginem matrem dei benedictam, quam, obsecro, una mecum veneremini ^ salutacione angelica dicentes devote: Ave gracia' plena. Noli esse jncredulus, sed^ fideUs, ubi supra. Etsi ad litteram et secundum sensum hystoricum verba preposita dicta sunt * B. Thome apostolo in articulo resurreccionis dominice pro nobis fructuose ac utiliter dubitante secundum B. Gregorium ^ in omelia, tamen sine preiudicio subtilioris sentencie tribus * exultacionis — canuina om. 2. ^ ei Ebs. ^ que 6. ^ qui 5. « om, 5. ' Maria statt gracia plena 6. « seu 2. ^ sint 1. Digitized by Google ^ 353 - hominum statibus ad propositum possunt racionabiliter applicari. Et primo fideli populo militantis ecclesie, secundo pontifici suramo eminentis presidencie, tercio cuilibet incredulo dementis pertinacie. Cuilibet istorura seorsura, etsi non ad verba, tarnen 5 ad sensum et intellectum dicit Christus salvator noster nunc residens in celis: NoU esse incredulus, sed fidelis. Primo, inquam, dicitur fideli et cuncto populo militantis ecclesie : Noli esse incredulus ', sed fidelis. In c. firmiter credimus de summa trinitate et fide katholica dicitur: üna 10 est universalis fidelium ecclesia, extra quam nuUus omnino salvatur. Que non est tantum multitudo predestinatorum seu ad beatitudinem finaliter electorum, ut Wiklefiste et Hussite heretici** menciuntur, sed est multitudo omnium fidelium communione fidei et sacramentorum ecclesie sibi coherencium 15 teste Aurelio Augustino patre nostro in libro de baptismo parvulorum, et habentur verba de conse. di. 4. est unitas. Est, inquit Augustinus, unitas ecclesie, que late patet in sacra- mentorum communione, que complectitur eciam cum^^granis paleas, quando eas corporaliter raixtas ita patitur, ut neque 20 paleas grana vitent nee a paleis grana vitentur. Sic sunt in ecclesia homines mali, ut in corpore humano humores mali, qui interdum exeunt ex corpore. Hec Augustinus. Ipsa enim ecclesia malos, quibus mixta est, tamquam zizania^in medio tritici equanimiter tolle rat, ut habetur 12. q. 1. exemplum. •25 Et ad hunc sensum tendit parabola salvatoris Matth. 15. de tritico et zizaniis '', ubi servi, id est sancti patres ecclesie, per oracionem divinum quesierunt consilium dicentes: Vis, coUigi- mus ea?, scilicet zizania, separando a communitate ecclesie et tandem dimittendo iusticie seculari exterrainandos per mortem, 30 et ait pater familias: Non, ne forte eradicantes zizania, eradi- cetis et triticum. Ex quo patet, ut dicit magister Nicolaus de Lyra ', quod deus non volt hereticos permitti vivere ^ absolute, sed in casu tantum, scilicet quando non possunt separari a fidelibus sine periculo fidelium. Et hoc contingit duplici de 35 causa, una, quando non bene cognoscuntur a fidelibus, alia, quando habent tantos defensores, quod, si contra eos proce- datur, maius periculum in ecclesia probabiliter timetur, scilicet scismatis vel interfeccionis fidelium a fautoribus hereticorum. Tunc enim permittendi sunt propter maius periculum evitandum. 40 übi autem non occurrunt ista pericula, sunt separandi ab ecclesia et iusticie seculari relinquendi, ut exterminentur per * om. 1. ** menciuntur heretici 5. ^ om. 1. ^ zyzaniam 1. zizaniam 5. ® zizania Hss. ^ Lira 2. » venirr 1. Quellen und Eroertenmgen N. F. 1. 23 Digitized by Google - 354 — mortem, ne per eos totum corpus ecclesie corrumpatur. Hec omnia Nicolaus de Lyra de verbo ad verbum, et est conununis sentencia sanctorum. Et hoc est, quod dicit JeroDÜnus 24.' q. 3. : ßosecande sunt putride carnes, et scabiosa ovis a caulis repellenda, ne totum corpus putrescat etc. Ex quibus patet, 5 quod error est dicere, quod sola universitas predestinatorum est sancta universalis ecclesia, sicut dicunt Wikleflf et Huss in locis diyersis, sed est, ut dixi, multitudo omniiun fidelium fide et communione sacramentorum sibi mutuo coherencium. Quam ecclesiam universalem Christus fundavit supra firmam ; petram, id est supra se ipsum, ne unquam incredulitatis fluctibus mergeretur. Unde Aurelius Augustinus in libro de verbis domini ad propositum tractat illud Matth. 14.: Dum Christus dixit Petro in fluctibus titubanti : Modice fidei, quare dubitasti ?, Petrus, dixit ^, gerit ecclesie unice typum. Ipse if enim Peti'us in apostolorum ordine primus sepe unus respondit pro Omnibus. Nam ^ domino interrogante discipulos et dicente: Yos autem quem me esse dicitis?, Petrus respondit pro omnibus: Tu es Christus filius dei vivi. Unus pro multis dedit responsum, unitas in multis. Et subdit Augustinus de huius ecclesie:? firmitate: Tu es Petrus, et super hanc petram, quam confessus es, id est super me, edificabo ecclesiam meam. 0 solidum atque firmissimum fundamentum, preter quod nemo aliud ponere potest, 1. Cor. 3. In quo ecclesia militans sie est fundata et solidata, ut nee porte inferi prevalere possint adversus i eam. Pro qua ipsa petra Christus dei filius efficaciter oravit, Luc* 22. **, dicens Petro, qui figurat ecclesiam : Sathanas ex- petivit vos, ut cribraret sicut tiiticum, et ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Huic ecclesie universali Christus ascensurus in • celum promisit assistenciam suam et presenciam directivain usque in finem seculi, Matth. ult. : Ecce, id est in evidenti, ego vobiscum sum usque ad consumacionem seculi. Super quo verbo dicit Nicolaus de Lyra : Hie patet, quod fides katholica non deficiet usque ad finem mundi, quantumcunque ecclesia ^ tribulacionibus agitetur. Assistit autem Christus ecclesie ipsam dirigendo et regende per occultos instinctus Spiritus sancti, ut sie non deficiat fides Petri. Hec ille, et est communis omniuni doctorum sentencia. Contra immobilem huius sancte universalis ecclesie firmi- -t' tatem nonnulli latraverunt heretici, et hie presens ülricus * XXIII. 2. b inquit 2. itaque 6. '^ Nam -- omnibus om, 2, ^ om. 5. Digitized by Google — 355 — Grünsleder dyabolica ftaude cecatus pertinaciter latrare non timuit nee timet in presenti. Dixit enim sentencialiter inter niulta, ut patet ex actis, quod coneiliiim Constanciense non iuste et legittime condempnavit Johannem Wiklef et Johannem 5 Huss. Quod dictum colorare nititur ex quatuor fundamentis. Priino, quod concilium Constanciense non representavit ecclesiam militantem, nisi sicut unus denarius in calculo representat centum libras. Ecce temeraria presumpcio et su- spectissimum dogma. Quid aliud, obsecro *, est enervare auctori- 10 tatem concilii Constanciensis quam omne generale concilium reprobare contra promissum salvatoris Matth. 18.: Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, in medio eorum sum, et contra scriptum Actuum 15., ubi apostoli spiritu sancto inspirante celebravenint concilium ? Caveat hie presens yppocrita, 15 quod per unitatem ipse non calculetur extra universalem ecclesiam militantem. Qui enim totam legem servaverit, ofFen- derit autem in uno, factus est omnium reus, Jac. 2. Sic, qui in uno articulo fidei deficit vel discredit, perdit fidem formatam et informem circa omnes articulos ac per hoc est extra ecclesiam 20 ut incredulus et infidelis. Secundo dicit, quod concilium Constanciense causam condempnacionis Wickleff et Huss forte commisit iudicibus, qui per falsa testimonia informati ipsos iniuste condempnaverunt. Ad quod dicit ur, quod non tres aut plures persone particulares, 25 sed prorsus totum generale concilium, quod in hiis, que fidei sunt, errare non potest, iuxta predicta premissa summa caritate et diligencia ipsos WiklefF et Huss ex certa industria ac sciencia condempnavit. Nee polest allegari iniuria, attento quod gloriosissimus Romanorum et Boemie etc. rex ac multi .30 principes spirituales et temporales in*^ iniuriam fidei et infamiam ipsorum ac tocius concilii tam periculose condempnacioni nullatenus ^ consensissent. Tercio dicit, quod concilium Constanciense fiiit novum et ideo propter maliciara horainum^ presidencium in ipso concilio 35 non habuit efficaciam, sicut habuit concilium Nicenum, in quo condempnatus est Arrius hereticus. Non attendit sie dicens, quod quodlibet generale concilium posterius respectu sui prioris est novum, et sie nuUum generale concilium preter primum haberet efficaciam. Quam periculosum sit hoc dogma, 40 nuUus sane mentis ignorare potest. Nee causa, quam assignat intencioni sue, suffragatur. Primo, quia malicia hominum » est obsecro 5. ** 07n. 1. ^ uUatenus 1. 5. '^ presentis temporis yel eciam propter maliciam hominum add. 5. 23* Digitized by VjOOQ IC ~ 356 — eciam aliquorum in concilio presidencium non impedit nee impedire potest influxura Spiritus sancti in regimine et direc- cione universalis ecclesie militantis niaxime in hiis, qua ad fidem pertineDt et bonas mores. Secundo, quia maior fuit malicia horainum intensive et extensive tempore Niceni concilii, 5 in quo condempnatus est Arrius, quam sit vel fuerit tempore Constanciensis concilii. Pro quibus noto : Primo, quod concilia generalia ceperunt frequenter celebrari tempore Constantini Magni. Precedentibus enim temporibus propter inmanitates persecucionum et maliciam tyrannorum non poterant sancti ii patres ad concilia generalia convenire. Et hoc est, quod ex- presse dicit decretum in* c. canones di. 15., ubi sie loqnitur decretum sub auctoritate Tsidori 7. ethymologiarum : Canones generalium conciliorum a temporibus Constantini ceperunt. In precedentibus namque annis persecucione fervente docendaruni i: plebium minime dabatur facultas. Inde christianitas in diversas hereses scissa est, quia non erat episcopis licencia conveniendi in unum nisi tempore supradicti imperatoris. Ipse enim dedit Christianis ** potestatem libere congregari. Sub hoc eciam sancti patres in Niceno concilio de omni orbe terrarum convenientes ji iuxta fidem ewangelicam et apostolicam secundo post apostolos symbolum tradiderunt. Hec ibi. Secundo notandum, quod concilium Nicenum fuit congregatum contra Arrium anno domini*^ 326., quo tempore terre innumerabiles et regna maxima, que nunc in Christum credunt, tunc inhabitabantur per infideles s et ydolatras, sie quod incomparabiliter nunc sunt plures Christiani, , quam tunc fuerint. Ex quibus sequitur primo. quod tunc peiores erant homines intensive, quia vel ydoiatre vel heretici preter paucos Christianos fideles, qui tunc erant sanctissimi. Christianitas enim tunc scissa erat in diversas et :' periculosissimas hereses, quarum una erat Arrii, de quo loquitur decretum 24. q. 3. resecaude, ubi sie dicit: Arrius in Alexandria una scintilla fuit, sed quoniam non statim oppressus est, totum orbem eius flamma populata est. Et sunt verba B. Jeronimi. Secundo sequitur ex predictis, quod malicia ;v hominum illius temporis fuit maior extensive, quia nunc sunt incomparabiliter plures homines Christiani veri, quam tuncfuerunt, sed pro magna parte tunc fuerunt heretici vel ydoiatre. Dicit tamen hie presens ypocrita unum yronicum et pestiferum, quod concilium Constanciense hanc habuit efficaciam, quod in 4t eo fides Antichristi pen^enit ad lucem, scilicet peccata cleri- corum. Ad quod non aliter respondeo, nisi quod lux vera de a in —decretum om. 2. ^ potestatem Christianis 5. «^ M<> add, 1. Digitized by Google — 357 ~ luce procedens, Spiritus sanctus, maximum et evidentissimum nostris temporibus fecit miraculum, quod in festo sancti Spiritus, scilicet penthecostes, quando hie ypocrita fuit captus, ipsius heresis et ypocrisis fuit deducta ad noticiam ecclesie militantis. 5 Quarte et ultimo dicit ipse quod non Johannem Huss fuisse hereticum, ymo confessus est, quod ipse pro Johanne Huss sepius ploraverit tamquam pro iniuria passo quodque plus crediderit dicentibus ipsum Johannem Huss fuisse bonum et eius doctrinam bonam militanti ecclesie utilem quam 10 dicentibus contrarium. In cuius Signum doctrinam ipsius reprobatam de latino transtulit in rolgare teutonicum, quam eciam simplicibus in doctrina scripturarum inexercitatis legendam communicavit. Alia quoque innumera brevitati presentis coUacionis non inserenda, non minora, sed peiora 15 prioribus, asseruit et docuit, in quibus pertinax permanet in presenti. Ecce, venti et flumina ecclesiam universalem im- pugnare nitencia, sed frustra; fundata est enim supra iirmam petram, Matth. 7. Die, rabi heresum et errorum, radix sapien- eie cui revelata est et ingressus eius quis intellexit?, Eecl. 1. 20 Kespondebis, ut puto : Michi revelata est, non eoncilio Constan- ciensi. Beete, et tu mentitus es in caput tuum. Tu de te ipso testimonium perhibes; testimonium tuum non est verum. Coacervasti tibi magistros prurientes auribus et a veritate aversus ad fabulas es conversus. Audi vel nunc decretum *^o di. 15. sancta, ubi sie dicitur: Sancta ßomana ecclesia post seripturas veteris et novi testamenti, quas regularitur suscipimus, eciam sanctas* synodos suseipi non prohibet. Ymo penam non suscipienciura vel non servancium ponit decretum 17. di. c. nee licuit, ubi sie dicitur: Si qui ita pertinaces et obstinati 30 fuerint, ut — supple ^ : per concilia — doceri non velint, ne aliorum perdicio esse possiut, secundum canones per seculares eonvenit opprimi potestates. Hec decretum. Cave, cave, frater karissime **, ne iusto dei iudicio per seculares opprimaris potestates. Obsecro te per viscera misericordie dei nostri et per aspersionem sui 35 preciosi sanguinis te obtestor, quatenus adhuc revertaris ad sanctam universalem matrem ecclesiam, quam impugnas, sinum matemum ad graciam tibi misericorditer extendentem. Licet enim hucusque instrui nolueris aut obtemperare sanis consiliis, nichilominus tarnen ädhuc revertere. Salva enim misericordi 40 penitencia adhuc poteris invenire graciam, si velis. Sed hoc omnino oportet, quod non sis incredulus, sed fidelis. Et hoc qiioad primum principale. » sancta synodus 5. ^ suple 2. 5. *^ om. 1. Digitized by Qoo^(^ ~ 358 - Dixi secundo, quod verba thematis applicsari possunt poutifici summo eminentis presidencie, scilicet successori B. Petri principis apostolorum. Quid enim aliud est dicere: Ego rogavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua, nisi: Noli esse in- credulus, sed fidelis? Hoc enim Christus dixit non pro sola 5 B. Petri persona, sed prorsus pro omnibus legittimis successori- bus B. Petri in summo pontificatu. Circa quam materiam contra hereticum Huss et eins discipulum hie presentem pono tres generales proposicioues. Prima est ista. Christus dominus noster B. Petrum !■ apostolum cunctis apostolis, ymo toti ecclesie militanti, preposuit primatem et principem ac vicarium suum universalem hie in terris cum pienitudine ecclesiastice potestatis. licet ista proposicio sit cunctis fidelibus nota, tarnen ad presens probat ur contra hereticos auctoritate scripture ewaogelice, unde pro ipsa i; est auctoritas supra allegata et exposita, Luc. 22.: Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando con- versus confirma fratres tuos. Preterea dixit' Christus Petro Matth. 16.: Tu es Petrus, et super etc. Ubi hoc notanduin, quod usque ad hunc passum Christus nulli contulit claves regni J' celorum nisi Petro. Item Joh. 1. Christus ostendere volens^, qualis futurus esset B. Petrus, dixit Petro: Tu es Simon Bariona, tu vocaberis Cephas, quod idem est, quod caput, ut dicunt periti lingwarum. Unde ex illa nominis imposicione convincitur, quod Christus disposuit ipsum preficere caput, ita i»: quod ipse*^ esset caput apostolorum et princeps omnium fidelium. Unde B. Dyonisius in libro suo de divinis nominibus cap. 3. et idem de ecclesiastica ierarchia cap. 5. vocat B. Petrum verticalem^ id est capitalem vel capitaneum apostolorum. Amplius Christus post resurreccionem suam dixit Petro, Joh. ult: Symon Johannis, :y diligis me plus hiis?, id est plus quam isti. Et post terciam responsionem Petri dixit Jesus Petro: Pasce agnos meos, pasce^agDos meos, pasce oves meas. Ubi Christus non dixit: Pasce istas vel istas oves Rome vel Jerosolimis, sed ® absolute et in genere dixit: Pasce oves meas, id est generaliter et in- -^^ distincte omnes. Unde constat, quod Christus a nobis corpora- liter recessurus et ad patrem ascensurus plenam curam ovium suarum commisit B. Petro, sicut claves regni celorum sibi principaliter dedit et commisit. Unde B. Dyonisius scribit in epistola ad Thymotheum de morte apostolorum Petri et Pauli, 4«' quod Paulus, cum a Petro recederet decollandus, dixit Petro : * Christus dixit 5. ^ om. 1. « q^i 2. d pasce —meos om. 2, ^ seu 5. Digitized by Google — 359 — Pax tecum, fundamentum ecclesiarum et pastor ovium et agnorum Christi. Ex quibus patet proposicio prima satis probata, scilicet quod Christus B. Petrum etc. Ex qua pro- posicione confutantur multi et periculosi errores Wickleff et 5 Huss, scilicet quod Petrus non fuit caput ecclesie katholice, qui fuit articulus 7. ^ inter eos, pro quibus Huss fuit conbustus. Item quod ecclesia militans non habeat caput ipsam dirigens in spiritualibus etc. Hec et alia multa confutantur ex predictis. Secunda proposicio. Aliquis successit B. Petro in primatu 10 seu summo pontificatu, et a tempore B. Petri usque in finem mundi unus alteri succedere debuit et debet succedere cum plenitudine potestatis. Probatur sie. Non fuit Christo minor cura et minor dileccio erga sponsam suam ecclesiam, quam proprio sanguine redemit, post tempus B. Petri, quam fuerit 15 tempore B. Petri. Ergo sicut tempore B. Petri Christus guber- navit ecclesiam per unum caput et principem, ut patet ex precedenti proposicione, ita et post tempora B. Petri etc. Item ecclesia post tempora B. Petri fuit magis dilatata et dilatanda quam tempore B. Petri. Ergo post tempora B. Petri magis 20 indiguit principe seu rectore quam vivente Petro et 1 1 apostolis. Item deus tempore legis mosayce, que fuit lex solius populi iudaici, voluit esse unum summum poutificem pro toto tempore legis, sicut patet Deut. 17. Ergo maiori racione tempore legis nove semper debet esse unus sacerdos summus, cum lex nova •25 sit perfeccior quam antiqua etc. Unde illud, quod dictum est Petro: Pasce oves meas, et: Quodcunque ligaveris super* terram etc., non est dictum B. Petro pro se precise, sed pro omnibus suis successoribus. Non enim congruebat divine sapiencie, quod tam nobilem ordinem sacerdocii in B. Petro inchoatum 30 mox permisisset deficere beatitudine ** electorum non obtenta, que est finis sacerdocii, sed oportuit tale sacerdocium usque in finem seculi permanere. Ex quibus patet secunda proposicio. Hanc proposicionem deducit Armakanus ^ 7. de coramunionibns Armenorum a cap. 12. usque in finem libri. Et habentur 35 predicta sentencialiter di. 21. in novo testamento et c. quam- vis. Et ad hoc allegare iura esset superfluum et inane. Ex quo sequitur contra Huss, quod ex scripturis oportet credere, quod Romanus et universalis ecclesie pontifex sit pastor et Caput universalis ecclesie. Item sequitur, quod auctoritas et 40 * snper — etc. om. 5. ^ beatitudinem 2. * Der 30 Artikel in der Schltisssentetix gegen Hus; vgl. oben S. 221. - Richard von Armaghf Summa de erroribus Armenorum. Digitized by Goo^(^ - 360 - officium pape sumpsit originem a Christo, non a cesare. Contrarium dicit Huss. Tercia proposicio. Martin us papaY., qui disponente deo hodie presidet ecclesie, successit legitime B. Petro in summo pontificatu et ecclesiastice potestatis plenitiidine. Ista proposi- n cio patet ex duabus predictis presupposita auctoritate et efficacia generalis concilii Constanciensis, de qua dictum est in priori principali. Ad hoc facit c. ad honorem de auctoritate et usu pallii et 3. q. 6. multum. Et B. Bemhardus de consideracione üb. 2. cap. 7. : Alii, inquit, episcopi vocati sunt in partem 1» solicitudinis, tu in plenitudinem potestatis. Ex quibus sequitur primo, quod Wikleflf et Huss vere fuerunt heretici et pro talibus legitime condempnati. Secundo sequitur, quod Martinus papa V. ex racionabilibus causis potuit et potest tollere penam iuris positivi per suos predecessores contra certas personas latam. r Patent ambe proposiciones tarn ex virtute et efficacia generalL^ concilii, quod in hiis, que fidei sunt, errare non potest, quam ex plenitudine potestatis coilate Petro et suis successoribus- Quarum opposita dixit hie sedens Ulricus Grünsleder et hucus- que pertinaciter tenet et defendit. Ex quo si pertinax usque i' in finem perstiterit, se manifestum hereticum comprobabit Si enim Martinus papa V. vel alius papa quicunque non est equalis auctoritatis sicut eins predecessor, ubi est plenitudo potestatis, ubi est illud : Tibi dabo claves regni celorum. Quod- cunque ligaveris etc.? Ymo si quis pape in hiis, que sunt s fidei, obedire seu credere noluerit, heresim incurrit, ut habetur 24. q. 1. quociens racio fidei ventilatur et c. hec est fides. Ubi sie ad papam loquitur B. Jeronyraus in libello de exposi- cione katholice fidei: Hec est fides, papa beatissioie, quam in catholica ecclesia didicimus. In qua si minus perite aut -• caute positum est, a te emendari cupinius, qui Petri fidem tenes et sedem. Si autem hec nostra confessio apostolatus tui iudicio comprobatur, quicunque me culpare voluerit, se imperi- tum aut malivolum vel eciam non katholicum, sed hereticum comprobabit. Et hoc quoad secundum. Tercio verba thematis applicari possunt cuilibet increduk» dementis pertinacie, et precipue hie sedenti dico coram omnibus vobis: Noli esse incredulus etc.* Dicitur enim aliquis incre- dulus vel^ infidelis, vel quia nunquam recepit fidem sieut paganus etc., vel quia resistit et renititur fidei, quam suscepit, ^' sicut heretici et apostate. Item aliquis dicitur incredulus, quia recedit a toto fiindamento fidei vel a fide in* universali, * om. 5. ^ et 5. Digitized by Google — 361 — ut quando unus non credit ea, que tenet fides catholica. Alio modo quis dicitur incredulus, quia recedit a fide particulari, et talis, qui pertinaciter uni articulo contradicit, hereticus iudicandus est. Et causa est secundum 8. Thomam secunda secunde q. 5. 5 artic. 3., quia obiectum fidei est prima veritas. Qui ergo dis- credit uni articulo, non innititur prime veritati ac per hoc non habet fidem de aliis articulis. Ad propositum presupposita pertinacia domini ülrici hie sedentis ipse renititur fidei iam suscepte non quidem in omnibus articulis, sed in aliquibus, ut 10 de auctoritate et eificacia concilii generalis et de auctoritate ac potestate domini pape aliis pluribus pretermissis. Ergo non habet fidem et per consequens est incredulus, non fidelis. 0 insensate vir, quis fascinavit te non obedire veritati ?, ad Gal. 3. Queso te : Noli esse incredulus, sed fidelis. Si non obturaveris 15 aurem intellectus tui* ut aspis surda, dicam tibi causam in- credulitatis tue. Si enim introrsus redieris ad intima'' cordis tui, experieris in te quandam mentis arroganciam, quam eciam quandoque B. Augustinus sensit in se ipso. Unde in libro confessionum dicit : Tumore meo separabar a te, domine, et 20 nimis inflata facies mea claudebat oculos meos. Superbia enim hereticum facit, non ignorancia, 24. q. 3. dijcit apostolus, ymo presumpcio sensus proprii via est ad heresim, 24. q. 3. quid autem, ubi decretum *^ dicit sie: Quid iniquius est *^ quam impia sapere et sapientibus et doctoribus non credere? Sed ad hanc :25 insipienciam cadunt, qui non ad propheticas voces, non ad apostolicas litteras nee ewangelicas auctoritates, sed ad semet ipsos recurrunt, et ideo magistri erroris existunt, quia veritatis discipuli non fuerunt. Hec decretum. Querebas forsitan gloriam et principatum aut forsitan comodum temporale non adiertens AO illud Augustini 24. q. 3. : Hereticus est, qui alicuius temporalis comodi et maxime glorie principatusque gracia falsas ac novas opiniones gignit vel sequitur. Alia nunc, nee dubium, est •^ clausa incredulitatis tue, qiioniam inexercitatus fuisti et es in scripturis sacris. Unde, ut ait B. Bernhardus super Can. : :i5 Sicut lux incassum circumfundit oculos clausos, sie carentes studio et exercitacione scripturarum non possunt pertingere ad intellectum scripturarum maxime attentis difficultatibus earundem. Forsitan in te latet aliquod peccatum occultum, propter quod rebellis lumini nescis vias eius, Job 24. Propter quod eciam 40 obscuratum est insipiens cor tuum. Putans te esse sapientem stultus factus es ac per hoc iusto dei iudicio subtracta tibi fide et caritate in cetu militantis ecclesie appares miser, cecus a tu 1. ^ intimam 2. '■ aic dicit decretum 5. ^^ om. '2. Digitized by Google — 362 — et nudus, spoliatus veste nupciali. Cave, obsecro, ne tibi dicatur a patre familias militantis ecclesie:^ Amice, quomodo huc intrasti non habens vestem nupcialem?, et, quod deus avertat, tibi contingat iUud, quod sequitur: Ligatis manibus et pedibus mittite eum in tenebras exteriores, ubi erit fletus et r» Stridor denciura. A quibus te et nos preservet Jesus Christus, qui cum patre et spiritu sancto est per secula benedictus. Amen *. 9, Besgesta. M2l Hoc quoque tempore, scilicet anno domini 1421., ante Mai 1. ascensionem domini generale colloquium - electorum et principum i Alemannie civitatumque Romani imperii propter heresim Hussitarum habitum est Nürnberge. Ubi ex parte regis Sigis- mundi aflfuerunt Lucensis episcopus '\ apostolice sedis legatus, et Pataviensis episcopus, ipseque Sigismundus rex Romanorum, sicut dixerat ^, expectatus, ut personaliter veniret, non venit : excusans se per impugnacionem gentilium, qui tunc regnum eins, scilicet üngarie, plurimum devastabant. Mai 11. Deinde anno eodem post festum penthecostes '' eadem de causa habitum est aliud generale colloquium in Wesalia, volga- riter Wäsel **, civitate Reni, ad quod rex Sigismundus iterum :^ non venit. Ubi ex parte domini Martini pape V. aflfuit B.*^ cardi- nalis Placentinus, sedis apostolice legatus. Qui misit epistolani civitati Ratispone, cuius tenor sequitur et est talis. lOn Epystola. Kardinal Brafida ermahnt die Stadt Regensburg, die Unter- r nehmung der Kurfürsten gegen die Husiten zu unterstiUzen, und verspricht dafür im Namen des Papstes vollständig* Vergebung aller Sünden, 1421 Mai 31 Wesel. Gedr. Schelhorn, Acta hist.-eccl. 1, 58; Palacky 1, 106; UTA. 8, 66. 11' Res gesta, Juni 15. Anno eodem dominica 4., 17. Kai. Julii in die S. Viti, Ratisponenses iuraverunt ^' volle esse orthodoxes ac orthodoxe fidei defensores iubentes hoc idem facere, sicut et factum est, a om. 5. ^ Wesel 2. « G. 2. ' Mat. 22, 12. i. - April 13. RTA. 8,1 ff- ^ Bischof Ferdinand Spagnolo van Lucca; RTA. 8, 45, Anm. 10. * Nicht mit bestimmten Worten. Vgl. RTA. 8, 1. ■' Mai 25. RTA. 8, 53 ff. ° Vgl. andere städtische Anordnungen betreffs des Kelxereides in 4*" RTA. S, Nr. 89—91. Digitized by Google -- 363 - sibi tunc subiectos in preurbio civitatis Ratispone dominica proxima sequeoti secundum formam subscriptam : Juni 22. Der Rat und die 45 zu Regensburg fordern zur Ahlegung des Ketzereides auf. [1421 Juni 15 u. 22 RegensburgJ 5 Gedr. Schelhorn, Ada hist.-ecd, 1, 62; Palacky 1, 120. Lieben frewnd, arm und reich, als ir dann gevodert seyt, tuent euch mein herren vom rat und die 45 zu wissen, daz sy mit des heyligen römischen reichs kürfürsten und mit des reichs steten gemainkchlich ainig sind worden von der keczerey 10 und ungelaubens wegen, der layder in dem künigreich zu Bechem aufferstanden ist, daz ein yeder, der über zwelf iar alt ist und vernünftiger synn ist, geloben und zu den heyligen sol swern, wider sölich keczerey und ungelauben ze sein und die rüegen und melden, wo man die wais. Des haben mein 15 herren vom rat und die 45 hincz got und den heyligen gesworn und haben auch die herren und die stet und all dy iren ettleich geswom und werden auch noch alle swern. Gleicher weis mainent und wellent mein herren, das ir daz auch tuet und hinfür meldet und füerbringt, der nicht gesworn 20 het oder der yeczund nicht anhaim war, der würd hin nach sweren. Forma iuramenti. Forynel des Ketzereides, [1421 Juni 15 u, 22 RegensburgJ Gedr. Schelhorn a, a. 0. 1, 63; Falacky 1, 120; RTA. 8, 97. 25 Daz ir kristengelauben, darynn ewr vodern gestorben sind, ewr lebtag haltten und retten wellet und wider dye newung der keczerey der^Hussen und Wicleffen sein weit, und sölich ketzerei und ungelauben, wo ir dy wisst, rüegen und melden weit und die helffen halten und antwurtten, ez 30 sein frawn oder man, geystlich oder werltleich, an dy stet, da mit gericht yeder** hingehört, trewlich on als gevär. Dez pitt ew gotzs helflf und all heyligen. Pactum est autem hoc iuramentum post primam horam diei prescripte. 35 Res gesta. ^2. Item feria 5. in die S. Alexandri venit ad nos qmdB.mJuli 10. ordinis nostri exhibens litteras, quarum tenor sequitur. Epy Stola. Propst Johann von Raudnitz empfiehlt seinen Stiftsbruder 40 Johann der Gastfreundschaft aller auswärtigen Geistlichen, * der — ketzerei om. 1. ^ oder 2. Digitized by VjOOQ IC - 364 - da die Stiftsangehörige}! aus dem Stifle hättefi fliehen und sich in alle Welt zerstreuest, müssen, 1421 Juni 22 Strzekow. Gedr, Palacky 1, 126. IS. Processus contra Hussitas hereticos. ^ Kardinallegat Branda an idle Christen, besonders deutscher Nation: verkündigt dis beiden eingeschlossenen Bullen r/^> Papstes Martin V.^ 1421 Juni 2 Lahnstein. Branda miseracione divina tytuli S. Clementis sancte Romane ecciesie presbiter cardinalis, Placentinus volgariter nuncnpatus, apostolice sedis legatus, universis et singuJis ; Christi fidelibus presertiin germanice nacionis presentes litteras inspecturis salutem et sinceram in doniino caritatem. Noveriti?. quod litteras sanctissimi in Christo patris et domini nostri. domini Martini divina providencia pape*V., eins vera bulla plumbea pendente more Romane curie bullatas, non viciatas. non cancellatas ^ nee in aliqua sai parte suspectas, sed omni prorsus vicio et suspicione carentes tenore infrascriptorum cun. debita, ut tenebamur, reverencia suscepimus *^. Ad quarum execucionem, prout ex debito ** legacionis officii nobis commissi tenemur, procedere volentes in presencia reverendorum patrum ■ et venerabilium ac circumspectorum virorum dominorum Heinrici Granuelis ® sedis apostolice notarii, Jacobi SpoletaDi et Johannis Cerevensis episcoporum, Bernandi abbatis monasterii S. Pauli Bononiensis, Conradi de Susato magistri in theologia, dicti domini nostri pape subdyaconi, Baldewini de Dick Leo- - diensis et Richardi ßech S. Pauli Londoniensis^ ecclesiaruni canonicorum ac fratris Jacobi de Janua ordinis predicatorum in sancta theologia baccalarii, testium ad hoc rogatorum, per notarios infrascriptos easdem litteras transumi ac de verbo ad verbuni transcribi et. collacionari nostrique sigilli appensione muniri iussimus volentes ac ex ipso officio decementes, quod transsumpcioni et transcripcioni huiusmodi plenaria et onini- moda fides proinde adhibeatur, acsi originales littere prefate essent exhibite vel ostense. Teueres vero dictarum litteraruni apostolicarum secuntur de verbo ad verbum et sunt tales. Pa2)st Martin V. trägt dem zu seinem Legaten in Deutschland ('mannten Kardinal Branda auf, einen Krenzzug gegen » om. E. '' concellatas 1. ° recepimus E. <* debita 1. e Grenuels 2. E. ^ Leodoniensia E. • Auch in Cod. 698 der K, Bibliothek Eichstätt (E). - Palacky 1, 70. 75. hat nur du unten folgenden päpstliclien Schreibeft abgedr., nicht aber diese Urk. des Kardinallegaieny die die beiden päpstlichen Bullen transsumiert. Digitized by Qoo^(^ — 365 - die ketzerischen Bohnen zu Stande zu bringest, und verleiht ihm unbeschränkte Macht, päpstliche Ablässe dafür zu er- t€ile?i. 1421 April 13 Born. GedrA Palacky 1, 70, Papst Martin V. fordert alle geistlichen und weltlichen 5 Stände DeutscJdands dringend auf, seinen Legaten Kardinal Branda für die Ausrottung der Ketzerei in Böhmen wirksamst zu unterstützen, 1421 April 13 Rom. Gedr,^ Palacky 1, 75, Acta sunt hec in Castro Laynstein Treverensis dyocesis 10 anno a nativitate domini niillesimo quadringentesimo vicesimo primo, indiccione decimaquarta, die lune, secunda- mensisi-z^i Junii, hora terciarum vel quasi, pontificatus prefati domini Jm«/ 2. nostri pape anno quarto *. Et ego Petrus de Magio clericus Novariensis dyocesis, 15 publicus apostolica et imperiali auctoritate notarius, quia premissis omnibus et singulis, dura, sicut premittitur, per prefatum** reverendissimum patrem, dominum legatum, fierent et agerentur ac fieri et agi mandarentur, unacum prenominatis dominis testibus presens interfui eaque omnia et singula sie 20 fieri vidi et audivi, ideo predictarum litterarum apostolicarum tenores superius fideliter conseriptos de eiusdem domini legati mandato et auctoritate unacum discreto viro magistro Johanne notario infrascripto cum originalibus litteris apostolicis aus- cultavi, transumpsi, fideliter collacionavi et concordavi nil 25 addito vel diminuto signoque et nomine meis solitis unacum eiusdem domini legati sigilli appensione signavi iussus et mandatus in testimonium premissorum ac rasuram circa finem predicti instrumenti, dum legitur „in Castro Laynstain Treveren- sis dyocesis" cum caractere seu linea sequenti usque „anno a 30 nativitate etc." deinde „lane secunda" usque „mensis etc." post- modum „terciarum vel quasi", non fraude, sed errore factam approbo, quantum possum. Item*" ego Johannes Tolner clericus Leodiensis diocesis, publicus apostolica auctoritate notarius, quia premissis omnibus et singulis etc. unacum prefato discreto 35 viro magistro P."^ notario suprascripto etc., ut supra. "^Der Kardinallegat Bramla an einen nichtgenannten 14. * Secuntur subscripcionea notariorum add. E. ^ om. 2. <» Et E. d Petro E. ' Vgl. RTA. 6', 67. 40 - Am 31. Mai urkundet der Kardinal in W(uiel, wo er dem Fürsten' und Städtetag beiwohnt (RTA. 8, 66), avi 5. Juni in Köln (siehe unten m'rchste Nr.). •' Ohne Überschrift. Digitized by Goo^(^ ^ 366 - Klenker ^ : schreibt vor, nie in allen Kirchen Deutschlanfl< das Kreuz gegen die Htmten zu verkündefi ist, und irelchi Ceretnonien und Gebete um den Sieg der Kreuzfahrer und bei Annahme des Kreuzes soime bei Erteilung der Ablässe etc. zu verrichten siml. 1421 Juni 5 Köln. Gedr.* Palacky 1, 10s, : JA. Quid Sigismundus rex Bomanorum gesserit » statim post concilium Constanciense, et de prima et secunda expedicione-^ in Bohemiam ad delen- dum Hussistas hereticos. 1418 Cum anno domini 1418. Sigismundus rex Bomanorum decimam reddituum et fructuum ecclesie per Alemanniam a clero ex concessione Martini pape V. tanquam advocatiis et defensor ecclesie accepisset, ipse tamen anno eodem a concilio Nor. 11. Constanciensi circa festum S. Martini ^ per Batisponani in Ungariam descendens in Bohemia vivente adhuc fratre suc* Venczeslao rege Bohemie pro exstirpacione hereticorum parum fecit. 1419 Anno autem sequenti defuncto circa ''^ festum assumpcionis Aug. 15.%. Marie rege Wenczesiao cum heretici statim ecclesias de- struerent et fideles diversis modis persequerentur, ipse tarnen - Sigismundus venire in Bohemiam pro defensione fidelium fere per annum distulit, unde heretici orthodoxes achus sunt persecuti. 1420 Anno tamen sequenti, qui est 1420., circa festum Juni 24. S. Johannis baptiste ipse Sigismundus rex Bomanorum et - Bohemie etc. pro extirpandis hereticis civitatem Pragensem obsedit, fuereque ei in adiutorium, ut premissum <*' est, tres * duces Bavarie, scilicet Johannes, Heinricus et Wilhelmus, et inter ceteros Fridericus margravius Misnensis, hereticorum fervidus impugnator, habens in exercitu suo fere 30 milia ' virorum, ex quibus multi, dum incaute sive inprovise in fugam provocantur, ab ipsis hereticis numero fere 60 miserabiliter in monte, in quo est patibulum civitatis Pragensis, quem montem novo vocabulo sicut alios montes, in quibus convenire solebant, vocabant Thabor, sunt interempti ^. Unde cum exercitus ille > magnus obsidionis, qui 100 miliiim virorum dicebatur, circa » om. 3. ^ interempte 3. ' Im vorliegenden Falle woJil den Bischof von Regensburg. - Vgl. ETA. 8, 67. ' Eierauf bexulU sieh die Stelle oben S, loOy Z. 14 5, + ' Vgl. oben S. 149, Anm. 3. ^ Oben S. 345 genauer Aug. IG. " S. 346 Z. 14. Digitized by QyOO^Z — 367 — festum S. Petri ad vincula non deletis hereticis dissolveretur, 1420 ipse Fridericus margravius* magis accensus plura apud certos ^, -Am^. l. qiios habebat, inimicos in "^ via a Praga usque in terram suam incendio vastat. Rex vero Sigismundus in Castro Pragensi in 5 regem Bohemie coronatur et nobilissiraa clinodia** reliquiarum in auro, argento et lapidibus preciosis in usus railitum utpote defensorum ecclesie distribuit protestans, ut dicebatur, se hoc facere, ne hereticis relinqueretur facultas auferendi *. Beliquias vero imperiales, que hactenus conservate erant in Castro dicto 10 Charelstain, per Moraviam misit in Ungariam. Interea tempore obsidionis predicte venit ßatisponam niagister Oswaldus ferens buUam Martini pape V., quam ad predicandum crucem contra Hussitas ad peticionem regis Sigis- mundi dederat '\ unde primum in montibus Chutnis ^ dyocesis 15 Pragensis in mense Augusto facti sunt processus ^, qui missi sunt Salczpurgam ad concilium provinciale * ibidem celebratum anno eodem in mense Septembri. Dum hec fierent, oritur verbum malum' in populo de Sigismundo rege quibusdam eum talem nominantibus, qualem 20 n(m decet regem nominare Romanorum *, aliis autem eum ex- cusantibus ac dicentibus, quod deceptus sit per barones et potentes regni Bohemie, qui tempore obsidionis predicte peti- verunt exercitum dissolvi promittentes non coacti eciam totum populum perversum ad fidem orthodoxam convertere'*. 25 Inter hec mfideles fideles** crudeliter persecuntur, unde factum est, ut anno eodem in feste omnium sanctorum Präge AW. 1. prope Wischarat* castrum, quod fideles denique contra hereticos potenter obtinuerant, sed^ deficientibus victualibus, cum rex Sigismundus in Bohemia adhuc constitutus tempestive non K) subveniret, pluribus diebus compulsi fame equos comedere reliquerant, multi nobiles et precipue barones potentes regni Bohemie ab hereticis in prelio occiderentur rege cum exercitu suo personaliter ibidem existente. Dicitur autem, quod, dum dicti barones tunc a Sigismundo, ut aut^ consulte hostibus \b cederent™ aut eis in prelio auxiliaretur, peterent, ipse Sigis- * marchio 3. ^ ceteroa 2. ^ 'in — a om. 1. "^ cliooda3. *^ Chutis 2. f om, 3. « Rom. nom. 2. 3. »» ow. 3. » Wiscbait 3. ^ sed — reliquerant om. 3. * a add. 1. «» crederent 3. ' So auch oben S. 346, K) - Ohm S. 347 in Nr. 4. ^ Daselbst; Aug. 16 Kuitenbery. * Kein Provinxialkonxil, sondern nur eine Dioxesansynode fatid 1420 Aug. 28 in Salxburg statt; Binterim 7. 133. ^ Bexold 7, 40, Aiim. 1. Digitized by Goo^(^ — 368 — mundus dixerit: Vos infamem me in universo orbe fecistis promittentes michi facere fideles ex infidelibus, ut exercitum dissolverem. Volo ergo, ut fidem et verba operibus compro- betis. Quibus verbis dicti barones numero 17* moti turbam infidelium hostium aggrediuntur et omnes cum suis in eodem * prelio occiduntur rege, ut dicebatur, personaliter volente eis ferre auxilium, sed a suis retento, tanquam qui potencie ad- versariorum resistere non valeret. Et licet ista sie se häbeant dolus tarnen utrique parti, scilicet Sigismundi et baronum. fuit imputatus ^ 1421 Deinde circa festuni purificacionis S. Marie Hussite Febr. 2. obsederunt Tachoviam, volgariter Tachaw -. Quos dux Johanne? congregato exercitu in via discriminosa defendere voluit Quod audientes heretici ab obsidione recesserant, et multi ex eis in claustro Cbladruna, volgariter Chladrawn ** -^ se receperunt Quos rex Sigismundus ibidem obsedit, sed sine victoria inde recessit descendens per Moraviam in üngariam. Post cnius recessuni Moravia, in qua bucusque pauci fuerant infideles, erroribus er heresibus exceptis paucis poUuitur. Dum hec ita fierent, fii vociferacio communis in populo, cur superiores principes. . spirituales et seculares, sie paciantur scindi ecclesiam et fidelt> persequi. Interea ad excitandum catholicos contra heretictb Processus bulle Martini pape V., quam dedit Sigismundo "" reg; Romanorum, in Universum mittuntur. Qai processus modicum curabantur, eo quod originalis buUa Martini pape data erat ad : instanciam peticionis Sigismundi regis et ad requisicionem ipsiu^ tantum habebat vigorem, de Sigismundo autem spes pro extir- pandis hereticis esset sepulta. Fit tamen*^ ex edicto®** Sigismundi regis Romanorum Mai ll.dixmo domini 1421. ante festum penthecostes •'' in civitate Nürnberga congregacio electorum et principum civitatunitjut* Romani imperii. übi rex Sigismundus 14 diebus expectatus non venit. Fitque communis fama, quod gentiles terram eins, scilicet üngarie, impugnent et ob hoc*' ipse Sigismundus non possit venire. Et cum nullum responsum ab eo haberetur. hü, qui convenerant, de alia congregacione fienda ad tractanduni a XVI 3. ^ Chladravn 3. ^ Sigismundi 3. ^ cum :5. « dicto 1. 3. • Bexold 1, 45, Anm. 2. '■ Tachau. ' Kladrau. ' Urk. 1420 Dex. 30 ETA. 8, G. • Die Ausschreibung lautete auf Apr. VL *' Damit entsrhuldigtr sirh Sigmund seihst: RTA. H,2r>. 86. s7. Digitized by Goo^(^ — 369 — de huiusmodi negocio simul concordarunt> Denique summus74;?2 apostolicus, Martin US videlicet papa V., vigilans super gregem sibi creditum Brandam cardinalem ad predicandum crucem contra hereticos in Bohemia et Moravia in. Germaniam cum 5 potestatis misit plenitudine *. Post *^ festum igitur penthecostes Mai 11. electores et principes oratoresque cintatum in opido Wesalia Treverensis dyocesis, prout Nürnberge conclusum fuerat, con- venientes accedente assensu Brande cardinalis velut fervidi catholice fidei defensores simul concordarunt, ut expedicio 10 propter huiusmodi negocium in Bohemiam fieret et prope opidum Egra Eatisponensis diocesis exercitus congregandus convenire deberet in vigilia S.** Bartholomei. Post has duas^w^. 23, iam dictas congregaciones fiunt eciam alie due*^ successive causa huius negocii in partibus Reni^ Ad quarum ultimam^ 15 venit dominus Georius episcopus Pataviensis ferens litteras ^ ex parte regis Sigismundi, quibus electoribus principibusque ipsius congregacionis de voluntate sua dabat plenam auctoritatem, ut ipsi modis omnibus, quibus melius possent, huiusmodi expedi- cionem contra hereticos in Bohemiam ad debitum perducerent 20 finem. Confortati igitur principes ceterique auctoritate papali et regali in vigilia Bartholomei cum armigeris ceterisque ad ex-^^^. 23. pedicionem congruentibus prope opidum Egra, de quo supra dictum est, conveniunt tractaturi ibidem de summo capitaneo 25 tocius exercitus. Proch dedecus et cunctis catholicis deflenda sera deliberacio de eligendo duce*^ sive capitaneo exercitus tante expedicionis ! Nam Branda cardinalis fultus plena auctori- tate apostolica ad tractandum huiusmodi negocium et sacri Romani imperii electores, principes quoque et oratores civi- 30 tatum imperialium, viri electi, qui moribus et studiis improborura hereticoruni dissimilimi videbantur, quibus eciam maximum propositum erat pessimis hereticis displicere, agitati circum- flantibtts procellis non electo ex nomine duce sive capitaneo tante expedicionis cum numeroso*^ exercitu Bohemiam intrant 35 •* plen. pot. mis. 2. 3. ^ orn. 3. « duce — expedicionis om. 3. <* universo 1. ' RTA. 8, 62, 25. '' 1421 Mai 25 in Wesel. * Zu Mainx Juni 29 und Boppard Juli IS. 40 * Bexold 1, 49, Anm. ■'' Bischof Öeorg von Passau kam noch nach Mainx auf das lecz (RTA. 8, 93, 22j. als die Versammlung nahe daran icar, sich aufzulösen; RTA. 8,57. ' " Gemeint ist wohl die Vollmacht Sigmund^i r. 5. Juni, RTA. 8, SO. (^aellen und Kroerti-ruiigcn N. K. 1. 21 Digitized by Google ~ 370 — 1421 et cum adiutorio Friderici^ margravii Misnensis civitatem Saczensem, teutonice Sacz nunccupatam, hereticis refertam obsident, sed, proch dolor, res illa letos exitus non habuit. Nam exercitus ille magnus, qui ab Italia et principatii Sabaudie -, teutonice Sophoy * ceterisque longinquis partibus causa huius n negocii confluxerat et 125 milium'^ virorum reputabatur, dum membra singula, eo quod caput, videlicet ducem sive capitaneum, non haberent, sibi invicem dissentirent, ex insperato — nescitur, quo modo — sine omni effectu cepti operis est solutus, et nostri hereticis desuper irridentibus circa inutiles** sarcinulas diripiendas i sunt occupati. Ad hanc expedicionem civitas nostra Batispona eciam armigeros suos equestres et pedestres misit petivitque reverenter ab ecclesiis seu monasteriis civitatis ad hoc negocium in curri- bus et equis subsidium. Quod premisso consilio cleri coram 1' Johanne Streytperger ^ tunc Ratisponensis ^ ecclesie electoS sicut petiverunt, obtinuerunt. Eramus autem tunc et nos '' sub dominio ipsorum, unde ad peticionem ipsorum currum cum equis et servis ipsis assignavimus. Quod erat nobis magnum in comparacione subsidii aliarum ecclesiarum. Erat autem i*" capitaneus horum armigerorum ex parte civitatis Petrus Mällär ' Au^. 12, tunc temporis scultetus et orator. Hiis Signum crucis feria 3. ante assumpcionem virginis gloriose primum in ecclesia kathe- drali predicatur, ubi thema sermonis erat : In hoc signo vinces. Aug. 2(),Q\xi deinde feria 4. in die S. Bernhardi iterum facto sermone, ^ cuius thema erat: Abrahe dicte sunt promissiones etc., ad Okf. 12. expedicionem proficiscuntur et dominica 21. in die S. Maximiliani revertuntur. Interierunt autem de nostris in obsidione civitati^ Saczensis viri tres, scilicet Johannes Wiltingär stipendiarius, vir bone fame, Petrus Ingelstetär civis in preurbio de ordine :•■ sagittariorum et Petrus quidam operarius vinearum, qui accensus fidei zelo^ in propriis sumptibus transierat. Interiit eciam miles nobilis Conradus Murhär, qui eciam anno* preterito » Sophey 1. ^ milites 1. ^ Streyperger 2. 3. ^ Ratispone 3. e Malier 3. ^ zeJo fid. 2. 3. « oyn. 1. ^ i^ ' Vgl. RTÄ. 6', 98, Anm. 3; 102, Anm. 4. ' Von Truppen aus Savoyen wird x. J. 1421 sonst nirgends ettcas erwähnt. Nach dem späteren Kontingentgesetx v. 1422 (RTA, 8, 158, /M hatte der Herzog von Savoyen xum Krieg in Bohnen 50 Qleven zu stellen, « UTA, 8, fJ8, 7: es ist als vil volks hie, das die fürsten selb nit 4«^ wissent, wie stark man hie ist. * Bischof Albert war am 10. Juli gestorben, Bischof Johann am IS. erwählt worden. '' Das Kloster St, Mang. Digitized by Google — 371 - in Wischarat, de quo supra ^ dictum est, cum ceteris ab hereticis obsessus fame compulsus est *• pluribus diebus carnes equinas ^ comedere. Hie apud duces Bavarie magnus fuerat et presertim tunc esse poterat, eo quod lis magna tunc inter eos crassaretur **. 5 Quid factum sit post predicta. 16. Dissoluto igitur exercitu illo magno, quemadmodum dictum est, licet permittente deo facti essemus obprobrium, id est contemptus, vicinis nostris, subsannacio et derisio hiis, qui sunt in circuitu nostro, vox tarnen exultacionis et salutis in 10 tabernaculis, id est secretis, cordium catholicorum Don defuit. Quia tarnen leta magnum bonis argumentum locuntur, deus, qui acciones hominum et successiones temporum dispensat, post hec statim serenitatem voltus ostendit. Nam Moravia tota per ordinacionem Sigismundi regis nuncciatur conversa - habito 15 tractatu, prout sequitur, in forma. Abiuracio articulorum facta in Moravia. 17. Ahschwörungsformel für die HusHen in Mähren. [1421 Nov.] Gedr. Palacky 1, 171. Littera generalis concordie in Moravia. 18. •20 Mährischer Lcnultagsschluss in d£tdscher Übersetzung. 1421 Nov. 17 Brunn. Gedr. Palacky 1, 166.'-' Quod in Bohemia tempestive non eradicatisir^. hereticis crevit ipsorum hereticorum pertinacia. Rex Romanorum Sigismundus post combustionem Johannis 25 Huss in concilio Constanciensi dum verberibus in sequaces dicti Johannis Huss heresiarche temperius vindictam non faceret more Helii* sacerdotis filios suos non castigantis, sed suspicans vivente adhuc Venczeslao rege Bohemie, fratre suo, ne forte, dum nimis cuperet eradere eruginem, frangeret vas, 30 ipso eciam Venczeslao mortuo mansuecius egit cum Bohemis de exstirpanda ** heresi utpote dominus et heres regni, ne forsitan ipse daret ipsis Bohemis occasionem rebellandi perderetque gentera et locum. Fit igitur Sigismundo rege non amputante acrius hereticam pravitatem ° sive ® perversitatem, ut ipsi Bohemi 35 ad falsa deviis erroribus magis* magisque abducerentur. In tantam denique in brevi veniunt pertinaciam, ut non solum » et 3. ^ equineas 3. «^ cassaretur 3. *^ exstirpando 3. e (nn. 2. 3. ^ om. 3. ' S. 307. 40 -' Vgl. RTA S', 120, 12. ' Vgl. Reg. Xr. 1660, tco diese Drudcstelle nicht augegeben ist. * L Reg. S, 13. 24* Digitized by Google -^ 372 - apostolice sedi, sed et ipsi Sigismundo regi ipsonim, temporali • hereditario domino in regemque ipsorum coronato, niterentar rebellare. Quod ut forcius possent, auxilium a Witoldo dace Litwanie *, volgariter herczog Witold nunccupato, fratre regis Cracovie nuper Christiano facto, postulant. Qui Witoldus super 5 eo negocio scripsit ^ Martino pape V., a quo et rescriptuni 1422 recepit, quod tarnen non curavit, sed anno doniini 1422. circa April i^.festum pasche Sigismundum nepotem suum non attenta ex- hortacione et mandato Martini pape in auxilium ^ hereticorum cum multitudine magna, ut dicitur, paganorum in Bohemiam i misit. Sicque factum est, ut, dum ipse Sigismundus rex Roma- norura, Ungarie et Bohemie diflerret perdere Bohemos hereticos, non solum perdidit quosdam, sed et populum et regnum, proat ex prenarratis sive prescriptis clarius haberi potest. 20. Epistola ducis Witoldi ad Martinum papam,i ut suspendat processus erogatos contra Hussistas hereticos. Grossfürst Witold von Litthauen an Papst Martin V.: dieser möge den üher die Husiteji verhängten Bann zurück- nehmen und mit ihnen in Verhandlung treten, 1422 März i) -} Troky, Gedr, Palacky 1, 186. 21. Rescriptum Martini pape ad ducem Witoldum, ut hereticos in defensionem non accipiat. Pa^yst Martin V. an Grossfiirst Alexander (Witold) von Litthauen : ermahnt ihn nachdrilcklich, dem Schutze der i'.' ketzerischen Böhmen zu eidsagen. 1422 Mai 21 Born. Gedr. Palacky 1, 206. 22. Res gesta et de congregacione principum Nürnberge ^ Post expedicionem secundani infructuosam factam in > Boemiam* per principes electores Roniani imperii ad exstir- pandum heresira Hussitarum ISigismundus rex Romanorum et Boemie veniens in Moraviam facto® tractatu sive liga pro ex- tirpacione hereticorum defensioneque^ catholicorum ' in Moravia. prout superius- habetur, famam antea volgacione «^ populi deni- :►. gratam splendidam fecit splendidioremque faciens pro con- versione Bohemie venit eciam in Boemiam et'' anno domini » Litawie 2. *> aiix. in 1. <- etc. add. 3. ^ Boemia 1. « facta 1. *■ ojH. 3. K fulgacione 3. * Siehe die beiden folgenden Nrn. 4' ■' Nr. 18. ^ Vgl. hiexu und xu den folgenden I Abschnitten oben S. 303 f. Digitized by Google — 373 - 1 422. circa festum epiphanye domini constitutus in montibus 1422 Chutnis '', volgariter zum Chutten ^, ubi primum nullus hereti- Jan. 6. corum tollerabatur, videns invalescere contra se hereticorum potenciam succensa civitate inde recessit venitque in Moraviam, 5 in qua plurimi non obstante tractatu ante breve tempus habito velut canes ad vomitum redierunt. Deinde rege Sigismundo existente in üngaria, dum heretici crudeliter in catholicos sevirent, Theodericus *^ archiepiscopus Coloniensis in principio quadragesime descendit per Ratisponam Febr. 25. 10 in Ungariara et post medium quadragesime re versus Ratisponam Mwrx 22. statuit ibidem ante festum ascensionis domini causa negocii de Mai 21. extirpandis hereticis utilitateque reipublice fieri congregacionem principum, prout concluserat cum rege Sigismundo. Post hec igitur rege Sigismundo circa festum pasche April 12. 15 castra metante in Moravia contra hereticos alius Sigismundus, scilicet nepos ^ Bitoldi ducis Litwanie, cum multitudine paga- norum venit Pragam civitatem capitalem Bohemie suscepitque hereticos in defensionem faciens famam fuco illitam, scilicet se eos suscepisse non in defensionem, sed ut ad sancte ac univer- 20 salis ecclesie gremium redirent, prout supra- habetur in epistola, quam dux Bitoldus misit Martine pape. Audiens autem Sigis- mundus rex tunc castra metans in Moravia Sigismundum predictura cum potencia venientem in Boemiam relicta Moravia venit in *^ Ungariam, quam tunc pagani impugnabant 25 Interea Bohemi heretici obsederunt civitatem Teyncz " nunccupatam, quam dux Bavarie Johannes congregato exercitu defendere vohiit. Sed interim heretici et mulieres heretice, que proterviores, ut dicebatur, viris erant, assultu' civitatem impetiverunt, catholici autem in civitate et presertim presbiteri oO virUiter resistentes ex eis plüres occiderunt. Quod pensantes heretici, et quia dux Johannes catholicos defendere voluit, ab obsidione recesserunt. • Igitur feria 2. post dominicam Vocem iocunditatis Branda Mai 18. cardinalis, sedis apostolice legatus, causa congregacionis regis et :)r> principum post horam vesperorum venit Ratisponam et sus- ceptus est reverentissime cum processione et reliquiis. Yenerunt eciam Ratisponam causa huiusmodi congrega- cionis principum, prout rex Sigismundus scripserat, episcopi de a Chutinis 3. *> Kutten 3. ^ Theodricus 1. ^ om. 1. 40 « Teynez 3. ' assulti 3. ^ Ob€7i {S. 303 Z, 17) vermochte Andreas das Verwandtschafts- rerhältnis nicht xu bexeichnen. ' Nr. 20 S. 372. Digitized by Google — 374 — 1422 Anglia * et Gallia. Interea volgatur huiusmodi congregacionem Juli 15. fieri Ratispone in divisione apostolorum quibusdam dicentibvis eani fieri Kürnberge. Branda eciam, apostolice sedis legatus, ad partes Reni et deinde Nürnbergam ad principes electores se contulit. Qui principes preter arcbiepiscopura Coloniensem. r qui ibidem adhuc non erat, volebant huiusmodi congregacionem fieri Nürnberge et tarnen convenerant hospicia Ratispone, que postea in articulo temporis resignabant. Pensantes auteni * Ratisponenses huiusmodi dubium^ congregacionis mittunt oratores suos ad regem Sigismundum tunc in Ungaria existentem i volentes certificari super huiusmodi congregacione. Volgabatur enim, quod ipse rex Sigismundus ad*^ huiusmodi congregacionem omnino non veniret et presertim ad Nürnbergam. Mittunt et Nürnbergenses ad eundem regem eadem de causa oratores - suos. Certificantur igitur Ratisponenses a rege Sigismundo, . quod huiusmodi congregacio debeat fieri apud ipsos, unde ** et sibi hospicium et cetera necessaria Ratispone providentur '. Certificantur statim post hoc, sicut ego audivi, ab eo eciam Nürnbergenses, quod ® huiusmodi congregacio debeat fieri apud eos ipsos. - Juli 20. * Igitur 13. Kai. Augusti Sigismundus rex cum conthorali sua Barbara post vesperas venit Ratisponam, volgaturque, quod ipse rex causa huius congregacionis ulterius progredi nollet. prout ipse rex sepius dixerat, electores vero vellent huiusmodi congregacionem habere Nürnberge et^ nequaquam venire Ratis- - ponam ad regem excepto uno, scilicet archiepiscopo Coloniensi. Interea veniunt Ratisponam ambasiatores regis, quos premiserat Nürnbergam ad electores, cum quibus erat Branda apostolice Juli 22:' sedis legatus. Qui ambasiatores postquam in die B. Marie Magdalene in pretorio Ratispone legacionis sue seriem aperuerunt, • conclusum fuit, quod huiusmodi congregacio debeat esse Nürn- berge, volgo •famante, quod quidam de magnatibus fuerint Juli 25. attracti muneribus ^. Rex igitur Sigismundus in die S. Jacobi apostoli exiens Ratisponam ad Nürnbergam proficiscitur tract^- turus ibidem de gubernacione regni et statu reipublice. •- » igitur 3. ^ dub. huiusm. 2. 3. «^ ab 3. ^ unde — ipsos om. 2. ß et 3. ^ et — Nürnberge om. 1. ' Vyl. oben S. 158, Z. 7. Daxu S. 253, Anm. 2. - RTA. 8, 13L 6. ' ETA, 8, 130, 41. 4' ' Vgl. xuin folgenden Abschnitt oben S. 305. '' Dagegen oben S. 305 Juli 23. '• Vgl. BexoUl 1, S7. Da Jenes Gehiclä oben im Diarium nicht rer- xcichnet ist, dürfte es später entstanden sein. Digitized by Google — 375 — übi diversis tractatibus* habitis inter cetera fit concoidia7422 inter regem Sigismundum et Fridericum marggravium ** Bran- burgensem, eo quod inter cetera lese maiestatis eciara ad regnum BomaDorum aspiraverat^ non obstante, qaod ipse rex Sigis- 5 niundus ante paucos annos ipsum Fridericum quondam tantiim biirgravium Nümbergensem fecerat marchionem Branburgensem electoremque Romani imperii, cum tarnen nuUum ius sibi in eo competeret. Tractaverant ^ enim, sicut volgabatur, electores inter se de eligendo alio rege Romanorum in casu, quo rex 10 Sigismundus ad huiusmodi congregacionem pei-sonaliter non veniret Item in hac congregacione facta est eciam concordia inter civitatem Spirensem et eiusdem civitatis episcopum atque clerum per eos nuper expulsos ^ sub condicione faciende talionis, 15 scilicet ut ipsi Spirenses episcopo et clero persolvant, secundum quod audivi, 33 milia florenorum. Item ad hanc congregacionem nuncciatur pax facta inter ducem Witoldum atque paganos et dominos ordinis Alemannorum in Pruscia. Quod quia regi Sigismundo ** displicuit, statim eadem ^ 20 pax est ab Alemannis revocata, et dux Ludowicus conies palatinus Reni, filius quondam Ruperti regis Romanorum, in auxilium Alemannis a Sigismundo rege et deliberacione con- gregacionis contra paganos est deputatus -K Interea nuncciatur Victoria Alemannorum de paganis, unde rex Sigismundus 25 plurimum letatur, sed statim post hoc auditur maxima Valencia paganorum contra Alemannorum ordinem et expedicio Ludowici predicti in auxilium Alemannorum. Item in hac congregacione feria 6. in octava B. Augustini Sept. 4. in ecclesia S. Sebaldi Nürnberge celebrata missa soUempni de 30 sancta cruce per Hermannum prepositum in Newnkirchen * ordinis B. Augustini canonicorum regularium Branda^ apostolice sedis legatus, prout ordinatum fuerat, vexillum vivifice crucis tradit Sigismundo regi secundum foimam, quam postea^ huic operi inserui. Qui Sigismundus rex hoc idem vexillum ad- 35 statim tradit ^ Friderico marggravio Branburgensi faciens ipsum * tractibus 1. ^ klein darüber geschr. chionem 1. marchionem 3. c expulsiö 1. 2. 3. ^ Sigiamundi 1. « ea 2. ^ Brande 3. * Vgl. Bexold l,51y Anm. - Vgl. XU dieser ndchtigen Angabe des Andreas Bexold 1, 76, Anm. 1 40 u. BTA. 8,104,9. •' Vgl. oben S. 307 Z 5. * Neunkirchen j Bex,-A. Forchheim, •• Nr. 24. " Vgl. Bexold /, 96, An?n. 5. Digitized by Google — 376 - 1422 capitaneum ad expugnandum sive delendum hereticos in Bohe- mia presentibus electoribus et alils pluribus. Quo facto ipse Fridericus cum exultacione magna tubis clangentibus usque in hospicium suum est deductus. Qualis autem ab electoribus facta fuerit ordinacio ad pugnandum tunc contra hereticos 5 defendendumque catholicos, coUigere potes ex litteris, quas electores et rex Sigismundus causa huiusmodi negocii miserant reverendo in Christo patri et domino meo gracioso, domino Johanni* Streytperger^ episcopo Ratisponensi, quas ipse michi propter cronicas ordinavit ad rescribendum, unde eas postea^ i' huic operi inserere curavi. 23, De gwerra se vissima* principum per Brandam apostolice sedis legatum regisque Romanoru m ^^ Sigismundi sollicitudinem Ratispone sedata. Item in congregacione sepius prenarrata facta Nürnberge i: gwerra sevissima principum, scilicet Ludowici ducis in Ingel- stat ex parte una et principum alioruni Bavarie, scilicet Emesti et fratris sui Wilhelmi de Monaco, Heinrici ducis in Lanczhuet, Johannis filii** Ruperti quondam regis Romanorum, ducis ziim Newenmarckt, Friderici marggravii Branburgensis et episcopi i Eystetensis aliorumque parte ex altera, que per crebemma in- cendia, rapinas et obsidiones castrorumque et urbium expugna- ciones plus quam per alterum dimidium annum continue duraverat, nuUo modo placari potuit, eo quod predictus Ludo- wicus dux solum volebat causa huius negocii venire Ratisponam 2' secundum formam prime convocacionis prefate congregacionis, prout paulo superius* patet, et nequaquam poterat induci, iit veniret Nürnbergam. Soluta igitur congregacione Nürnberge Sigismundus rex Romanorum et Branda apostolice sedis legatiis, qui a Martine papa in speciali habebat mandato, ut principes •'*' prefatos reduceret ad concordiam, in profunde*' noctis S. Math ei SepL 21, apostoli veniunt Ratisponam '\ übi dum essent, nuncciatur Victoria magna ducum Ernesti et Wilhelmi facta prope Mona- cum* et captivitas plus quam 100 nobilium virorum de pociori- bus ducis Lodowici preter ignobiles insidiis ab ipsis ordinatis 3^ in nullo sibi subvenientibus. Habitis igitur multis laboribus et viis attemptatis Ludowicus dux difficulter inductus venit Ratis- » om. 1. ^ Strewpergär 2. Streperger 3. ^ om, 3. ^ filius 1. 0 profunda 1. 2. cofT. profunde 3. ' Nr. 25 und 26. 4<> •' Oben S. 374. •' Von König Sigmund allein berichtet oben S. 306. ^ In der Schlacht bei Alling Sept. 19. Digitized by Google — 377 — ponam, ubi largiente domino, qui sua divina pro videncia 1422 actus hominum et successiones temporum dispensat, feria 5. * in die SS. Remigii, Germani et Vedasti ipse Lodowicus federa Okt. l. pacis in manus Sigismuiidi regis Romanorum die advesperas- 5 cente flexis genubus palmitando^ promittit.^ Ex quo regi Sigismundo aliisque magnum factum est gaudium, fitque pax ad 4 annos bac condicione facta Lodowico duci, quod causa huiusmodi negocii sive gwerre infra annum ab ipso rege Sigismundo iudicialiter debeat determinari. Dicitur, quod 10 Lodowico insistente regi Sigismundo de civitatibus et castris seu ceteris ablatis ipse Sigismundus rex, ut eum ad pacem in- duceret, dixerit, quod tanta sibi alibi vellet dare, quanta sibi hie essent ablata. Mira eciam in hoc rege Sigismundo virtus est pensanda. Nam quamdiu fuit Ratispone, semper Brandam 15 apostolice sedis legatum ad tractandum negocia ad hospicium est secutus. Deinde facta pace Branda*^ Nürabergam, Sigis- mundus vero sequente eum Ludowico duce feria 2. post Okt. 5. Francisci versus orientem in navibus proficiscitur. Forma'^ dandi vexillum vivifice crucis contra^^« 20 perfidos hereticos. Antiphona : Per Signum crucis. Ps. Ad te levavi animam meam. Ps. Dens, in nomine tuo. Ps. Levavi oculos meos. Ps. Per Signum crucis de inimicis nostris libera nos, deus noster. Kyrieleyson, Christeleyson **, Kyrieleyson. Pater noster. 25 V. Adoramus te, Christe, et benedicimus tibi. R. Quia per crucem tuam sanctam redemisti mundum. V. Salvum fac servum tuum. R. Deus mens, sperantem in te. Y. Nichil proficiat inimicus in eo. R. Et filius iniquitatis non apponat nocere ei. V. Este ei, domine, turris fortitudinis. R. A facie HO inimici et persequentis. V. Mitte ei auxilium de sancto. R. Et de Syon tuere eum. Y. Domine, exaudi oracionem meam. R. Et clamor mens ad te veniat. V. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Oremus. Deus, qui unigeniti filii tui, domini nostri Jesu Christi, precioso sangwine vivifice crucis :\b vexillum sanctificare et exaltare voluisti, concede, quatenus hunc principem populi christiani cunctosque fideles ipsius sanctissime crucis signo frontibus suis insignitos, quibus hoc vexillum ad sacratissimi nominis tui gloriam et honorem, * om. 2. *> klein darüber geschr. : stipulando 1.2. ^ Brande 3. 40 d 07n. 2. * Die Friedensurkmide ist vom nächsten Tag datiert; Req. Xr. 5306. ■ Vgl. oben S. 306, Antn. 7, ferner S. 375 Z. 33. Digitized by Google — 378 — catholice conservacionem fidei et perfidonim hereticorum ex- pugnacionem pro tociiis salute atque tranquillitate christianitatis procuranda tradimus et assignamus, tua ubique gaudere protec- cione ipsumqiie contra eiusdem fidei adversarios tua potentissima et insuperabili virtute gloriose facias triumphare. Per dominum ;> etc.* In tradicione vexilli ita dicatur: Accipe vexillum celesti benediccione sanctificatum, sitque inimicis populi christiani terribiJe. Det tibi dominus graciam, ut ad ipsius nomen et honorem glorificandum cum illo hostium cuneos potenter penetrare valeas incolumis et securus. Amen. Oracio. Deus : christiani defensor et protector populi, da servo tuo, cui auctori- tate ecciesie sancte tue vexillum sancte cnicis contra ipsius et orthodoxe fidei adversarios sevissimos committimus erigendum. triumphum virtutis tue scienter excolere, ut cum adiunctis sibi christianis populis eosdem hereticos in sua perfidia misera- - biliter obstinates et de sua ferocitate presumentes tuo super celesti fulcitus et adiutus presidio potenter valeat expugnare. Protector noster, aspice, misericors deus, et propugnatores fidei tue populique fidelis, a perfidonim hereticorum gloriosum nomen tuum blasphemancium defende periculis, ut ab ipsoruni - fautorumque suorum ac sibi assistencium perturbacionibus liberati eos potentissima virtute tua superare et debellai-e mereantur. Ne despicias, omnipotens et misericors deus. christianum populum tuum confidenter in tribulacione sua ad te recun-entem et clamantem, sed propter gloriam nominis tui - tribulatis succurre placatus, suam tribulacionem propicius respice et iram indignacionis tue, quam iuste meruerunt. clementer averte. Omnipotens sempiterne deus, mestorum consolacio, laborancium et tribulatorum fortitudo, perveniant ad te preces populi christiani, ut in imminentibus necessitatibus ■' suis misericordiam tuam, quam in spiritu humilitatis contra adversarios bonedicte crucis*^ humiliter exquirunt, sibi gaudeant affuisse. Omnipotens sempiterne deus, in cuius dicione cuncta sunt posita, nee est, qui tue possit resistere voluntati, christianum populum tuum propicius respice pariter et concede, ut in vera " catholica et recta fide pei-sistat et permaneat totusque mundus videat et cognoscat eandem fidem tua virtute erigi et ipsani pertinaciter impugnantes et populum tuum fidelem persequentes tua potentissima virtute prosterni per . . .° 25. Littera^ electorum missa Johanni Streyt-^ a mn, 1. ^ tue add. 2, ^ bricht hier ab. ' Vf/l. ohvn S. :i7G Z. 10. Digiiized by Google - 379 — perger* episcopo ßatisponensi pro subsidio pugnandi contra hereticos. Die zu Nürnberg versammelten Kurfürsten an den Bisdiof von Regensburg: in dem Reichsanschlag zum täglichen 5 Krieg gegen die Ketzer in Böhmen sei er mit 5 Gleven angesetzt^ die er auf 29. Sept. um Nürnberg oder Eger zu stellen habe. 1422 Sept. 1 Nürnberg. Gedr. Palacky 1,234; RTA. 8,171. Litera^ Sigisrauodi regis Romanorum ad;^6". 10 eundem de eodem. König Sigmund an den Bischof von Regensburg über den von den Kurfürsten gemachten Reichsanschlag zum täglichen Krieg gegen die Ketzer in Bohnen: ermahnt ihn zu kräftiger Mitwirkung. 1422 Aug. 30 Nürnberg. Oedr. 15 Palacky 1,232; RTA. 8,169. Vgl. Reg. Nr. 5091. Bulla-^ Martini pape, qua presbiteris ms^nu27. armata contra hereticos pugnare conceditur*'. Papst Martin V. erklärt, da^s das Kriegführen gegen die Ketzer mid die Tötung derselben im Kriege die Geistlichen 20 zu kirchlichen Miktionen nicht ungeeignet mache. 1422 Febr. 18 Rom. Gedr. Palacky 1, 179. Sermo* secrete editus de Sigismundo Tege28, Roraanorum secundum gestorum eius condicionem. Rede eines ungenannten Verfassers ^ über die Schandthaten 25 König Sigmunds. 1422. Dictat iuris naturalis equitas, probat hoc recte racionis pei*spicacitas **, attestantur hoc annales, quod regura ac principum * Streyperger 2. b perspicuitas 2. * Vgl. oben S, 376 Z. 10. :^0 •-• Auch in dm. 9711, Bl. 198. '' Vgl oben S. 304 Z. 6. ■" Auch in dm. 9711, Bl. 199' (O). '" Abs Verfasser der Rede, die Bexold (1, 20) mit Recht als das Sdiärfste and Feindseligste, was über Sigmu7id geschrieben wurde, hexcichnete, nimmt 35 Bexold, ohne darati xu zweifeln, Andreas selbst an. Ich hiyi anderer Ansicht. Andreas hat sich nirgends in seinen Werken xu solcher Leidenschaftlich- keit verstiegen, wie sie in diesem Stück xu Tage tritt. Sein Stil ist ein ganx anderer, wie ich denn unten das Stück Nr. 74 nach der Eigenart dieses Stiles ihm xuteile. Der Verfasser der Rede will verborgen bleiben 40 (ego iDnominabilis timens iram demonis in occulto sermone nitor laborare) : Andreas toird nicht auf der einen Seite sich haben verstecken wollen und dann doch dies Stück i?i ein Werk aufgenommen haben, in dem er häufig seinen Namen nennt. Andreas ist hie?' nur der Sammler, der ein interessantes Litteraturerxeugnis seiner Zeit der Nachwelt nlterliefert. Nach 45 der Art, wie über böhmische Verhältnisse gesproclien ist, xu urteilen, dürfte der Verfasser ein böhmischer Katholik sein. Digitized by Qoo^(^ - 380 - gesta convenit conscribere. Congruit insuper sepius eadem conspicere, quatenus ex eis elucescat, unde bonus coniinendetur et malus vituperetur, ut sie tainquani ex reiucencia cuiusdaiii speculi valeant extergere sordes ciiminum et immaculatum laudare dominum. Idcirco ego innominabilis timens iram 5 demonis in occulto sermone nitor laborare et ex commiini fama quasi apis argumentose coUigere in unum simul* bona et mala, ut sie ex bonis de rege nostro conscriptis illectus ad bona in bono roboretur et de malis correctus raagis humilietur et convertatur ^ non de meis propriis quidquam ponendo. sed i poeius de multorura verborum serie sentenciam brevem compilando. Intueri übet sue exaltacionis principium, ut pateat, quam ^ honestum fuerit sue conversacionis inicium. Nara splendor paterne glorie et candor lucis eterne claro fundens ex ethere ^ thesauros sue gracie in ipsum tarn morum quam sapiencie. duos enim vibrantes et micantes radios largifluos, circulum sue clemencie ^, sie quod pre omnibus regibus ac principibus terre, quasi colurapna nubis Candida Christi fidelibus esset divinitiis missa, nova lux oriri in ecclesia dei visa est, ipso in Constan- -* ciam veniente, nova fax sparsim suos radios convocando uni- versalis ecclesie almos prelatos. Currunt senes et parvuli ad tarn grande spectaculum desiderantes ® videre faciem prüden tis. Quis, inquiunt, est hie?, et laudabimus eum. Gratulabatiir alma mater ecclesia festum agens leticie, quia comu salutis -- hodie dominus* in turribus erexit, qui de partibus üngarie nobis hunc direxit. Ecce, quam longo lateque eins preconia digna laude memoria divulgabatur per mundum Universum. Nam pene tota Francia, Germania et Anglia singularem guberna- torem sperabant, Lombardia et Italia, Naverra et Arrogonia ad •^' apicenl sacri imperii velut alteruni Aaron ad sacerdocium a deo vocatum estimabant, Moravia, Bohemia, universa plebs deicola redemptorem et salvatorem expectabat tocius mundi, orbicularitas et omnia regnorum climata indefessa ancillari eius imperio affectabant. Clamabant omnes et singuli: Non est inventus •>' similis illi. Ecce, plus quam Octavianus, ecce, plus quam Justinianus, ecce, plus quam Tj'-tus et Vespesianus *, ecce, plus quam Salemon. Hie non enim ydolatra, sed unius veri dei et Christiane religionis cultor. Et testes per Universum mundum voces intonabant : Merito est nomen eius Sigismundus vocatum ^ 4() » simul in unum 2. 3. O. ^ convertetur 1. 2. 3. O. « quid 1. 3. O. ^ Hier seheint das Verbum xu feiüen, « desiderant O. ^ ont. 1. « so Hss. h voc. Sig. 2. 3. 0. Digitized by Qoo^(^ — 381 — quasi is mundus. Consciencia, prudencia ecclesiam reförmavit, summa providencia, notabili sciencia mundum perlustravit. Optabat plebs christicola fraudis eius nescia ipsius adventum dicens cum Symeone: Quando venit? Putas, videbo? Putas, 5 durabo? Ecce, rex tuus venit tibi, vidisti et audisti eum. Et quem hueusque cum tedio magno exspectasti, venit tibi. Sed quid dicis iam de illo, cum forte vox quidem vox fuerit Jacob in principio hereticam pravitatem supplantare se velle dicentem, sed manus, id est opera eius, sunt Esau mala 10 in regno Bohemie facientis, et, qui simplicitate tibi venit columbina, ostendit tibi calliditatem volpinam, et, ut breviter concludam, aurem tuam prebuisti prurienti. Inclina nunc aurem tuam secundum famam communem* veritatem dicenti, nam opposita iuxta se posita magis elucescimt. Audisti commenda- 15 cionem eius, audi et eius correccionem. Nam a progenie in progenies fecit deus misericordiam suam. Qui^ eduxit Abraliam de ür Chaldeorum, resen^avit suam sponsam ecclesiam ab insidiis inimicorum et presertim regis Ungarie. Qui si in imperatorem iam coronatus esset, novum destructorem ecclesia 20 habuisset, et virgo sine ruga novam maculam contraxisset. Sed benedictus deus per omnia, qui hanc liberavit ab hoc onere ! Intonat vox ecclesie: Plange ergo, o mater alma ecclesia, uUulate, pastores et rectores omnes Christiane religionis in Bohemia, exue te vestimentis iocunditatis, induere cilicio et 25 cinere, luctum unigeniti fac tibi dicendo lamentabiliter et flebi- liter: Pilium enutiivi et exaltavi, ipse autem sprevit me; factus est michi quasi leo iusidians, versum est in luctum gaudium meum. 0 plebs misera hueusque in milicia presentis exilii posita, quoniam rex novus surrexit super terram, non 30 gubemator, sed desolator Christi fidelium, non exstirpator heresum, sed spoliator ecclesiarum omnium, non consolator, sed ** depredator monachorum et virginum, non protector, sed oppressor viduarum et orphanorum omnium. Et quem sperabas redemptorem Israel, factus est amator^ uxoris fratris sui 35 Jesabel. A quo sperabas consolari in leticia, venit tibi cum tristicia ac omni prorsus sevicia, non consolator, sed turbator, ut cum Pharaone te affligat. Et est communis rumor in populo, ubi alius sie, alius sie dicit: Hie secundus ille Anthyochus scelestus, qui tulit vasa de templo domini, hie secundus Joab 40 * comm. fam. 2. 3. O. ^ Qui — suam oni. 2. c ged — consola- tor om. 2. •' Vgl wUm S. 383 Anm. 1. Digitized by VjOOQ IC '^ 382 — omni dolositate plenissimus. Hie est secundus Achab, qui de vineis domini Sabaoth et locis sacris ortos* fecit olerum, hie secundus Absoloo, qui conspiracionem facit cum filiis sceleratis et hereticis contra Christianos domini. Hie est Apolimius, qui tulit spolia multa de templo domini, hie sceleratissimus : Judas, qui simulando pacem deeepit membra domini. Hie est Goiias superbissimus, omnium religiosorum inimicus hostilissimus, qui deprimit iustos et erigit hereticos, quemadmodum fecit in Christi fidelibus de montibus Chutnis ^ ^ etc. Hie est ille * secundus Holofernes impudentissimus, semper crapulatus a vino. Hie est ille secundus Sampson, quem exceeavit malicia mulierum. Huie frons meretricis facta est, quod neseit erubes- cere amplius. Hie est veritatis inimicus, qui iuramenta prestita violare non veretur. Hie est patrimonii Jesu Christi prodigus dispensator et dilapidator. Hie est sincerissimus meretricum leno amator. Hie est draco^ ille perniciosus, qui persequitui sponsöm Christi ecelesiam, qui perturbat terram et ponit orbeni desertum, qui percutit regna, destruit urbes fidelium. Hie est imitaeione filius dyaboli, qui non dormit, sed continue machinatur nialum, euius eonsilium est cum impiis et semper stat cum: consilio iniquorum. Et ut evidencius patere valeat eins eonfusionis obprobriuiii. in medium perducam experimentalo. Nam Domieianiis et Dyoclecianus erant viri erudelissimi, Dacianus et Maximianu^ viri sceleratissimi, Affricanus "*, Julianus Apostata® viri despera-' tissimi, Herodes-^ Nero et Adrianus viri defectuosissimi : quoriim nuUus fecit tot et tam perniciosa, quantum vir iste in populo. Nomen facit grande non in bono, sed in dolo, non pareit sanetis, non timet deum, non formidat homines, non veretur oxterminari sacras virgines, non pudet sacrilegium committere, ^ loca Sacra prophanare, sepulturam progenitorum contaminare. Plus timet Jesabel suum ydolum, quod secum ducit, offendere quam deum creatorem suum vilipendere. lam enim sua mala in üngaria perpetrata, que quodammodo erant sopita., quantara stragem commiserat, quot monasteria destruxerat, quot episcopatu^ ^ et ecelesias devastaverat, vix lingwa suffieit enarrare, que propter suam agilitatem et soUicitudinem circa ecelesiam yppocrite * orto O. ^ Ohutinis 3. »' om. 1. ^ Affricanua — despera- tiöfiimi Oft?. 1. e Apostate 2.3 O. » Bexold ly 75, Anm. 2. + - Bexold l 20, Anm. 2. '' Ein zweiter Ho'odes ivircl Sigmund auch in einem Sehreiben der Stadt Pray genamif ; Palacky 2, 'j2 7. Digitized by Google — 383 - factam oblivioni erant data. lam de novo merito per eum, qiii pandit, sunt renovata. Breviter consulite, mundi sophiste, voMte omnes annales, et non invenietur similis illi umquam fuisse. Hie fautor singularis omnium hereticorum, hie per- 5 secutor clericorum, hie stuprator mulierum, hie violator virginum, qui quasi novacula continuo doliira facere non cessat, qui iura- menta in concilio prestita non servat, qui vota domino facta indifferenter violat. Sed revera si queris voluntatem divine permissionis, respondetur, quod propter peccatum populi facit 10 dominus regnare ypocritam. Quid ex hoc? Audistis enim prophetam olym dicentem: Nolite confidere in principibus. Iterum: Maledictus homo, qui confidit in homine. Tu vero honorem sibi soli deo congruum exhibuisti. Nam sub tenore et pompa magna eum ultra deum honorasti, canticum ■ soli deo 15 competens cantasti dicendo: Advenisti desiderabilis etc. Nunc factus est tibi insidiator abhominabilis. Yadit sacerdos cum sacramento ewkaristie, non est, qui procedat aut sequatur illum. Et quia plus hominem mortalem quam deum honorasti et quo- dammodo'^ ydolatriam commisisti et deum sprevisti et oblitus 20 domini dei tui fuisti, merito hec pateris. Quia peccasti in fratrem tuum Christum, idcirco venit super te ista tribulacio. Sed quia peccasti, quiesce et age penitenciam in cilicio et cinere. Et forte, si in domino tuam spem posueris, miseri- cordia recordabitur et dabit benediccionem pro malediccione. 25 Ne igitur longa sermonis protraccio tedium ingerat audiencium auribus, vertam stilum ad regem üngarie. Intende, queso, et inclina ad me aurem tuam, o regule! übi, queso, sunt iuramenta, que sacro concilio Constanciensi fecisti, ubi, queso, vota, que domino iurasti, in veritate hereti- 30 corum exstirpacionem? Sed heu factus es peripsima et purga- mentum omnium iliorum ypocrita. Bene prophetavit de te propheta David dicens : Os tuum habundavit malicia, et lingwa tua concinnabat ^ dolos '\ Cum adulteris porcionem tuam ponebas. Non audisti baptistam Christi Herodi dicentem: Non 35 licet tibi habere uxorem fratris tui. Qua ergo via, qua in- dustria, qua fräude et desperacione dyabolica® non dimittis Herodianam^ incantatricem et pessimam? Forte ideo est, quia ^ cautom 3. ^ quemadmodum O. ^* concinabat 1.3. conciona- bat 2. ^ dolus 1. « In 2 ist hier eine Lücke mit der Bemerkung: 40 Excisa sunt hie aliquot folia. ' Sophie, König Wenzels Witwe. Vgl. Windecke S. 118. Auffallende Übereinstimmung mit obigem Ausdruck xeigt eine Stelle in Anonymi ad Historiam Nicolai Burgmanni Appendix (Oefele i, (J09J : dux Ludwicus Digitized by Google - 384 — speoies decepit te et concupiscencia subvertit cor tuum. Obscura- tum est enim insipiens cor tuum, et excecavit te malicia mulierum. 0 utinam saperes et intelligeres, sine dubio vitam emendares. Cito adimplebitur tempus tili regiminis. lam enim regnasti per tempus et tempora et vix per dimidium temporis ' regnabis. In proximo* est, ut a deo punieris **, et hoc tibi Signum. Nam aurum tue sapiencie esf obscuratum, rumor tue fame et cor tuum infatuatum. Mutatus est color optimas, ut iam per totum mundum diceris** hereticus. Et qui mane decore in sacro concilio velut Lucifer oriebaris, iam per fatuas mulieres infatuaris. Iam non diceris sicut ® olim rex illustrissi- mus, sed nunc adulter periurus, mendax, maximus sacrilegus et hereticus. Et quomodo posses tibi existens imperator Uni- versum mundum subiugare, qui non vales tuum regnuna paci- ficare? Obmutesce ergo nee cogites quovismodo de sacro l422imißeno. Datum, ubi scriptum, anno* etc. XXII. 29. ^De propheciis cursus mundi. 1422 Anno domini 1422. presidente Martine papa Y., regnante Sigismundo, rege Romanorum, volgate seu ventilate sunt due prophecie de ciu^ibus mundi, una latina, alia volgaris, quarum : quelibet si ab auctoribus sive magistris, quorum secundum tenorem dicitur esse, emanavit, placet michi non tantuni solJi- citudo ipsorum magistrorum in hoc facto, verum eciam liberali- tas, qua expensis non pepercerunt, quibus nunccios missos de singulis ad singulos per tanta terrarum spacia convenerunt - Preterea quia secundum Tsidorum - Ethymologiarum libri 3. cap. 71. signorum observaciones vel geneses vel cetere res super- sticiose, que se ad cognicionem syderum coniungunt, id est ad noticiam fatorum, et fidei nostre sine dubitacione contraria sunt, sie ignorari debent a Christiauis, ut nee Scripte esse videantur, et secundum Platonem et Aristotilem aliosque gentilium auctores. ut ibidem habetur, c(mfusio rerum de tali persuasione generetur. ideo easdem prophecias seu iudicia astrologica hie inserere curavi. Quod dum facerem, accurrerunt michi dicta egregii doctoris Heinrici de Hassia, qui in quodam sermone ^ de Septem • » Christo! 1. b so Hs8, c et 3. d .^o Hss, « sicuti 3. O ' domini 1422. etc. Amen. (). . . . regem quaerit, quem invenit in regne Ungariae in civitate Presburg cum uxore sua Barbara et uxore Wenzcslai fratria sui quondam re^ Bohemiae, quam secum tenuit, non sine suspicione gravi, sicut Herodes 4 Herodianam. Vgl. Oefeles Rechtfertigung 1, 600. ' Vgl. XU den folgendefi 6 Abschnitten Orauert a. a. O. S. 289 ff. '' Migne, Patrol. tat. 82, 182. ' In den Vei'xeichnissen de?- Werke Heinrichs von Hessen hei Harticig, Digitized by QyOO^Z - 385 — artibus liberalibus non ecclesiastice sermocinato, sed scolastice gracia exempli facto sie dicit: Omnia descendunt a summo cardine rerum, Quo nisi consulto nichil est, quod sydera possunt, 5 ut habetur in Alexandro^ prope finem tercii. Item: Cursus fatorum nescit mens ulla virorum; Solum est proprium scire futura dei, ut habetur in Pamphilo'. Item: Annuncciate nobis, que facta sunt, et sciemus, quia dii estis, Tsaie 41/^ Hec ibidem. Hec IG autem idcirco inserui, quia non est bonum, quod non pulchrius elucescat, si plurimorum noticia fuerit comprobatum. Seqnitur ergo nunc prophecia latina in ea forma, qua Heinricus Obirchmair cappellanus in Napurkch^ misit eam abbati in Walderwach ^ ordinis Cisterciensium. 15 Prophecia latina. ^^• Anno 1422. in mense Septembri sole existente in libra^-^^^ conveniunt omnes planete in simul, et sol erit in cauda draconis, Sept. et fiet significacio rerum mirabilium et horrendarum, et fiet maximum diluvium et turbacio ventorum per Satumum et 20 Hartem, crescetque mare ultra solidum et omnes aque, et fiet universalis terremotus atque tenebre maxime et concussio ven- torum dissipantes et subvertentes edificia cuncta et arbores et valles equabunt et civitates precipitabunt, et fiet eclypsis solis et lune, et homines incipiunt dolere et pavere istis visis et 25 perspectis, et erit fames et pestilencia maxima, ita quod pauci valde homines remanent, et erit maxima efTusio sanguinis Christianorum contra hereticos sive incredulos, et subvertentur diversa regna, et in fine increduli ad fidem catholicam redeunt^ et erunt homines valde divites, qui permanebunt, et erit maximus .30 imperator nomine Julianus cum fratre suo nomine Hectore: cum illis erit pax et gaudium. Quare peto omnes principes, duces, barones atque in Christo omnes existentes, quatenus sibi studiose eligant loca et mansiones, in quibus se sperant per- nianere, et cogitent de die in diem timere deum et flere ac 35 deplangere peccata sua. Datum Parysius per nominatissimum magistrum et doctorem in astrologia iam per totum mundum Heftricus de Langenstein, S. 60 u. Asehbach, Oeseh, d, Wiener Universität 1, 392 nicht angeführt. * Alexander von Haies, Summa theologiae, Pars 3. 40 '^ Pamphilus Maurilianus (öfler verwechselt mit Panfilo Sasso vofi Mftdena), De amore; Druck Rom 1477 (Hain *12294), S. 13. " Is. 41,23: Aimuntiate, quae Ventura sunt etc. * Nahburg in der Oberpfalx. ^ Walderbach in der Oberpfalx. QaeUen und Eroerteruni^en^ N. F. I. 25 Digitized by LjOOQ IC — 386 — perfectissimum. Cum quo concordaverunt omnes facultates et studia, videlicet magister Richard us de Monte Fessel ano, magister Wernherus de Hyspania, magistro* Petro de Francia, magistro Johanne de Wienna, magistro Alberto de Ertfordia, magistro Nycolao de Heydelberga, magistro Standesiao de Praga atque 5 magistro Johanne de Colonia, et practicata sunt hec in cunctis universitatibus et scripta ad dominum Martinura papam V., domino regi de üngaria, domino palatino nomine Ludwico ceterisque civitatlbus imperialibus. Acta sunt hec anno notato. Hec sunt nova iam in partibus nostris. Yalete in doi i nomine. Sl. Quid quidam astronomus de hac prophecia senserit. Predictam epistolam sive propheciam prefatus dominus abbas in Walderwach misit ad dominum Johannem nacione i- Misnensem presbiterum professum monasterii in Reychenwach ^ ordinis S. Benedicti peritum in astrologia. Qui Johannes eandem epistolam dicto domino abbati remisit signans quedam puncta eiusdem epistole sive prophecie propria manu, que puncta inferius sunt notata. Item hoc punctum : conveniunt - omnes planete, signavit : hoc est falsum ; item hoc punctoiu : sol erit in cauda draconis, signavit: hoc est falsum; item hoc punctum: fiet eclipsis solis et lune. signavit: hoc eciam est falsum ; item hoc punctum : et erit maximus imperator, signavit: hoc potest esse ticticium. Item in margine inferiori littere - 75.97 scripsit sie: Anno domini 1397. magister Johannes David philosophorum maximus et plures alii sibi concordantes prophe- Sept. 20. tarunt, quod 20. die mensis Septembris sole existente in libra convenient omnes planete simul cimi sole in cauda draconis, defectus erit solis et cetera plura, que in presenti cedula '^' continentur, et tarnen non evenerunt, sicut probavi per ex- perieuciam. Sic similiter hec possunt esse falsa et ficticia. Item in altei'a parte littere, epistole sive prophei^ie predigte dictus Johannes scripsit et signavit, prout sequitur in forma. Et sicut scripsit, sie et evenit: Reverende **pater, si placet '^ i422paternitati vestre, sciatis, quod dominica post vincula Petri, Atig. 2. hoc est in nocte, qua canuntur niatutine de invencione S. Stephani, erit eclipsis lune hoc luudo et incipiet quasi media hora ante niediam noctem et post hoc in medio prime höre post » so Hs. *• In der Hs, Raum für die S. 387 Z. 2 erwähnte figura, 4» die jedoch fehlt. ^ Beiehenbaeh in der Oberpfalx. Digitized by VjOOQ IC - Il8f - mediam noctem erit in maiori obscuracione, sicut patet in figura prescripta, Prophecia volgaris. 32. Wie oben S. 304. 5 Quid quidam de ista prophecia senserit. 33. Quidara dum hanc propheciam legisset, dimissis aiiis punctis in ea contentis propter ignoranciani suam in iudiciis astrologicis intencionem suam fixit super puncto ilio: wird ein vinster der sunnen in derselben stund etc.*, et considerans, 10 quia in hoc tempore naturaliter non poterat esse eclipsis solis neque lune, eo quod tunc luna esset 21., eclypsis autem solis semper debeat esse in coniunccione cum luna sive in novilunio et eclypsis lune contingat semper in plenilunio et circa pleni- lunium, prout habetur in spera mundi, unde cum tunc temporis 1 r> eciam non fiebat eclipsis supernaturaliter, ipse illam propheciam ficticium* reputavit. Preterea cum, sicut legitur secundum Ptolomeum, astra non necessitent, sed inclinent, circa eundem annum diversis temporibus in diversis mundi partibus magna fierent diluvia et pestilencie, predicte prophecie etsi non in •io toto, tarnen in paiie propter diluvia aquarum et pestilenciam repntate sunt vere. Uude de diluvio facto Rome Johanni epi- scopo Ratisponensi Jacobus Seeburger scribit in hiis verbis. De diluvio facto Rome. 34. Pro novis sciatis, quod Rome Tyberis in tantum excrevit 25 in die S. Andi*ee apostoli et per diem precedentem et sequentem, 1422 ijuando numeratur annus domini 1422., quod a capitolio usque Xov. 29 ad palacium pape ad S. Petrum ... — />«. /. wie oben S. 306:^ De presbitero, qui heresim abiuravit. 35. HO Anno domini 1423. die sabbati 10. Kai. Februarii horsi 1423 primarum in aula episcopali coram reverendo m Christo patreJa?i. 2.y. et domino, domino Johamae episcopo, presbiter quidam nacione Turingtts abiuravit heresim. Et quia articuli et errores eiusdem continentur in iuramento, quod fecit, ideo iuramentum pre- :J5 stitum et a magistro Conrado de Hyldesheim licenciato decre- torum practicatum ac ab aliis doctis et peritis viris in theologia et iure canonico acceptum et approbatum pro oronicis hie inserui, prout sequitur, in forma. * so Th. 40 » X 304 Z 31, ' Xur fehkn hier die Schlusswcyrte : et specialiter domino Johanni Fuchsel etc. 25* Digitized by Google — 3Ö8 - Ego Heiniicus Batgebe de Gota Mogiintinensis dyocesis presbiter indigniis cognosceiis veram et apostolicam kathnli- camque* fidem anathematizo et abiuro omneni heresim et pi-ecipue illam, de qua neduni infaniatus et suspectus fui, sed et eam repertus sum publice asseruisse et dixisse, ymo eciani 0 in audiencia publica, cum super fide mea requirerer respondere, alias animo pertinaci tenuisse et defendisse, videlicet: Non est fides katholica in terra, tarn quoad sensum eius communenu consuetum ac proprium verborum quam quoad sensum eius per nie extortum, scilicet cum dixi nie prefata verba intellexisse 1 sie, quod non esset fidelitas, dileccio et amor in terra, id est in hominibus terrenis. Anathematizo eciam et abiuro ermres et hereses, quas preteritis temporibus dogmatizarnnt et tenuerunt Johannes Wickleff et Johannes Huss danipnate memorie in suis opusculis seu libellis seu semionibus ad cleruni 1 et ad populum, propter quam causam predicti cuni suis dogma> tibus et erroribus dampnati sunt a sancta Constancieoal ^ synodo moderna tamquam heretici et ipsorum doctrina predicta similiter dampnata maxime in nonnullis articulis in senteneiis expressis per idem sacrum conciJium contra ipsos latis ^ -j quorum quideni articulorum aliqui subscribuntur, in quibuN habeor vehementer suspectus propter mea fatua, erronea temeraria, sediciosa et scandalosa dicta. Consencio autem sancte, Romane ecclesie et apostolice sedi et dicto sacro Gonstan- ciensi concilio et ore et corde profiteor fidem catholicam esse j. in terra eciam quoad uti-umque sensum prescriptis ac alias in Omnibus et per omnia presertim de clavibus, de sacramentis, de^ religionibus, ordinibus et ofßciis, de indulgenciis et sanctorum reliquiis ac ecclesiastica libeilate necnon de ceri- moniis et aliis omnibus ad chiistianam religionem pertinentibus, > prout ipsa sancta Komana ecclesia et apostolica sedes et dictum sacrum Constanciense concilium necnon sanctissimus dominus noster Martinus papa Y. profitentur et professi sunt, et spe- cialiter quod dictorum articulorum plures sunt notorie heretici et dudum a sanctis patribus reprobati, quidam vero blasphemi, ^' alii erronei, alii scandalosi, quidam eciam ipsorum piarum aurium offensivi et ipsorum nonnuUi temerarii et sediciosi, et pro talibus fuerunt memorati articuli ab eodem Gonstanciensi concilio condempnati necnon inhibitum omnibus et singulis cathoiicis sub anathematis interminacione, ne de cetero dictos 4- articulos aut ipsorum aliquem aliquis predicare, dogmatizare * veram katbolicam et apost. 3. ^ concilio nve add. 1. « laium 1. d om, 3. Digitized by Qoo^(^ — 389 — vel tenere presumeret. Item ego Hoinricus antedictus, \xl cunctis pateat, que fuerit causa, quare reputätus sum ut de fide suspectus et prefatis erroribus adherere et sequacibus dictorum Johannis Wikleff et Johannis Huss favere, notum 5 facio per presentes, quod, cum nuper divagando et peregrinando perlustrassem » diversas mundi partes et tandem ad ^ has Bavarie perveniens plura yerba sediciosa, temeraria et scandalosa tarn coram clero quam laicis inprovide ac incaute dixissem, fui in opido Ambergensi huius Ratisponensis dyocesis per quosdam 10 doctos et literatos vires coraiii quam pluribus*^ clericis et laycis super hiis ad verba positus, coram quibus inter cetera dixi, quod non esset fides in terra katholica **, propter quod et alia scandalosa et periculosa niea dicta fui vobis, reverendissimo in Christo patri et domino, domino Johanni Batisponensi episcopo, et 15 vestris carceribus presentatus. Curaque coram vobis ac vestras vices tenentibus fuissem, per vos et ab eis de fide mea in publica audiencia et pre$ertim super certis articulis protunc contra me oblatis requisitus legitime respondere inter cetera constanter asserui pluribus vicibus, quod non esset fides catho- 20 lica in terra, licet postea exposuerim me diceus, quod sie intellexerim, quod non essent fidelitas, dileccio et amor in terra, ymo pro maiori confirmacione erroris mei respondendo dixi me eundem articulum cum bona deliberacione dixisse et hoc ideo, quia non sumus unum, nee umquam fuisse maiorem errorem 25 quam modo nee unionem esse. Que quidem dicta et verba mea detestor et revoco. Preterea detestor eciam alia mea dicta iniuriosa et scandalosa, cum in quadam responsione mea dixi me non credere Martinum papam V. verum esse apostolicum, quia symonia regnaret in curia sua, et, si aliquis esset aposto- 30 licus, magis crederem hunc fore Benedictum pro eo, quia in peregrinacione mea ad S. Jacobum^ audiverim eundem Bene- dictum canonice fuisse electum. Et eciam quia in quadam alia responsione, ut preraittitur, asserui non esse unionem, habitus forsitan sum suspectus favere scismati sive scismaticis *, 35 dicto videlicet Benedicto per suos complices sie nominato, atque tenere aliquos de articulis dampnatis infrascriptis. Oeterum alia quedam dicta mea iniuriosa, scandalosa atque piarum aurium oJBfensiva omnino detestor, cum dixi archiepiscopos et episcopos fore perfidos et malos et quod excommunicacionem 40 eonim^ parvipenderem et nuUum ipsorum adverterem nee » perlucrasBem 1. ^ ab 3. ^ plurimis 3. ^ kath. in terra 3. ^ scismatis 1. ^ ipsorum 3. Santiago i7i Spanien. Digitized by Qoo^(^ — 390 — cuiquani ipsoruiu ubedireni. Et licet lios articulos negaverim me dixisse, tarnen quia testes deponimt me sie dixisse et alias repertus sum dixisse in publica audiencia, quod prelati omnes sunt mali, detestor omnia et singula premissa. Similiter detestor alia quedam mea dicta scandalosa, mala et perversa, propter • que suspectus forte habeor de fautoria dicti Johannis Huss et suorum sequacium, videlicet, quod non vellem dicere, quod Hussite essent heretici vel alias iniusti, et iterum, quod Hussite essent meliores ' memoratis viris, qui me ad verba, sicut pre- mittitur, posuerunt. Item detestor et revoco eciam alia quedam mea iniuriosa et scandalosa dicta, per que videbar inpingere in dictum concilium Constanciense et eius potestatem et presertiin circa conderapnacionem Johannis Huss et suorum sequacium. videlicet, quod nee papa nee archiepiscopi nee episcopi ceterique sacerdotes possent scire Hussitarum veritatem vel falsitatem in : suis opinionibus, et licet dixi in quadam responsione ad hunc articulum, quod non scirem quidquam de Hussitis nee de eorum opinionibus et super hoc** iuraverira in celum, tarnen quia itenmi in quadam publica audiencia [dixi % quodsi o^lne^ heretici forent cremati seu adhuc deberent cremari, tarnen j raulti essent talium prelatorum et aliorum, qui fuerunt in con- cilio, heretici, symoniaci, mali et falsi etc., reddidi me culpabilem et suspectum nimis, presertini quia dixi in quadam alia respon- sione, quod, si ego fuissem in concilio et habuissem potestatem et vocera concilii, tunc ipsum Huss non condempnassem, sed . ipsiim servari disposuissem, quia famosus erat, quod forte avertisset et conversus fuisset. Preterea detestor et revoco quedam alia in publica audiencia et alias per me dicta genera- liter et sine limitacione, quod religiosi in monasteriis^ existentes sunt rcprobi et mali. Et quia tunc alias ipsos multipliciter vituperavi, reputor forsitan suspectus de quodam articuK» dampnnto Johannis Wickleflf, qui de religionibus loquitur et infra describitur. Item ego Heinricus predictus licet per dictum roverendissimum in Christo patrem et dominum, dominum Jühannem episcopum Ratisponensem, atque alios viros doctos -^ ac magistros cum omni humanitate et caritate informatus et ammonitus super mea reformacione et dictorum errorum abiuracione et revocacione atque penitencia suscipienda salutari in publica audiencia responderim, quod non vellem reformari nee revocare nee abiurare neque graciam petere, tamen iani * denuo informatus® et ad cor reversus recognoscens errores » melioria 1. 3. ^ am. 1. ^ om. Hss. ^ monnsterio 1 » reformatus 1. Digitized by Google — 391 — meos io premissis humiliter me submitto determinacioni, reformacioni et correccioni sacrosancte Romane ecclesie sanctisßimoque domino nostro, domino Martine eiusdem ac universalis ecclesie summo pontifici unico, et specialiter eciam 5 dicto domino raeo Johanni Ratisponensi episcopo necnon cui- cunque alteri vel aliis locum ipsius seu vices tenenti vel tenentibus atque ceteris magistris et doctoribus, quorum interest eiTantes corrigere ac reducere ad viam veritatis, petens humi- liter et devote me absolvi a seutenciis exeommunicacionis 10 maioris, quas propter premissa censeor incurrisse, necnon pro premissis michi iniungi penitenciam salutarem mecumque fieri secundum misericordiam et non iusticie rigorem. De* presbi tero prescripto in heresim relapso.^ö. Item predictus Heinriciis Ratgeb presbiter Maguntinensis 15 dyucesis prestito iuramento, proiit supra scriptum est, a reverendo in Christo patre et domino, domino^ Johanne IL hui us nominis episcopo Ratisponensi, prout petivit, absolutus est susceptusqiie ab eo ad penitenciam salutarem secundum misericordiam, non secundum iuris rigorem, positus scilicet non in turrim sicut •^0 antea secundum meritum suum, sed ad quandam stubellam secus turrim aule sue tractatusque honeste et reverenter. Procuravit quoque dictus dominus episcopus sibi tunicam novam, capuci- um et cetera amictui necessaria volens eum iibere permittere abire. Interea dum aliud non esset impedimentum ipsum 2?5 dimittendi nisi discrimina viarum, quibus tunc temporis im- pediri poterat non posse dyocesim exire, ipse dictus Heinricus ambulans iuxta proprias concupiscencias ad ipsam suara per- dicionem velut canis reversus ad suum v^otnitum in heresim est relapsus, contigitque in illo illud veri proverbii: Sus Iota •30 in volutabro luti. Quapropter dum in defensionem sue heresis scedulas propria manu scriptas per*' quandam fenestram in plateam publicam pertranseuntibus iactaret, dictus Johannes episcopus attendens et considerans eum pertinacem in heresi l-i'^'^ (lampnata, quam ipse pridem abiuraverat, feria 2. post domini- -^prü 12. 'J5 eam, qua cantatur'^: Quasi modo geniti, quando numeratur annus domini 1423. in ecclesia cathedrali post missam publicam premisso pulsu maioi-is campane astantibus clero et populo canonice et soUempniter degradavit relinquens eum curie secu- lari, a qua ductus ad igoem penam sui meriti accipiens coni- 40 bustus ^ est perpetuo igne arsurus. Huic negocio ego interfui, * Über sehr, om S. ^ orn. '6. ^ per — publicam om. 1. <* canitur 1. ^ Zum J. 1428 berichtet Hochwart (Oefele 1,217) ausserdem von der Digitized by Google - 392 - vidi et audivi. Unde et sermonem factum primo latine ad clerum et post hoc materne ad populum per egregium doctorem theologie Perchtoldiim ^ provincialem ordinis B. Augustini here- mitarum Ratispone et sentenciam dampnacionis dicti Heinrici pro cronicis huic operi inserere curavi. 5 57. Sermo sive collacio in condempnacione Heiii- rici de Gota*. Reik des Dr, Berthold Puchhauser, Provinziah der AiigustinerereTniten in Regensbnrg, über Joh. 20, 27, bei der Verurteilung des Priesters Heinrich Rat geh iregen 1 husitischer Häresie. [1423 April 12 Regenshurg]. Noli esse incredulus, sed fidelis, Joh. 20. et in ewan- ApHl 11. gelio hesterne dominice etc.^ Reverendi patres et domini. Cum nemo sciat, an adio vel amore dignus sit, Eccl. 9., vehementer timeo, quod sim 1.' incredulus ad sermonem domini, Deut. 1., presertim cum summus sacerdos et sanctus propheta Zacharias genitor precursorque ^ Christi, dum intra sancta sanctorum poneret incensum domino, repertus est incredulus et ob hoc mutitate percussus dicente sibi angelo* Gabriele, Luc. 1.: Ecce®, eris tacens et non poteris ^ loqui, qui non credidisti verbis meis etc.^ Quid igitur de me dicam? Ait namque B. Gregorius super ewangelia omelia 29.: Tunc vei-e fideles sumus, cum id, quod dicimus ore^, comple- mus^ opere. Ne tamen incidamus increduiitatis exemplum, ad Hebr. 4. : adeamus cum fiducia ad thronum gracie, ut miseri- -£, cordiam consequamur, scribitur ibidem, orantes, ut is, qui aperit OS mutorum et lingwas infancium facit disertas, Sap. 10., det michi sermonem in apercione oris mei, Eph. 6., certi, quod, quidquid credentes petimus, consequemur, Marc. 11. lUam igitur pro gracia nobis necessaria invocantes, cui dictum est: 3»- Beata, que credidisti, Luc. 1., veneremur devote salutacione angelica dicendo : Ave Maria gracia plena * . Noli esse incre- dulus, sed fidelis, ubi supra. üt equivocacio, erroris materia, tollatur de medio, de incredulis premittenda^ est distinccio, ex » presbiteri Maguntini add, 5. Gotha 5. OhneVberschr. 6. *> om. 5. 6. ;^ö *•' que ow. 5. 6. <* archaDgelo 6. « et 5. ' atn. 5. « om. 1.6. ^ opere implemus 1. 6. ^ dominus tecum etc. add. 5. 6. ^ est premittenda 6. ^u Regensburg erfolgten Verbrennung eines Priesters Petrus de Draesea tcegefi Wiclifmnus. Es ist auffälHgy dass Andreas^ der oben den Proxess gegen Ulrich Orünsleder und hier den gegen Heinrick Ratgeb so ausführlich 4^- behandelt, davo7i gar nichts mitteilt. Wenn nicht der Vorname ein anderer wäre, würde ich annehmen, dass eine Verwechselung mit GrÜDsleder de Vohendräz (vgl, oben S. 133 und 350), aus welch' letxtereni Wort leicht von Draesen entstanden sein könnte, vorliegen würde. ^ Vgl. oben S. 351 Anm, 3. 4ö Digitized by Qoo^(^ — 393 - qua clarior videbitur sentencia thematis: Noli esse incredulus, sed fidelis. Catholici namque tractatores iocreduium describentes distinguunt triplex* incredulitatis genus: Uno q nippe modo incredulus quis dicitur negative, qui non credit fidem Christi 5 nee de fide audivit nee ydoneus est audire. Que incredulitas est magis pena** peccati quam culpa, eo quod ex primi parentis peccato recto dei iudicio in posteros est derlvata ignorancia divinorum. Secundo quis *^ dicitur incredulus privative, ut cum quis est sufficienter adultus ** et taliter dispositus, quod respectu 10 credendorum ad saluteni necessariorum tenetur facere dili- genciam suam. Quam si non fecerit, extuuc sola fidei carencia incipit esse culpabilis, et augetur talis culpa, secundum quod quis ad credendum occasiones habuit forciores ut ex fama de Christo vel predicacione vel miraculis. Tercio modo quis dici- 15 tur® incredulus per contrarietatem, ut cum quis fidem contempnit vel fidei renititur et^ resistit, et in hoc secundum doctores corapletur racio incredulitatis, et talis incredulitas est maximum, id est valde magnum, peccatum, si cum irrisione fuerit et blasphemia, ut dicit B. Augustinus super Johannem. Tale fuit 20 peccatum incredulitatis olim in Judeis, quos Christus diu ac multipliciter verbis, factis et miraculis stupendis ad credendum induxit, qui tamen non crediderunt, sed veritati restiterunt proterve, quemadmodum Joh. 15.^ de Judeis ait salvator: Si non venissem et loeutus eis non fulssem, peccatum non haberent. 25 Nunc autem excusacionera non habent de peccato suo. Et hec incredulitas secundum doctores oritur ex superbia, quia talis incredulus non vult subicere intellectum suum regulis fidei et sano intellectui patrum. Contempnencium fidem Christi et ei resistencium vel renitencium duo sunt genera. Aliqui renituntur 30 fidei, quam nunquam susceperunt, et tales sunt pagani increduli. Alii conterapnunt fidem, quam iam susceperunt, et isti sunt in duplici difl^erencia, quia aliqui contempnunt fidem et ei renituntur, quam receperunt non in manifestacione veritatis, sed in figura tantum, et sie Judei dicuntur ^ increduli, qui fidem 35 christianam susceperunt in figura tantum, scilicet in scripturis veteris testamenti et ceteris cerimoniis veteris legis, in quibus sacramenta novi testamenti figuraliter continentur, ut dicit B. Gregorius super Ezechielem* super illo Ezechielis 1.: Erat rota in medio rote. Alii contempnunt fidem et ei renituntur, quam 10 susceperunt in manifestacione veritatis nove legis, et sie here- » om. 5. nach incredulitatis 6. ^ peccati pena 6. « dicitur quis 5. d 07H. 1. ß esse add. 5. ^ vel 5. » III. 6. ^ om. 1. » Bis hieher erstreckt sich die oben S. 383 erwählte Lücke in 2. Digitized by Google — 394 - tici dicuntur increduli, qui per sacroruiu suscepcionem mani- feste* se Christiane fidei subdiderunt, et isti sunt maximi in- creduli. Et in hoc ultimo sensu ad mandatum reverendissimi patris et domini, domini episcopi Ratisponensis habentis in bar parte auctoritatem universalis ecclesie, alloquor Heinricum de Gota** dictum Ratgeb presbiterum Maguntinensis dyocesis per verba thematis tamquam seriosis meis exliortacionibus et sua- delis: Noli esse incredulus, sed fidelis. Sed quia heretici sunt in multiplici genere, ut plane audientes intelligant, de quc genere heresis ipsura convenio, sciendum, quod secunduni canones et doctrinam sanctorum hereticus est dubius in fide. de hereticis c. 1., hereticus est, qui in dampnatam heresin. incidit, 24. q. 1. Achacius, hereticus est scismaticus, 7. q. 1. denique, hereticus est, non qui errat, sed qui errorem suum pertinaciter defendit contra catholicam veritatem, 24. q. 3. qu: in ecclesia. Obmissis aliis modis, quibus aliquis dicitur hereti- cus, Heinricus hie presens presbiter dyocesis Maguntinensis Omnibus predictis modis est hereticus, ut inferius per singula deducam. Ideo merito reverendus pater et dominus, dominu> episcopus*' Ratisponensis, auctoritate universalis ecclesie ipsum : hodie vocat, hortatur et increpat per Organum vocis mee dok- rosis hiis querelis: Noli esse incredulus, sed fidelis. Tribus namque modis ab ecclesia iucredulus vel peccator alias con- venitur*, primo dulciter per modum fraterne adraonicionis. secundo acriter per modum externe denuncciacionis, tercio fiua- . liter per modum extreme punicionis. Hunc ordinem et pn>- oessum salvator noster Jesus Christus® prefixit B. Petro aposto- lorum principi Math. 18. dicens: Si peccaverit in te frater tuu5>. vade et corripe ipsum inter te et ipsum solum. Si te aadierit. lucratus eris fratrem tuum. Si autem te non audierit, adhibt tecum unum vel duos, ut in ore duorum vel trium stet omne verbum. Quodsi non audierit eos, die ecclesie. Si autom occlesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et pabUcanu>. Hie Processus et ordo cum Heinrico de Gota' hie presentt superhabundanter tentus est et servatus ^. Qui fraterne cor- reptus est sepius in secreto, quod tamen non oportuit, tum quia secundum B. Augustinura * libro de verbis domini secreta et fraterna correccio debet fieri de occulto-^eccato et quod non vergit in periculum multitudinis, heresis autem inficit niulti- tudinem, tum quod peccatum heresis occultum esse non pot^jst » w«. 5. ^ Gotha 5. Gotta 6. « otn. 1. 2. 5. 6. <» etc. add, i;. e am, 1. 5. 6. f Gotha 5. Gotta 6. « est add. 6. *» tamen statt tum quia 6. ^ in add. 6. Digitized by Google - 395 — eo quod peccatuni heresis peccatur contra universalem ecclesiam et fidem orthodoxam. Ob hoc' fraterna correecio et occulta necessaria non fuit, sed siiperhabimdans. Statim enim peccatum ipsius per denuncciacioüem fuit in publicum deducendura 5 secundiim illud l. Thymoth. 5.: Peccantem coram omnibus argue, ut ceteri timorem habeant. Quibus non obstantibus pluribus fraternis admonicionibus in multis locis sibi a clero et populo factis, ut ipse in actis confessus est, nunquam tamen desistere voluit ab angularibus et pestiferis suis doctrinis et forte 10 dyabolo ipsum occupante non potuit Propter quod, ut ipse confessus est, sepius fuit repulsus de loco ad locum, quinimo pluries captus et detentus est. Quibus adhuc non obstantibus reverendissimus^ pater et dominus noster*", dominus ^ episcopus, per se ipsum et ®, ut plene impleretur processus ewangelicus, 15 adhibitis non duabus aut tribus personis, sed pocius duobus aut tribus coUegiis et capitulis reverendorum dominorum canonicorum et viris doctissimis infra civitatem et dyocesim Batisponensem ad hoc vocatis summa' caritate' dictum Heinri- cum conatus est reducere ad viam catholice veritatis, sed 20 frustra, quoniam dictus dominus etomnes predicti non solum spreti sunt et non auditi, sed insuper iniuriose, calumpniose, obprobriose vituperati et exprobrati sunt a dicto Heinrico. Propter quod crimen suum tamquam publicum deductum est ad noticiam ecclesie, id est prelati reverendissimi' patris nostri 2b et domini supradicti et eius consistorii, quem tu, Heinrice, te nunc ultimo alloquentem audire poteris, si velis, dicentem tibi : Noli esse incredulus, sed fidelis, alioquin per diffinitivam sen- tenciam et censuram ecclesiasticara proicieris foras^ tamquam ethnicus et publicanus iuxta dictum apostoli ad Tytuni 3.: 30 Hereticum hominem post unam et secundam correccionem de- vita, sicque tuis propriis confodieris*" telis *. Quapropter noli esse incredulus, sed tidelis, que fuerunt verba in principio pro themate assumpta. In quibus verbis hie presens Heinricus arguitur ut*^ hereticus ^, ^ut relinquat viam pravitatis, cum dici- '35 tur : Noli esse incredulus, instruitur ut catholicus, ut attingat normam veritatis, cum dicitur: sed fidelis. Pro concordancia primi scribitur Abacuk 2.: Qui incredulus est, non erit recta anima eius. Pro concordancia secundi scribitur Apoc. 2.: Este fidelis usque ad mortem. Vir enim fidelis multuni lauda- 10 bitur™, Prover. 28. * hac 5. ^ in Christo add. 6. <= om. G. ^ om. 5. ® om. 1. f orn. 5. K foris 5. *> coDfodiaris 5. * cell« 1. ^ om. 5. * et add. 1. >" laubitur 1. Digitized by Google ~ 396 ^ Dixi primo, quod Heinricus hie presens in themate reprehenditiir ut hereticus •, quia sibi dicitur: Noli esse in- credulus, id est hereticus iuxta predicta. Ipse enim, ut^'ex actis exaniinis patet, primo est hereticus, qaia dubiiis in fide. Esse autein dubiura in fide potest esse quinque modis. Primo 5 modo aliquis est dubius in fide subita temptacione, secundo veritatis inquisicione, tercio inperfecta adhesione, quarto volun- taria hesitacione, quinto pertinaci defensione. Primo modo aliquis dicitur dubius in fide subita temptacione, ut cum quis subito temptatur dubitando de fide vel aliquo articulo fidei, i sed statim taiiter dubitans resistit temptacioni captivans intellec- tum suum in obsequiutn fidei, et hoc non est peccatum, sed meritorium. Non enim est in potestate nostra, quibus visis tangamur, ut dicit Augustinus de libero arbitrio. Secundo aliquis dubitat in fide veritatis inquisicione, sicut doctores theologi circa notissima fidei ponunt questiones et dubia, ut inquirant voritatem, et hoc est utile et fructuosum. Tercio quis dubitat^ inperfecta adhesione, et hoc non facit hominem hereticum, sed peccatorem. Nam secundum Grisostomun] omnes mortaliter peccantes inperfecte credunt, eo quod non-* vivunt secundum illa, que credunt. Quarto aliquis est dubius in fide voluntaria hesitacione, cum quis voluntarie eligit id, quod credere volt, et non est paratus in omnibus sequi doctri- nam ecclesie, et sie dubitare facit hominem errantem et incre- dulum, sed non hereticum. Sed ad hoc, quod quis sit hereticus, -• oportet, quod sit pertinax, sie quod non velit corrigere suura errorem requisitus. Et isto quinto modo hie Heinricus est dubius in fide. Imo nititur^ pertinaciter destruere totam fidem. ut patet inter articulos suos articulo primo, qui sie sonat in forma : Non est fides catholica super terram. Quem articulum -^ licet primo glosaverit ad sensum inproprium et extortum, scilicet quod homines non essent tarn caritativi, ut docet fides. tamen ipsum post, ut ex actis habetur, sepius affirmaTit et asseruit esse rerum ad litteram et prout verba iacent 0 altitudo iudiciorum dei, o abyssus consilii divini super filios' hominum, quod deo permittente dyabolus tantam habet • potes- tatem super hominem imbutum ecclesiasticis sacramentis, ut ad tantam pervoniat mentis cecitatem, ut neget fidem catholicam esse in terra! Que unquam fuit execrabilior heresis quam yeritatem .facere mendacem et sapienciam dei fallacem reddere ^' atque stultam? Si non est fides catholica in terra, ubi est » etc. add. 5. 6. ^ patet hier 5. « in fide aM. b. 6. ^ per- tinaciter nititur 5. ® habuit 5. Digitized by Qoo^(^ ~ 397 — promissio yeritatis: Ego vobiscum sum usque ad consuma- cionem seculi, Math, ult., ubi est illud dictum Christi ad Petrum, Luc. 22. : Ego * rogavi pro te, Petre, ut non deficiat iides tua, ubi est illud Math. 16. : Tu es Petrus, et super haoc 5 petram edificabo ecciesiam meara?^ Nam, ut ait Richardus de S. Victore libro suo primo de trinitate cap. 2,\ credita in fide catholica sunt supra petram Christum fundata, patribus nostris celitus revelata, sangwine Christi et martirum roborata, signis et prodigiis maximis confimiata % ut genus videatur esse 10 demencie in eis vel aliquantulum dubitare. Sed huic Heinrico factum est cor incredulum et exasperans, .Ter. 2*^. Secundo Heinricus hie sedens est hereticus, quia incidit in heresim dampnatam, ymo in multas hereses iam dampnatas, hereticorum WickleflF, Huss et Jeronimi. Quorum doctrinam 15 pestiferam in hiis punctis, in quibus reprobati sunt, veram esse asserit et affirmat dicens articulos eorum ® dampnatos per concilium Constanciense iniuste esse condempnatos ', ipsos Wiklefi^ Huss et Jeronimum fuisse bonos et iustos vires iniuste condempnatos, ut habetur ex ultimis ^ actis sui relapsus, ut 20 statim dicetur. Quod autem multi articuli Johannis Wiklef, Johannis Huss et Jeronimi sint dampnati, patet primo de 24 ^ articulis Wickleff, qui dampnati sunt Londoniis in Anglia anno domini 1382. per multos episcopos et magistros in theol(^ia et 1382, doctores in iure canonico pariter et civili. Secundo dampnati 25 sunt in concilio Pysano anno domini 1409., tercio dampnatii^^d. sunt Rome in concilio generali anno domini 1412., quarto 1412. dampnati sunt et alii multi articuli in concilio Constanciensi anno domini 1415*. Et ob hoc Heinricus iste incidit in c,14l5. Achacius 24. q. 1., ubi^ dicit Gelasius papa sie: Quicunque in 30 heresim semel dampnatam labitur, eins dampnacione se ipsum involrit, propter quod ipse reputatur inter rebelies et incredulos, Num. 20. Tercio Heinricus hie presens est hereticus, quia scismati- cus, 7. q. 1. denique, et sunt verba B. Cypriani martiris, que 35 propter prolixitatem obmitto. Distingwit tamen B. Jeronimus super epistolam ad Oalatas inter heresim et scisma, quia scisma recedit ab ecclesia, heresis autem defendit perversum « Ego — Math. 16. om. 5. ^ et iterum: Ego pro te roga (so) Petre etc. add, 5. c conBummata 6. ^ so Hss. « ipsonim 5. esse 40 add, 5. ^ dampnatos 6. r multis 6. ^ 24 1. 42 2. 45 5. 6. ^ vel 16 add, 6. ^ sie hier 5. * Opera omnia (Paris 151S), Bl. 83. ■ Jer. 5, 23. Digitized by Google — 398 — dogma. Quod quidem in principio ex parte diversum est, sed in fine nulluni scisma est, quod non aliqaam heresim sibi confingat % ut recte ab ecclesia recessisse videatur. Hec Jeroni- mus, et recitantur verba 24. q. 3.** inter heresim. Presens autem Heinricus est fatuissimus scismaticiis, qui pro summo 5 pontifice tenet Petmm de Luna propter inveteratum scisma tamquam hereticum ab universal! ecclesia reprobatum, eiectum et condempnatum, unde, quantum in ipso est, lacerat ecclesiam Hei, 24. q. 1. advocavit ^ Alienus est, prophanus* est, hostis est et non potest deum* habere patrem, qui universalis ecclesie v non tenet unitatem, 24. q. 1. alienus. Et quia ipse defendit hereticum Petrum de Luna, iam' non solum hereticus, sed heresiarcha dicendus est, 24. q. ultima qui aliorum. Et quia se contumaciter erexit contra summum sacerdotem tamqaam verum Aaron a deo nobis provisum^^et ab hominibus electuni i: et honorificatum, videlicet dominum Martinum papam Y., ideu cum Chore, Dathan et Abyron incredulus vivus absorbebitur a terra, Ntmi.** 16. Nam, qui incredulus est, non habebit vitam, scribitur Joh. 3. Quarto Heinricus hie presens de Gota* est hereticus pro i^ eo, quod errores suos contra fidem pertinaciter defendit, et in hoc secundum doctores completur formalis racio heretici. Hereticus enim proprio dicitur Christianus vel pro Christiano se gerens, qui errat peiiinaciter contra catholicam veritatem. Sed hie Heinricus putat se Christianum, ymo credit, quod nullus f Sit Christianus nisi de secta sua, ut patet ex multis dictis suis, que habentur in actis. Quod autem ipse pertinaciter erret contra catholicam veritatem, patet, quia defendit pertinaciter hanc proposicionem formaliter hereticam et contra tidem catho- licam: Non est fides catholica super terram, contra illud Korn. 1.: :v Fides vestra annuncciatur in universo mundo, et ad Hebr. 1 1 . : Sine fide impossibile est placere deo. Ymo, quod fides catho- lica non Sit in terra, est contra theologiam et scripturani sacram, que tota fundatur*" in fidem. Quia omnes et singulos articulos dampnatos WiklefiT, Huss et Jeronimi dampnatorum :;: affirmat et approbat indistincte nuUum excipiendo et in tali * approbacione pertinaciter durat, patet, quod est hereticus formalis et cum hoc relapsus in hereses abiuratas. Cum enini primo*" errores suos publice abiurasset et scripto multiplici sue » consurgat 6. ^ prima Hss. <• advocavit — q. 1. om. 1. 4*1 ^ prophandus 5. ^ habere dominum (3. ' ideo G. ' est add. 5. »» Num. — Joh. 3. om. 5. » Gotha 5. Qotta 6. ^ funditur 2. » hac klein. darüber geschr,: tali 1. 2. "» om. 5. Digitized by Google -~ 399 — manus proprie fuisset detestatus, tamquam canis reversus ad vomitxim siiani abiuracionein rerocavit et hereses pristinas resumpsit. Propter quod secum agendum est, secandum qaod habetur in c. ad abolendam de hereticis. Item est hereticus ex 5 eo, quod decretuni et decretales non curat nee tenet papales sanccionf^s contra decretum 19. di. sie omnes, ubi dicit decretum sie: Sic omnes apostolice sedis sancciones »tccipiende sunt tamquam ipsius Petri divina voce firmate. Item est hereticus, eo * quod nititur auferre Privilegium Eoraane ecclesie et summi 10 pontificis, de quibus nil tenet, ut patet ex actis, contra decretum 25. di. qui, ubi dicit decretum: Qui Romane ecclesie Privile- gium ab ipso summo omnium ecclesiarum capite traditum aufferre conatur, hie procul dubio in heresim labitur, et sequitur : hie est hereticus. Unde B. Augustinus contra Manicheos, et 15 recitantur verba 24. q. 3. qui in ecclesia, ad propositum ait: Qui in ecclesia Christi aliquid pravum morbidumque^ sapiunt, si correcti, ut sanum rectumque sapiant, resistunt contumaciter, sive qui pestifera ac mortifera dogmata emendare nolunt, sed defendere persistunt, heretici sunt. Hec Augustinus. 20 Propter hec omnia et plura alia, que nunc brevitatis causa obmittuntur, amodo tamquam relapsus, incorrigibilis, incredulus et infidelis relinquendus est curie seculari iuxta c. super eo de hereticis li. VI. Nee desperatus iste recusat subire penas curie secularis, prout plane patet ex gestis et actibus 25 suis. Sed hie simplicium mentes scandalizantur plurimum ad- niirantes, quid cause sit, quod heretici tam intrepide tamque alacriter vadunt ad ignes et tormenta ad heresim defendendam, cum pauci fideles parati sint vel parvas tollerare ^ adversitates pro fide christiana. Cui admiracioni respondetur faciliter ex 30 scripturis. Numquid dyabolo suggerente et deo '* permittente ® quidam sceleratissirai homines secandum B. Augustinum super Johannem, ut habetur in omelia, que iegitur de S. Liaurencio, et crudeles sive homicide se ipsos flamrais donant, aquis pre- focant, precipicio collidunt et pereunt? Numquid Judas per- :J5 niittente deo et dyabolo inmittente semetipsum laqueo suspendit, Math. 27., et, quod mirabilissimum fuit, quod dyabolus in- niisit in cor Jude, ut traderet Christum, ut scribitur Joh. 13,? Sic heretici dyabolica fraude cecantur et^ in suis iniquitatibus indurantur, unde melius et securius plectuntur penis corporalibus 40 quam persuasionibus revocentur, quia ferro resecanda sunt volnera, que fomenta non suscipiunt medicine, 16. q. l. in * om. 5. ^ senciunt seu culd. 5. ^ tollere 1. ^ om, 6. e promittente 6 Digitized by Google — 400 — canonibas, 24. q. 3.* ecoe [autemj crimina. Besecande sunt enim putride carnes et scabiosa 07i8^ a caiilis est repellenda. Arrius enim una scintilla fuit, sed quia non statim obrutus est et oppressus, flamma eius totum orbem popiilata^ est, 24. q. 3. resecande. Et sie preter penam ignis corporalis et '* temporalis heretici deputabuntar^ cum incredulis et ydolatris et mendacibus, quorum pars est in stagno, igne et salphure, Apoc. 21., propter quod dixi primo, quod in themate Heiniicus arguitur ut hereticus, ut relinquat viam pravitatis, cum dicitur sibi®: Noli esse incredulus. Et hoc de primo principali. Dixi secundo principaliter, quod Heinricus iste iastraitur ut catholicus, ut attingat lumen veritatis, cum sibi dicitur: Sis fidelis. Fidelis est, qui integram inviolatamque serrat et tenet fidem ' catholicam. Ad hoc enim, quod aliqnis sit fidelis oportet, quod credat omnia, que ad fidem pertinent catholicam - explicite vel implicite, firmiter et sine diibitacione. Alioqoin si in Tino erraret articulo, locum haberet illud Jacob! 2. : Si quis totam legem servaverit, oflfenderit autem in uno, &ctus est omnium reos. Cuius racio est, quia obiectum fidei est prima veritas, prout manifestatur in scripturis divinis et .' doctrina uniYersalis ecciesie. Notum est autem, quod, quicanque innititur doctrine universalis ecciesie tamquam infallibili regule divinitus reveiate, talis assentit omnibus, que tenet et docet ecdesia. Si quis autem de hiis, que tenet et^ doc^t' universalis ecclesia, aliqua Teilet credere et aliqua non, ille non inniteretur f doctrine^ ecciesie tamquam infallibili veritati et regule, sed inniteretur proprie voluntati, et talis discredens unum articalum pertinaciter non esset paratus corrigi per regulam fidei, et sie talis non esset fidelis, sed infidelis et incredulus. licet autem valde arduum sit omnia firmiter credere, que tenet et docet :^ universalis ecclesia, habito tamen respectu ad fructum fidei erit multum facile, quia, ut dicit Crisostomus in libello suo ' de Symbole, fides religionis catholice lumen est anime, ostdum vite et fundamentum felicitatis eterne. Qui enim credit in filium dei, habet vitam eternam, Joh. 3. et 6. Quam vitam :- nobis concedat Christus dei filius.^ 38» Sentencia damnacionis supramemorati here> tici relapsi. Bischof Johann von Regensburg degradiert feierlich den ^ prima Hss. ^ om. 5. ^ depopulata 5. ^ deputantur 6. 4. ^ oni. 6. ' katholicam fidem 5. s om. 2. 5. 6. ^ ecciesie doctrine 6. * om, 1. ^ Amen. Anno domini 1423. feria 2. immediate poet domini- cam Qaasimodo collacio in condempnacione Heinrici Batgeb de Gotta add. G. Digitized by Google — 401 - iregen husitischer Häresie rückfälligen Priester Heinrich Ratgeb von Gotha und überlief ert ihn der weUlicIien Gewalt^ [1423 April 12 RegensburgJ In nomine sancte et individue trinitatis patris et filii et 5 Spiritus sancti Amen. Johannes dei et apostolice sedis gracia episcopus Ratisponensiß ad perpetuam rei memoriam. Christus deus et* salvator noster, vitis vera, cuius pater agricola est, discipulos ceterosque fideles suos in iUis instruens dixit: Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palraes et 10 arescet^ 2. Cuius summi doctoris*^ et raagistri doctrinam sequentes et iuxta ipsius precepta curam pastoralis officii tarn apostolica quam ordinaria auctoritatibus communiter vel divisim omnibus melioribus et efficacioribus modo et forma, quibus possumus seu debemus, reverenter et humiliter exequentes in causa in- 15 quisicionis heretice pravitatis pridem coram nobis mota fama publica referente et clamosa insinuacione monstrante contra Heinricum dictum Batgeb de Gota presbiterum Maguntinensis dyocesis hie presencialiter constitutum legitime processimus et ex actis cause invenimus Heinricum tenuisse, asseruisse et 20 dogmatisasse pertinaciter nonnullos articulos hereticos et erroneos dudum a sanctis patribus reprobatos, quosdam vero blasphemos, alios scandalosos, alios piarum aurium offensives, temerarios et sediciosos, sapientes hereses dampnate memorie virorum Johannis WicklefF et Johannis Huss nuper per sacrum Constan- 25 ciense concilium condempnatorum. Cuius eciam Johannis WicklefF memoria et dicti Johannis Huss necnon Jeronimi de Praga discipuli sui persone per idem Constanciense concilium et eins sentenciam de heresi dampnata ac dampnate fuerunt. Quem quidem Heinricum per nostram diffinitivam sentenciam, 30 quam in scriptis tulimus, pronuncciavimus "*, decrevimus et declaravimus sensisse et asseruisse manifestam heresim in eo presertim, Ä quo asseruit et pertinaciter defensavit, quod fides catholica non sit in terra, ipsumque vehementer suspectum et graviter infamatum fuisse de et super nonnullis articulis et 35 precipue® infra describendis dictorum heresiarcharum Johannis WicklefF et Johannis Huss, sicut premittitur, condempnatis. ' Verum quia prefatus Heinricus protunc asserebat, prout ^ciam in quadam cedula propria sua* manu scripta nobis oflFerebat **, libere et* puro corde et de consciencia non ficta se revocaturum 40 » ac 2. 3. ^ arescit 2. c doctores 1. ^ pronunciamus 2. o in add. 1. ^ condempnatus 3. » om. 1. '» afferebat 2. * ac 3. ^ Vgl. Schdhom, Ergötxlichkeüen, 1, 439. » Joh. 15, 6. Quellen und Eroerterangen N. F. I. 26 Digitized by Google — 402 — et abiuraturum nedum errores et hereses memoratos, sed et generaliter quamlibet aliam heresim necnon se suscepturum et peracturum penitenciam salutarem pro premissis sibi per nos iniungendam ', prout cum certa soUempnitate coram nobis in publica audiencia pro tribunali in huiusmodi causa sedentibus 5 revocavit, abiuravit et penitenciam salutarem sibi misericorditer imponi postulavit et peciit cognoscens et profitens veram catholicam et apostolicam fidem necnon iuravit sacrosanctis ewangeliis corporaliter tactis se in unitate ecclesie et hac fidei veritate semper et sine dubio permansurum. Et si ipse all- k quando contra sentire seu predicare presumeret, canonum severitati** subiacere et eteme pene voluit obligari, prout in quadam sue professionis, abiuracionis et recognicionis cedula propria eiusdem Heinrici manu subscripta ac nobis per eundem Äexis genubus humiliter oblata et ad acta iudicialia redacta ir plenius et expressius continetur. Considerantes igitur, quia pia mater ecclesia non claudit gremium humiliter redeunti, dictum Heinricum Ratgeb, sicut premittitur, graviter*^ lapsum more pü patris tamquam filium prodigum in sinum sancte matris ecclesie alacriter recepimus redeuntem sibi pro commissis misericorditer i^ iniuDgentes penitenciam salutarem. Sed post dictas professionem, abiuracionem et penitencie suscepcionem multis diebus trans- actis, cum idem Heinricus crederetur facere dignos fructus penitencie, sicut canis ad vomitum rediens, ut virus pestilen- tissimum *, quod in suo latebat pectore, publice evomeret, in e* quodam® loco prope ecclesiam nostram kathedralem pro peni- tencia peragenda sibi deputato quandam fenestram versus stratam publicam civitatis ascendit et coram populo ad ipsiiL«^ clamorem concurrente dictam suam professionem et abiura- cionem revocavit et detestatus fuit, prout post hoc coram nobis r- in publica audiencia pro tribunali in huiusmodi causa seden- tibus non ernbuit publice confiteri dicens se fui^ seductum in eo, quod inductus fuerat ad prefatam suam abiuracionem faciendam, et dolore de huiusmodi abiuracione per eum facta. ProjBtebatur quoque' se dictos articulos per ipsum abiuratos :^" adhuc teuere tamquam veros ac dictos Johannem Wikleff, Johannem Huss et Jeronimum de Praga fuisse vires iustos et catholicos et veros predicatores necnon ?a sacro Constanciensi concilio ^ iniuste condempnatos fore subiungens Hussitas in hoc bene agere, quod destruunt et comburunt ymagines in ecclesiis 4* haberi conswetas. Plura quoque alia verba insana, iniuriosa, » iniungenda 1. 2. 3. ^ severitate 1. veritati 2. c om. 3. d pestilentissimus 3. « quadam 8. ' ae quoque 1. « om, 3. Digitized by Google — 403 — scandalosa et* sediciosa irapudice ore polluto* evomere non erubuit profitens finaliter se nolle conveii:i, sed cum dictis hereticis Johanne Huss et Jeronimo permansurum in non modicam divine maiestatis ofFensam ac universalis ecclesie 5 scandalum ac, quantum in eo fuit, catholice fidei detrimentum. Prefatos autem articulos per dictum Heinricum Ratgeb expresse et in propria forma abiuratos hie duximus inserendos per tenorem, qui sequitur in hec verba. Articuli.^ 10 Item primo, quod fides catholica non sit in terra. Item non est^ aliquod® caput unum in ecclesia in spiritua- libus regens ecclesiam, quod semper cum ecclesia militante conservetur. Item nuUus est prelatus vel dominus civilis, dum est in 15 peccato mortali. Item nullus prelatus debet aliquem excommunicare nisi prius sciat ipsum excommunicatum a deo. Item quod religiosi viventes in religionibus privatis, scilicet Augustini, Benedicti, Basilii^ et aliorum, non sunt de 20 religione christiana. Item articulus Ulrici Örünsleder ^ heretici dampnati : Constanciense generale concilium propter demerita seu peccata personarum in eodem tunc existencium non habebat potes- tatem seu auctoritatem condempnandi Johannem WickleflF et 25 Johannem Huss.' Quapropter visis videndis, ruminatis ruminandis ac gestis, confessionibus, actis et actitatis cause huiusmodi debite recensitis, communicato eciam nobis sacre theologie et utriusque iuris doctorum, prelatorum et peritorum consilio, quibus desuper 30 relacionem fecimus diligentem, potente et instante discreto viro magistro Thoma de Brega instigatore seu promotore nostri officii ac procuratore** fiscali ad nostram in hac causa diffini- tivam sentenciam procedimus in hunc modum. Christi nomine invocato pro tribunali sedentes habentes pre oculis solum deum 35 per hanc nostram diffinitivam sentenciam, quam ferimus pre- sentibus in hiis scriptis, pronuncciamus, decernimus et declara- mus Heinricum dictum Ratgeb presbiterum^ de Gota Magunti- nensis diocesis supradictum hereticum et in heresim per ipsum ^ deliciosa seu add. 1. ^ pulloto 3. <^ om. 3. ^ aliud add, 2. 40 « aliquid 3. ^ Blasii 3. « Job. Huss et J. W. 1. ^ procurare 1. 3. » afn, 2. de Gota presb. 3. * Vgl. oben S. 355, Digitized by Google — 404 - prius* abiuratam dampnabiliter relapsum excommunicatum et anathematizatum atque relapsorum pena puniendum fore et puniri debere necnon eundem ab ordine sacerdotali et aliis ordinibus, quibus extitit insignitus, fore et esse deponendnm et realiter degradandam, deponimus et degradamus atque iit5 palmitem^ putridum et in fide aridum ac in yite fidei non manentem foras mitten dum esse et fore atque mittimus auctori- tate omnipotentis dei patris et filii et spiritus sancti Amen. Tunc degradetur, et post degradacionem dicat*': Et attento, quod ecclesia dei ultra non habeat, quod faciat, prefatuml' Heinricum * Ratgeb decemimus seculari curie relinquendum et relinquimus iudicialiter in hiis scriptis. 39. Quem effectum habuerit ordinacio principum de armatis in Bohemiam mittendis contra® here- ticos ad occupandum eos per annum. i: Igitur ex consilio magno Sigismundi regis Romanorum et electorum concluso in congregacione facta Nümberge anno 1422 domim 1422., quemadmodum supra dictum est, Pridericiis marchio Branburgensis et burgravius Nürnberge ' factus capita- neus crucesignatorum sive armatorum a quibuslibet secundum^^ taxam sibi assignatam contra hereticos ad occupandum eos per annum integrum* cottidiano belle in Bohemiam dirigendorum. prout habetur ex litteris^ suprascriptis^ electorum et Sigis- mundi regis ßomanorum. Ipse Fridericus capitaneus cum suis Sept. 29. circa festiun S. Michahelis venit in partes secus opidum Egra -' nunccupatum Ratisponensis dyocesis. Ubialiquamdiu* expectans adventum armatorum in adiutorium sibi dirigendorum adhuc non visis inimicis crucis Christi graviter lesit ibidem degentes et specialiter ad monasterium Waltsachsen ^ 2 pertinentes. Dum itaque ibidem ipse capitaneus crucesignatorum moraretur, 3 Johannes episcopus Ratisponensis pro se et clero suo misit armatos ^^, quorum capitaneus erat Johannes Satelpoger de ' Geltelfing" magister curie sue, signans eos in ecclesia kathedrali OM. 7. signo crucis personaliter in die S. Marci pape \ Post hec miserunt eciam Ratisponenses armatos ^ suos, quorum capitaneus '^ * priuB p. ips. 2. 3. b palmem 3. so Ess, ^ dictum 1. « contra — annum om, 3, add, : 1422. ^ Nürnbergensis 2. 8 integro 3. ^ supradictis 3. * aliquem diu 3. ^ Wakachsen 2. Waltzacbaen 3. Mn 1. ^ Geltelfingen 3. ^ Nr. 25 und 26. ^ * WaMsasaen. 8 Zahlangabe BTA. 8,179. * So auch oben S. 306. * Zahlangabe RTA. 8,179. Digitized by Google — 405 — erat dictus Wigeleys* GewolfiF** ^ Venit et intor ceteros Johannes 1422 episcopus Herbipolensis personaliter cum milicia bona. Ad Fridericum igitur capitaneum sie armatis confluentibas fit vociferacio in Bohemia de exercitu contra eos veniente et 5 presertim ad defendendum castrum Gharelstain, quod Hussite obsederant potenter. Prefigitur eciam dies, quo circa festum omnium sanctorum deberet fieri congressus belli, si ab obsi- iVop. 1. dione non recederent. Friderico itaque capitaneo ingrediente Bohemiam precedit eum inter ceteros Johannes Satelpoger cum lO suis venitque cum Johanne Parsperger, qui erat capitaneus^ Ludowici comitis palatini Reni ducisque Bavarie, et quibusdam aliis non multis prope castrum Charelstain ad distanciam 4 miliarium exspectantes congressum belli. Interea episcopus Herbipolensis considerans, quia rex Sigismundus, dux Austrie 15 et ceteri potentes armatos suos non mitterent et quod ipsi essent pauci, hoc est citra 4milia, taxa vero conclusa Nürn- berger^ citra 20 milia'^ pugnatorum, dixit: ütquid ego hie facere debeo? Sicque deserto opere cepto primus iter suum domum dirigit. Dum hec fierent, venit relacio ad eos, qui 20 venerant prope castrum Charelstain, quod Fridericus marchio capitaneus in auxilium eis non appropinquaret quodque quidam retrocederent. Quapropter ipsi considerata potencia obsidionis hereticorum, dum adhuc terror ipsos hereticos teneret, consui- cius agentes statim, priusquam hec devenirent ad noticiam 25 hereticorum, ceperunt tractare cum eis de pace. Sicque facta pace ad annum inter eos et"^ Christi fideles de Charlstain tandem® ipsi heretici ab obsidione recesserunt. 0 bonum pacis, bonorum omnium excellentissimum, tu suavis et desiderabiiis hominibus bone voluntatis, quomodo 30 nunc lacrimosa et dolorosa advenisti ! Tu enim gloria iocundi- tatis nostre necessitate tua modo legem fregisti, quam dedit dominus Moysi servo suo dicens: Non inibis fedus cum habitatoribus terre. Notandum autem, quod obsidio ista castri Carelstain 35 atrocissima fuit. Nam sicut scripsit^ decanus coUegii ibidem, qui tempore obsidionis fuit in dicto Castro, in obsidione fuerunt machine 5, ex quibus machinis fecerunt 9 milia iactuum et 32 * Wigoleys 2. 3. ^ Gewolf 2. Gebolff 3. ° om. 1. <* ad 2. e tantum 1. 2. 3. 40 ' Wiglets Qewolf von Degenberg; vgl. Oenieiner 2, 446. -" lilA. 8,179. » Der Anschlag ivar 37400 Mann; UTA. S, 168 u. 178. * Der oben S. 300 nbgedruckte deutsche Brief ist im Folgenden Quelle. Digitized by Google — 406 — iactus cum lapidibus. Item iecerunt 822^ vasa plena* fetore sive stercore. Item iecerunt 22 vasa cum igne. Item pixides ^ 4 '^ magne non multis emissis lapidibus nutu divino sunt fracte. Hoc fuit obsessis solacium singulare °, quod **, quidquid erant facturi in obsidione, ut frequenter eis per fautores occultos in- 5 notescebat '^ In hac obsidione sollicitudo militarium et precipue Johannis^ antiqui camerarii Bohemie, summi capitanei in Charl- stain, digna® laude memoiatur. Deinde Fridericus capitaneus predictus in vicinis civitatibus nemori ordinans quosdam pro defensione fidelium in Bohemia i domum revertitur. Post quem unus post alium exiit. Nostri quoque ultimi existentes dominica Envocavit, quando numeratur 14231423.^ Katisponam sunt reversi^ narrantes, quod pax sit facta Fear, 21. et quod heretici velint converti. Cuius oppositum postea statim est auditura. Hoc modo ordinacio Brande' apostolice sedis i- legati, Sigismundi regis Romanorum et electorum Romani imperii facta in consilio^ magno in congregacione ipsonim Nürnberge, sicut ex suprascriptis habetur, cessavit. 40. De casu inopinato et miserabili. Dum armatis preJictis Johannis episcopi RatisponensLs in > Bohemia constitutis defecissent victualia, scripserunt ipsi Johanni episcopo, ut mitteret eis sumptus, remiseruntque currus vacuos ad adducendum eis vinum. Qui oneratis curribus vino misit eos in Bohemiam dicens ministris, quod proficiscerentiir, nam statim post eos vellet eciam mittere sumptus sufficientes. -•' quemadmodum et fecit per Martinum edituum in summo. Quod attendentes filii quidam iniquitatis, ministri curruum, cum venissent usque in RegenstaufF, currus premiserunt et predictum Martinum edituum in via prope boscum volgn Ponholz vocitatum invadentes ob pecuniam occiderunt. Hii iJ filii iniquitatis erant quatuor, e quibus duo per longa tempora ab extra erant noti et famosi, et hii erant eciam ibi** auctores iniquitatis. Unde de eis plurimi mirabantur. Confidebant denique sibi ipsis et non fugientes simuiabant* se omnino factum ignorare et intrantes Bohemiam cum curribus quartum «*^' » plena — vasa om. 3. ^ bumbarde klein am Rand 1. über pixides 2. « generale 2. ^ et 1. « digne 3. ' Brande a. s. I. ordin. 1. « concillo 1. ^ om, 1. ' similabant 1. > Oben: 1822. Vgl. Würdinger 1157. ' Oben nur drei. Hier wohl aus Mis^verständnis der Worte oder ♦» Snell vier. » Bexold 1, 101, Änm. 3. * Jan von Lestkov, Unterk/mmierer von Böhmen. * So auch oben S. 306. Digitized by Google — 407 — ex eis remiserunt ad Johannem episcopum pro samptibus nuncciantes ei % quod nuDCcius deferens sumptus ad eos non pervenisset. Johannes igitur episcopus ex gestibus nunccii illius eliciens dolositatem procuravit ipsum teneri. Qui con- 5 ventus fassus est primo et non negavit. Statim igitur Johannes episcopus scripsit Johanni Satelpoger capitaneo suo in Bohemia ^ rem gestam. Qiü mittens nunccios suos de Bohemia post curnis, qui iam ab eo reexierant, reperit currus et eorum ministros in territorio Schönse *^, quod est sub dominio *^ ülrici 10 Waldawär adhuc adolescentis. In quo omnes comprehensi facto dilucidato innocentes sunt dimissi et tres rei agente contra eos dicto Johanne capitaneo sunt decapitati K Mira res, quod isti omnes finaliter sie fuerunt obstinati, quod nullus eorum pecuniam ablatam voluit monstrare. Sicque hodie 15 ignoratur, quo pecunia pervenerit exceptis paucis florenis, quos cum nunccio remisso ad Johannem episcopum uxoribus miserunt. Hie eciam nunccius cum primum fateretur Factum, postea nunquam potuit induci, ut occisum monstraret. Qui tarnen a quibusdam non elapsis multis diebus est inventus. 20 Hec autem ita scripsi,'- secundum quod tunc temporis potui perscrutari. Postea officialis "^ monasterii in Pülnhofen ' ^, quem vocant equitatorem, equo fuit spoliatus. Hie equitator die quadam apud hospitem in Pülnhofen^ videt quendam mono- 25 culuni, quem dicebat hunc esse, qui eum equo suo spoliarat, unde statim monoculus cum duobus sociis suis capitur et vinctus in Chalmüncz ^^ deducitur. Monoculus iste Zinkk ^ vocitatus per omnia a principio usque in finem vite sue * dicebat se non habere equum equitatoris supranominati, fecisse 30 autem plura alia, quibus digne mortem meruisset. Hii tres vispiliones anno doraini 1423. feria 6. in die SS. Marci et 14^3 Marcelliani in Chalmüncz^ iudicialiter ad mortem^ sentenciantur,«^"^* i^- et duo ex eis fatentur se Martinum edituum supranominatum, quem Johannes episcopus ßatisponensis cum sumptibus miserat™. :^5 armatis suis in Bohemiam, occidisse per hoc excusantes eos, qui hac eadem de causa, prout supra scriptum est, in Schönse » om. 1. *> Bohemiam 2. c Schönse 1. ^ domino 3. « officiales 1. ^ Pülnhofen 2. «r Kalmintz 2. Calmüntz 3. *» Zink 2. Zinck 3. » om. 2. 3. ^ Chalmuntz 2. Calmüntz 3. i ad mort. 40 lud. 2. 3. «> miserit 1. ' Vgl. oben S. 310 Z, lOff. '^ Nicht im Diarium, wie Höfler 2,430, Änm. 2 meinte, sondern eben hier, anseheinend allerdings auf Qrund früherer Notixen, ^ Pielentwfen, Bex.-Amts Stadtamhof. 45 * Kallmünx, Bex.-Amts Durglengenfeld, Digitized by Google — 408 — faerant* decapitati. Tunc sepius occurrebat michi lex, que swadente B. Ämbrosio statuta est per Theodosium imperatorem, scilicet: Judex 30 diebus causam examinet, antequam sanguinis sentenciam fulminet. De qua habetur 11. q, 3. cum apud Thessalonicam. 5 4:1. Quem effectum habuerit ordinacio principum de subsidio ferendo cruciferis in Brascia^^ Statim post congregacionem principum habitam Nürn- berge, cuius sepius superius facta est memoria, Ludowicus comes palatinus Reni et dux Bavarie et Ericus dux Brans- i wicensis, volgariter von Prunswikch, in partibus inferioris Saxonie *^, in Prusciam cum exerr-itu in subsidium cruciferoruni contra regem Felonie et ducem Witoldum atque gentiles pro- ficiscuntur. Heinricus autem dux Bavarie eadem de causa intendens proficisci iter aggredi noluit, nisi certus esset de i: futuro belle. Qui** auditis® diversis rumoribus iam pacem, iara 1^22 bellum futurum famantibus certificatus tandem de futuro bello Nov. 2S, iter in die S. Clementis versus Brusciam aggreditur. In quam dum venisset, facta erat pax ad tempus congruum placitacioni, que tamen pax postea gracia dei in proxima quadragesime i est solidata. Ludowicus igitur comes pallatinus Reni cum i425 quibusdam in conversione S.Pauli, quando numeratur annus ' Jan, 25, Qtc! 1423.*, revertitur et in Reychenbach pernoctatur. Quidam Febr, i5.vero de exercitu ducis Heinrici feria 2. post Estomiclii Ratis- ponam veniunt, et ipse Heinricus hucusque '-, scilicet proximum iT 3foi Pd. sequens festum penthecostes, cum rege Sigismundo perseverat^. 4:2, De ducibus Saxonie, et quod marchio Misnen- sis factus est dux Saxonie atque elector Romani imperii ^ Albertus dux superioris Saxonie et elector Romani :i' imperii de congregacione principum facta Nüi*nberge anno domini 1422. reversus in Saxoniani decessit sine liberis"*. Quo defuncto -^ Ericus dux inferioris Saxonie de Brunswick nun- » fuerunt 1. ^ 50 1. 3. B über P geschr, 2. etc. add. 3. c Saxoniam 3. ^ Qui — bello om, 2. « auditus 3. ^ om. 2. 3. rC ? 1424. 2. b etc. add. 3. ^ Vgl. oben S. 307 Z. 5—10. ■ Bis XU dem darnach genannten Tag, an dem der obige Text nieder- geschrieben icurde. Das Wort hucusque ist rein xeitlich xu neJimen. ^ In Ungarn (Kaschauj. Vgl. Reg. Nr. r^r)Hl. 554S. Eier ist van 4*i ehiem Aufenthalt in Regensburg nicht die Bede. Es liegt kein Irrtum des And^ea^ vor, icie Biexler 3,266, Anm, 1 irrig annimmt. * Bexold 1, 123. * Zum Folgenden vgl. oben S. ,307, tfio auch der Name des Gewährs- manns genannt ist. 45 Digitized by Qoo^(^ — 409 - cupatus cum fratribus suis Bernhardo et Ottone, sicut michi quidam de eorum officialibus retulit *, iure hereditario debebant succedere in partibus superiorls Saxonie, cum revera illa dominia nunquam erant separata, nisi quod alter illorum 5 tempore alteram partem actu gubernaret. Interea Ericus ante- dictus dum in legacione Sigismundi regis Romanonim et electorum, prout conclusum fuerat in congregacione Nürnberge, missus ad Brusciam in subsidium magistro Brutenorum ad pugnandum contra infideles, sicut superius^ tactum est, ipse 10 defuncto patruo suo Alberto electore, duce superioris Saxonie, ducatum petere non posset quia absens, Sigismundus rex Romanorum dictum dominium contulit sive, ut ego audivi, pro certa summa florenonim vendidit- Friderico*' marchioni'' Misnensi faciens iamdictum Fridericum ducem Saxouie et electorem 15 Romani imperii dicto Erico aut aliquo fratrum suorum non vocatis aut consultis, imo omnino invitis, non obstante, quod prius dictum Ericum in antedicto dominio in genere infeodaverat in Franckfordia dicto patruo suo superioris Saxonie duce presente. Predictus vero Ericus in octava S. Agnetis, quando 20 numeratur 1423., pro conservacione hereditatis per Ratisponam -?^25 descendit ad regem in üngariam. Dignetur dominus iter suum./an. 2S. prosperum facere et cum gaudio in Saxoniam reducere. Quomodo Gegelo pa.ganus, iam WIatislaus-#3. rex Polonorum, ad fidem sit conversus.*^ 2ö Casimirus quondam rex Polonorum duas filias habuit, quarum nomina ignorantur. Habuit et sororem Elyzabeth nomine, reginam üngarie. Ista** regina genuit Ludowicum regem üngarie. Rex Ludowious genuit filias duas, nomen uni Maria* et nomen alteri' Hedwigis *. Mortuo igitur Kasimiro rege 30 Polonie Ludowicus rex üngarie suscepto eciam regno Polonorum tulit duas filias Kasimiri, quarum unam desponsavit lantgravio in Zeyl, alteram vero ad paganismum. Postea idem Ludowicus rex Polonie et üngarie filiam suam Hedwigem tamquam heredem regni Polonie loca\it in Cracovia, Mariam autem 35 filiam alteram locavit in üngaria. Hec Hedvigis * quendam paganum genere Litwanum, dictum Gegelo, accepit in virum, (fui conversus per eam ad fidem accepto baptismo vocatus est » de eor. oflf. ret. quid. 2. 3. ^ marchionibus 3. « Friderico .... marchionibus Missenensibus 2. ^ Ista — Üngarie om. 1. 40 e Marie 3. ^ o?n. 1. k Hegwidis 1. » S. 408 Z. 10 ff. '' Bexold 1, 124, Amn. 4. ^ Vgl. XU diesem Abschnitt oben S. 308. Digitized by Goo^(^ — 410 — Wlatislaus. Hie est ille, qui iam est rex Polonorum. Huias Wlatislai pater habuit fratres duos. Unus generavit ducem Witoldum, volgo herczog Witold nunccupatum, qui suscepto baptismo vocatus est Alexander, alter geoeravit Sigismundum, quem dietus Witoldus in Bohemiam in adiutorium hereticorum 5 misit. Hedvigis* igitur regina Polonie dum mortem sibi vici- nam sentiret et sine liberis esset **, vocat ad se virum suom Wlatislaum regem rogans eum, ut si subiret mortem temporalem, quatenus eam audire dignaretur in duobus, unum, quod nuUam aliam duceret uxorem quam filiam filie regis Kasimiri, que desponsata fuerat comiti in Zeyl, nomine Ann am, eo quod ipsa ex parte matris vera heres esset regni Polonie, et super ho<; peteret licenciam sedis apostolice. Quod et fecit. Ex qua Anna genuit filiam nomine Hedvigem, quam hiis temporibus desponsavit Friderico filio Friderici marchionis Branburgensis et burgravii Nürnbergensis, et dicitur esse fere 10 annorum. Secundura, quod petivit, quod ea mortua erigeret Studium generale in Cracovia. Quod eciam fecit, et hoc principaliter per niagistrum Matheum, qui postea factus est episcopus Wormaciensis, quem ad hoc specialiter vocavit, eo quod de: Cracovia esset oriundus. Mariam autem supradictam, quam Ludowicus rex locaverat in Ungaria, Sigismundus filius Karoli imperatoris regisque Bohemie duxit in uxorem. Qua defuncte sine liberis ipse Sigismundus Barbarara filiam comitis de Cyii duxit in uxorem, ex qua genuit filiam nomine Elyzabeth. : quam, cum esset rex Romanorum, desponsavit Alberto duci Austrie in Wienna. 44, Rex Polonie scribit electoribus, quod velit mittere exercitum in exterminium hereticorum et quod non credant famam suam depravantib us- König Wladislaw von Palm an sämtliche Kurfürsten (ii.< Reichs: lehnt den Vorwurf ah, dass er oder Grossfurst Witold die Ketzer in Böhmen beschütze, da er ihnen sogar Krieg migekündigt habe. 1423 April 10 Krakau, Gedr. Höfler 2,433; Pcdcicky 1,289. 45. Res gesta et de disposicione expedicionis tercie in Bohemiam ad hereticos extirpandum. In tempore illo, scilicet quando numeratur annus ^ etc. * 1422. 1422., sedata gwerra sevissima principum Bavarie, staute ^ eciam, » Heguigis 1. ^ esse 1. ^ om. 2. 3. <* stante — dicentibus *i om.^ 1, add. eciam nach cessante. ^ Späterer Zusaix des Andreas? Digitized by Qoo^(^ — 411 - quibusdam dicentibus cessante, gwerra loDglssima inter regnum Francie et Anglie per mortem regum, scilicet Karoli^ in Francia, qui erat sororius Ludowici ducis Bavarie in Ingelstat et iam per multos annos amens fiierat, ac Heinrici * in Anglia, 5 qui regnum Francorum potenter sibi subiugarat % eadem** tarnen gwerra statim post hec valencius ingravescente, facta quoque pace in die annunciacionis virginis gloriose'*, quando*^ numeratur 1423., inter Sigismundum Roraanorum, üngarie, Bohemie etc.. 1423 Marx 25. regem ex parte una et Wladislaum regem Polonie et Alexandrum 10 alias Witoldum magnum ducem Litwanie parte ex altera ac eciam pacata* discordia inter cruciferos, scilicet ordinem Teutonicorum in Bruscia, et iamdictos principes, scilicet Wladislaum regem et Alexandrum ducem, que longis temporibus duraverat et gravissima fuerat — nam iamdicti principes tantam 15 habebant potenciam paganonim, quod ante non multos annos totam fere Brusciam per paganos occuparant immineretque delecio* ordinis Alemannorum in Bruscia, nisi dominus bonorum omnium largitor, dum castrum Marieburkch obsedissent, in quo erat thezaurus ipsorum Alemannorum, per pestem, que in eos 20 venit, ipsos in terram suam redire coegisset — , ipse Sigismundus rex Romanorum post duas expediciones in Bohemiam ad delendum hereticos incassum factas disposuit fieri terciam, unde et buUam Martini pape V. ob hanc causam missam magistratibus et communitati Ratisponensis civitatis® et litteras 25 dicti Sigismundi regis et Brande apostolice sedis legati missas Johanni episcopo Ratisponensi hie pro cronicis inserere curavi. Bulla Martini pape, qua scribit Ratisponensi--#6*. bus, ut contra Bohemos hereticos cum potencia consurgant. 30 P(tj)st Martin V, cm die Stadt Begensburg: fordert zu stand- hafter Bekämpfung der Ketzer in Böhmen auf. 1422 Dez, 1 Rom. Gedr. Höfler 2,435; Palacky 1,274. Vgl. RfA. 8, 181, Anm. 1. Littera Sigismundi regis Romanorum, quam47. 55misit Johanni episcopo Ratisponensi monens eum, » kUin darüber: turbarat 2. *> eadem — ingravescente om.^ 1. c qui 2. d dileccio 1. ^ civ. Rat. 2. 3. ^ f 1422 OH. 22. » f 1422 Äug. 31. 10 » Vgl. RTA. 5, 283, Anm. 2. Die Urk. (Beg. Nr. 5493} ist Marx 30 datiert. -* Über diese angebliche Aussöhnung vgl. RTA. 8,289, Anm. 2. * Späterer Zusatz des Andreas'^ Digitized by Google — 412 - ut cum potencia sua in Bohemiam contra hereti- cos proficiscatur. König Sigmund an Bischof Johann von Regensburg: fordert zur Teilnahme an dem nächsten Zuge gegen die Husiten auf. 1423 Aprü 22 Kaschau, Gedr. Palacky '? 1,295; RTA. 8,285. 4S. Littera, quam misit Branda apostolice sedis legatus prefato Johanni opiscopo Ratisponensi, ut predicetur verbum salutifere crucis ad exter- minium hereticorum in Bohemia. Kardinallegat Branda an Bischof Johann von Regensburg: gibt für die vom Bischof mit der Kreiizpredigt gegen du Husiten betrauten Priester Anweisung über Ablasserfeil nnfj ufid Anderes. 1423 Mai 15 Mainz. Gedr. Palacky 1, 29if: RTA. 8,291. 49. Quem effectum habuerit disposicio expedici- onis tercie in Bohemiam ad delendum Hassitas hereticos.^ Post duas inutiles expediciones in Bohemiam ad delendum Hussitas hereticos, quarum prima fuit in obsidione civitatis : Pragensis per Sigismundum regem Romanorum, Ungarie Bohemie etc., secunda in obsidione civitatis Saczensis, volgariter Sacz, per principes electores ordinata, disposicio expedicionis i^^j? tercie anno domini 1422,, sicut ex suprascriptis clarius habetur, per dictum Sigismundum regem presente Branda apostolice , sedis legato in congregacione principum Nürnberge habita nullum eflfectum est sortita. Quod accidit hoc modo. Ordina- cione facta in iamdicta congregacione principum Nürnberge ad occupandum hereticos in Bohemia cottidiano hello per annum, sicut ex suprascriptis habetur, inutiliter cessante oninis populus publicacionem expedicionis in Bohemiam expectabat 1423 Qua per Sigismundum regem per suas litteras publicata, quarum unius teuerem, quam misit Johanni episcopo Ratisponensi^ propter certitudinem rei geste huic operi superius- inserui, singuli attendentes, quia dicte due expediciones infhictuose . transierant et presertim, quia terminus geminu»^ prefixus in litteris regis Sigismundi ad convencionem iilius expedicionis certitudinem rei quodammodo non designabat, morosius ad expedicionem se preparabant volentes primum videre, quid * » quod JJ. 4 ' Vgl. oben S. 312. * Die vorhergehende Nr. 47. ^ Juni 24, längstens Juli 25; vgl. Bexold 2, 6', Anm. 3. Digitized by Google - 413 - Sigismundus rex in hoc negocio faceret in eflfectu.* Instante 1425 igitur termino ad congregacionem exercitus prefixo de prepara- cione ad expedicionem per regem Sigismunduin nichil auditur. Interea Martinus papa vigilans super gregem sibi creditum 5 bullas^ suas ad singulas notabiles personas et communitates causa huius negocii destinavit Branda eciam apostolice sedis legatus causam huius negocii eodem modo per litteras^ suas soUicitans a partibus Reni per civitatem Batisponam circa festum S. Johannis baptiste descendit in Ungariam ducens Juni 24. 10 secum inter ceteros* dominum Heinricum ordinis predicatorum antea vicarium, postea vero lectorem monasterii ordinis soi Batispone. Qui in singulis civitatibus et notabilibus locis pro crucesignatis contra hereticos egregie predicavit. Post festum Juli 25. itaque S. Jacobi, scilicet termino ^ ultimo prefixo ad expedicionem 15 predictam, cum nichil ageretur ad effectum huiusmodi expedi- cionis, Branda apostolice sedis legatus negocium apud regem Sigismundum in Ungaria soUicitans ad habendum accessum ad regalem presenciam multos® terminos accepit, sed in feste S. Bartholomei primo pervenit. Rex igitur Sigismundus causa ^ Äug. 24. 20 huius negocii conventus inpotenciam suam allegans propter carenciam subsidii electorum Romani imperii se excusavit. Super qua re habitus fuit recursus ad iitteras publicacionis huius expedicionis per ipsum regem Sigismundum, et inventum est aliter rem se habere. * Rex autem Felonie et dux Wittoldus 25 conventi propter brevitatem termini secundi ad exercitum per tanta terrarum spacia mittendum propter instans iam tempus yemis se excusarunt-' Rex Sigismundus propter duplicem terminum conventus respondit terrainum primum, scilicet festum S. Johannis baptiste, fuisse sue voluntatis^, terminum vero Juni 24. 30 secundum, scilicet festum S. Jacobi, eo non iubente nee Juli 25. renuente appositum fuisse. Sic itaque disposicio ilia sollempnis per summum apostolicum et eins legatum vigilanter sollicitata domino bonorum omnium largitore, qui acciones hominum et » int. cet. sec. 1. *> term. seil. 2. 3. ^ om. 1. ^ om. 2. 35 * Bexold 2, 10. ' Die vorausgehende Nr. 46. ^ Nr. 48. * Bexold 2, 11. ^' eo quod esset Dimis in fine estatis, Cioleks liber cancellariae in 40 Archiv f. österr. Gesch. 45, 456. Vgl. UTA. 8, 286, Anm. 7. ® In dem an Kardinal Brajida gerichteten Schreiben Sigmunds (UTA. 8f 283) ist auch nur vom 24. Juni die Rede, une denn auch der Kardinal in seintnn an den Bischof von Regensburg gerichteten Brlass (oben Nr. 48) nur diesen Termin encähnt. Digitized by Google — 414 — 7425successiones* temporum dispensat, permittente, qui tarnen sperantes in se non deserit, omnino est sopita. Solus dux Albertus. Wienne, quia heretici fideles sibi subiectos crudeliter Juni 2^. persequebantur, contra perfidos Hussitas circa festum S. Johann is baptiste ^ cum potencia surrexit Sed quid gesserit dignum ad i scribendura, non potui bene** experiri. Dicebatur enim eum revocatum fuisse per regem Sigismundum. Aug 24. Post festum igitur S. Bartholomei, ne tempus yemis ociose transiret, tractatum^ est de amicabili reduccione ipsorum hereticorum, fuereque huius rei medii ambasiatores dacis ] Wittoldi^ Et habitis diversis tractatibus et dilacionibus tandem conclusum esf* ipsis hereticis in Brunnam civitateni Moravie dare saivum conductum ad eos audiendum. Dum autera de forma salvi conductus varia diversorum staret intencio. conclusum est, ut ipsi Hussite darent formam in scriptis, de : qua ipsi essent contenti, qua audita, si esset admittenda, quod admitteretur. Quod dum factum esset, ipsi Hussite inter cetera presidenciam in audiencia parcium peti"verunt, ut si partes non possent convenire, quod tunc, quid quid barones, quos ipsi fideles regni Bohemie appellabant, approbarent, esset approbatum, :: quod autem reprobarent, esset reprobatum. In quo, sicut decuit, non fuerunt auditi, sicque hoc tempus yemis licet non fructuose, non tamen ociose attenta sollicitudine Brande apostolice sedis legati pertransivit. 50. Res gesta et de concilio primum in civitate: Papiensi, postea in civitate Senensi congregato*. Anno domini 1423.^ — ipse est annus 5. a fine concilii Constanciensis, in quo statutum est a fine eiusdem generalis Constanciensis concilii in quinquennium inmediate sequcns aliud concilium generale celebrari — Conradus Maguntinensis archiepi- scopus, ne inprovisus ad concilium generale in civitate Papiensi celebraudum existeret, convocat et celebrat concilium provin- ciale. Quapropter copiam litterarum convocacionis concilii eiusdem, quam misit Johanni episcopo Herbipolensi, quam idem episcopus Herbipolensis pro novis misit domino Johanni episcopo Ratisponensi, hie postea ^ pro cronicis inserere curari. » succensiones 2. *> bene pot. 2. 3. ^ etc. add, 3. ^ 1424. 2. * Bexold 2, 49, Anm, 3. * Bei König Sigmund in Anwesenheit des KardinaUegaien Brctnda. Vgl. Reg, Nr. 5610 a. ^ Als amcesend genannt wird auch des kunigs Ton Polen botBchaft als Yon der hussen wegen. Palacky 1,306. * Vgl. Palacky i, Nr. 280. ^ Nr. 51. Digitized by Google — 415 — Interea ego frater* Andreas perpendens quosdam prelatos ad civitatem Papiensem, volgariter Pafi, in partibus Italie causa celebrandi concilii convolare, quosdam vero ad illud veniendum se preparare, de convocacione huius concilii Papiensis querens 5 nichil potui experiri^ quibusdam dicentibus sufficere ad hoc constitucionem editam in Constanciensi concilio **, quod michi in tanta re larum videbatur, certus tarnen de eo, quod ad epi- scopum Batisponensem et abbates civitatis Batisponensis exemptos in hoc negocio nichil in mandatis pervenit. 10 Quibusdam igitur prelatis in civitate Papiensi existentibus nichil ibidem agitur, sed ipsum concilium ad civitatem Senen- sem, volgariter zum Hohensinn, ab^ urbe Roma ad tres dietas distantem transfertur. Interea Petrus de Luna quondam Bene- dictus Xni. in sua obediencia nunccupatus et in concilio 15 Constanciensi tamquam scismaticus et hereticus condempnatus in partibus Arrogonie in sua pertinacia moritur^, aliusque a sibi in vicium succedentibus nomen papatus sibi usurpans erigitur* Denique ad hoc concilium Senense neque papa Martinus neque rex Sigismundus personaliter venerunt. B.oc 1424 20 itaque concilium Senense 26. die mensis Februarii, quandoi^e^. 26, numeratur 1424., est dissolutum, aliudque concilium in civitate Basiliensi ^, volgariter ze Wasel, Bisuntinensis provincie, ad septennium celebrandum auctoritate Martini pape est publicatum. Et quamvis, quemadmodum scribit Martinus papa in litteris^ 25 publicacionis iamdicti concilii BasiUensis, in sepedicto concilio Senensi neque sessio publica neque conclusa et concordata poterant expediri et publicari, quasdam tarnen constituciones in eodem concilio Senensi editas, quas quidam Johanni episcopo Batisponensi pro novis misit scribens eas esse publicatas in 30 sessione prima sepedicti Senensis concilii huic operi pro cronicis inserere curavi^ Sequitur modo tenor litterarum supra*^ memoratarum. » in 3 uar vor Andreas geschrieben : Johannes, dock machte der Schreiber darunter Punkte zum Zeichen, dass das Wort nicht gilt.'' )5 b conc. Const. 2. 3. <> ad 3. ^ est sita eis Benum add. 2. * Vgl auch oben S, 311. '' 1423 Mai 23. Pastor ?*, 272. « Clemens VIU. * Unten Nr. 54. M) ' Ufiten Nr. 52. « S. 414 Z. 33. ' Das hätte Höfler bemerken sollen^ und die» QeschicJUslüteraiur wäre dann davor bewahrt geblieben^ dass unser Andreas als Johannes Andreas eitiert wurde. Digitized by Goo^(^ - 416 — 51. Conradus archiepiscopus Maguntinensis propter concilium in civitate Papiensi* cele- brandum convocat concilium provinciale. Erzbischof Konrad v07i Mauiz an Bischof Johann von Wilrzhirg: beruft auf den 18, März 1423 ein Provinzial- konzil nach Mai^iz. 1423 Jan. 15 Hoechst. Ungedr. Conradus dei gracia sancte Maguntinensis sedis archiepi- scopus, sacri Bomani imperii per Germaniam archicancellariu& reverendo in Christo patri, domino Johanni episcopo Herbi- polensi ^, amico et confratri nostro karissimo, gratam cum omni affectu complacendi voluntatem. Reverende in Christ« • pater. Que et qualia pridem per nostri salvatoris hamum carnis aduncatus Leviathan et per maxillam eins divinitatis armilla perforatus nunc denuo populo dei venena tam horrida sue toxicacionis infuderit et per suos antichristianos apostolos crudelissimas sevicias non cesset infundere, ut iam orthodox» fides mater nostra in precipuis sacri imperii reguis et provinciis necnon aliis vicinis eodem salvatore permittente nutare videatur, dilecta nobis vestra fraternitas bene novit, et mundus patenter agnoscit, ut et plurimos nostri temporis tam in fide quam in moribus a via reota miserabüiter declinare cernamus, ut vix. qui bonum faciat et in semitis iusticie permaneat ac perseveret. hominem sit reperire. Et quia tantum malxun, si secundoni rectam fidem loqui voluraus, Christus caput sancte matris ecclesie nequaquam fieri permitteret, nisi ad id suam iusticiam . peccata presertim ecclesiasticorum provocarent, certo enim cercius est^ quod in hac ecclesiastica ieiurchia certis tempoiibus retroactis, quibus celestia plus quam terrestria et spiritualia plus quam cainalia sapueruut, quidam de eadem ierarchia sicut ibant de virtute in virtutem in spiritualibus, ita et in temporalibus, quibus fidei advei-sariis resisteretur, per magnifica donaris divorum impemtorum, regum, principum et Christi fidelium devotorum mirabiliter profecerunt, et huiusmodi ecclesiasticus Status gloriosa^ suscepit incrementa. Sed, quod dolenter referimus, expost accidit plurimos e nobis taliter incrassatON inpigwatos et dilatatos tamquam in pulchritudine pacis et tabemaculis fiducie quiescentes paulative in suo deficere salutari, sie quod apud nos verificatum est id, quod scribitur: Ecce in pace amaritudo mea amarissima. Et evenit nobis, ut ex * Panpiensi 1. *> gloriosus 1. ^ Also nicht an * Bischof Johann von Regensburg, une Bexold 2, 7. Anm. 2 irrtümlich angibt. Digitized by Qoo^(^ ~ 417 - acerbitate uvarum, quas comederunt patres nostri, visibiliter * obstupescanf" dentes nostri, malum culpe per eos, ut creditur, iniciatum*^ minus caute per nos moderni temporis homines in culpa simul et pena consumatur, dum in singulis fere regnis 5 et provinciis tot discordiarum mateiias suscitat et tribulacionum pressurarumque variarum iucomoda, que eciam nostris tempori- bus plura et maiora oculis nostris vidiraus, quam in codicibus contingat reperire, ut opus, imo sumopere necessarium sit de hiis malis in dei ecclesia providere. Et quia hiis habitis con- 10 sidemcionibus et diiigenter recensitis attendeus sanctissimus dominus noster, dominus Martinus divina provideneia papa V., dominus noster gloriosissimus, ut necesse est, quod iudicium incipiat a domo dei, que adinstar ierarchie** celestis vere indiget illuminari, profici ac purgari, de fratram suorum sancte Romane 15 ecclesie cardinalium consilio ac ad ipsum sacro Constanciensi pridem adhortante concilio ad providendum de premissis et aliis sancte Romane et universalis ecclesie incumbentibus negociis concilium genei-ale tocius ecclesie ad civitateni Papiensem ad mensem Mail proxime futurum statuit et disposuit 20 convocare. Ne igitur nos, qui arcbiepiscopali immeriti inter nosti-as conprovinciales ecciesias dignitate precellimus, in tanto sancte ecclesie universalis concilio conpareamus et vos con- pareatis inprovisi et obmutescere cogat simul® tantorum malorum non predeliberata maturitas, idcirco multa maturaque delibera- 25 cione prehabita disposuimus per antea provinciale concilium ad civitatem nostram Maguntinensem convocare. Cui quidem con- cilio assistentibus nobis prelatis tam nostre kathedralis aliarumque coUegiatarum tam regulariura quam secularium ecclesiarum nostrarum civitatis et dyoccsis, qui de iure vel de conswetudiue 30 concilio provinciali interesse deberent et tenerentur, propria sedebimus in persona, et erit terminus decima octava die 1423 mensis Marcii proxime futuri cum continuacione dierumJWä'r* 18. sequencium ad hoc aptorum. Quocirca frateroitatem vestram invitamus et requirimus in domino Jesu et in quantum valemus 35 sub debito obediencie, quo nobis iure metropolitico ^ obligamini, quatenus termino et loco predictis coram nobis tunc persona- liter presidentibus compareatis unacum prelatis vestrarum civitatis et diocesis, qui vel de iure vel conswetudiue concilio provinciali interesse tenentur, prout decet, et in propria persona 40 vestra, nisi saltem legitimum impedimentum coram nobis ex- hibitum et probatum vos excuset, alioquin per vestros legitimes ^ » visibiliter — nostri o?/t. 1. ^ obstupescunt 2. ^ nuncciatum 1. ^ ierarchia 1. ^ sim. cog. 2. f metropolico 1. Quellen und Eroerterungea N. F. 1. 27 Digitized by Google — 418 - litteratosque procuratores et nuncios vestri cum potestat^ h auctoritate sufFultos compareatis cum sufficienti instrucci'iH DOS aliosque confratres nostros coepiseopos de singulis defectibo« inordinacionibus, iniuriis, violenciis, deformitatibus, insultila et tribulacionibus tarn in fide quam in moribus in vestrb d^ri aut populo aut alias emergentibus vel contingentibus informatir. consiliaturi, coDclusuri, diffinituii et executuri ea, que fuers iusta, honesta, licita et racionabilia ac eciam secundum dei^ agenda, disponenda et ordinanda, et vos una nobiscum ^ ceteris comprovinciaiibus iiostris premeditatis animis, delib-r- cione provisa et avisacione matura comparere et in oportiia negociis nobis et toti provincie nostre providere valeair.uj* Et super hoc vestrum responsum reintimari nobis peri^: per presentera. In cuius rei testimonium presentes liner-c sigiili nostri appensione fecimus conmuniri. Datum in ias:r 1423 nostro Hoeste anno domini MCCCC vicesimo tercio ni'rr • Jan. i5. Januarii die XV. ö2. Constituciones Senensis concilii^ Synodaldekrete des Konzils zu Siena, Gedr. Mansi28, i'" Harduin 8, 1015; Monumenta conciliorum gen. sec. XV. i.^ 55. ^Martinus dolenter refert, quod in Seneiiv concilio neque sessio publica est tenta nequecos- clusa et concordata cum ea sollempnitate, •] . convenit, fuere publicata. | Papst Martin V. an die gesamte Christenheit: htihu'r, dass das Konzil zu Siena nicht den geuünschten Erj-i hatte, U7id erklärt, dass er trotzdem die Heformatm <' Kirche fördern wolle, ireshalb er 3 Kardinäle dazu hest'm'^ Reform vorschlage entgegenzuneJimen. „ Apostolice serrihit-^ ' Gedr. Mansi 28, 1077 ohtie Datum ^ 64* De concilio in civitate Basiliensi celebrandi Papst Af artin V. bestätigt die Auflösung des Konzih ^ Siena ufid die Berufung des Konzils nach Basel, -ii sacram Petri.*" 1424 März 12 Rom. Gedr. Mansi 28, lv?^i Harduin 8,1025; Raynaldus ad a. 1424, n. 5. • so Hs8. ^ In 2 fehlt der Sckluss, ^ Die ganze Bulle fdt ■ d /n 2 fehlt der Anfang. ' Ilefele 7, 409 bemerkt, dass dies I{und8ehreil)en, wie aus dem /"''" hervorgehe, dem Marx li24 angehöre. Andreas' Abschrift schliesst: Datufi Rome apud S. Fetrum IV. Id. Marcii pontificatus nostri anno MI. ^^ Schreiben ist also, wie das Man^i 28,1075 gedruckte Sehreiben an ^ König von England und das hier folgende, vom 12. Marx 1424. Digitized by Google ^ 41Ö - Branda apostolice sedis legatus de "VicegradOj^Ä. volgariter von der Plintewurg, in Ungaria scribens episcopo Ratisponensi et aliis insinuat decretum Senensis concilii de dampnacione heresum Wigkle- 5 fistarum et Hussitarura mandans idem decretum et qiiedam alia populo divina audienti publicari. Kardinallegat Branda trägt dem Bischof von Regensburg auf, in seiner Diözese die Strafen bekannt zu geben, in ivelche nach den Dekreten des Kojizils zu Siena alle 10 diejenigen verfallen, welche mit den ketzerischen Böhmen in irgend einen Verkehr treten. 1424 Mai 16 Blindenburg. Gedr. Palacky 1, 336, Item Sigismundus rex Romanorum volensöC. perfidis hereticis in Bohemia et alibi penitus 15 subtrahere omne auxilium, subsidium ac commerci- um decretum suprascriptura Senensis concilii imperiali edicto prosequitur, unde et civitati Ratisponensi scripsit, prout sequitur, in forma. König Sigmund befiehlt dem Rat zu Regensburg, er solle 20 nach fruJieren Anordnmigen und gemäss den Dekreten des Kofizils zu Siena seinen Mitbürgern und Kaufleuten ernstlich verbieten, die böhmischen Ketzer irgendwie zu unterstützen oder überhaupt mit ihnen zu verkehreti. 1424 Mai 17 Blindenburg. Gedr. Palacky 1, 339. Vgl. Reg. Nr. 5847. 25 De secunda disposicione expedicionis tercie57. in Bohemiam ad hereticos extirpandum. Postquam disposicio prima expedicionis tercie in Bohemiam ad delendum Hussitas hereticos eessavit modo parum ante in scriptis exarato,^ Johannes Herbipolensis et Rabanus Spirensis 30 episcopi ab electoribus - missi*anno domiui 1424. circa prin-i^^-^ cipium quadragesime per Ratisponam ad Sigismundum regem Marx 8. Romanorum in üngariam descenderunt et expeditis negociis suis apud regem** sabbato proximo post ascensionem doraini Jum 5. reversi sunt Ratisponam. Et quia rex Sigismundus, quid 35 supramemorati episcopi causa extirpacionis hereticoruin cum eo egerint, postea litteris suis publicavit, ideo litterain eiusdem regis Sigismundi continentem disposicionem secundam expedi- cionis tercie in Bohemiam ad hereticos extirpandum, quam niisit civitati Ratisponensi, hie pro cronicis inserere curavi. 40 » missi ab el. 2. 3. ^ om. 3. ^ Die folgende Nachricht auch oben S, 317 Z. 33. ^ Über diese Gesandtschaft der Kurfürsten nach U?tyam vgl. Dexold 2, 28 und ETA. 8,361 und 373 f 3]. 27* Digitized by Google ~ 420 — König Sigmund an den Rat von Regensburg: herichM ü^* die Verhandlungen zuischen ihm und den GesandUn •*> Kurfürsten wegen Bekriegung der Husiten und f/M^y sich zum Anschluss an das Heer der Reichs/ür^*H rüsten, 1424 Juni 2 Ofen, Gedr. Höfler 2, 440: PMi 1,342; RTA, 8,378, Vgl. Reg, Nr. ^ 5885. 58. De anno iubileo.^ 1423 Anno domini 1423., in quo, ut supra- scriptum - celebratum est concilium Senense, Rome in duabus eccle> scilicet S. Johannis Lateranensis, in qua sunt canonici secuLr^ et S. Laurencii extra muros, in qua sunt JJenedictini. a>- sunt due porte propter iubileum, qui instabat secundnm e: stitucionem Urbani VI. de 33. anno in 33. anno perpe-ti temporibus celebrando. Hunc annuni iubileum Martinus pap ^ Rome* residens non auctorizavit nee celebrari prohibi: Causam autem huius certe experiri non potui quibuscii dicentibus papam dissimulare propter Gallicos et alias, «^i fuerant de obediencia Benedicti XIII. sie apud suos nunccupa* qui institucioni huiusmodi iubiiei ab XJrbano VI. facta assensu- non dederant pro eo, quod institucio huius iubiiei temp)!- scismatis sit facta. Alii dicebant, quod publicacio illius mhk Sit omissa propter Bohemos Hussitas hereticos, qui proptr- multitudinem pereg^iiuancium vaienciores fierent ad impugnaQdix katholicos. Euere eciam, qui dicerent annum iubileum usq:-. ad converaionem Bohemorum esse differendum tuncque • singulare tripudium in civitate Pragensi fore celebrandur. Alii dicebant papam sub silencio transisse iubileum ist um ^ r ad graciam ab ipso factam pro crucesignatis ad expugnanduL Hussitas hereticos Christi fideles ardencins inflammai^eDtu: Alii dicebant huiusmodi iubiiei publicacionem omissam pruptr* instantem annum quintum a tempore Constanciensis coDcil: In quo concilio sopito supramemorato scismate decretum erat in quinquennio inmediate sequenti in Pavia concilium for celebrandum, quod concilium propter peregrinaciones orth«^- düxorum posset aliquo modo ob*^ paucitatem personaim^ impediri. Dixerunt eciam quidam, quod Martinus papa iubileum institutum per Urbanum VI. de 33. in 33. pei-petuis temporil»u> celebrandum transferre intenderet, ut de 25. in 25. futari> temporibus celebraretur, ipsumque incipere vellet anno domini » Romane 3. ^ istum iubiL 3. « ad 3. ^ ^ Vgl XU diesem Abschnitt oben S. 310. ■ In Nr. 50, S. 415. Digitized by Qoo^(^ — 421 — 1425., quod tarnen non est factum. Plurimi eciam t}incl425 temporis in curia existentes nichil de hoc audierunt. Martiniis papa Johanni episcopo Ratisponensi59. scribit decretum de ferentibus subsidium perfidis 5 hereticis Bohemie. PajM Martin V, an den Bischof von Begensburg: befiehlt ihm, bestimmte Strafen gegen alle zu verkündigen, welche- den ketzerischen Böhmen irgend eine Ware oder Unter- stützung zukommen lassen würden, 1424 Nov. 24 Rom. 10 Gedr. Palacky 1, 367. Quem effectum habuerit disposicio secundaöO. ad expedicionem terciam in Bohemiam ad delen- dum Hussitas hereticos. Disposicio secunda* expedicionis tercie facta per Sigis- 15 mundum regem Romanorum etc. anno domini 1424., prout ex 1424 suprascriptis ^ habetur, ad delendum Hussitas hereticos nullum efiföctum est sortita, sie quod eciam nullus auditus est ad hanc vel saltem arma movisse. Solus Albertus dux Austrie, gener predicti Sigisraundi regis Romanorum, contra hereticos in 20 Moravia circa festum S. Johannis baptiste cum potencia surrexit^/wm 24. Iste Albertus dux Austrie duxit in uxorem Elyzabeth filiam iaradicti Sigismundi regis, unde et Moraviam sibi subiecit facta tarnen ipsi Sigismundo refüsione multorum milium florenorum. 25 Interea quidam alius Sigismundus nepos Witoldi alias Alexandri ducis Littwanie, qui antea a iam dicto Alexandro missus fuerat in Bohemiam ac post hoc revocatus, iterum venit in Pragam civitatem capitalem Bohemie sperans se posse obtinere, sed tamen frustra, regnum Bohemorum, unde et litteram i30 diffedacionis eins, quam misit Sigismundo Roraanorum, üngarie, Bohemie etc.^ regi et Alberto Austrie duci, hie pro cronicis, prout sequitur in forma, inserere curavi. Herzog Sigmund Korybuts Absagebrief an König Sigmund und Herzog Albrecht von Österreich. [1424 Juli o. 0.] 35 Qedr. Palacky 1, 356; Windecke S. 168. Glosa littere s uprascri pte. Item dicitur in littera, quod Bohemis sit denegata audiencia etc. In hoc facit ipso scribens grande mendacium, * om. 3. ^ om. 1. 40 ' Ar. 57. -' Vgl. oben S. 312 Z Wff. und S. 414 Z. 2 (dort so x. J. 1423). Digitized by Qoo^(^ — 422 — quia propter hoc, qaod certi inter eos petiverunt se audiri, ipsos interfecerunt. Item in generali concilio Constanciensi, in quo ipsorum hereticorum auctores sunt dampnati, nuUi fiiit denegata audiencia. Item cum per Brandam apostolice sedis legatum assenciente Sigismundo Romanorum rege supra- j memorato certus dies ^ ad eos audiendum eis fuisset constitatus et magistri Wiennenses ad hune se pleno preparassent, diucias ipsi Bohemi cum suis fautoribus expectati non venerunt Ecce ergo, quomodo mendax sicut et* pater eins. 61. Pauca e multis malis, que^ intulerunt here- tici catholicis, hie memorantur. Cum tot sint mala ipsorum hereticorum in Bohemia, quod nuUus possit ea enarrare, multo minus quisquam potest ea scriptis exarare. Hü namque coarmati rabie blasphemie non solum dominum omnium iaculari nituntur, sed eciam contra' eius famulos bellum sine ullo federe suscipiunt, unde pauca e multis malis ipsorum hie memorantur. 1425 Anno domini 1425. circa festum omnium sanctorani Nov. 1. monasterium in Moravia Trebnicz - vocitatum et ab ipsis hereticis occupatum, unde infinita mala Christicolis et presertim • sacerdotibus inferebantur, ab*^ Alberto duce Austrie et Sigis- mundo rege Romanorum obsidetur. Sigismundus rex al» exercitu se abscondit, dux Albertus ab obsidione sine gloria recedit, et multa dampna Christicolis, sicut ego audivi, dis- ponente Sigismundo rege supramemorato per combiistionem • multarum villarum prope Brunnam civitatem Moravie ioferuntur Nov, 25. Item anno eodem in festo S. Katherine Reczz***^ civitas in principatu Austrie ab ipsis hereticis occupatur, et comes dominus ipsius civitatis vocatus de Maydburg, tunc vero de Hardekk*. captivus in Pragam ducitur. Albertus dux Austrie tunc temporis collectum exercitum habuit, sed Christi fidelibus nullum auxilium ministravit. 62. Hussite obsidione vallant Gasmünichen* civi- tatem Bavarie.^ Inter alia quam plurima mala, quibus Hussite heretioi a ovi. 1. ^ om. 3. c ad 3. ^ Recz 2. 3. « Gasmunichen 1. Gasmunchen 3. * Gemeint ist hier icahrscheirUich der für 1424 Febr. 2 nach Brunn gesetzte Tag, von dem oben S. 414 die Rede ist. - Trebitsch; Bexold 2, 70. ^ * Hetz in Niederösterreich; vgl. Puntschert, Denkwürdigkeiten der Stadt Retx, 2. Aufl., S. 38. * Johann IIL, Burggraf xu Magdeburg, Herr xu Hardeck in Nieder- österreieh, König Sigmunds Rat. ^ ^'gl. XU diesem Abschnitt oben S. 331 f. ^ Digitized by Qoo^(^ — 423 — seciis silvam Christi fideles in Bavaria perturbabant *, in hanc quoque animositatem pervenerunt, quod civitatem Gasmünichen sub dominio dicti Pflueg^ altera vice- obsidione vallabant. Sed incolis civitatis et presertim mulieribus viriiiter se defenden- 5 tibus orthodoxi velocius in adiutorium tidelium exurgunt. Quod videntes heretici sine gioria in Bohemiam redierunt. ünde litteras dncis Ottonis in Amberg residentes, fiiii quondam Ruperti regis Romanorum, quas misit Johanni Streytperger episcopo Ratisponensi, hie pro cronicis inserere curavi. 10 Dieser und die beiden folgenden Briefe oben S. 331 und 332 ; auch gedr. Palacky 1, 439, Item alia littera eins. Sequitur littera officialium ducis Johannis fratris predicti Ottonis ducis, qui Johannes tunc J5 temporis erat in üngaria*^ apud Sigismundum regem Romanorum. De singulari malo, quod passi sunt Christiö5. fideles in Tachowia civitate regni Bohemie. Preter mala, quibus Christi fideles ab^ hereticis in Bo- 20 hemia turbabantur, orthodoxos in Tachaw singulare malum gravavit Duo enim longis temporibus pro parrochia ibidem contendebant, et uteniue illorum ipsos tamquam oves sine pastore deseniit. Unde litteram, quam miserunt Johanni epi- scopo Ratisponensi, hie pro cronicis inserere curavi. 25 Bat und Gemeinde zu Tachau bitten den Bischof Johann von Begensburtj, er möge, nachdem ihre Pfarrer unter Mit- nahme der Heiligtümer sie verlassen hätten, sie mit dem Sakrament begaben, 1426 März 26 Tachau. Gedr. Höfler 2,444; Palacky 1,442, 30 De eo, quod Christi fidelibus contra hereti-ö^. cos defensio secundum quatuor partes terre est ordinata. Anno domini 1420. ante festum penthecostes, dum C\\r\^\M426 fideles^ in regno Bohemie et in circuitu eius graviter ab here-3fa/ W 35 ticis turbarentur. iterum facta est congregacio principum Nürn- berge. Ad quam venit Jordaniis de Ursinis cardinalis, apostolice * perturbant 1. ^ ad 3. ^ fidelibus 2. * Heinrich Pfhig; Würdingcr /, 162. ■•* V(yn der ersten Bestiirmunrj nteldct nur das Diarium oben S. 3 'iL 4C) •' KöNiff iSifjmund befand sielt damals ill'Jfi Marx 12) rielmehr, wie oben S. 332 Z. S richtig angegeben ist, \u Wien. Digitized by Google — 424 ^ sedis legatus. Et sicut antea^ Branda apostolice sedis legatus, sie et ipse Jordanus sub eodem tenore, verbis tarnen paucis variatis indulgencias easdem propugnantibus contra Hussitas hereticos publicavit '-. Sigismundus autem rex ßomanorum, licet plurimum expectaretur seduloqiie a suis venturus volga- -^ retur, finaliter tarnen ad hanc congregacioneni personaliter non venit. Pro cottidiano tarnen subsidio ferendo Christi fidelibiis principes et communitates civitatum imperialium in hoc concor- darunt*^, quod secundum quatuor partes terre deputati sunt quatuor summi capitanei, quibus ceteri deberent esse in auxili- 1 um. Ex quibus Johannes dux Bavarie, fiiius Ruperti quondam regis Romanorum, fuit deputatus pro parte nostra, scilicet Bavarorum. Secundus fuit Albertus dux Austrie cum adiutorio Sigisraundi regis Romanorum. Tercius fuit marchio Misnensis, qui et* dux Saxonie atque elector Romani imperii, quartiis, : prout audivi, rex Polonorum cum adiutorio dominorum Tew- tonicorum in Brussia. Litteras igitur Sigismundi regis sepius memorati, quas in hoc negocio Johannes episcopus Ratisponensis recepit, hie pro cronieis inserere curavi. König Sigmiimi trägt dem Bischof Johann von Regen^^bnig auf, den auf dem Nümherger Reichstag gefassten B^- scJdüssen gemäss zwei Spiesse amzuril^ten, die bis 13. Juli bei Cham mit dem übrigen Heere sich vereinigen sollen. 1426 Juni 10 Niirnberg. Gedr. Pahwky 1, 459; ETA. 8, 470. ! Oo. Christiani in hello magno ab hereticis supe- r a n t u r.^ 1426 Item dominica 3. post octavas penthecostes 16. Kai. Julii Juni 16. marchionissa Misnensis commisit pugnam cum Hussitis hereticis in obsidione civitatis Awskch nuncupate, quod accidit hoo^ modo. Congregatis tunc temporis principibus^ Nürnberge, sicut ex supra dictis® aut° scriptis habetur, ad tractandum de delecione hereticorum in regno Bohemie aderat inter ceteros Fridericas marchio Misnensis per Sigismundum Romanorum et Bohenue regem de novo faetus dux Saxonie. AflFuit eciam Ericus dux, qui iamdictum ducatum Saxonie atque eleccionem Romanorum a est 1. ^ principalibus 2. '^ om. 2. 3. ' Vgl. oben Nr. 14. ^ Dies Schriftstück scheint 7iicht erhalten xu sein Erwähnt ist es in dem Briefe des Kardinallegalen unten in Nr. 66. i' ^ Über das auf dem Nürnberger Reichstage erlassene Kontingent^' gesetx für den täglichen Krieg ist Andreas nicht gut unterrichtet; rgi. UTA, 8, 452. * Vgl. oben S 334. Digitized by Qoo^(^ — 425 — regis ad se iure hereditario dicebat pertinere. Interea Auskch civitas ab hereticis obsidetur. Igitur marchiouissa Misnensis * congregato copioso exercitu iam dictam civitatem ab infestacione hereticorum defendere nitebatur. Dum autem heretici in 5 obsidione ista in tres partes essent abinvicem separati, catholici eos sie sepai-atos invadere noluerunt sperantes eos simul con- gregatos omnes posse comprehendere. Sed res, proch dolor, in contrarium versa est. Nam congregatis hereticis in unum nostri cum eis congressi, quod dolorose refero atque scribo, 10 dum in fortitudine multitudinis sue sperarent, aspiciente domino, qui, dum volt, flagellat, dum volt, miseretur, miserabiliter** sunt humiliati. Ceciderunt namque de catholicis ex hiis, qui fortiter pugnarunt, utpote nobiles, qui 16 famosi inter ceteros fuerunt, et ex hiis, qui fugerunt et in fuga quandoquo nemine eos 15 persequente interierunt, ad 3 milia virorum. Tunc michi occurrit dictum B, Augustini : Si quis bellum iustum susceperit *', utrum aperta pugna an ex insidiis vincat, non refertur ad iusticiam. Puerunt, qui dicebant ista iusto dei iudicio fuisse permissa, aliqui ex eo, quod ipse raarchio Misnensis prefatus 20 nobilem ducatum Saxonie, cuius superius facta est mencio, per potenciam suam atque favorem Sigismundi regis Romanorum teneret, alii vero ex eo, quod ipsi Misnenses in congregacione huiusmodi exercitus indiscrete pauperes eciam catholicos lesissent et presertim Töppel monasterium situm iuxta civitatem 25 Awskch predictam, in quo virgines deo dicatas inhoneste tractaverunt ^, imagines eciam sanctorum et venerandum corpus Christi, sicut ego audivi, pedibus conculcamnt dicentes huius- modi non esse catholicorum, sed sordidorum hereticorum, hoc conicientes ex eo, quod propter bonum pacis predictum mona- 30 sterium Töppel treugas cum hereticis habebat. A longis eciam temporibus Misnenses et Bohemi frequenter simul litigarunt, unde quidam dicebant, quod Bohemis modo in heresim lapsis Misnenses eos paracius perturbarent. Item nee hoc silendum puto, quod presbiter quidam a parte catholicorum ccmtra ;i5 hereticos armatus, eo quod eciam materiaii giadio clericis contra hereticos ex concessione Martini pape V. pugnare licebat, facta Viva voce exhortacione ad populum in prima congressione inimicos fidei invadens diem clausit extremum cum Christo eternaliter regnaturus. 40 De convocacione cleri propter heresim.^ 66. Anno domini 1426. feria4. post festuni nativitatis S. Marie ^*^^6' Sept. IL »■ om, 1. ^ om. 3. ^' suscepit 2. * tractanint 2. 3. ' Vgl. oben S. 336. Digitized by Qoo^(^ ~ 426 — ad mandatum litteratorium Johannis episcopi RatisponeDsis propter heresira in Bohemia prelati et clerus in aula episcopali conveniunt. Tibi post lectas litteras Jordani apostolice sedis legati dominus Fridericus Parsperger decanus et scolasticus kathedralis ecclesie ad extirpacionem heresis duplex bonum, 5 scilicet spirituale et temporale, fore necessarium peroravit. Et quia in spiritiialibus facte sunt quedam ordinaciones et in temporalibus petita fuit stewra et admissa, ideo* litteras memorati Jordani, que eciam specialiter tangunt hystorias proxime supra- memoratas cum ipsis ordinaeionibus hie pro cronicis inserere v curavi. Sequitur litt er a. Kardinallegat Giordano Orsini fordert den Bischof Johann von Regensburg im Hinblick auf die Niederlage bei Au^^sig zu um so stärkeren RiistungetL gegen die Ketzer auf. i 1426 Juli 23 Nürnberg, Gedr. Palacky 1, 469. Sequitur ordinacio reverendissimi in Christo patris et domini, doniini Johannis episcopi Ratis- ponensis, contra perfidos Wiclefistas et Hussi- tas**, qui in sua feritate^ confidunt, quatenus dominus deiis:^ dignetur eos in conspectu suorum tidelium humiliare et ab universis suis erroribus eruore et ad sanctam matrem katholi- cam et apostolicam ecclesiam misericorditer revocare. Inprimis ordinat et disponit, quod in civitate Ratis- ponensi semel in mense quolibet totus clerus secularis certa- die assignata conveniant in ecclesia kathedrali et vadant proces- sionaliter, humiiiter et devote cum reliquiis ad ecclesiam aliquaiii designandam, videlicet ad veterem capellam vel inferius mona- sterium aut alias, quo melius visum fuerit expedire, ibidem soUempniter officium misse decantaturi, sed cursorie, ne populus * afficiatur tedio. Ubi fiat brevis collacio ad populum et ex- hortacio cum declaracione indulgenciarum predicacionis cruci> et crucesigoatorum, prout in ipsa bulla ^ plenius continetur, et psalmi penitenciales cum letania devote decantentur. Item quod hoc eciam ibidem fiat semel in mense per religiosns "^ civitatis eiusdem, utpute de S. Emmeramo ef^S. Jacobo, qui simul in unum conveniant et processionaliter cum reliquiis ad unam de ipsorum ecclesiis humiiiter et devote vadant unum officium similiter decantaturi. Item faciant fratres mendicantes *', * ideo — curavi nebst dem folgenden Stück oni. 3. ^ Huss. et 4' Wickl. 1. 3. ^" veritate 3. ^ de i. ® meditantea 2. ' Des Kardimillegaten Giordano Orsini; vgl. S. 424, Änm, 2, Digitized by VjOOQ IC — 427 — videlicet predicatores, minores et* Augustinenses, conveniant et processionaliter cum reliquiis vadant ad unum de suis mona- steriis eciam unum officium soUehipniter^ decantaturi. Idem eciam fiat per totam dyocesira, ubi sunt quamplures clerici. 5 Qui conveniant et vadant*^ ad unam propinquam ecclesiam, ne populum contingat divagare et distrahi, celebretur officium et fiat brevissima et devota exhortacio. Item quod in quolibet monasterio monialium eciam semel quolibet mense ipse moniales faciant sollempnem processionem per säum dumtaxat mona- 10 sterium et ambitura et soUempniter decantent unum officium, ut premissum est. Idem eciam fiat per totam dyocesim in singulis ecclesiis collegiatis et monasteriis conventualibus. Item quod ieiunantes ea die, qua fit processio, consequantur 40 dies indulgencianim a prefato domino episcopo Katisponensi. 15 Item quod in villis, ubi dumtaxat una est parrochialis ecclesia, eciam semel in mense in die festo, cum adest populi multitudo, circuiat^ ecclesiam suam® cum populo tribus vicibus et decantet psalmos penitenciales cum letania inducatque populum ad devote orandum, ut dominus deus dignetur suis fidelibus contra 20 perverses hereticos triumphum concedere et ipsos a suis erroribus revocare etc., sicut supra^ dictum est. Item quod in singulis ecclesiis collegiatis vel monasteriis qualibet ebdomada semel decantetur una missa, prout alias per dominum Brandam cardinalem apostolice sedis legatum fuit ordinatum, videlicet - 25 quod, antequam missa huiusmodi inchoatur, dicantur flexis genubus 7 psalmi penitenciales cum letania distincte, humiliter et devote. Missa huiusmodi finita statim cantetur antiphona: Media vita, vel: Salve regina, cum collectis pertinentibus. Omnibus autem et singulis, qui premissis interfuerint, 40 dies 30 indulgenciarum dictus dominus episcopus Ratisponensis relaxavit et relaxat. Item completis 7*^ psalmis et letania supra- dictis conclusio fiat cum talibus collectis istis videlicet: In- efiabilem misericordiam tuam, domine, nobis clementer ostende, ut simul et a peccatis omnibus nos exuas et a penis, quas 35 pro eis meremur, eripias per dominum. Collecta: Adesto, quesumus, domine, supplicacionibus nostris et viam famulorum tuorum in salutis tue prosperitate dispone*^. ut^' inter omnes vie et vite eorum varietates tuo semper protegantur auxilio * ovi. 1. *> om. 2. 3. ^ eant 2. 3. ^ so Hss. « suam eccl. 2. 3. 40 f VI 3. s om. Hss, ^ et 1. ^ In der Überschrift. - Palacky 1, 111. '' Vgl. Palacky i, 112. Digitized by Qoo^(^ — 428 — per dominum etc.* CoUecta: Omnipotens et misericors deus, qui subvenis in periculis et necessitatibus laborantibus **, maiestatem tiiam suppliciter exoramus, ut mittere digneris sanctum angelum tuum, qui famulos tuos in angustiis et necessitatibus laborantes consolacionibus attollat, quibus et in • presenti consequantur auxilium et eterna remedia compre- hendant per dominum nostrum Jesum Christum Amen ^. Isti? autem collectis expletis dicitur cum devocione psalmus^ iste brevis : Sepe expugnaverunt me etc. cum versiculo : Salvos fac servos tuos etc. et coUecta : Ecclesie tue, quesumus, domine, : preces^ placatus admitte, ut* destructis adversitatibus et erroribiis universis secura tibi serviat libertate per dominum '. Item in predicta missa, que semel, ut premittitur, cantanda erit» in septimana, post dictam dominicam oracionem \ ut, postquam chorus respondendo cautaverit: Sed libera nos a male, legatur psalmus-^: Letatus sum in hiis, que dicta suntmichi' etc. cum versicuiis et collectis ad ipsum pertinentibus. Item qaod per totam dyocesim quilibet clericus post suffragia, que dici vel decantari consueverunt, decantetur*" seu imponatur hec antiphona: Da pacem, domine', cum versiculo et coUecta competentibus. . scilicet: Dens, a quo sancta desideria. Item quod qualibet 6. feria post finita officia pulsetur maior campana ad quartale unius höre vel quasi etc., prout in littera^ desuper habita a domino metropolitano plenius continetur, que alias in proxima synodo Ratisponensi celebrata inter statuta synodalia pro copia : data est, videlicet quod tempore pulsus huiusmodi pro memoria exspiracionis sive mortis domini nostri Jesu Christi quilibet Christi fidelis legat psalmum : Deus, deus meus, respice in me, aut quinquies oracionem dominicam cum tot salutacionibus angelicis, prout indulgenciarum desuper concessarum voluerint : esse participes. Insuper mandavit et ordinavit dictas dominus episcopus Ratisponensis ammoneri omnes et singulos presbiteros et clericos, qui forsan vicio concubinatus fuerint fedati*", diligenter et cum eflFectu, ut niox publicatis presentibus a consorcio earundem concubinarum desistant illasque infra spacium 15 * dorn. etc. om. 1. etc. om 2. *' laborantes 3. « om, l). ^ om, 1. « et 3. ^ nostrura etc. tidd. 3. » erat 3. *» orac. dorn 2. ,*5. * ow. 2. sunt michi om. 3. ^ so IIss. ^ om. 2. 3. ™ sedati 2. 3 ' P.'<. 12S. •' Ps. 121 -' Oben 6'. 204. Digitized by Qoo^(^ — 429 - dierum a se removeaut penitus et omnino sub penis in statutis ^ ^ provincialibas in proxima synodo Ratisponensi pro copia datis et presertim in capitulo de cohabitacione clericorum et mulierum, quod incipit: Ad arcendum concubinatus crimen etc., per 5 omnem eins tenorem contentis. Eciam mandavit et ordinavit dictus dominus episcopus Batisponensis modo et forma premissis publicari et insinuari Omnibus et singulis premissis statuta per reverendissimum in Christo patrem et dominum, dominum Brandam cardinalem 10 Placentinum, apostolice sedis legatum, inter cetera sua statuta/* in huiusmodi casu episcopo Ratisponensi et clero suo data et publicata similiter in singulis convocacionibus singulis confra- tribus publicari et notificari. Quorum tenor sequitur in hec verba videlicet: 15 Clerici cum mulieribus choreizantes vel** ludentes ad aleas vel taxillos sunt ipso facto excommunicati. Interessentes autem huiusmodi publicis choreis aut ludo taxillorum corri- gantur ad arbitrium decani vel officialis, si sub decano non fuerint. Concubinas autem mulieres de incontinencia suspectas ° 20 clerici in sua cohabitacione tenentes priventur omnibus pro- ventibus suorum beneficiorum ipso facto per spacium unius anni. Si tamen moniti non destitorint post primam moni- cionem, ipso facto suis beneficiis sint privati. Lecta, lata et in scriptis pronuncciata fucrunt omnia et 25 singula premissa in aula curie episcopalis in congregacione publica prelatorum, decanorum et clericorum ad hoc vocatorum sub anno a nativitate domini 1426. 11. die mensis Septembris i^2ö hora primarum vel quasi. Datum pro copia sub vicariatus Sept, 11. sigillo presentibus appresso. 50 Quem effectum habuerit premissa ordinacio67. ad cottidianam defensionem catholicorum contra hereticos. Ordinacio facta anno domini 1426. ad cottidianam defen-i-Z^tf sionem catholicorum contra hereticos, prout ex premissis 35 liabetur, talem effectum, secundum quod ad noticiam nieam pervenit, estsortita: De rege Polonorum et duce Saxonie, quid gesserint, non audivi. Dux autem Austrie Albertus quoddam castrum in piano situm, Luntenburg -^ vocitatum, quod ad 10 • institutis 1. ^ aut 2. 3. ^ subscriptas 2. ^ Vgl. oben S. 293 Z. 2S. * Nicht festxustelleji. ^ Tjundenhurfj in Mähren. Digitized by Goo^(^ — 430 - dietam a Wienna distÄt quodque castmm Hussite per tradita- mentum occuparant, potencialiter* obsedit, sed consumptis ad 8 septiraanis in obsidione tandem Castro non obtento in sua est reversus. Audivi tarnen hoc non duci quoad pei-sonam suam, sed aliis fuisse imputatum. A parte vero quarti capitanei n principalis facta est quedam gloriosa victoria, quam siib- sequenter sub rubrica propria scriptis commendavi. 68^ Catholici gloriose de hereticis triumpharunt ^ Johannes dux Bavarie, filius qiiondam Rupert! regis Romanorum, dum ad ^efendendum catholicos ab hereticis : arraatos quosdam sibi deputatos haberet, accedens ad euiu Erasmus Satelpoger in Castro suo Orenswang ^ residens, capitaneus tunc temporis armatorum civitatis Ratisponensis, in negocio contra hereticos pro persona sua petivit a memoratu domino duce Johanne, quatenus sibi favere dignaretur de i armatis, quos habebat, et ipse assumpto adiutorio consangwi- neorum et fautorura suoruni*^ contra hereticos vellet Bohemiam intrare. Huiusmodi peticionibus memoratus princeps inclinatus favorabiliter assensit. Intrantes igitur catholici Bohemiam- 1426 diXino domini 1426. feria4. in die SS. Prothi et Jacincti hora3. - Sept. 11. post meridiem coramisso prelio de hereticis gloriose trium- pharunt. Fuit autem victoria in hoc hello non ab industria humana, sed manifeste a divina gracia. Licet enim, ut quidara scribit, quod quidam familiaris cuidam capitaneo Wiklefistarura ab eo audierit sibique dixerit, quod in anno, cum numeratur:: 1421., ab eo tempore, cum se dominio regis opposuerant *^, qui tunc erat annus 4., corruerint® de parte Wicklefistarum 12U milia, katholici tamen contra eos bellum suscipientes nunquam nisi in multitudine triumpharunt ipsis hereticis. astutissimt' prout frequenter pugnantibus atque cedentibus '. Ista vero die - serenius sole radiante verus sol iustieie non dormiens, sed tamquara dormiens et potens*^ a vino crapulatus excitatus per- cussit inimicos suos in posteriora et sempiternum dedit illis obprobrium. Catholicis enim per diem et noctem in meridiem alterius diei fatigatis, dum depredato et exusto quodam foro aliquibusque villis in regressu prope silvam venissent, prorum- pentes hostes fidei de civitate Glataw ad obsidendum quoddam castrum cum curribus ad bellandum ordinatis, quos volgus * potencionaliter .'). ^ om. 3. ^ suor. et faut. 2. ^ opposuerit l. « corruerunt 3. ^ credentibus 3. ^ potens eoi-r. potans 1. 4 * Amschwang, Bex.-Avits Cham. '- V(jl. xtim Folgenden oben S. 335, Digitized by Qoo^(^ — 431 — vocabat wagenpurg % eo quod in hiis curribus tamquam in Castro se tuerentur, nostros sie circumvallare nitebantur, ut nuUus ex eis evadere posset. Cum autem maior pars de nostris silvara intrasset, heretici animose ad preliandum festi- 5 nanint. Catholici hec videntes deliberabant melius esse fugere quam mala bella dare, sed ingiTientibus hostibus et vim eis facientibus coacti eligebant pocius bellicis eventibus se sub- mittere quam nomen glorie sue perdere. Unde simulata cum indastria in principio fuga postea aciem hostium viriliter 10 aggrediuntur, sicque catholici pluribus de hereticis prostratis castris currium ipsorum appropinquabant, Quod videntes heretici castra currium deserentes fugam inierunt domino catholicis dante auxilium secundum illud Osee prophete : Tantum- modo a me auxilium tuum. Sed neque hoc silendum, quod 15 locus belli fuit in bosco et loco stricto paucique fuerunt de catholicis et presertim in principio conflictus pugnantes, quia citra 24. Multi enim precesserant et nimium erant elongati. Alii propter strictitudinem loci non potuerunt, alii, quorum magna pars fuit, timentes solitam potenciam inimicorum fidei 20 pugnare noluerunt. Huius autem belli a parte catholicorum, qui fortiter pugnarunt, precipui fuerunt Erasmus Satelpoger, cuius erat equitatus iste: Wilhelmus Paulstorffer signifer — hie Wilhelmus fervidus ad auxilium catholicorum pugnancium lanceam, in qua erat signum bellicum, in hostem direxit et 25 libencius in hostes direxisset, sed cum ereccio huiusmodi signi esset Signum victorie, huius viri racio robustior voluntate, ut hoc non fieret, impedivit — , item Petrus Kamerawer, Heinricus et Johannes Pflueg, Ulricus Türlinger '', ülricus Warperger % Martinus Armansperger, Marquardus Stör prefectus tunc temporis 30 in Cham, Johannes Domär notarius provineie ducis Johannis, et plures alii, quorum singula nomina dispendiosum esset enumerare. Postea in feste ^ epiphanye domini heretici intrHutes J427 Bavariam ea, que erant prope forum Orenswang, incendio ® Jan. ö. 35 vastarunt. Et si memoratus Erasmus Satelpoger nocte eadem ^ a casu domum non venisset, eciam castrum ipsum oecupassent. Dum predicta agerentur, Ludwicus comes palatinus Reni, frater supramemorati ducis Johannis, sepulchrum domini in terra sancta visitavit et milicie nomen accepit volgo dicente, 40 quod, si militare voluisset, nomen gloriosum milicie hereticos expugnando sibi acquisivisset. Idem Ludwicus tempore septua- Jan. 27. » Bagenburg 3. ^ Törlinger 3. ^ Walperger 3. ^ circa festum 3. ^ incendia 3. *" eadera nocte 3. Digitized by Google - 432 — gesimali de terra sancta revertitar, et* predictus ErasmusSatt poger coactus impugnacionibus hereticorum ipsum in panl'L- Keni cum N. Pflueg accessit eiusque auxilium contra her-ti - invocans erumpnas saas sibi tamquani electoii Romani iii:{i>:-. audienciam soUicitacione ^ obtinens seriosius declaravit. £ factum est coram multitudine baronura, militiim et militaria ut ipse Erasmus sepememoratus*^ domino Ludwico prefatoui:. et talia in faciem loqueretur, quod quidam hec audiens dicer Vüs tanta et talia coram eo proferendo fecistis tantum, quantsi si papa et eins cardinales** in hoc negocio sibi scripsissent 69. ^De mensa sive tabula militaris honoris milites et militares vires ad exercicium impi. nacionis hereticorum in Bohemia erigenda. Licet pax sit bonum bonorum omnium excellentissinv: bella tarnen, que dominus suos fideles passuros predixit — *i ecclesie victoriam predixit® ac** predicavit -, nobis plusut; sunt quam pax, quia pax nos delicatos, remissos et tiiL facit, bella vero mentem acuunt et presencia quasi transeu: contempnere informant. Hoc attendentes quidam niilir^ militares viri sompnolenciam mentis excucientes et bonum er^-n- pacis desiderantes - militaria exercicia, ludos et solacia, ' scldossenen Ritterbmides (die folgende Nr, 70) npni fonl ihn auf falls ihm die Sache gefalle, an der Grenze tpr Böhmen entsprechende kriegerische Anstalten zu irtf 1427 Jan, 22 Würzhurq. Gedr. Palacky 1, 4iS6. Rnr'^ KTA, 9, Nr. 10. * et — hereticorum om. 3. ^ BoUicitudinem 3. « sepemem. Er '^ cardinaiis 3. « 07w. 2. * Die folgenden Stücke Xr. 69^75 sind uns nur durch Andir- erhalten. Hauptsächlich auf Grund derselben handelt Bexold 2, 95 aus- führlich über defi llerrefiiag in Bombet g vom Jan. 1427. Vgl. BTA.'^- '^ Die folgenden Schlussworte dieses Saixes sind aus dem Brief Sr. '" entnommen; RTA. 9,13,8. Digitized by Qoo^(^ - 433 - Littera militaris exercitus. 70, Genannte fränkische Herren teilen mit, dass sie einen Bund zur Bekämpfung der Htisüen geschlossen haben, und laden ein, bei ihren Bestrebungen mitzuwirken. 1427 Jan. 15 Bamberg. Gedr. Palacky 1, 378; RTA. 9, 11. Sequitur prescripta littera in volgari. 7J. Sehr freie deutsche FaMung der vorigen Urkunde. Gedr. Palacky 1,481.' Scriptum pro militari exercitu ad Martinum V.72. ostolice sedis episcopum. Bischof Friedrich III. von Bamberg, Bischof Johami II. von Würzburg utid Kurfürst Friedrich I. von Brandenhirg an Papst Martin V., senden im BeiscJUtiss das Manifest des soeben in Bamberg geschlossefun Ritterbundes (die obige Nr. 70) und bittest um Unterstützung in dem beabsichtigten Kampfe gegen die Husiten durch Aufstellung eines Legaten und andere apostolische Machttnittel. [1427 c. Jan. 22 WürzburgJ Regest RTA. 9, Nr. 11. Sanctissime in Christo pater et domine, domine metuen- ssime. Mirabilis presertim diebus istis facta est abyssus piencie et sciencie dei, mirabilis profecto niniium ac terri- lis in consiliis super filios hominum et inscrutabiles vie eius. ade levare necesse est oculos in montes ecclesiastice presiden- 3 et voluntatem eius solerciori circumspeccione exquirere et iseraciones amplioribus devocionis gemitibus iraplorare. Hiis mpe diebus, beatissime pater, tribus nobis Bamberge pro rtis aliis terrarum nostrarum negociis congregatis inter vasallos istros, comites, barones, milites ac militaris * condicionis vires niorum dicionibus nostris subiectos nova quedam et inopinata s, quam hie serenitati vestre describimus, est emersa, que sui speccione primaria se consideracione matura monstravit pre- gnam et quasi ex magno devotoqe orthodoxe zelo fidei ocedentem, prout ex tenoribus presentibus interclusis ac ex- bituris earundem vive vocis relatu serenitas vestra limpidius )prehendet. Considerantes autem, beatissime pater, quod ** incta tam per vestram apostolicam per legatos a latere quam ir imperatoriam aliorumque principum imj)erialium ac ceteras )testates contra heresim eandem'' temptata non apparente » militares 1. *» om. 1. 2. ^ eadem 1. ^ Vgl, RTA. 9, 11, 25. PcUackys Angabe, dass er diese Übersetzung w dem Königsherger Archiv entnommen habey dürfte auf Irrtum benoten. f hat sie wohl auch oms cod. pal. vind. 3296 (\) abgeschrieben. Quellen und £roerlerangon N. F. I. 28 Digitized by Qoo^(^ — 434 — causa, sed sola dei pemiissione non solum prosperata non sunt sed plerumque obprobrio non parvo* fuscata a deo, quod ad presens pene^ omnis eorum impugnacio conquiescat et furor pro sue seviat malicie voluntate, rursus quoque pensantes, (jiiod hec ipsa novitas, in quantum talis, acephalum quoddam 5 non unum corpus constituat verendumque, quod** ex multis sponte coUecta caterva eciam spontanee et incerte dispersioni subiaceat, quod ex siniili causa, proch dolor, aliquociens in eodem negocio plangimus contigisse, dum Christi fideles trepi- dantes timore, ubi nuUa suberat causa timoris, fugerant quasi : nemine persequente, inter hec aliaque divei'sa raciocinia, quia n«»n tarn predictorum militaris condicionis virorum, sed tocius pene multitudinis hominum conspicimus fervore magno corda succ^ndi ipsamque materiam non solum ad Alemannie, sed ad alios reges, regna, principes, principatus gentesque deduci neque inopinabile \ '- quin res ista aspirante divina viitute ad magnificum prosperare posset eflfectimi presertim autem et eo amplius, si per serenitateii; vestram adiuta fuerit ac indulgenciis aliisque apostolicis presidii? pro materie opoi-tunitate suffulta, quia igitur tenibilia dei c«»ii- silia, ut prefertur, nonnunquam via extraordinaria infirmion. ■ eligunt forcioraque confundunt, decernunt operanturqut Victorias, prout Judith de Holofeme et, quomodo Goliath cun. suis Philisteis per puerum David depost fetantes receptum nuE regalibus aut ferri, sed pastoralibus armis prosternebantur, ac alie perplures pandunt hystorie, proinde ad montes ecelesiasti« e - presidencie, quos serenitatem vestram et sacnim dominorun: cardinalium coUegium dicimus, oculos levantes materiamqu'. pretactam duximus devolvendam humilime ac devotissijm supplicantes, quatenus, in quantum viam novitatis predicr- \ serenitas vestra, prout sperajnus, laudabilem persequendamiiu» i decreverit, ipsam apostolicis indulgenciis, gracia et favoribii?. ' eciam legatum, si expediens videbitur, sive de serenitatis vestit curia® emittendo sive in istis partibus, de quo serenitati vestri videbitur, deputando aliisque apostolicis pro hac materi?. oportunis suflfragiis pro summi pontificatus, cuius res agitur. magnificencia, gloria et honore adiuvare, confortare et corri>- borare dignetur. Attendens namque, beatissime pater, militari hec concio supradicta, quod in stragibus, quas ab heretici? eisdem sustinuit hactenus plebs fidel is, non potencie, non virium aut armorum aut uUius oportune rei penuria causaiu prestiterit, sed quia cautelis providencie omissis ordinata quoqui * parva 1. ^ penis 2. ^ o?n. 2. ^ inopinale 1. ® curia — vestre om, 1. Digitized by Google - 435 — ilarum artis piigne humili observancia quasi contempta res plurimura temptate fuere, ideo in multitudine fortitudinis iniperita impetuosaquo presumpcio non gloriam, sed impro- lum, heu, heu, reportare permittente deo promeruit. Cunique traria curentur contrariis, militaris cohors prefata non in se, in deo ponentes fiduciam nichil de contingentibus omissura rantesque, quod tempus advenerit suis fideUbus miserendi, exurgente deo inimici eins eorum misterio dissipentur et s ulcionum et dominus blaspherais eius aut glorioslssirae rpere virginis ac matris eius necnoii et fidei orthodoxe pro *itis suis debitam vindictam retribuet habundanter, ipsosque lodoxos in serenitatis vestre benediccione apostolica in Itacionem catholice fidei foliciter prosperaturos. Circa que liter speraraus in domino, quia vestra serenitas per sapiencie ritum celitus vobis datum taliter providebit, quod ad vestre jnitatis gloriam et tocius ecclesie uiilitantis magnificara undabit saiutem. Datum. Scriptum pro crucesignatis. 73. Papst Martin V. an die Bischöfe von Bamberg und Wilrzhiry: erteilt denselben, bis der auf dem Wh/e fjefindliche Kardinal- Uyat Heinrich von Winchester eintrifft, Vollmacht, den Zu- hörern der gegen die Husiten zu haltenden Kreuzpredigten 100 Tage, den Teilnehmern am Kriege vollkommenen ujid- den dafür Betenden und Faxenden 60 Tage Ablass zu geträhren, auch den Ausziehenden Sicherheit für ihre zurück- gelassenen Güter zuzusagen geradeso wie den Kreuzfahrern inx heilige LandA 1427 Ajn'il 26 Rom. Martinus episcopus, servus servorum dei, venerabilibus ribus Bambergensi et Herbipolensi episcopis saiutem et >st()iicam benediccionem. Salvatoris omnium domini, qui se ) redempcione dominici gregis, ut illuni sue hereditatis faceret •ticipem, in precium ymolare non abnuit, vices licet inmeriti •entes in terris circa eiusdem gregis excubias, ut in salvatoris 5tri exardescens beneplacitis ad celestem gloriam evocetur, iliis vacamus assiduis, ne reproborum et hereticorum ad Qcipia queque traheucium insania distentis sue malignitatis versucie , laqueis inconsutilem dei tunicam, que unionem Jliura representat, dilaniet et abscindat, sed illum domino rifaeere % alios vero deviantes a catholicis documentis 'versissimos*^ homines evertere atque comprimere divina nobis istente gracia valeamus. Considerantes igitur iniquitatis * lucrificare 2. ^ perversiones 1. ' Vgl. ETA. 9, 14, Anm. 2. 28* Digitized by LjOOQ IC — 436 — alumpnos Wicklefistas et Hussitas nunccupatos aliosque hereticos et infideles, qui vere salutis semitam deserentes Christiane religionis persecutores acerrimos se reddimt quique falsis et vesanis dogmatibus ac dampnatis erroribus heresumque fomentis orthodoxam fidem evertere et* Universum regnum Bohemie et' partes Uli conterminas infecerunt, ac cupientes eorum temeritati, quantum cum deo possumus, obviare fideles miJites Christi, pugiles, athletas, vivifice crucis, qua nos a dampnacione redemit, caractere insignitos , contra prefatos hereticos deniio duximus excitandos, ut hereticos ipsos, qui dei timore post- posito ecclesias, monasteria et alia pia Iocä apostolorum. martirum et confessorum sangwine dedicata eorumque imagines concremant et evertunt ac fidem catholicam confundere et delere moliuntur, a nequissimis eorum propositis, quibus in christianum sanguinem et catholicos sacerdotes sepenumer« debachantur, non solum spiritualibus, verum eciam temporalibus convocatis presidiis possimus auctore domino cohercere. Hin est, quod nos directis in celum oculis ad illum, cuius res agitur, divinum et humanum presidium invocantes et adiut: huiusmodi presidiis, ut* eorundem hereticorum temeritatem **, iii> se ad Christum converterint, cohercere et comprimere valeamus. carissimos in Christo filios nostros reges et dilectos filios duces. marchiones, principes, barones, comites, capitaneos, magist^atu^ et quosiibet alios officiales eorumque loca tenentes, communitate? quoque et universitates civitatum, terrarum, opidorum, castronim- villarum et aliorum quorumcunque® locorum ceterosque Christian: nominis zelatores Status % dignitatis et religionis cuiuslibet ubilibet per Germaniam et in locis aliis constitutos rogamus requirimus et hortamur ac per aspersionem sangwinis omniun: gloriosissimi redemptoris paternis aflfectibus obsecramus ii: suorum eis remissionem peccatorum swadentes, ut ad* Wickl^ fistarum et Hussitarum et aliorum hereticorum prefatorum sub- versionem et exterminium ac ad impendendum fidei catholicv contra eos profutura suflfragia, quibus tam salutaris negoci: prosecucio adiuvetur, potenter atque viriliter se accingant, quuj ' spiritualibus donis et indulgenciis, videlicet peccatorum suorun remissionibus, de venerabilium fratrum nostrorum sanct' Romane ecclesie cardinalium consilio providimus invitandos^. Cum autem pridem filium nostrum Heinricum tituli S. Eusebi: presbiterum cardinalem Vinco viensem volgariter nunccupatuiu^ contra predictos hereticos tamquam pacis angelum^ de ipsorum * 07n. IIss. ^ temeritati Hss. ^ quorumque 1. ^ om. 1. « a 1. f imitandos 1. « angulum Ess. Digitized by Google — 437 — fratrum consilio legatum providerimus destinandum, qui ad partes illas, ut speramus, cito yenturus plene potestatis de latere officium exequetur, ne interim ante suum adventum Christi fideles, qui contra predictos hereticos personaliter ire 5 vel mittere bellatores intendunt, indulgenciis graciisque spiri- tualibus carere contingat, ideo vestre fraternitati usque ad ipsius adventum legati officium per apostolica scripta committi- mus et mandamus, quatenus quilibet vestrum per vos vel venerabiles fratres vires patriarchas, archiepiscopos et episcopos 0 ac dilectos filios electi^s, administratores, abbates, priores aliosque ecclesiarum et monasteriorum prelatos ac ceteros Christiane religionis professores ubilibet per Germaniam ac alibi residentes, quos vobis in coadiutores super hiis duxeritis eligendos, quociens per vos vel deputandos a vobis contra hpreticos ipsos exercitum 5 convocari vel expedicionem aut quam vis aliam ordinacionem fieri contigerit, ad premissum tam salutare negocium perse- qiiendum veluti precones fortes exaltando ipso crucis nomine voces vestras in singulis civitatibus, dyocesibus, terris, castris, opidis, villis et locis Germanie qnibuslibet, ubi congruere con- >() spexeritis vel prospexerint iuxta datam vobis et illis a deo prudenciara, quicunque Christi fidelibus ad id audiendum con- iluentibus, quibus vere penitentibus et confessis, ut ad id libencius inducant, prompte qualibet accessuris eorum 100 dies de iniunctis eis penitenciis per vos vel illos, quibus id commise- 5 ritis, ut prefertur, auctoritate apostolica relaxentur, verbura salutifere crucis ac ipsius admirabile Signum publice proponere et predicare procuretis ac ipsi patriarche, archiepiscopi, episcopi, olecti, administratores, abbates, priores et alii, quos elegeritis % catholici sacerdotes studeant et procurent illudque fidelibus 0 ipsis id devote suscipere volentibus vestris ac ipsorum eligen- dorum exhortacionibus ac oportunis monicionibus previis, ut cum debita reverencia tam gloriosum signum recipiant idque contra perversa molimina et conatus eorundem hereticorum suis cordibus imprimant negociumque huiusmodi fidelibus et 5 ferv'entibus animis prosequantur, eadem auctoritate concedatis et ipsi eligendi concedant^ eorumque humeris affigatis pariter et affigant. Nos enim ab intimis precordiis nostris affectantes, ut toti orbi innotescat, quanta mentis nostre amaritudine sustinemus contra gregem Christi talia perpetrari, tantisque insolenciis ac 0 facinoribus, quantum cum deo possumus, obviantes et, ut fideles ipsi ad id eo fervencius animentur, quo uberiorem graciam exinde se noverint percepturos, omnipotentis dei misericordia * eligeritis 2. ^ eligant Hss. Digitized by Google — 438 — et BB. Petri et Pauli apostolorum eias aiictoritate confisi et illa, quam nobis deus ligandi atque solvendi contulit, potestate eisdemque fidelibus, qui crucis eiusdem signo suscepto per illud terapus, quod per vos vel alium in huiusniodi predica- cione eis duxeritis prefigendum et quociens pro extirpaeione : heresum ad vos veniendo vel quo fideles ipsos contra eosdem hereticos accedendo transraiseritis contra illos, prefato exercitui in personis propriis interfuerint et expensis quique, ut inibi sine fraude Interessent, iter arripuerint, si in ipso fuerint itinere vita functi, plenam suorum peccaminum, de quibns cord« contriti et ore confessi fuerint, veniam impartimur et in retribu- cionem iustorum salutis eterne poUicemur augmentum eisquv, qui non in personis propriis illuc accesserint, sed ipsorum dum- taxat expensis iuxta suarum facultatum qualitatem et* exigencian: ydoneos destinaverint bellatores, ac illis, qui licet alienis ex- pensis, propriis tarnen abierint in personis, plenam tamcn . suorum concedimus veniam peccatorum. Ceteris vero, qui iii personis propriis interesse et propter iuopiam suis expensi- alios destinare nequierint, dunmiodo durante huiusmodi prosecu- cione negocii in ieiuniis et oracionibus perseverent suppliciter . exorando, quod altissimus dignetur ipsis fidelibus de i)erver>N victoriam reportare, 6 J dies de iniunctis eis penitenciis miseri- corditer relaxamus. Huiusmodi quoque remissionis volumus e* concedimus esse participes iuxta quantitatem subsidii et dev*,- cionis affectum eos oranes, qui durantibus expedicione ^ * . exercitu supradictis pro huiusmodi consumacione nt\iruvü congrue administraverint et circa illud consiiium et auxiliuii. impenderint oportuna. üniversis preterea et singulis, qui- eodem signo crucis muniri contigerit, ut prefertur, illo privileiri- illaque immunitate gaudere decrevimus, que crucesignatis pr terre sancte subsidio in generali concilio sunt concessa, eonim- que personas necnon familiam, res et bona sub B. Petri t-; apostolice sedis atque nostra proteccione permanere deben* statuentes insuper, ut bona predicta, doneo de ipsorum redir:. vel obitu certissime constiterit, integra maneant et quieui. illorum vero ai'chiepiscopi, episcopi necnon archidyaconi t*: alii superiores eorumque officiales ipsos ac huiusmodi bona auctoritate predicta tueantur non permittendo eos contra huius- modi statuti teuerem ab aliquibus indebite molestari, molestato^e^ et contradictores quoslibet et rebelies per censuram ecclesiastican: et iuris remedia appellacione postposita conpescendo, invocand»- eciam ad hoc, si opus fuerit, auxilium brachii secularis non * om, IIss. Digitized by Google — 439 — stantibus, si aliqiiibus communiter vel divisim a dicta sede indultum, quod interdici, suspendi vel excommimicari non ssint per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam de verbo ad verbum de Indulte huiusmodi mencionem. terum ut ipsius vivifice cnicis signo muniti eo facllius Idantur huiusmodi remissionum et indulgenciarum participes, 0 se liberius eximere posse conspexerint ab onere delictorum % bis et eisdem patriarchis, archiepiscopis, episcopis, electis, batibus et prelatis ac aliis ydoneis sacerdotibus secularibus 1 regularibus ad id per vos assumendis, de quibus vobis 0 tempore visiim fuerit, ut vos et ipsi oniniura pro huiusmodi podicione crucesignatorum confiteri volencium confessionem dire ipsisque confessionibus diligenter auditis pro peccatis is et excessibus omnibus per illos commissis, eciamsi manium iet'tores in clericos religiosos aut incendiarii vel sacrilegi erint, debite absolacionis beneficium impendere et iniungere nitenciam salutarem, eciamsi huiusmodi peecata tarn grandia enormia essent, propter que dicta sedes esset merito con- lenda, libore et licite valeatis et valeant, auctoritate predicta nore presenciura indulgemus. Verum quia difficile videtur esentes litteras singulis exhibere, volumus, quod vos huius- [)di litterarum trausumptum publica manu confectum vestrisque ;illis munitum personis et locis singulis, ubi et quando vobis pedire videbitur, transniittere ac insinuari procuretis. Cui lidem transumpto velut originalibus iitteris ubique dari >luiiiUs et decernimus plenam fidem presentibus post aunum (lato presencium minime valituris. Datum Eome apud^^27 nt'tos apostolos 6. Kai. Maii pontificatus nostri anno decimo. ^/>'**^ ^ö'- Epistola missa ob impugnacionem hereti-7'4. )rum.i Schreihen eines ungenannten Ordensprieders in Bayern an die fränlcisclie Ritterschaft mit Ratschlägen zu ihrem Unter- nehmen gegen die ketzerischen Böhmen, 1427 März 30 in Bayern. a derelictorum 2. ^ Ich zweifle nicht, dass der Verfasser dieses bisher ungedruckten \d nickt gemirdigten Stückes Andreas selbst ist. Deutsche Herren und liier haben die Wehrkräfte des Reiches zum Kfvmpf gegen die böhmischen 'ixer aufgerufen (oben Nr. 70). Es ist keine Rede von dem König, ufid n FUr.sten urid Mächtigen werdeti Vorwürfe über ihre Unthätigkeit gemacht. ^ir haben wenig Nachrichten darüber, wie der Aufruf der frommen Ritter- kaft gewirkt hat. Um so beachtenswerter ist das obige Stück. Aus Rede- mdungen, die Andreas auch sonst gebraucht, aus Citalen, die auch an idern Stellen seiner Werke vork&mmen, aus dein Umstände, dass bei einem Digitized by Google — 440 — Ad ]audem et gloriam decoris domus dei sicnt in (v.« angeli angelis, ita et in terra occulto iudicio divine providei .* que acciones hominum temperat et suecessiones temporjj. dispensat, homines hominibus principantur. Unde ut de nt^tri viribus non presumentes ad graciam curramus, mirabiiü ^ testimonia veteris legis, que declaracionibas sermonom m legis mentis nostre tenebras illumlDant et iDtellectum i parvulis, hoc est humilibus, non inmerito diligenti indv sunt scrutanda. Hinc est, nobiles et strennui comites, ba^uL^ milites et militares viri Franconie, quod presbiter^ quidj religiosus naclonis et terre Bavarie attendens et continuo ülil revolvens tenorem litterarum 2 per reverendos in Christo pa ' et dorainos Pridericuni Bambergensem et Johannem Htr polensem episcopos et illustrem Fridericum marchionem Brun burgensem, electorem imporii, principibus'* missas ^ continen:- quomodo vos, dum ob alias causas ^ cum ipsis Bambei^e '» venissetis, de ipsorum assensu et voluntate ad honorem dd eins gloriose puerpere tractassetis inter vos de modis et quibus hereticis in Bohemia manu militari esset obviaDdr. In quibus utpote parvuli, condicionis vestre non inmepj > ut piincipibus ob hanc causam tunc temporis^ Maguncie etc gandis quemadmodum merabra capiti ad similitudinem mil celestis exercitus honorem et complacenciam ^ deferretis, ipf salvis melioribus modis et viis dignum duxistis in hoc ni^ consulendos. Et quia, quid electores imperii aliique prina:»? et communitates tunc in hoc negocio concluserint'', non aaii.: * om. 2. ^ ipsosque 2. ^ concluserunt 1. Abschnitt ein Werk Konrad^ von Megenberg Quelle ist, dass ein i' '■ Abschnitt auf des Andreas Papst- ufid Kaiserrhronik xurückgehfy und'h- weiterer Abschnitt Verwandtschaft mit des Andreas unten ab^dm- Dialogus aufweist, schliesse ich, da^s der einfa'' a Sycambria 2. ^ noniinantur 2. c comprobat 2. ^ otn. 1. e so Hss. ^ Dieselben Worte gebraucht Andreas oben S. 3 Z. 24 f. " Dasselbe Citat gebraucht Andreas oben S. 334 und 425. ^ Deutsch: Ez enrüchten dye pf äffen, daz wir all erslagen würden. 4u * Quelle xuni folgenden Abschnitt ist icahr scheint ich Ekkehards von Aura Weltchronik (Mon, Germ, SS. 6, 54), Digitized by Qoo^(^ — 443 — tfedorura aiidiens, quod Perse Cyriira elegissent in regem, Darium consobriimm adoptavit in tilium et collecto exercitu 3ongressus est adversus Cyrum, et fugerunt Perse. üxores mteni eorum et matres egresse ad eos detectis posterioribus Jicebant: Yoltisne introire in uteros matris* et renasci? Hoc pudore excitati Perse acriter redierunt in hostes, et victiis est Astrages. Hie est Cyrus, qui postea Babilonem civitatem raagnani destruxit et filios Israhel a captivitate babilonica, qua 70 annis tenebantur, liberavit tenuitqiie monarchiam tociiis orientis. ünde: lusticia est virtus ^ que reddit unicuique, quod suum est, scilicet deo obedienciam, superiori reverenciam, pari cou- cordiam, iüferiori disciplinam, miseris et afflictis compassionem operosam, sibi sanctimoniam. Deo obedienciam. Qui dixit: ^Querite primum regnum dei, et hec omnia adicientur*^ vobis. Superiori reverenciam. Que a puritato cordis procedat, quia inest dignitas quedam virtuti, quam mox in eos, quibus fuerit adiuncta, transfudit. Quodsi sincere in negocio dei et ecelesie non processeritis, dabuntur verba pro verbis, et sie üichil erit. Pari concordiam. Donet dominus bonorum omnium distri- butor, ut supramemorata duo principia humanorum actuum, scilicet intellectus et voluntas, simul apud vos usque in finera in concordia perseverent. In hoc necessarium esset, ut, prius- quani exercitus militaris conflueret, ad deliborandum de viis et modis, quibus est in hoc negocio procedendum, saltem apud vos, prout fücit Moyses dux populi Israel, eligentur certi, qui aliis preessent. Sicque, dum necessarium esset, multitudo dura non consuleretur reputans se fuisse contemptam, intellectus et voluntas apud vos ipsos discreparent, quod in pessimum finem laberetur ^. Et hoc esset oportunum. Nam veritas rerum et lUiJitas semper a paucis sapientibus melius invenietur, quam si per multitudinem clamorosam dlscuciatur. Sapiencia vestra non indignetnr, quod hec scribo. Exemplum habemus manifestum nüstris temporibus in obsidione civitatis*' Saczensis.*- Que enim fuit ibi causa alia, ut negocium suum non sortiretur ad efFectum, iiisi quod intellectus et voluntas tantorum vii;orum non con- » /» l ist von anderer Hand darübergeschrieben : matrum. ^ om. 2. ^ addicientur 1. ^ Der in den JIss. gleichlautende Text ist hier arg verderbt. ■^ om. 1. ' Luc, 12, 31. ■ Vgl. oben S. 150 und 370, Digitized by Goo^(^ ~ 444 — cordabant? Tu ergo, o militaris exercitus campiductor, quid fieri debeat, tracta cum multis, quid vero facturus es, cum paucissinüs ao, fidissimis ac pocius ipse tecum. Inferiori disciplinam. Que tunc optima erit, si quilibet sie obedit suo superiori, sicut ipse sibi vellet fieri obedienciam 5 a suo inferiori. Miseris et affiictis compassionem operosam. Probacio enim dilecciouis exhibicio est operis. Sibi sanctimoniam. Qui enim sibi ipsi est nequam, cui bonus erit 2 lo Quoniam igitur, o strenui milites et militares viri, brayium laudabilis milicie sertum, scilicet floridum, incipienti promittitur, sed fortiter perseveranti datur, ut perplexitates * versuciarum Beeraoth, quibus plerumque humanus animus** occupatur, ali- quantulum destruantur et tarn salubre opus fine suo debito non 15 frustretur '^, dyalogo ^ subscripto, in quo more volgi Animus et B^cio simiil altercantur 2, vos tot et tantos vires non me piguit occupare. "Dicit ergo Animus: Tantum et tale negocium oriri ab aliis quam a milicia Franconie debebat. 20 Racio: A quibus? Et si dormiunt et dormitant multi in negocio suo et ecclesie, numquid tenebris torporis * et pigricie excussis nuUus debuit pro salute sua et aliorum vigilare? A. : A papa et rege Bomanorum tantum et tale negocium debet procedere. 25 E.: Quo fecisti aures animi tui, quod auribus corporis litteras apostolicas et imperialis maiestatis in negocio contra hereticos non audisti, quibus te dulcius, imo seriosius ad succurrendum in tribulacione proximo invitarunt? A.: Principibus hoc non placebit. 3ü B.: Absit hoc a puritate intencionis principum, ut modo hoc auxilium excludant, quod dudum toto conamine quesierunt A.: Principibus hoc iion placebit. B.: Tu quis es, qui superne dispensacionis et mirabilium dei testimoniorum es arbiter et discussor, qua temeritate in 35 tanto et tali negocio audes liberalitatem principum limitare? « ^ perplexitas 1. ^ humanis animis 1. ® destruetur 1. ^ corporis 2. ^ Der folgende Dialog xeigi Verwayidtschaft init dem unten abgedruckten Dixdogus des Äfidreas. 40 - Deutsch: mit zwayleufigen werten, domit muet und Vernunft gegen einander sperwechselnt. Digitized by Google — 445 - A.: Tarn pauci non poterunt * tante multitudini prevalere. E. : Ignoras, quod magis vincit yirtus quam multitudo? Mementote igitur, o viri militaris exercitus, operum patrum nostrorum, que feceruEt in generacionibus suis, et acceperunt 5 gloriam magnam et nomen etemum. Et, ut dixit Judas ille Machabeus, id est nobilis et triumphans , ^ non est diflferencia in conspectu dei celi liberare in multis et in paucis. A.: Bonum esset, si hoc non a superbia et mentis iactancia procederet. 10 E. : Verum dicis. Nam superbia destruit omnia. Est tamen quoddam genus hominum, quod pro rethoricis coloribus stercus in ore gerit et, dum volt, de omni re male loquitur. Unde non inmerito David rex prophetarum eximius dixit : ^ Posui ori meo custodiam, cum consisteret peccator adversum me, 15 Unde clamemus ad dominum, ut non declinet cor nostrum in Terba malicie ad excusandas excusaciones in peccatis, sed in sin- ceritate et puritate cordis illi serviamus, ut sie opus nostrum sit in publice, quod tamen intencio maneat in occulto. Aversamini igitur vicia, colite virtutes, ad rectas spes animum sublevate, 20 humiles preces in excelsum porrigite. Non enim frustra in deo sunt posite spes precesque, que, cum recte sunt, inefficaces esse non possunt Moyses stans in monte non armis, sed oracionibus populo pugnante vincebat. Josue clamans ad dominum impetravit, ut sol et luna starent ultra solitum suum 25 cursum spacio unius diei, donec ipse de hostibus triumpharet. ^Theodosius imperator 41. ab Augusto circa annura domini 400. de Eugenio oracionibus triumphavit ^. Cum enim idem Eugenius Romanorum regnum sibi niteretur subicere, Theodosius contra eum bellum suscipiens in quodam oratorio 30 huiusmodi preces fundebat: Deus, tu nosti, quod in nomine Christi filii tui ulcionis iuste prelia suscepi. Si secus, in me vindica, si vero cum causa probabili, huc veni, porrige dexteram tuis, ne forte dicant gentes: übi est deus eorum? Qui comperta visione, que eciam uni ex militibus eins est 35 revelata, quod de hostibus esset triumphaturus, nequaquam ab oracionibus *■ cessabat, sed lacrimas uberiores effudit. Fit ergo * potuerunt 1. ^ triumphat 2. ^ oracione 2. ' 1, Mach. S, 18, ' Psal. 38, 2. 40 •'' Der folgende ganxe Abschnitt ist un^iweifelhaft aus des Andreas Chronica pmiiificurn et imperatorum Romanoruni entnommen, da er, wie dort, xusammengesetxt ist aus folgefiden Quellen: Cassiodorus, Eist, tri- partita9,45 (Migne, Patrol. tat. 69,1161), Rufinus, Eist, eccles. 11,33 (ed. Cacciari2, 115) und Ekkehards von Aura Weltchronik fMon. Germ. SS. 6,132), Digitized by Google — 446 — in crastinum congressio, et ecce turbo niaximus a parte Theodosii in ora hostium surrexit, qiii tela, que ipsi mittebant, in ipsos retorquebat, ea vero, que ab eins parte missa sunt, ultra mensurani huraani iactus ad bestes •cum magna tbrtitudine dcferebat Eugenius itaque victus corruens ad pedes iraperatoris 5 Yoniam rogabat. Qui circa pedes eius a militibus capite est trunoatus. Unde Claudianus poeta: 0 nimium dilecte deo, cui militat ether Et coniurati veniunt ad classica venti. Hec acumini vestri militaris ingenii scripta modo suffi- i' ciant. Superest, ut michi non digneraini imputare, quod vobis talia* scripsi, cum noverim vos ista plenius nosse. Membrum I vestrum, sicut et vos meum, ego sum. A vobis accepi, quod | hiis et huiusniodi verbulis sapienciam vestrara de consilio et | auxilio virorum fide dignorum pulsare et occupare presumpsi. 1^ | Dum ergo alii modi et vie meliores hos superaverint, paratus | sum una vobiscum et Christi fidelibus eosdem fervencius i acceptare. Fortes igitur recta racione et corpore, sicut estis nomine Frankch, estote et capita, que vobis in terris principantur, cum militaribus subiectis ipsorum ad bella, que dominus suos -^ passuros predixit ^ (et ecclesie victoriam prenuncciavit), vigilanti diligencia allicite, invitate et duiciter provocate. Licet enim pax sit bonum bonorum** omnium excellentissimum, bella tarnen acuunt ingenium et presencia quasi transeuncia contempnere informant *. Et sie ipsi principes cum auxilio vestro oportuno -'^ poterunt iniuriam dei et hominum strennuissime defensare. Ipse enim dominus dixit:*^ In mundo pressuram habebitisf^; gaudete autem, ego vici mundum etc. Dominus custodiat introitum et exitum vestrum exhoc nunc et usque in seculum. i42 7 Scriptum in terra Bavarie. Anno domini MCCCC vicesimo '^' Marx 30.^Gptimo Letare. 7o. Suprascripta epistola in volgari.^ Deutsche Übersetzung^ des vormisyehenden Briefes, a talia vobis 2. *> bonorum bonuiu 1. ** In 2 ist nur der Anfang vorhanden^ dann bemerkt der Abschreiber : Excisa sunt hie aliquot 3d folia. Die Lücke reicht bis in den Text von Ar. 84, ' Die gleichen Worte oben S, 432 Z. 15 /*. 2 Daselbst Z. Uff. « Jo. 16, HS. * Wohl auch von Andreas selbst. Da keine wesentlichen Änderungen 40 oder Abireichungen rorn lateinischen Text darin vorkomme^i, wurde hier auf den Abdruck rerxichtet. Digitized by Google — 447 — De disposicione tercia ad expodicionem terciam7C. in Bohemiam ad Hussitas* hereticos delenduni. Cum inter varias ordinaciones impugnacionis hereticorum in Bohemia due notabiles expediciones fuissent facte, prima in 5 obsidione Pragensi ^ per Sigismundum Romanorum, üngarie, Bohemie etc. regem, secunda de assensu iamdicti Sigismundi regis in obsidione civitatis Saczensis per electores, et nichil huiusmodi ordinaciones et expediciones profuissent, expedicio eciam tercia bis ordinata fuit, sed tarnen ad nulluni effectum 10 est perducta. Itaque cum post hec cottidiana eorum impugnacio, que per regem et principes ordinata fuerat, sine fructu, qui sperabatur, transisset et omnis pene Christianorum potestas ab impugnacione hereticorum predictorum quodammodo manus retraxisset, ipsi vero heretici crudeliter manu eciam'' potenti in 15 catholicüs debacharentur, principes electores et^ quidam alii in Frankfordia ^ convenerunt. Et quod inter alia propter gwerram inter archiepiscopum Maguntinensem ex parte una et lantgravium Hassie et eins adiutores ex parte alia non sperabatur posse fieri, expedicio in Bohemiam fienda est ordinata. 20 ® Ad iamdictam congregacionem principuni in Prankch- fordia suprascripta epistola -, que incipit: Ad laudera et gloriam decoris domiis dei etc., pervenit. Que ibidem est accepta et a pluribus copiata.'* litteras igitur electorum, quas in hoc negocio Johannes 25 episcopus Eatisponensis accepit cum quibusdam ordinacionibus de modo procedendi in tanta expedicione, prout sequitur in forma, liic pro cronicis inserere curavi. Sequitur lictera electorum. 77. Superscripcio : Eeverendo in Christo patri, domino N. epi- 30 scopo Ratisponensi, amico nostro dilecto^. Tenor : 6 gen. Kurfürsten an den Bischof von Regenshtirg : über- senden die auf dem Tag zu Frankfurt beschlossene Heeres- ^ om. 8. ^ civitatis Pragensis 3. <^ eciam manu 3. ^ et elect. 1. 35 ® Den folycnden Schluss dieses Stückes om. 3. ^ HTA. 9, 25 — 57 ist da^ Material über diesen April und Mai 1427 abgehaltenen Reichstag zusuninie)igcstellt. ' ^Vr. 74. •' Andreas ist also anscheinend mit dieser WirJcung des Briefes 40 xufrieden. •' Diese Überschrift nennt — icas UTA. 0, 42 y 19 über selten ist — ausdrücklich den Bischof von Eegensburg als Empfänger y wie Andreas auch oben Z. 24 f. schon angegeben hat. Digitized by Goo^(^ — 448 — Ordnung (Nr. 78) und fordern den Bischof auf möglichfit starke Streitkräfte auf 1427 Juni 29 fiach Nürnberg zu schicken. 1427 Mai 4. Frankfurt. Gedr. Palacky 1, 500 ; UTA. 9, 41. 78, Superscripcio copie ordinacionis de modo 5 servando in expedicione tercia contra hereticos in Bohemia, cuius in suprascripta littera mencio est facta. Heeresordnung zum Zug wider die Husiten. 1427 Mai (kurz vor 4) Frankfurt Gedr. Palacky 1, 503; RTA. 9, 34. V 79, ^Johannes duxBawarie de expedicione katholi- corum contra impngnacionem hereticorum Johanni episcopo Ratisponensi scribit nova. Pfalzgraf Johann an Bischof Johann von Regensburg: teilt ihm Nachrichten von dem Fortgang des Feldzugs in V Böhmen mit:^ 1427 Jidi 14 bei Plan. Gedr. Palacky 1, 526. SO, Item de eodem Johannes Satelpoger capi- taneus armate Johannis episcopi Batisponensis scribit nova. Feldhatiptmann Hans Sattelboger an den Bischof JoJiann it von Regensburg: berichtet vom Kriegsschauplätze. 1427 Jtdi 15 bei Plan. Gedr. Pcdacky 1, 527.^ 81. Quem effectum habuerit expedicio tercia in Bohemiara ad delendum Hussistas hereticos. Expedicio tercia in Bohemiam ad instanciam Sigismundi '2 Eomanorum, Ungarie, Bohemie etc. regis per electores anno domini 1427. mense Julio contra Hussistas hereticos in Bohe- miam facta, que a Christi fidelibus fructuosissima sperabatur, non solum raalum, verum eciam scandalosum finem, proch dolor, est sortita. Licet enim due expediciones ob hoc negocium :* antea facte optatum non acceperint effectum, in prima tamen expedicione per Sigismundum regem prefatum in obsidione civitatis Pragensis facta ipse Sigismundus in regem Bohemie est coronatus, in secunda vero, que facta est eodem Sigismondo assenciente per electores in obsidione civitatis Saczensis, dum 3: hü, qui capita esse videbantur, concordare non possent, ab ^ Zu den 3 folgenden Stücken vgl. den Bericht Heinriehs von Stoffel an Ulmy UTA. 9, 51. ' Ztcei kritiscJie Notixen kiex^Uy die Palacky 7, 527 aus Hs. 1 mitteiU, scheinen mir nicht, wie Palacky annimmt, von der Hand des Andreas selbst 4C» XU sta7nnien, ^ Auch hiexu in Es. 1 kritische Bemerkungen, aber kctum von des Andreas Hand. Digitized by Qoo^(^ — 44d - obsidione recesserunt. In hac vero tercia expedicione, quod dolenter scribo, nemine persequente de Bohemia sie festioarunt, ut ad litteram videretur adimpletura illud Ysaie^ prophete: Cuncti principes fugerunt. 5 Rogo presencium lectorem, quatenus ea, que hie scribo, michi non dignetur imputare. Ille enim, qui scribit hystoriam vel cronicam, prout ex antiquorum tradicione habemus et presencium inserta mentibus naturalis cupiditas veri desiderat debet ita fid eliter scribere, que sunt ad vituperium, sicut illa, 10 que su^t ad laudem. Quapropter hie* notandum, quod, cum a quibusdam, inter quos erat unus electorum prineeps secularis, in variis terrarum spaciis per heraldos littere ^ volgarentur eontinentes quasdam ordinaciones, quibus a militibus et** militaribus viris terre 15 Franconie katholici pugiles invitabantur ®, ut militaria exercicia et "* ludos et solacia, que hactenus in tomeamentis et hastiludüs agere eonsueverant, in impugnacionem heresum et'* erroruDi convertere conarentur, eo videlicet modo, ut eiusdem societatis ac^ tocius negocii armiductrix vexillifera signumque vexiliare 20 esse debeat imago gloriosissime puerpere virginis Marie cum beatissimi sui parvuli ymagine et ante easdera gloriosus miles B. Georius genubus flexis bravium laudabilis milicie sue sertum, seilicet floridum, suseipiens etc., expedicio ista tercia contra hereticos, cuius hie est mencio, prout ex scriptis^ 25 electorum habetur, fuit primum secundum piagas terre Ordinate disposita sie, quod quatuor exercitus^ secundum ** quatuor** partes deberent potenter hereticos impugnare et tarnen inter se alterutrum respectum habere. Et quia rex Sigismundus memoratus tune teniporis * grandia et maiora hiis negociis cum 30 imperatore Turcorum videbatur traetare, ideo Albertus dux Austrie, gener eins, cum adiutorio eiusdem regis et quorundam aliorum debuit pro parte sua contra hereticos ducere exercitum singularem. Sed hie Albertus quo animo hoc fecerit, nescio. Nunquam enim hoc in tempore venit in campum."* Alterum 35 exercitum debebant facero Slesite ^, qui eciam a se ipsis ad hoc se obtulerunt. Sed quid fecerint ^ dignum memoria, pro certo » hoc 3. b a add. 3. ^ imitabantur 3. »^ om. 3. « epi- scopis 1. ' Schlesite 3. » Js. 22, 3. 40 ' Oben Nr. 70. ' Oben Nr. 77. * Bexold 2, 119. * Vgl. Qrünhagen, Die Husitenkämpfe der Schlesier, S, 116 _ 7 ; Bexold 2, 118. Qaellen and Eroertarungen N. P. I. ^9 Digitized by Google .- 450 — ad me non pervenit. Pro parte tercia Fridericus dux Saxonie, qui et marchio Misnensis, misit filium suum iuvenem^ cum exercitu, cui prefuit quidam dictus de Swarczburg. Hie quia sibi videbatur minus potens ad exercitum singuiarem, ideo se iunxit exercitui quarto, quem faciebant electores cum adiutoribus 5 suis. Puerunt autem ex electoribus tantum duo in hac ex- pedicione presentes, scilicet Otto archiepiscopus Treverensis, summus capitaneus illius expedicionis, et Fridericus marchio Brandenburgensis, qui et burggravius Nürenbergensis^ Huie Priderico dux Saxonie filium suum supramemoratum specialiter i in hoc negocio commendavit. Igitur Treverensis archiepiscopus Bohemiam ingressus in opido Tachovia, quod sepius ab hereticis impugnatum* hucusque fortiter restiterat, rererentissima soUempnitate est susceptus. Paulo post opidum Misa vocitatum, quod a Tachovia 4 miliaribus distat, obsidetur. Sed non agitur i: ibi dignum memoria preterquam ab hiis, qui in numero ;3 milium virorum pugnatorum pedestres sagittarii et nudi, ut ^ agiliores essent ad^ certamina, a civitatibus stagnalibus, quas volgus seestet nuncupat, illuc venerant katholicis in adiutorium. Nam ex insperato opido non obtento exercitus ab obsidione : recedit et ad Tachoviam declinat, ubi Heinricus tituli ^ S. Eusebii presbiter cardinalis Anglie volgariter nuncupatus, apostolice sedis legatus, ad principes venit, factaque exhortacione con- federantur, ut simul contra inimicos velint stare. Erigiturque ab eodem legato vexillum non simplicis crucis, sed imaginisi" Christi crucifixi, quod datur in manus Johannis ducis Bavarie. Sed mirabili rerum eventu*^ sibi invicem non auxiliantes dimissa constancia in negocio dei et ecclesie atque suo, quod triste est valde dicere vel scribere, nichil operantur. Tune michi occurrit dictum Ysaie - prophete : Dominus in medio 3 miscuit spiritum vertiginis, hoc est controversie et erroris, ut scribunt doctores, permissive propter mala illorum punienda, in quibus completum est illud, quod scriptum est ibidem: Ve, qui predaris; nonne ipse predaberis? Ve, qui spernis; nonne ipse sperneris? Cum consumaveris depredacionem, depredaberis etc. r^^ Egressis igitur nostris sine omni fructu de Bohemia statini heretici prefatum opidum Tachaw, quod multo forcius erat munitum quam Misa opidum supranominatum, quod nostri obsederant, gladio et igne vastant mulieribus tameu et parvulis, * est add. 1. ^ om. 3. ^' a 3. «^ tunc 1. « a ventu 3. 4» * Den 1412 gebotenen Friedrich deji Sanftmütigen. "" Ja. 19. 14; die folgende StelU das. 33, L Digitized by Qoo^(^ ^ 451 -^ qiii primos Impetus evaserant, parcentes. Eos autem, qui de 1427 exercitu katholicorum ibi manserant, ex quibus quam plures ad custodiam civitatis positi erant, et alios, qui ad conservandum se ad castrum ibidem confugerant, numero^ plus quam 1400 5 viros exutis omnibus, que habebant, ad captivitatem ducunt Hiis proraiserant Hussiste, quod* de inst an ti velint eis dare treugas usque post festum nativitatis domini, sed, quod pro- Dex. 25. miserant, ratum*^non tenuerunt. Hie sepius memor fui dicti Abacuk^ prophete dicentis: Quare, domine, non respicis super 10 inique agentes et taces impio devorante iustiorem se et facis homines quasi pisces maris et reptilia non habencia ducem etc. ? Interea, dum hec agerentur, nuncciatum fuerat ßome de prelio katholicorum cum hereticis committendo. Tunc summus pontifex Martinus V., qui per aliquot dies in publicum non 15 processerat, propter quod infirmitate gravi dicebatur teneri, pro obtinenda victoria statuit processionem fieri feria 5. in vigilia/w/«- 31. S. Petri ad vincula, cui ipse personaliter cum cardinalibus interfuit. Et omnibus, qui huic intererant, 7 annos indulgen- ciarum dedit. Dominus autem, qui non dormit neque dormitat, 20 fluctibus maris hie non imperavit, sed pane lacrimarum, hoc est yita plena doloribus, populum suum cibavit. Quem rogemus, ut ad erudicionem nostram, ne passionibus deficiamus, det nobis potum in lacrimis in mensura. Et super id, quod possumus, sicut apostolus ^ dicit, non paciatur nos temptari, ut 25 inimici nostri, qui fidem et ritum nostrum derident, ad laudem et gloriam suam cessent nos subsannare. Antiqua hystoria incidentaliter hie inseri-ÄJ3. tur, per quam bonus rerum moderator impetum doloris prefate expedicionis poterit quodammodo 30 mitigare. Circa annum domini 1145. Eugenio III. apostolice sedi presidente a S. Bernhardo abbate Clarevallensi Conradus III. Romanorum rex cum aliis principibus ad pugnandum contra Saracenos est cruce signatus. Et quia deo permittente alto et 35 bono inchoata principio tristem tunc finem acceperunt, ideo causa consolacionis et noticie veri boni formani rcBponsionis Ottonis Frisingensis episcopi de eadera expedicione, prout libro primo cronicorum eiusdem habetur, hie pro cronicis volui, quemadmodum sequitur, memorari. 40 » et 3. ^ Votum 3. ^ Vgl Ohm S. 340 Z. 34. '' Äbac. 13; 4. « /. Cor, 10, 13. 29* Digitized by Google — 452 — Folgt Kap, 60 des 1. Buches der Gesta Friderid ik^.- Ottos von Freising. Hec Otto Frisingensis episcopus in cronicis sok triH uterinus Conradi regis ßomanorum supramemorati. 6.9. Disposicio prima ad expedicio nem quart..i in Bohemiam contra hereticos facta per Heinr- cum cardinalem apostolice sedis legatum. 1427, Anno domini 1427. expedicione tercia generali, cui :2>r- fuit Heinricus apostolice sedis legatus, contra hereti(Xb ; Bohemiam non jfructuose facta idem Heinricus vir sapiencia ■ i eloquencia plurimum preferendus dans animum suum to::: temporis ad forcia'^ statuit^ generalem dietam principum r-: Frankchfordie. Ad quam Johannes Streytpergär epis-i.- Ratisponensis sicut ceteri ex nomine vocatus^ persona.; venit Et quia tunc tanta non fuit multitudo virorum, quantasj ponderositas negocii exigebat, memoratus Heinricus ap^st ■ *j sedis legatus utpote vir magnanimus et discretus, prout videha- aliquantulum distulit seriosiusque principes, pielatos et ci\iu- denuo Franckfordiam convocat,^ unde litteras eiusdem pM. Johanni Eatisponensi presuli ab Eberharde archiepiscopo Salo:- purgensi missas unacum advisatis et conclusis in eadem d: '> cronicis hie inserui, ut tanta ac talia gesta tarn aoimv cepta et exiiiter finita non verbis meis, sed in pinfri verborum forma, quemadmodum acta sunt, in noticiam [ • veniant posterorum. Kardincdlegat Heinrich von England an den Erzbu^t [Eberhard] von Salzburg: gebietet Gehorsam (je(jtfi " Frankfurter Beschlüsse, gewährt den Gehorsamen J/-^ ■ %ind verlangt Benachrichtigung über die getroffenen J«5/«"' 1427 iJez, 6 Frankfurt. Gedr. Palacky 1, 577; RTA. 9, U Item scribens predictam epistolam et animadveiM.- datum, scilicet „predicta 6. mensis Decembris", non, sicut ♦• primitur, haberi in tenore epistole eiusdem subito comm u retuli hec ad presbiterum quendam, qui tunc mecum erat, •' faiüentes simul collacionem conspeximus litteram esse viciü>.i[u. ^ Nicht des Chronicon OttoSj une man nnch der aügemeinen l'^ xeichnung cronicorum vermuten Id'mnte. ^ V(jL Bexold 2, 119^ Änvt. S. ^ Kardinallegaf Heinrich von Winchester erliess 1427 Aug. U '"•"< Niim1)ety aus eijie Ktnladu7ig auf Sept 14 nach Frankfurt; UTA. >'■ ■* Das si)€\ teile Einladungsschreiben ist nicIU erhalten. ^ Das neue Einladungsschreiben des KardinaUegalen vom Sept. -i ist gedr. RTA. 9, 71. *^ Auch in der neuesten Ausgabe der Urkunde in RTA. 9, 115 Inn-'d das Datum Frank fordie predicta 8 Id. Decembris, ohne dass die Ta/c-'^ Digitized by Google — 453 - Conclusio pro generali contribucione ad sab-Ä-#. dium impugnacionis hereticorum in Bohemia ranckfordie facta.* Gesetz über die Reichsstemr zum Husitenzug. 1427 Dez. 2 Frankfurt. Gedr. Palacky 1, 563; ETA. 9, 91. Epistola Eberhardi archiepiscopi Salcz-6'5. irgensis ad Johannem episcopum ßatisponensem iper facultate absolvendi eos, si qui sentencias .it earum aliquam propter generalem contri- icionem superius avisatam per provinciam suam lomodolibet incurrissent. Erzbischof Eberhard von Salzburg an Bischof Johann von Reyensbarg itber des Kardinallegaten Heinrich Schreiben vom 6. Dez. (oben in Xr. 83). 1428 März 18 Salzburg, Regest RTA. 9, 119.^ Eberhardus dei gracia sancte Salczburgensis ecclesie chiepiscopus, apostolice sedis legatus, venerabili in Christo itri, anüco nostro carissimo, doraino Johanni episcopo Ratis- mensi, fraternam et sincerain in domino caritatem. Dum •idem reverendissimus in Christo pater ac dominus, dominus einricus tunc S. Eusebii sacrosancte Romane ecclesie presbiter irdinalis de Anglia volgariter nuncupatus, apostolice sedis a tere legatus, de et super execucionem avisatorum et con- usorum in congregacione per ipsum dominum cardinalem alios tam ecclesiasticos quam seculares principes, prelatos, »mites, proceres, nobiles etc. Pranckfordie convocatos ultimo ibita per certos suos processus in non contribuentes partem ►s contingentem iuxta avisata et conclusa predicta infra rminum in processibus**eisdem expressum diversas suspensionis, ccommunicacionis ac interdicti sentencias promulgasset, nos •opter ipsius termini brevitatem- aliasque plurimas evidentes lusas perpendimus verisimiliter innumeros Christi fideles 3strarum civitatis, dyocesis et provincie tam ecclesiasticos aam seculares utriusque sexus in gradibus quibuslibet con- itutos sentenciis predictis innocenter posse involvi ac inde *^ * Die oben S. 446 erwähnte Lücke in 2 reicht bis in den Text dieses iie/ces. ^ processionibus 2. ^' om. 2. Zeichnung vorher im Text der Urkunde vorkomint. Es liegt also ein ur- Tünglichsr Irrtum vor. Dass das Wort predicta schon dem Andreas auf- fallen, ist bexeichnend für seine Sorgfalt. ^ Nach Hs. 2, ohne Kenntnis unserer IIs. 1; ebenso die 3 folgen- « Urkk. ^ In dem 1427 Dex. 6 erlassenen Schreiben war als Termin 1428 sbr 17 für die Steuerablieferung festgesei^; RTA. 9, 114, Digitized by Goo^(^ — 454 -^ Christi fidel ibus presertirii clero pericula gravissima imniinero. Pro habendo igitur hiis oportuno salubrique remedio ambaxiatam nostram ad dominum cardinalem prefatum, que presenciam eius ante lapsiim dicti termini in civitate Coloniensi attigerat, destinavimus supplicantes, quatenus attentis racionabilibus et 5 legittimis caiisis reverendissime paternitati sue per ipsam ambaxiatam nostram tunc expositis et allegatis sentencias et censuras predictas tollere et relaxare aut terminum contribucionis prefate ad tempus extensius, infra quod contribucio ipsii efifectualiter et complete posset fieri, prorogare, quodsi ad neutrum horiim faciendum inclinatus existeret, saltem nobis et sufFraganeis nostre provincie ac nostro et illorum in spiritualibus vicariis generalibus facultatem absolvendi eos, qui didas sentencias aut earum aliquam incurrerent, interdicti quoque relaxandi et super irregularitatibus, quas forsan premissorum : occasione contrahi contingeret, dispensandi auctoritate legacionis, qua fungitur, committere dignaretur. Sane primis duabus peticionibus suprascriptis penitus refutatis posteriorem ipsc dominus cardinalis per graciam exaudicionis sub certis tarnen modo et forma admisit litteras ^ superinde oportunas decerneiis. - quas per dilectum in Christo Johannem Ebser* canonicum ecclesie et commissarium vicariatus et officialatus curie nostre Salczburgensis transsumi transsumptumque huiusmodi vobis cum presentibus mandavimus exhiberi. Porro ut* litterarum eanin- dem execucio per civitatem, diocesim ac provinciam nostras eo - conformius fieri valeat, modum circa id per nos observatum vobis presentibus duximus exprimendum. Siquidem in nostra diocesi omnibus et singulis archidiaconis quoad persona^ ecclesiasticas in suis archidiaconatibus et parrochialium ecck^ siarum rectoribus perpetuisque vicariis seu ipsoruni vice> gerentibus ac divinorum sociis ad audiendas parrochianorum ' confessiones deputatis quoad personas seculares in huiusmodi parrochiis constitutas cuiuscuoque status, condicionis aut sexib extiterint, que propter retardacionem dicte contribucionis prefatis sentenciis et censuris vel earum aliqua innodati, et earuDi-' ecclesias seu loca, que huiusmodi occasione ecclesiastico inter- dicto supposita fuerint, super absolucionibus impendendis et interdictis ipsis relaxandis necnon dispensacionibus cum illis, qui forsan dictis ligati sentenciis irregularitatem contraxerint * autem 1. *> om. 1. ^ ^ Vom 14. Febr. datiert. Unten in Xr. 87, ' Vgl. UTA. 0,116,20. 9,119,24. 42. Digitized by Google — 455 - iuxta vim, formam et continenciam litterarum domini cardiiialis prefati, ut premittitur, transsumptarum faciendis vices nostras commisimus reservatis nobis nichilominus potestate in premissis quoad absoluciones impendendas relaxacionesqiie ac dispensa- 5 ciones similes faciendas, dum et quando super hiis requisiti fuerimus et illas impendere ac facere expediens nobis visum fuerit vel quomodolibet oportunura. Prohibuimus eciam, ne ardüdiaconi et rectores supradicti auf* eorum aliquis pretextu absülucionum, relaxacionum et dispensacionum predictarum per 10 eos, ut premittitur, impendendarum et faciendarura pecunias vel res alias temporales ab aliquibus preter necessarias et moderatas pro litteris, si superinde confecte fuerint, expensas aliquatenus exigere vel recipere presumant aut presumat sub excommunicacionis pena, quam in contrafacientibus dominus 15 c^rdinalis prefatus per dictas suas litteras specialiter promulgavit. Ceterum ut omnes et singuli Christi fideles per nostras civitatem et diooesim constituti, qui partem eos contingentem iuxta devisata et conclusa supradicta ante lapsum dicti termini et hucusque nondum contribuerant, ad contribucionera huiusmodi 20 eo celerius et efficacius inducantur, conimissionem prefati domini cardinalis super impendendis absolucionibus, relaxacionibus** ac dispensacionibus predictis nobis et nostris suffraganeis per nos vel alium seu alios, ut premittitur, faciendis Christi fidelibus eisdem tam in private, dum confessiones ipsorum audiuntur, 25 quam eciam in publice per singulas parrochias mandavimus intimari sperantes, quod, dum super commissis per eos in dicta contribucione preteritis negligenciis almam matrem ecclesiam sibi propiciam fore conspexerint % ipsi moram negligenciarum huiusmodi per contribucionem debitam humiliter purgare 30 festinent atque tam sancti negocii promotores fervidos se studeant diligencius exhibere. Datum Salczburge die 18. mensis-^^^5 Marcii anno domini etc. vigesimo octavo. Märx> 18. Johannes Streytpergär"^ episcopus ßatis-Äö. ponensis in cena domini viam universe carnis^/?ri7 i.^ 35 ingreditur, et predicta epistola unacum trans- sumpto inferius scripto per dominum vicarium p u b 1 i c a t u r. Wernher Auf liger, Generalvikar des bischöflichen Kapitels zu Begensburg, veröffentlicht die Schriftstücke Nr. 87 und 85 40 und erteilt in der vorgeschriebenen Weise die Vollmacht, zu a ut 1. *> que add. 1. ^ conspexerant 1. ^ Streypergär 2. » UTA, 9, lli), 8 M. 41 ist falsch Marx 31 berechnet. Digitized by Google — 456 — ahsohiereth und dispensieren. 1428 April 5 Regenshurff, Regest RTA. 9, 119, Nos Wernherus Aufliger canonicus ecclesie Ratisponensis, vicarius in spiritualibus generalis ex commissione venerabilis capituli eiusdem ecclesie Ratisponensis sede episcopali ibidem 5 i^^Svacante specialiter deputatus, notum facimus universis, quia April 4. pridie transsumptum litterarum reverendissirai in Christo patris et doniini, domini Heinrici tituli S. Eusebii sacrosancte Romane ecclesie presbiteri cardinalis de Anglia volgariter nuncupati, apostolice sedis a latere legati, necnon presentes suprascriptas i litteras siib sigillo supradicti domini archiepiscopi Salczburgensis tergotenus appresso roboratas ea, cum qua decuit, reverencia recepimus, quarum tenores vobis omnibus et singulis insinuamus et notificamus per presentes. Yolentes itaque inherere vestigiis eiusdem domini nostri archiepiscopi auctoritate dicti domini cardinalis, qua* in hac parte fungimur, committimus omnibus et singulis per civitatem et dyocesim Ratisponensem decanis. qui rurenses volgariter nunccupantur, et cuilibet ipsorum quantum ad personas ecclesiasticas sui decanatiis, rectoribus vero ecclesiarum parrochialium, vicariis et eorum loca tenentibus i quoad personas seculares sibi commissas utriusque sexiis plenarie vices nostras huiusmodi absoluciones, dispensaciones et interdicti relaxaciones dominica auctoritate impendendi iuxta modum tamen et formam suprascriptam, prout alias in curia Salczburgensi ac diocesi ibidem observatum dinoscitur. - In cuius rei testimonium sigillum nostrum proprium presentibus duximus imprimendum sigillo vicariatus sede episcopali vacante April ö. carentes de presenti. Datum Ratispone 5. die mensis Aprili? anno etc. 28. S7, Transsumptum auctoritatis absolucionis propter generalem contribucionem superius de- scriptam. Kanojiikus Johann Ebser an Bischof Johann von Regens- bürg: iWersendet im Auftrag des Erzbischofs Eherluird von Salzburg abschriftlich das Schreiben des Kardinal- < legaten Heinrich vom 14. Febr. 1428 März 19 Salzburg. Regest RTA. 9, 119. Reverendo in Christo patri et domino, domino Johanni dei gracia episcopo ecclesie Ratisponensis, Johannes Ebser canonicus et plebanus ac commissarius vicariatus ecclesie et 4* officialatus curie Salczburgensis reverenciam debitam cum » quam 1. Digitized by VjOOQ IC — 457 — noticia subscriptorum. Litteras reverendissirai in Christo patris et domini, doniini Heinrici miseracione divina tituli S. Eusebii sacrosancte Romane ecclesie presbiteri cardinalis de Anglia volgariter nuncupati, per universam Germaniam ac Hungarie et 5 Bohemie regna neenon in causa fidei per orbem Universum apostolice sedis de latere legati, sanas et integras omnique prorsus vicio et suspicione carentes, reverendissimo in Christo patri et domino, domino Eberhardo sancte Salczburgensis ecclesie archiepiscopo, apostolice sedis legato, ad exequondum 10 presentatas et nobis de ipsius domini archiepiscopi mandato assignatas vobisque insinuandas recepimus huiusmodi sab tenore. Kardinallegat Heinrich von Winchester an den Erzbischof von Salzburg und dessen Suffraganbischöfe: ermächtigt zur Absolution von den in seinem Schreiben von 1427 Dez, 6 15 (oben in Nr. 83) angedrohten Kirchenstrafen, 1428 Febr. 14 Köln, Gedr. Palacky 1, 588, Regest ETA. 9, 117, Quas qiiidem litteras vobis, sicut premittitur, per presentes intimamus ef* insinuamus et notiticaraus et ad vestri noticiam deduciraus in hiis scriptis ad finem et effectum, quatenus ad 20 prescriptanim litterarum execucionem iuxta earundem vim, formam, continenciam et tenorem, quantum ^ opus et expediens "" fiierit, per vestras civitatem et dyocesira procedere valeatis. In quorum omniura et singulorum fidem et testimonium presentes litteras exinde fieri mandavimus nostrique sigilli iussimus :^5 appensione muniri **. Datum Salczburge die 19. mensis MvLTcii 1428 anno domini 1428. Mär;^ 19. Quem finem habuerit disposicio prima ad*Ä« expedicionem quartam in Boheraiam ob hereticos ex tirpandos. 30 Disposicio et ordinacio superius in forma descripta, per dominum Heinricum cardinalem apostolice sedis legatum volgariter Anglie nuncupatum facta ad hereticos in Bohemia extirpandum talem finem accepit. Contribucio generalis colli- gebatur. Sed tamen forma superius expressa in congregacione 35 principum Frankchfordie facta non ab omnibus servabatur. Quidam enim et presertim clerici coUectam pecuniam ad loca deputata dederunt. Quidam vero utpote principes et communi- tates collectam pecuniam apud se tenuerunt, donec de illa aliquid cercius ordinaretur. Dominus autem cardinalis prefatus 40 de Germania recessit auctoritatem suam illud negocium prose- quendi nulli relinquens neque rediens in tempore, ut sperabatur, et sie omnis illa ordinacio einregle cepta inepte*" est finita. » om. 1. b quatenus 1. ^ exp. et op. 2. ^ muni 1. e om. 2. Digitized by Qoo^(^ — 458 — 89. De disposicione secunda ad expedicionem quartam contra hercticos in Bohemia" impugnandos. 1/20. Anno doraini 1429. dum Hussite heretici in persecucionibus cutholicorum pertinaciter perdiirarent ipsique a nemine ini- pugnarentur, Sigismundus ßonianorum Augiistus ac*^ üngarie 5 et Bohemie rex ipsos in Brusanio'' civitate üngarie ad colli ►- qiiiiim ^ admisit. Et quia coUoquiiini istud publicum nichil in eis profnit, Sigismundus rex iusta indignacione motus expedi- cionem contra ipsos hereticos fieri ordinavit. Et quia eandem expedicionem litteris suis publica vit, ego prefatum coUoquium l' eiusdem regis cum hereticis, secundum quod in curiis principum - tunc temporis habebatur, atque memoratas litteras regie maiestatis pro cronicis hic*^ inserere curavi. f>r>. Colioquiura publicum Hussistarum cumSigis- m u n d 0 r e g e R 0 m a n 0 r u m. :U Bericht'-^ über die Unterhaudlumjen König Sigmunds mit fitn | Ilusifen zu Pressburg 142!) April 4—9. Gedr, Palacky 2, 22. \ ni. L i 1 1 e r 0 regie maiestatis ad m o v e n d u m e x e r - ! citum in Boiiemiam contra hercticos impugnandus e t cl e 1 e n d 0 s. i* König Sigmund an Bisclwf Konrad von liegensburg : nach der erfolglosen Besprechung mit den liusittn zu Pressburg wolle er auf den Sommer einen Feldzug gegen sie unf4r- nehmen und fordert zum Zuzug auf; inzwischen mögr der Bischof auf 8. Mai zu einer Beratung nach Nürnberg i* kommen. J4;J!) 'April 10 Pressburg. ^ Gedr. Palacky 3, 21; PTA. 9, 200. 92. Scriptum quorundam principum ad dominum Conradum episcopum Ratisponensem propter expedicionem in Boiiemiam superius publicataru. o> Kurfürst Friedrich von Brandenburg und Pfalzgraf Johann an Bischof Konrad von Regensburg: ülfersemUn da.s folgende Schriftstikk und laden auf Anordnung rirs Königs Sigmund zu einem neuen Tag auf TS. Juli nach a Bohemiam 3. ^ et 3. ^ PuBanio 2. 3. ^ etc. add. 3. ;>5 Hieniit sckliesst S ab. ® om. 2. ' Die hauptsächlichste Littcratur über diese Zitsammcnkunft ist rer- xeichnet HTA. 9/291, Atwi. 1. ^ Eine Abschrift des foUjemlen Stückes hatte wohl der Bisehof von Regensburg erhalten. iU ^ Vgl. Reg. Kr. 7191a. ' Heg. iSV. 7202. Digitized by Google - 459 — Nürnberg. 1429 Juni 89 Plassenburg. Gedr. Palacky 2, 43; RTA. 9, 302 K Sequitur scedula prescripte littere inclusa.93. Bescheid König Sigmunds auf die durch Martin von Eyh und Friedrich von Wolfstein ihm überbrachte Antwort des Nürnberger Tages vom 8. Mai. 1429 zw. Mai 17 und Juni 29 0, 0.' Gedr. Palacky 2, 44 (u. 49); RTA. 9, 301. Bulla*^ de reliquiis imperialibus, que sunt.94. >« tl r n b e r g e *. Papst Martin V. bestätigt auf die Bitte König Sigmunds, dass die Verwahrung der Reichskleinodien auf ewig der Stadt Nürnberg anvertraut werde. 1424 Dez. 31 Rom. Gedr. Murr, Journal zur Kunstgeschichte 12, 103.^ * Dieses Stück ist in 2 nickt enthalten. * Ohne Kenntnis unserer Hs. 1. '' Reg. Nr. 7283 a. * Auch in dm. 97 lU Bl. 197. *■ Vgl. MurVy Beschreilmng d. vorn, Merkicürdiqkeiten in Xürnbeig, 2. A, S. 239; Chroniken d. dt. Städte 2, 45. Digitized by Goo^(^ Digitized by Google Fortsetzung der Chronica pontifieum et imperatorum Romanorum. Digitized by Google Digitized by Google ■ Licet cronicis suprascriptis per verbum : Explicinnt hec anno domini 1422. in die S. Agnetis, finem tunc teniporisi^p^ imposuerim^ et postea ad ulteriora scribenda diraiserini quamjaw. 21. plura** folia vacna, post qiie ooncilium Pysanum et concilium 5 Constanciense et eciara quedam cronica et presertim materiam Hussitarum hereticorum usque ad annura domini 1428. laciusi^25 in hoc*" Tolumine scripsi, quia tarnen largiente domino bonorum omnium distributore tenipus est iteruni scribendi, ideo predicta folia, ut non appareant vacua, adomando qiiasdam hystorias 10 secundum formnläm, que sequitur, hie litteris memorie commendavi. 2 Anno domini 1422. fit congregacio principum Nürnberge. 7422 In hac eongregacione feria 6. in octava S. Augustini celebrata ^^ep^. 4, et cantata missa solempni de sancta cnice per Hermannum 15 prepositum in Newnkirchen ordinis B. Augustini canonicorum regularium Branda cardinalis, apostolice sedis legatus, vexillum vivifice crucis tradidit in ecclesia S. Sebaldi Sigismundo Roma- norum Augusto et XJngarie ac Bohemie regi ad Hussitarum hereticorum in regno suo Bohemie delecionem. Qui adstatim 20 idem vexillum dedit Friderico marchioni Brandeburgensi faciens ipsum capitaneum ad hoc negocium exequendum. Hoc in tempore castrum Karlstain in Bohemia ab Hussitis hereticis fiiit obsessum, sed factis treugis non obtentum.'^ Sed quid dignum memoria memoratus Fridericus marchio 25 per exercitum tunc temporis ductum et in Bohemiam diicendum fecerit, aliis committitur ad scribenduin. Item eodem anno feria 5. in die SS. Remigii etc. gwerra ok-t 1. sevissima inter Ludowicum** Ingelstat, ducem Bavarie, ex parte una et aliorum plurimorum ex parte altera, de quibus in 30 scriptis superius^ et inferius^ est moncio, per sollicitudinem a Sequitur continuacio sequencium ad precedencia add. A 6. 7. B 1. b plurima B 1. <' om. A 5. ^ de add. B 2. ' Obm S. 158. '^ Quelle xum folgenden Abschnitt Chr. Hus. oben S. 375 Z. 28 ff. 36 * Vgl. oben S. 309 und 405. * S. 150 ff. und 155. » Chr. Bus. oben S. 376. Digitized by Goo^(^ — 464 — 7422. Sigismundi • regis Romanorum et Brande apostolice sedis legati factis trewgis Ratispone** est sedata. 1423 Anno domini 1423. feria 2. post dominicam Quasimodo April 12. Johannes episcopus Ratisponensis in ecclesia kathedrali coram clero et populo Heinricum Rategebe presbiterum de Gotha T) diocesis Maguntinensis in heresim Hussitarum relapsum canonice et solempniter degradavit relinquens eum curie seculari, a qua ductus ad ignem est combnstus.^ Item eodem anno, scilicet^ 1423., qui est annus 5. a fine concilii Constanciensis, in quo statutum est a fine eiusdem i generalis Constanciensis concilii in quinquennium immediate sequens aliud concilium generale celebrari, quidam prelati racione concilii in civitate Papiensi convenerunt. Sed nichil ibi agitur, ac ipsum concilium ad civitatem Senarum transfertur. - Item eodem anno Petrus de Luna quondam Benedictus XIII. :: in sua obediencia nuncupatus et in concUio Constanciensi tamquam scismaticus et hereticus condempnatus in partibus AiTagonie in sua pertinaoia moritur, aliusque nomine Egidius ab in vicium sibi succedentibus erigitur,*^ qui tamen in papani nunquam est consecratus. Item eodem anno multi propter iubileum* secuodum constitucionem ürbani VI. de 33. anno in 33. annum celebrandum Romam peregrinantur. Sed Martinas papa V. hunc iubileum non prohibuit nee auctorizavit. Aug. S. Item eodem anno in die S. Cyriaci obiit dominus i Gregorius** de Hohenloch episcopus Pataviensis, alme Strigonien- sis ecclesie administrator necnon sacri Romani imperii can- cellarius in ecclesia Pataviensi tuniulatus.^ Hie de favore Sygismundi regis Romanorum parteni reliquiarum, quas®idem rex de Bohemia in Ungariam propter pei-secucionem Hussitarum hereticorum duxerat,^ in ecclesiam Pataviensem apportavit. Huic in episcopatu successit Leonhardus Laymingär ex canonicis electus. Sed tamen quidam ex canonicis ab eins eleccione dissencientes ad Albertum^ ducem Austrie se transferentes magnam dissensionem fecerunt, contra quos usque ad interdicti : sentencias est processum. Interea ipse Leonhardus Romam » Sigismundi — et o?;?. ß2. *> Ratispona C 1. *" oni, C 1. <* Georius A 5. ß 2. C 1. 2. 6. « quatenus B 1. ^ quintum add. A G. * Vgl Chr. Um. Nr. 35-^38. * Vgl. oben S. 311 und 414. ^ « Vgl. oben S. 337 und 415. * Vgl. oben 6\ 310. ^ Vgl. oben S. 311. •» Vgl. oben ^. 346,30; 367,5; 381,31. Digitized by Google — 465 — proficiscitur et coram Martine papa Y. negocia sua personaliter 1423. exponens ab eodem in episcopum confirmatur. Post hec ad terras revertitur, et dissensio memorata Heinrico NothafR; mjlite sollicitante per placita complanatur. 5 Anno domini 1424. 26. die mensis Febniarii conciliura 1424 Senense est solutum, aliudque conciliura in civitate Basiliensi Febr. 26. Bisuntinensis provincie ad septennium celebrandum auctoritate Martini pape est publicatum.^ Item eodem anno tempore quadragesime reliquie seu Marx S— 10 insignia imperialia de Castro Karelstain in Bohemia per Sigis- April 23. mundum regem ad Vicegradum, volgariter Plintenburg, in üngariam propter hereticorum perfidiam deducte de üngaria in Nürnbergam civitatem imperialem sunt port^te.^ Item eodem anno in die SS. Johannis et Pauli hora Juni 26. 15 vesperorum facta est eclipsis solis.^ Item eodem anno quedara gens Ciganorum volgariter Cygäwnär in terris nostris vaga exulabat.^* Anno domini 1425. in die* epyphanie domini ohVit 1423 Johannes dux Bavarie inferioris, comes Honigovie, Holandie et Jan. 6. 20 Selandie ac dominus dominii Frisonie, veneno, ut dicitur, a magistro curie sue infectus ^, in villa dicta Hag, que est in Holandia, tumulatus. Quo defuncto domina Jacoba filia Wilhelmi fratris eiusdem Johannis felicis recordacionis predictas terras, scilicet Honigoviam, Holandiam etc., nititur obtinere. 25 Sed prevalens Philippus dux Burgundie memoratas terras cepit possidere. Ducatus vero Bavarie inferioris, cuius capitalis civitas est Strawbingna, a 4 principibus, scilicet Ludowico Ingelstat, Ernesto et Wilhelme Monaci fi-atribus et Heinrico Lanczhuet, ducibus Bavarie, possidetur. 30 Anno domini 1426. congregatis principibus Nürnberge 2i^l426 tractandum de*" delecione Hussitarum hereticorum in regno Boheraie commissum est prelium a Misnensibus cum Hussitis in obsidione opidi Awsk nuncupati dominica tercia post octavas penthecostes, que fuit 16. Kai. Julii. In quo katholici,/w/«* i6\ 35 quod dolorose scribo atque refero, dum in fortitudine multitudinis sue sperarent, aspiciente domino, qui *, dum volt, flagellat *, dum * Hec aiebat se ex Egipto venisse. add. A6. * S. add. AI. ^ invectus A 6. interfectus C 4. *^ om. C 1. d om. B2. c flagellat — volt om. C 1. 40 ^ Vgl oben S. 415. ^ Vgl. oben S. 317. ^ So auch oben S. 310. * Vgl. oben S. 318 - Quellen and Eroertemugen N. F I. 30 Digitized by Google — 466 — 1426 volt^ miseretur, miserabiliter sunt prostrati. Tunc michi occorrit dictum 6. Augustini: Si quis bellum iustum susceperit, utrum aperta pugna aa ex insidiis vincat, nou refertur ad iusticiam. Fuerunt, qui dicebant plagam istam iusto dei iadicio fuisse permissam, aliqui ex eo, quia Fridericus marchio 5 Misnensis, vir antiquus, post obitum ducis Alberti Saxonie Lunburg electoris, qui decessit sine liberis, per favorem Sigis- mundi regis Bomanorum nobilem ducatum Saxonie iam memoratum cepit de novo possidere. Quem Ericus, Bernhardus et Otto fratres, duces Saxonie Branswick, hereditario iure i dicebant ad se pertinere. Alii vero dicebant* etc. De hoc alibi^ lacius scripsi. Marx 4, Item eodem anno 4. Non. Marcii ^ obiit Katherina ducissa Pomeranorum, uxor Johannis ducis Bavarie, filii Buperti regis. in Newnmarkcht tumulata. Hec est fundatrix monasterii r Montis gracie ^ de ordine salvatoris, qui et S. Brigitte dicitur, non multum inde distantis. Item eodem anno memoratus dux Johannes emit domum ab Heinrico Nothafft, que est Batispone prope S. Emmeranimum.* Mai 19, Item eodem anno circa festum penthecostes * obiit •> Bupertus filius Ludowici comitis palatini Beni circa 20. etatis sue annum. 1427. Anno domini 1427.' Fridericus burgravius Nürnbergensis, qui a Sigismundo rege^factus fuerat marchio Brandeburgensis, castrum snum Nümbergense, quod situm fuit in monte secus :. castrum imperatoris, civibus Nümbergensibus vendidit. Quod ab ipsis statim est dirutum et sie deletum, quod vestigia eius non apparent Item eodem anno comites, barones, milites et militares Yiri terre Franconie de voluntate et assensu quorundam :^ principum heraldos in Universum^ miserunt proclamantes et invitantes katholicos pugiies ad tabulam militaris honoris, sciiicet ut militaria exercicia, ludos et solacia, que hactenus in tornamentis et hastiludiis agere consueverant, in impugnacionem heresum et errorum convertere conarentur.*' Hortatur ad hoc : " * causam defloracionem virginum add, A2. ^ 1426. A 6. 7. b Bomanorum add. B 2. c mundum add, B 2. » Chr. Hus. oben S. 424 f. * Eaeuile S. 128 giebt dm 12. Marx an, ' Gnadenberg, 4*. * Beg. Bote, 13, 77. ^ Qef lauer am 20. Mai; Eaeutle S. 27, « Vgl oben S, 432. Digitized by Google — 467 — salubre propositum perficiendum Martinus papa quoscunque 7427 lideles. Electores itaque Romani imperii leges optimas de voluntate Sigismundi Romanorum regis in scriptis faciunt pro expedicione forti et valida in Bohemiam fienda. Fiunt* igitur 5 huius expedicionis summi capitanei Otto archiepiscopus Treve- rensis et Fridericus marchio Brandeburgensis. Quibus ingressis Bohemiam Misa opidum obsidetur. Ex insperato vero eodem opido non obtento exercitus versus Tachoviam progreditur. Ubi in campo ab Heinrico tituli** S. Eusebii presbitero cardinali lo Anglie volgariter nuncupato, apostolice sedis legato, die lune 4. mensis Augusti vexillum imaginis Christi crucifixi ad Aiig. 4. pugnandum contra inimicos crucis Christi erigitur. Sed, proch dolor, tunc facta fuit fuga in populo dei, ita ut illud Ysaie prophete : Cuncti principes tui fugerunt ^, impletum quasi ad 15 litteram videretur. Hec fuit expedicio tercia generalis ad*^ ex- pugnandum hereticos ia Bohemia, de qua hec pauca hie sufficiant, quia alias ^ lacius de illa scripsi. Item eodem anno Johannes dux Bavarie, filius Ruperti regis, circa festum S. Egidii venit in Ryetenburg® ^^ ubi sibi 2iSept. 1. 2<) Johanne episcopo Ratisponensi Beatrix relicta comitis de Cilegia legittime datur in uxorem presentibus patre eius Ernesto et eiusdem Ernesti filio Alberto, ducibus Bavarie. Item Otto dux Bavarie, filius Ruperti regis Romanorum^ Johannam filiam Heinrici ducis Bavarie^ Lanczhuet duxit 25 uxorem.'* Anno domini 1428. Hussite heretici de Bohemia intßYU28 alia mala, que non possunt enarrari, in die SS. Primi et Jmwi' 9. Feliciani Nittenaw in Bavaria exurebant et dominum Johannem plebanum ibidem ^ nudum, kathena ferrea vinctum et ad currum 30 ligatum captivum in Tawst ^ ducentes in vinculis afflictum mori coegerunt Eodem tempore pauci ex eisdem hereticis in monasterium Walderbach ordinis S. Bernhardi venerunt, ubi quosdam volneraverunt, quosdam occiderunt, ianuas ruperunt, Organum 35 et sanctorum ymagines confregerunt, dominum Pi*idericum tunc temporis bursarium, postea vero abbatem, per manum et bracchium sagittaverunt. Hanc hystoriam audiens dominus » Fuit B 1. b circa festum A 2. ^ f ugerent C 1. ^ om. B 2. « Breytenburg B l. Nürenbergk Ol. ^ de add, B 2. « om. ß 2. 40 ' Ohm S 450. * Riedeiiburg an der Altmühl. Die Hochxeit fand am 7. Sept. statt. ■' In Burghausen 1430 Mitte Jan. * Taus in Böhmen. 30* Digitized by Google — 468 — 1428 Veti'iis de Mellico^ Pataviensis diocesis ordinis B. BenedictL, dum esset Ratispone in coUacione cum magistro Conrado de Hildenshaim bone memorie-, me presente et subtilitatem acuminis ingenii eiusdem domini Petri ignorante ipse nobiscum pariter fabulabatur et Interim ymaginando composuit meti-a h sequencia, que me * aspiciente cum creta in mensa optimis litteris retrograde scripsit. Versus^: Perfidus Hussita monachi, bursnär cui nomen, Invida mens cui stat adversus religiöses, Dura cum sica manui dat volnera dira. i Item concedente domino Johanne episcopo Katisponensi a Georio Prawnberger in territorio Hohenburg super Enum fluvium monasterium Romsaw^ ^ ordinis B. Augustini heremitarum fundatur. Hoc monasterium secundum testamentum Wilhelmi Frawnberger militis inter Bavaros famosi, in Kirchdorffi Frisingensis dyocesis sepulti, debebat fundatum fuisse in loco, qui vocatur Olnchofen ° ^, secus Danubium non multum a Ratis- pona distante de ordine Carthusiensium, sed rebus variis difficultatem facientibus testamentum illud non est consumatum. In refusionem ^ autem predicti loci in Romsaw ® memoratus } Georius Frawnberger supradictum castrum Hohenburg, quod impignoratum pro certa summa pecuniarum ab episcopatu Ratisponensi possidebat, post mortem suam sine pecunia libere voluit ad ipsum episcopatum redire/* April 1. Item anno domini suprascripto ^, scilicet 1428., Kai. r: Aprilis in die cene Johannes Strey tpergär episcopus Ratisponensis procuratus ecclesiasticis sacramentis^ integro aspectu atqiie auditu coram positis fratribus dormivit cum patribus et** in medio summi est tumulatus. Hie sedit in episcopatu annos 7 menses 7 dies 24. Hie bene rexit et omnibus aflFabilis fuit. ;• ^Hic propter castrum Tumstawff quam plura perpessus est. Nam cum idem castrum iure proprietatis pertineat ad episcopatum, cives autem Ratisponenses hoc idem vigore impignoracionis a om. A 1. 2. »» Ramsaw A 6. 7. « Ohichofen B 1. Olnkofco B 2. ^ refuaione B 1. C 1. ® Ramsaw A 7. B. f subscripto C 1. « sacris B 1. % h oni, A 1. 2. 3. ^ Petrus von Rosenheim ^ Prior von Melk; vgl. über ihn AUg. Detäsche Biographie 25,475. ' Es ist nicht bekannt, wann er gestorben ist, ^ Diese Verse auch in dm. 14053, Bl. 3. * ^ Die Gründung des Augustinerkhsteis Ramsau geschah schon 1412 unier Bischof Albert; Janner 3, 366. 398. ^ Alkofen an der Donau. "" Vgl Janner 3, 399, Anm. 1. ^ Vgl. xum folgenden Abschnitt oben S. 320 Z. 5 ff. ^^ Digitized by Qoo^(^ — 469 — possiderent, Heinricus dux Bavarie Lanczhuet, ad quem 1428 immediata redempcio eiusdem castri pertinebat, ipsi Johanni episcopo Ratisponensi, cuius hie est mencio, loquebatur, ut ad redimendum hoc castrum sibi assentiret. Ipse autem Johannes 5 episcopus, dum esset consiliarius eiusdem principis et bene cum eo haberet, considerans, quia per se redimere non posset, assensum prebuit principi ad redimendum. Dum autem idem princeps pecuniam Ratisponam misisset, videntes cives, quod principi in hoc resistere non valerent, accedentes episcopum lO sie soli cum ipso concordaverunt, quod episcopus certis pro- raissionibus sibi factis confidens hoc idem castrum per se redimere et episcopatui adicere conabatur*. Et ut hoc contra memoratum principem obtinere posset, ad Sigismundum regem Komanorum in üngariam se contulit. A quo graciose adstatim 1^ expeditus obtentis litteris sue voluntatis revertitur. Dux autem Heinricus memoratus, quia alias ad redimendum hoc castrum eciam apud expressum regem labores habuit et eius assensum ^ obtinuit, motus contra episcopum defedacionem eidem facit. Episcopus autem promissionibus circumductus castrum sepius ^^ nominatum propter defectum pecuniarum redimere non potuit, indignacionem vero principis cum iactura magna placavit Nam facta placitacione 3 milia florenorum eidem principi dedit hac tarnen condicione obtenta, quod ius immediatum redimendi dictum** castrum Tumstauff ulterius non ad sepedictum principem -^ Heinricum, sed ad episcopum Ratisponensem pertinebit. Propter iamdictum negocium episcopus ille multos tractatus habuit cum civibus et, dum infirmaretur egritudine illa, qua defunctus est, quiescere non potuit, quousque causa finaliter conclusa illam transmitteret ad posteros in litteris - sigillatis. Viri autem '^^ isti tres, quorum promissionibus episcopus crediderat, non diu superviventes dura morte obierunt. Johanne igitur episcopo Ratisponensi vita functo canonici statim post festum pasche ad eligendum presulem procedentes April 4, formamque scrutinii servantes^ compromiserunt eciam, quod, si 3o Vota diversa fieri contingeret, in illxmi concorditer vellent assentire, quem sanier pars elegisset. Itaque eleccione facta clero et populo in choro niaioris ecclesie Ratisponensis ^ coUecto Erhardus Satelpoger presbiter et canonicus in episcopum electus * conabitur C 1. *' out. A 1. 2. 3. ^' tenentes iuxta sui Status 4:0 eminenciam exposiierunt et statt servantes A 3. ^^ om. B 2. ^ 1424 Mai 25 Ofen ; Reg. Nr. 5SG2. - 1428 Marx 2fJ; Janncr 3,303. Digitized by Goo^(^ — 470 — 1428 fuhliceituT et* cantando: Te deiim laudamas, intronizatur. Unus autem eligencium chorum exiens Romam proficiscitur, siniiliter et alius quidam presbiter de familia domini decani\ qui tunc temporis Rome erat, facientes famam, quod ipse dominus decanus in episcopum sit electus. Decanus autem n cum Romam exivisset et esset in via ad partes redeundi, hec audiens Romam regreditur, sed tarnen domino preposito^, qui eciam tunc Rome erat, sibi repugnante non promovetur^ Preterea dominus electus iam memorato domino preposito confidens certum nuncium unum canonicorum pro confinnacione : misit Sed quia is, qui missus fuit, spernitur, animus eleccioneni impugnancium in deteriora provocatur. Infamatur enim electus inter alia, quod sit monoculus et claudus, cum esset in veritatf procere stature et forma ^ speciosus. Istis qualitercunque se habentibus domino Conrado de Susato doctori theologie, qui" crucem ante papam deferre solebat, ab eodem domino papa, scilicet Martine Y., de episcopatu Ratisponensis ecclesie pro- videtur. Hie igitur memorato electo quibusdam placitis inter- Sept. 22. mediis sibi ceäente feria 4. in die S. Emmerammi anno domini, quo ut supra, ingrossus Ratisponam cum soUempnitate a clero- et populo in episcopum est receptus. Post hec memoratus Erhardus Satelpoger aspectui apostolici personaliter se preseutavit, sed hora iam transierat, quia tempus unicuique rei sab celo. 1429, 3 Anno domini 1429. surrexit quedam virgo*^ filia cuiusdam pastoris de ducatu Lutringensi, que veniens** in Pranciam dixit- se esse missam a deo ad reformandum regnum Francie. Hec itaque ordinacione sua procuravit, quod Karolus fiilius Elyzabeth regine Francie, que fuit soror Ludwici ducis Bavarie' Ingelstat, qui et delfinus, in regem Francie coronabatur. In propria eciam persona pugnando contra Anglicos duxit vexillum, in quo depictum erat extremum iudicium et mira fecit contra eos magnas victorias obtinendo. Que tandem a duce Burgundic capta et Anglicis tradita Rotliomagi est combusta solum propter hoc, quemadmodum certi viri retulerunt> Quorum unus » publice pronunciatur eciam add. A3. *» promoveatur C 1. ^ forme C 1. ^ Johanna nomine add. A 6. « veniam A 2. f in add. B ± * Johann Sumpringer; Janner 3, 415. ' Jakob Seeburger; vgl. oben S. 306 Z. 10, •' Dei' folgende Abschnüt ist ein interessatiter Beitrag zur Frage, wie das Geschick der Jungfrau von Orleans auf die deutsclten Zeitgenossi h ^ wirkte. Er ist bis jetxt übersehen worden und fehlt insbesondere in der umfassenden Bibliographie raisonnve et analytique des ouvrages relatifs ii Jeanne d'Are von Lanery d'Arc (Paris 1894)^ die vmi detdsefien Chrotiisien des 15. Jhs. nur Nider, Windecke und Königshof en berücksichtigt, * In Bot mayrs Taschenbicch 1834, Ä 326 ist, leider ohne Queüen- 4S Digitized by Google — 471 — interfuit sentencie, alter, scilicet dominus Egidius^ decanus /-jf2.9 Cameracensis, examinando eandem sentenciam legit, scilicet quod interrogata, utram examini et iudicio ecclesie vellet ' obedire, primo usqiie ad prolacionem medietatis sentencie 5 facere renuii Sed sentencia usque ad medium prolata assensit. Ex quo iudex sentenciam totaliter ferre recusans tute custodie ipsara mancipavit. Sed hec postea — nescitur, qualiter seducta — finaliter est sentenciata et tamquam relapsa concremata. Audivi quendam \ qui dixit se audivisse, quod predicta virgo post 10 primam sentenciam, dum esset in custodia posita, seducta fuerit quemadmodum Celestinus V., ut papatum resignaret.^ Item eodem anno in vigilia S. Johannis baptiste facta Jmw* 23,* est divisio ducatus in Bavaria, cuius capitalis civitas fuit Strawbing, in 4 partes. In hac divisione per sortem cessit 15 Wilhelme duci Willdenstain, Dyetfurtt, Kelhaim, Abach, Schön- perg, Sygenstain, Yalkenstain, Word, Sawlberch, Lindel, Peyl- stain, Aygen, Eschelkam, Newnkirchen, FQrtt, Koczting, Tekkendorf et potestas redimendi oppidum Cham. Item Ernesto duci fratri eius cessit Haydaw, Strawbing, Mitterfels, Pogeü, :^ domus, que est Ratispone cum omni dominio et iure ibidem, pariter et moneta exceptis Judeis. Item Ludwico duci Schärding, Newhausen, Tieffenstain, tercia pars Dingolfing, Kirchperg et Judei Ratispone. Item Heinrico duci Landaw, Naterberg, Pladling, Winczer, Hilkersperg, Hoffkirchen et '25 Tilshofen. •^Item eodem anno circa festum S. Michaelis Hussite de Sept. 29, » Stare et add. A3. ^ quedam B 1. angäbe, die Rede von einer schon 1430 in Regensburg gegebenen melo- dramatischen Vorstellung aus der Geschichte der Jeanne d'Ärc, eine An- 30 gäbe, die von Hanebtäh, Über die hauptsächlichsten Jeamie d' Arc-LHcMungen etc. S. 10, Anm. 9 mit Recht als unsicher bezeichnet wird. * Aegidius Carler iu^ (Carlier, Carrellier), Dekan der Kirche xu Cambrai, Verfasser des Über de legatianibus eoncilii Basiliensis pro reductione Bohemorum (fisg. v. Birk in Monumenta conc. gen, saec. XV. 7, 3Ö9). 35 ^r gefiörte %u den Gesandten des Baseler KonxilSy die 1433 April 14 nach Prag abgingen, wid war Mitglied der abermaligen Gesandtschaften des Konxils nach Regensburg 1434 und Wien und Brunn 1435 (vgl, a, a. 0. i, XXIUf.). In Regensburg verweilte er 1434 vom 16. Aug, (a, a. 0. S. 505} bis nach dem 3. Sept. (das. S. 523). Aus der obigen Stelle dürfte xu 40 schliessen sein, dass Andreas mit ihm damals in persönliche Berührung kam. Weiter ergäbe sich daraus, dass der obige Text nach der genannten Zeit niedergeschrieben sein dürfte. '^ Die Abdankung des Papstes Gölestin V. am, 13. Dex,. 1294 soll durch Betrug des späteren Papstes Bonifax VIII. herbeigeführt worden sein, 45 eine Anklage, die jedoch unbegründet ist. " Vielmehr am 29. Juni; Reg. Boio. 13, 149. * Den folgenden Abschnitt Jiat Hartnmnn Schädel wnter seinen in dm. 476 (vgl. die Hss. -Beschreibung in der Einleitung) eingeschriebenen Digitized by Google — 472 — 1429 Bohemia, predam prope Cambiam faciebant. Exeuntes vero de Gambia civitate et ignorantes latentes insidias ab hereticis sunt miserabiliter interfecti. multique in captivitatem ducti. Non multum postea ipsi heretici ad predandum et inceadia faciendura redierunt, et tunc gracia dei katholici prope * 5 Chambiam de hereticis gloriosius triumpharunt In hoc prelio gens riisticana digna laude viriliter stetit et equestribus auxilium forte fecit. Item Johannes de Haydekk episcopus Eychstetensis est defunctus. ^ Post quem Albertus de Rechperg est electus et a it. Martine papaV. confirmatus. Fehr. 8. Item eodem anno 6. Id. Februarii Eberhardus Starchen- berger^ archiepiscopus Salczburgensis pontificatus sui anno 2. obiit. Huic, dum esset electus, misi in scriptis quasdam novitates. Quas grate accipiens per rescripta sua quam plurimum i: iocunda singulare solacium raichi fecit. ütinara diucius in hac vita perdurasset! Post hunc Johannes ßeyspergär prepositus ecclesie Salczburgensis in archiepiscopum eligitur et a Martino papa V. confirmatur. Item eodem anno Otto Treverensis archiepiscopus moritur. :" Post quem alius eligitur, qui a papa non admittitur, sed ab eodem, scilicet Martino V., Rabano episcopo Spii-ensi, viro antiqao, de Treverensi ecclesia providetur. Exhinc multa mala evenerunt Nov. 6. Item eodem anno circa festum S. Leonhardi Wilhelmus dux Bavarie personaliter cum exercitu contra hereticos voluitiv expedicioneni facere, sed prohibitus a milicia exercitum- in Bohemiam misit. Qui magna incendia faciens et nemini parcens prospere in Bavariam est reversus ^ 1430. Anno domini 1430. Hussite heretici in Bohemia cum potencia valida crudelitatem suam in katholicos in Misna, ->' Franconia et Bavaria exercebant, tantusque timor fuit Christi- colis, ut eciam "*, priusquam hostes viderentur, civitates munite et castra sine habitatoribus deserte relinquerentur. * civitatem add. B 2. ^ de Starhemberg A 6. 7. c etc. aäd. G 1. ^ pro hiia add. A 2. 35 Au^xügeti aim der obigen FortseUung unmittelbar an den Abschnitt ran dem Hussiteneinfaüe des Jahres 1428 (oben S. 467) afigereiht, ohne den Ausdruck eodem anno xu ändern. Eiexler3,2S4 befiütxte jene Schedelsc/ie IIs., ohne dass ihijh deren Verhältnis %u Andreas bekanrU war. Immerhin aber bezweifelte er die Richtigkeit der Zeitangabe Schedcls. Mit Hecht: 4'' denn aus dem obigen Znsammenhang wird ersicfUlich, da^s die Vorßlle ins J. 1429 geJiören. ^ 1429 Juni 3. Am 20. Juni wurde Albert von Rechberg gewählt und bald darauf vom Papst bestätigt. - Würdinger 1,173, Anvi. 5, 45 \ I Digitized by QyOO^Z — 473 — Item eodem anno 7. die mensis Februarii, que {wit 1430 feria 3. ante septuagesimam, sub Conrado de Susato Ratis- i^'e^r. 7. ponensi episcopo cives eiusdem Eatisponensis civitatis magnam seil prestanciorem partem edificiorum forcium et excellencium 5 hospitalis S. Katherine et quarundam domorum in preurbio destraxerunt et ibidem fossatum per antemurale fecerunt.^* Item eodem anno 9. die Aprilis, que fuit vigilia 2 Apt\ 9. palmarum, corpus B. Monice matris S. Aagustini de Hostia Tyberina ad urbem tempore Martini pape V. est translatuni et H) in ecclesia S. Triphonis, in qua sunt monachi ordinis B. Augustini heremitarum apud turrim sangwineam est locatum. Eodem anno celebratum est capitulum eorundem fratrum heremitarum in Monte Pessulano. In quo diffinitum est idem festum translacionis S. Monice sub officio duplici perpetuis 15 temporibus celebrandum. Item eodem anno ante festum penthecostes ^ principes Juni 4. Nümberge congregantur. Siglsmundus rex in üngaria con- stitutus expectatur et venturus nunciatur, sed non venit. Ad haue congregacionera Fridericus marchio Brandeburgensis uo Hussitis prefixit^ certam dietam convocavitque kathoiicos doctores sub hac intencione, ut ibidem cum Hussitis de articulis eorum disputarent, et ob hoc eciam misit ad Martinum papam V. petens, ut ad hoc assentire* dignaretur. Qui indigne tulit^ huiusmodi peticionem mandavitque, ut nequaquam cum lio prefatis hereticis disputaretur. Sic itaque tunc temporis nichil est factum. Item eodem anno in mense Mayo et precipue dominica-Va* i|/6*. Cantate et feria 2. sequenti bruina omnes fere vineas in Bavaria, dum essent uborrime disposite, corrosit et comedit, 30 * Item laboratoribus laborantibus in eodem fossato post rupcionem ecclesie S. Katherine thonitru** percussit et unam turrim ante pontem laceravit et succendit, de turri vero in ponte pinnaculum infra proiecit cum lateribus illesis laboratori- bus remanentibus. add. A 2. ;J5 * assentiret, om. dignaretur B 2. ^ so IIa. ^ Vgl. des Ulrich Obser NarrcUio historica de deaiructione liospi- talis ad S, dUhariiiam Ratisbonae (Ried 2, 1002), in welcher der obige Texl benutzt ist. - Viehnchr der Tag Palmarum selbst. Das Fest der Translaiio 4 0 tcurde am 9. April gefeiert. •' Vom Marx bis Mai; UTA. 9. 372 ff. * In dem Befieirnsteiner Vertrag; auf 1430 April 23, Vgl. Ikxuld 3y 46. 57. 170; ETA. 9, 383. '" Bexold 3f 5 b'. Digitized by Google — 474 — 1431. similiter in malus locis arbores et bladum. Anno autem sequenti gracia dei tanta fuit babundaacia vini, ut de ista omnes mirarentur et deo grates* referrent* 1430 Item eodem aono sabbato post festum corporis Christi ./?/w* i7. circa horam vesperorum subito orta est tempestas aeris et tonitrus tantas factus, qai cunctos terruit, ita ut impleretur illud propheticum^: ^Ab increpacione tua fugient, a voce tonitrui tui formidabunt Item in Ingelstat"^ ecclesia parrochialis S. Marie ampliatur. In cuius medio a duce Ludwico sepultura paratur, in qua ossa : ducis Stephani patris eiusdem ducis Ludwici de Schönveit allata tumulantur. Item Ernestus dux Bavarie filiam suam Elyzabeth . . . - duci de Monte desponsavit \ 1431 Anno domini 1431. die 20. mensis Februarii, que fuit : Febr, 2ö.feria 3. post Invocavit, obiit Martinus papa huius nomiais V. Hie sedit annos 13 menses 3 dies 19 sepultus ad S. Petram® ^ Huius temporibus murilegus sive cattus quidam Rome multos infantes in cunis iacentes, dum a nutricibus noa ' custodiebantur, nacta opportunitate interficiebat. Tandem quidam . vir senex et sapiens custodiens puerulum sibi commissum simulans se cattum per fenestram ingredientem non videre, dum accessisset ad puerum suffocandum, ipso eundem cattum cum gladio usque ad effusionem sanguinis volneravit Extunc per vestigia sanguinis et volnus illatum compertum fuit illum r cattum esse unam vetulam deprope commorantem, que a cyrologo in cura habebatur et, quando voluit, in cattum mutabatur. Sicque de interfectis pueris, ut se diucius con- * Post hoc vero bene 7 annis * modicum portaverunt vel nichil, fueruntque signa magna per loca in populo,' videlicet quod se soli Hussite in Bohemia mactabant pater filium et econtra. Maxima autem fiebant et cara tempora pauperibus, quod pauperes per loca fame moriebantur et pueri intrantes per campos querebant herbas, pre maxima autem nive non poterant invenire et sie moriebantur. Et hoc fuit in Ulis ^ partibus, que fuerunt devastate per sediciones. add, A2. * grates deo B. C. ^ davidicuni add, C. ^ Engelstat B 1. ^ disponsavit C 1. » S. JohanDem Lateranensem auf leerer Steile ran anderer Hand A2. ^ bene add. B. ' Psal. 103, 7. \ ' Herzog Adolph L von Jülich-Berg; 1429 Nov. 7, ' Papst Martin V. wurde im Lateran begraben. * Also 1432^38. Digitized by Qoo^(^ — 475 — servaret recentem, sanguinera sugebat Que vetula tamquam i-/^/ striga iudicata sentencialiter igne est combusta. Ecce altera Circee maga famosissima, que socios ülixis mutasse fertur in bestias, de quo habetur in Boecio de consolacione philosophie 5 libro 4. metro 3. Item eodem anno 3. die Marcii Gabriel episcopus Senensis, Marx 3. cardinalis tituli B. Marie trans Tyberim, nacione Venetus, eligitur et 11. die mensis eiusdem coronatus Eugenius lY.Märx IL nominatur. 10 Item eodem anno in congregacione principum Nürnberge casus quidam de violenta manuum inieccione, qui in concilio Constanciensi dudum inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie emerserat, a Sigismundo rege Komanorum iudieialiter ^ terminatur, sie tarnen, quod dux Heinricus ad satisfaciendum 15 leso in certis locis* debeat fundare missas et armatam^ militarera in certo numero duci Ludwico stipendiare etc. Hec de accessorio. De principali vero, quod vertebatur inter predictos principes, scilicet de divisione terrarum facta a patribus ipsorum, nichil est*^ discussum. Quendam^ casum sub silencio hie 20 pertranseo more Moysi, qui tacens crimen filioruni Jacob refert -, quod Joseph fratres suos apud patreni crimine pessimo accusavit. Item eodem anno Sigismundus® Komanorum^ Augustus et Ungarie ac Bohemie etc. rex propter negocia regni Nürnberge personaliter constitutus dum precipue tractaret de extirpacione •2b Hussitarum hereticorum in Bohemia *^, venit**^^ Julianus tituli S. Angeli dyaconus cardinalis, apostolice sedis legatus, missus ad huiusmodi negocium contra hereticos promovendum. Interea Martinus papa V., a quo missus fuerat, obiit. Cui Eugenius succedit. Do hoc quemadraodum de Antiocho 30 falsus rumor exivit, quod circa festum pasche excitato contra ^/>''*^ ^. eum tumultu vita excessisset ac a Romanis esset interemptus.* Medio tempore^ Sigismundus rex venit Egram opidum * om, A. b armatura A 6. 7. armaturam B 2. c factum neque add. A3. ^ Quendam — accusavit am. C 6. e Sigiamundo A 1. 2. 3. 35 ' rege add. A 1. 2. 3. s Bohemiam A 1. 2. 3. '' circa festum S. Juliana Angeli statt venit — Angeii A 2. ' 1431 Marx 22; Reg. Nr. 8361. - Oen. 37, 2.: Joseph cum sedecim esset annorura, pascebat gregem cum fratribus suis adhuc puer; et erat cum filiis Balae et Zelphae uxorum 40 patris sui ; accusavitque fratres suos apud patrem crimine pessimo. Es lässt sich nicht vermuten, auf was Andreas anspielt. ^ 1431 Marx 4; Chroniken d. dt. Städte 1, 380. * Vgl. Pastor. Gesch. d. Päpste 1*, 283, Amn. 3. ' 1131 Mai 24; Reg. Nr. 8587 ff. Digitized by }Goo^(^ — 476 — 7^57Ratisponensis diocesis^et ibi inter alios presentibus^ Johanne episcopo Herbipolensi et Friderico marchione Brandeburgensi Habens colloquium cum Hussitis, dum nichil exhortacione sua proficeret, sed ipsi magis in suis erroribus pertinaciter indurati manerent, ipse edicta - sua regalia, que dederat pro expedicione 5 in Bohemiam fienda, iterum seriosius iitteratorie ^ est prosecutus. Juni 24. Appropinquante igitur feste S. Johannis baptiste fit fama, quod dux * Burgundie cum exercitu magno sit in via veniendi contra Hussitas. Hec cum primum sunt audita, quam plurimum fuerunt gaudiosa, sed, proch dolor, statim facta sunt dolorosa. 1' Nara idem exercitus, qui sperabatur contra hereticos pugnaturu& cuidam comiti^ ferens auxilium ducatum Lotharingie, quem soror *' Ludwici comitis palatini ßeni tenebat, invasit. At vero idem comes palatinus habens exercitum collectum **, qui paratus erat venire contra hereticos, eundem exercitum*^ in auxilium i* soroii sue misit. Hiis itaque belle congressis Burgundiones obtinent victoriam, et comites, milites et*^ militares"* viri alterius partis fere omnes in prelio occiduntur. Äuget preterea eciani i dolorem rumor ' volgaris, scilicet quod expedicio illa contra | Bohemos propter treugas cum ipsis factas per regales litteras - sit revocata. Istis sie currentibus exercitus, qui convenerat, in principio 1 Avg. ^w/'mensis Augusti Bohemiam ingreditur et prope Tachoviam aliquot diebus castra metatur. In hoc exercitu precipui fuere Jordanus cardinalis, apostolice sedis legatus, Theodericus archi- *-" episcopus Coloniensis, Fridericus marchio Brandeburgensis, qui et burgravius Nürnbergensis, summus capitaneus, Fridericus dux Saxonie, qui et marchio Misnensis, signifer pape, Johannes dux Bavarie, signifer regis Romanorum, Johannes episcopus Herbipolensis, signifer regni Bohemie, et® filius** marchionis ^ Brandeburgensis predicti, signifer vexiÜi S. Georii. Hec fuit expedicio quarta generalis et magna in Bohemiam ad exterminium^ Hussitarum ordinata. De qua quid amplius * etc. add. C 1. *> collectum — exercitum om. Bl. *^ collectum add. A 2, collectum, qui paratus erat venire add. C 1. ^ om. C 1. "*• ß 2 Punkte vor filius A 1. nach filius A 2. ^ extreminium C 1. ' Bexold 3, 125, Anm. 8. ' Heg. Nr. 8:i52 6. 3 Reg. Nr. 8590 3. * Ikrxog Philipp der Gute von Burgund. ^' * Anton von Vaiidemont, Neffe des verstorbenen Herzogs Karl L des Kühnen ron Lothringen. " Margaret he, die Witwe des 1431 Jan. 25 gestorbenen Herzogs. ' Bexold ;y, 13S, Anm. 3. "" Bexold 3y 141 Anm. L ^ Digitized by Qoo^(^ — 477 — scribam? Quid dignum memoria referam? Tristia sunt cuncta/4.9/ et dolore plena. Nam anno domini predicto in vigilia assump- Aug. 14. cionis S. Marie virginis gloriose mane* prope Tustam. volgaiiter Tawst, exercitu se movente hü, qui preerant, ceteros hortantur, 5 ut montem ibidem vicinum ascendant hostium adventum in eodem exspectaturi. Quod dum fieret, marchio Brandeburgensis capitaneus summus non ad montem illum, sed ad silvam exiturus Bohemiam festinabat. Hoc viso regimen deseritur, ordo confunditur, racio turbatur, ultimi cum curribus mutuo lO invicem se percuciunt et occidunt*. Alii relictis curribus fage presidium querunt, e quibus multi ab hostibus crudeliter occiduntur, quam plures vero captivantur. 0 quantum tunc splendidus ille nobilium exercitus nuper tam gloriosus dedecore ^ fuga triumphalem quondam honoris tytulum denigravit! Tanta 15 copia armorum, pixidum sive bombardarum ac pulverum, pecunie, vasorum aureoram et argenteorum, preciosarum vestium et aliorum bonorum ad manus hostium** tunc pervenit, ut illud Jeremie M Manum misit hostis ad omnia desiderabiüa, ad litteram impleretar***.^ Albertus autem*' dux Austrie, qui in 20 tercia expedicione in^ campum non venit, in hac quarta ex- pedicione contra perfidissimos hereticos in campo'^ viriliter permansit et quam plurima gloriose peregit. Itaque rex Sigismundus tunc temporis Nürnberge persona- liter constitutus principes®per Utteras^ suas ad festum S. Galli 0.;/. 16, 25 * volentes fugere unus pre altero cM. A2. ** togatorum nisticorum aM. A2. *** quia prima secta hostium in acie supervenit, que dicebatur drabantoruni, pessima gens ex multis provinciis con- gregata cum quibusdam equestribus sibi consimilibus et talis: 30 Ubi supervenit, nichil poterat ante eam abscondi nee in terra nee in silvis nee in aquis; omnia explorarunt, videlicet aquam fundentes in terram; ubicunque cito aqua intravit terram, ibi verterunt eam et thesauros ibidem invenerunt et fontes totaliter cühauserant et Silvas sicut sagaces percurrebant ; ergo non est 35 niirum, quod pius fugit ante desperatum. Et drabantus inter- pretatur quasi raptor vel hircus vel vertens teiTam. add. A2. a om. AI. 2.3. ^ (lecore C 1. ^ om. B2. *^ in — expedicione om. C 1. « princeps ß 1. * Thren, 1,10. ^ 40 * Neuerdhigs hat Will i7i VO. 51, S9 den Anfa^ig eines Klagelieds Oswalds von Wolkefistein auf die Ifiisitensrh lacht bei Taus l/.'il m if geteilt. •' Bexold 3,145, 157; Erben, Das Aufgebot Herxog Albrecht V. von Oesterreick gegen die Husiten, in Mitteilungen des Instituts f. österr. Oesch. 23, 250 ff. 45 * Reg. Xr. 8810,5. Digitized by Goo^(^ — 478 — ^-z.?; Frankfordiam vocat sciibitque seriosiiis hiis, qui predicte ex- pedicioni in Bohemiam secundum advisata et conclusa non interfuerunt, ut ad cottidianara impugnacionem hereticorum sint parati. Interea rex ipse ad Italiam proficiscitur, et de execucione '? ordinacionis sue nichil auditur in eflfectu. SepL 19. Item eodem anno in diebus quatuor temporum post exaltaeionem sancte crucis Hussite de Bohemia prope Orenswank ^ in Bavaria Erasmo Satelpogär domino illius castri domi non existente magnum incendium in villis fecerunt. At katholici i eos insequentes dum putarent eos velle fugere, illi animose ad pugnandum se obiecerunt Et factum est divina protegente gracia, ut katholici, dum multo pauciores essent, de ipsis Hussitis gloriosius triumpharent. Hie non est sub silencio transeundum, quod ex parte Hussitarum preter equestres 100 r erant sagittarii pedestres, qui omnes tela sua in cassum et in vanum contra katfaolicos miserunt, quia ab biis omnibus nulliis est lesus preterquam unus * Okt. 18, Item eodem anno circa festum S. Luce ewangeliste Bohemi valida manu Bavariam intraverunt .et incendium ac: predam magnam in Schönse et locis vicinis fecerunt. Et dicebatur, OkL 14, * '^ Item* anno domini 1431. in die S. Kalixti quidam*' Hussite nomine Sokol *^ senior et iunior, dominus de Placz, Gamereth ^ de Serabitcz ^^ dominus de Fiesching, dominus ^ Zesinn^ de Jevvspicz** et alii quamplures cum 2000 equitibus et: pedestribus^ et circa 100 curros*^ intraverunt terram Austrie circa Pernekch * et Sand " Mertenperg, et ibi occurrentibus eis dominus '^ LeopolduR de Chrey ", Georius de Pücham % dominus ' Streyn^et' aliis vicinis et circa lOuO rusticos et predicto*" die viriliter triumphaverunt* et cepenint de Hussitis 600, et 1000 perierunt, pauci fugerunt '. In hoc Signum victorie vexilla vel panerium" Hussitarum delatum est Wyenne in cappella curie principum ^. add. auf eingebundenem Zettel A 5. im Text A 6. 7. » Eodem anno, scilicet statt Item — domini A 6. 7. ** qnidem IIss. c SocoU A 6. 7. d Gamoret A 6. 7. « Serabicz A 6. 7. f de add. A 6. " 8 Zesin A 6. 7. ^ GewBpiez A 6. Genspicz A 7. * pedestris A 6 7. ^ 80 Hss. » Pernegk A G. 7. »> montem S. Martini A 6. 7. » Chreig A »i. o Puechaim A(5. Puchaim A 7. p om. A6. 7. *i Strewn A 6. 7. «• cum A 6. 7. ■ triumpharunt A 6. 7. * fugierunt A6. 7. ^ panneria A 6. 7. ^ delate sunt in capella curie ducis Wyenne A 6. 7., letUerc 4 domini ducis. * Amschwangy Bez.-Amts Cham, * Vgl. xum folgenden Abschnitt Palacky, Geschichte von Böhmen 3,3, Anm. 16. Digitized by Google — 479 — quod essent de Tyna^ cum hiis, qui landfridum faciebant et 1431 inter katholicos reputabantur. Guius causa fuit, quia, dum exercitus katholicorum ante assumpcionem Marie yirgiuis Aug. 15. gloriose fuisset in Bobemia, incendio et preda plus lesit illos, 5 qui inter katholicos reputabantur, quam Hussitas hereticos manifestes *, orthodoxe fidei veros inimicos '. ^ Item eodem anno auctoritatibus generalium conciliorum Constanciensis et Senensis mandatisque felicis^ recordacionis Martini V. necnon successoris eiusdem domini Eugenii IV. lO specialibus et expressis a domino Juliane tituli S. Angeli dyacono cardinali, apostolice sedis Legate, concilium Basiliense in provincia Bisuntinensi prima die mensis Octobris inchoatur Okt 1. atque a Sigismundo Romanorum rege Wilhelmus comes palatinus Reni et dux Bavarie protector eiusdem concilii 15 ordinatur. Post hec parvo tempore elapso idem Eugenius certis ex causis in litteris suis expressis ac in Universum missis hoc ipsum concilium dissolvere vel in alium locum transferre conatur. Propter quod ad idem concilium citatur, pluresque termini ad veniendum vel concilium confirmandum 20 eidem prefiguntur. Item eodem anno 26.** die mensis Novembris Hussite adiVbr. 26, concilium Basiliense litteris optimis invitantur et vocantur. Anno domini 1 432. circa festum purificacionis S. Marie ® 143^ obiit domina Elyzabeth filia Bamabo Yicecomitis Mediolanensis, Febr, 2. 25 uxor Emesti ducis Bavarie, Monaci' sepulta. Item *^ eodem anno 25. die mensis Februarii feria 3. sexa-i^Mr. 25, gesime fons vivus cepit in ambitu nostro erumpere et aque in tantum excrescere, quod in eodem ambitu per fenestras hinc et hinc fluitarent. 30 Item eodem anno circa festum exaltacionis sancte ^ crucis Sept. 14. ex ordinacione Johannis ducis Bavarie castrum ßeychenstaih situm in silva Bohemorum, quod Hussite per traditamenta occupaverant, obsidetur et fortiter impugnatum tandera per placita obtinetur. 35 Item eodem 2 anno in die S. Katherine in* Mediolano in Nor. 25, domicilio S. Ambrosii Sigismundus rex dyadema italici regni assumpsit. * manifestosque hircos oM, A2. » inimicorum C 1. *> Concilium Basiliense Überschr. add. B. 40 ^ fere so statt felicis record. A 6. 7. <* 27. B 1. ^ virginis C 1. f Monaco B 1. « Item — fluitarent ow. B 2. ^ om. C 1. ^ ow. B 1. * Bisehofteinitx; BexoU 3,158, Änm. 1. ' Vielmehr im vorausgehenden Jahr 1431. Digitized by Google — 480 — 1432 Item eodem anno circa adventum domini Hussite cum A"o27. 5ö. magna secuiitate, benivolencia et übertäte ipsis facta eunte cum eis inter alios Conrado episcopo Ratisponensi in propria persona ad concilium Basiliense venerunt *. 1433 Anno^ domini 1433. die dominica in octava innocentum .' Jan. ^. propter excrescenciam*' insolitam aquarum fons aque viventis suavis ad potandum in ambitu nostro iterum cepit erumpere et largiter fluere, quousque aque nimium** excrescentes iUum suflFocarent. Item eodem anno Wilhelmus dux Bavarie, protector : concilii Basiliensis, Margaretham filiam Adolfi ducis de Clivi:^ etatis circiter 18 annorum ^ duxit in uxorem. Que concepit 1434. et sequenti anno ^ peperit filium nomine Adolfum. 1433 Item eodem anno castrum Werde ab episcopatu Ratis- ponensi® diu per modum impigneracionis alienatum iterum in ; Mai 1, die SS. Philippi et Jacobi in possessionem est receptum. Et quia Wilhelmus dux Bavarie singularem ac notabilem munili- cenciam in hoc fecit, ideo ad perpetuam rei memoriam Conradus episcopus in Signum graciarum accionis eidem duci Wilhelrao anniversarium singulis annis in ecciesia kathedrali instituit^"- solempniter peragendum. April 12. Item eodem anno post festum pasche Hussite de concilio Basiliensi cum soiiempni ambassiata* ipsius concilii ad Bohe- miam redierunt. Qui habitis Frage variis tractatibus et signanter de pace rebus variatis coacti sunt per aliam viam in :; Juli 12. regionem suam redire*. Extunc statim circa festum S. Margarethe Hussite cum valido exercitu opidum ^ Pilsna, quod fortiter cum katholicis stetit, obsederunt ^. Nee est pretereundum, quod iisdem temporibus Präge tanta fuit tempestas aeris, immensitas grandinis ac excrescencia aquarum, que non poterant enarrari. ' Denique ambasiatoribus concilii Präge existentibus non erat domus, in qua non esset mortuus aut infirmus, preterquam in * propter drabantos ^ add. A 2. a etc. add. B 1. ^ Anno — suffocarent om. B 2. ^ excrescencia B 1. ^ in unum A 6. 7. « om. C. ^ om. B 1. k civitatem A2. *» ob- '^ siderunt A 1. 2. 3. ' Sie war 1416 Febr. 23 geboren; HaeiUle S. 26. « 1434 Jan. 7; das. S. 28. ^ Janner 3, 440. * Darunter der oben S. 471 erwähnte Äegidius Carlier. 4«' ^ Vgl oben S. 477 Z 27. Digitized by Google - 4Ö1 - domo ambasiatorum, cunctis dicentibus, quod hec fierent iusto 143S iudicio divine ulcionis.* Item eodem anno Slgismundus rex sine voluntate et assensu electorum pro imperiali corona obtinenda Romam 5 tendens primum a vasallis pape impugnatur, missusque quidam ab hiis occiditur^ Preterea fit communis vox et fama in populo, quod papa illura regem non velit ad imperium sublimare nee sine proraocione electorum sit coronandus, presertim quia Hussitas hereticos in regno suo Bohemie non deleret nee 10 extirparet. Volgabatur eciam, quod nullus secundum propheciam Sibille deberet fieri imperator preterquam nomine Fridericus. Papa autem cum esset nacione Venetus, Veneti ei adherebant. Jstis sie currentibus per concilium Basiliense contra papani, qui idem concilium revocaverat, proceditur, ipsum vero con- 15 cilium per Wilhelmum ducem Bavarie nomine regis protegitur. Idem autem Sigismundus rex Romam ingreditur et anno domini supradicto, scilicet 1 433., in die sancto penthecostes anno regni Mai 31. Romanorum 24. ab ipso Eugenio 17. imperiali dyademate coronatur impleto verbo : Nescit regnare, qui non seit dissimulare. 20 Post imperialem coronacionem Sigismundus circa mensem Novembris, qua via^ omnibus fere ignorantibus, ad concilium A^or. Basiliense cum paucissimis venit^ et se pro defensione pape seriosius interponit inter alia patres concilii huiuscemodi verbis alloquendo: Non estimetis, quod sie possitis facere scisma, ut 25 vobis videtur.^ Ego sum imperator et pocius vollem mori quam pati fieri de novo scisma in ecclesia dei.'^ Dum* hec fierent, Eugenius papa per litteras^ suas omnes actus** Sigismundi imperatoris pro eo factos vel fiendos revocat et nullos esse declarat. Interea post recessum imperatoris ab 30 urbe Giblini, qui*^ audierant dulcia coUoquia et prosperos * Et statim incipiebant separari a sectis, nisi propter magnam confusionem detegunt, ne remanerent in heresi, ac tamen inpossibile est talia scandala detegi, et dicunt, si finis bonus, ergo omnia antecedencia, et sie volunt hoc habere pro 35 bono communicare sub utraque specie propter occasionem. ocW. A2. » Dum — declarat om. B 2. C. ^ actus — declarat om. B 1. c audiebant A3, audierat Bl. » Vgl Reg. Nr. 9697; RTA. 11, 6. ^ Am 11. Okt.; UTA. 11,81. 40 ^ Ähfilich die Überlieferung des Jofiannes von Se/joria; RTA. 11, 13 4. * Fast die gleichen Warte unten S. 406 Z. 14. ^ Gemeint, doch falsch verstandenj ist ansclieinend die Bulle Dudum sacrum von 1433 Aug. 1. Quellen and Eroerterungen N. F. I. 31 Digitized by Google — 482 — 7^55successu8 imperatoris viderant, Rome in Welfos' tumultuanhir. Videns hec papa timuit et occalte fugiens FloreDciam con- federatam Venetis venit. Interea PilsDa** opidum *^ in Bohemia cinctum obsidione^ Hussitanim angustias patitur. Concilium qnoque Basiliense a papa approbatar ®. Juni 17. Item eodem anno die 17. mensis JunS, quo fuit feria 4. infra octavam corporis Christi, nobis vesperas cantantibus facta est eclipsis solis ^, et facte sunt tenebre tarn magne, ut in choro non esset lux ad legendum. Prenosticavit autem quidam has fieri tarn magnas, quante ab inicio seculi nunquam fuissent preterquam in passione Christi. Item eodem anno Ungari peregrinati sunt ad Aquisgrani ^. Eodem ** eciam anno venerunt ad terram nostram quidam de populo Ciganorum, volgariter Cigäwnär nominati, qui dicebant se esse ex Egypto.^ Aug. Eodem eciam* anno in mense Augusto 17 nobiles de Austria cum totidem nobilibus de Swevia Strawbingne cun] acutis lanceis hastiludium fecerunt. Hos ego^ laudibus ex- tulissem, si huiusmodi ponipam in subsidium katholicorum in Pilsna* obsessorum convertissent. Sept. 16. Item eodem anno feria 4. die 16. mensis Septembri> Hussite de öbsidione opidi Pilsen™ in Bohemia miserunt parteir exercitus in numero" 2 milium virorum in Bavariam. Qui a Sept. 2lAen?i 4. predicta usque in feriam 2. sequcntis® septimane, in qua erat festum S. Mathei ewangeliste, incendiis, spolÜN depecuniacionibus et katholicorum captivitatibus teriam cnide- lissime perturbabant. Tunc temporis Johannes dux BaTari«^ filius quondam Euperti regis Romanorum personaliter in opidi NewburgP^ constitutus contra filios perfidie spiritu dei acce^s^^ cum filio suo Christoforo cum eisdem hereticis paratus enr inire bellum. Sed prohibitus a milicia cum videret tot mala, confisus in deo, a quo est victoria, equestres paucos, quos habuit, minus, ut dicebatur, ducentis*" cum plebe rusticanu cupida et fervida ad pugnandum contra illos pessimos hereticos misit. Et factum est donante domino bonorum • Belfoa Cl. *> Plzna A2. c civitas A2. ^ om. Cl ® confirmatur coir. am Band approbatur A 1. confirmatur A 5. <>. 7 ' soHb -- Christi oni. B2. « Aquisgranum A 2. Ol.. Item add. B2 C *» Eodem — Egjpto oni. AI. 2. 3. ^ om. B2. C. ^ ergo A2. C4 * Plzna A 2. ™ Plzne A 2. " numerorum B 2. <> sequentes C 1. P Newnburg A 7. *i om. C. »" dicentes B 1. « om. A 2. » Vgl oben S. 31S!9. ' Neunburg vorm Wald. Digitized by Google — 483 — omnium distributore, ut commisso prelio gloriosissima victoria ^ 1433. de hostibus obtineretur occisis de hereticis 140 J viris, ut putatur, vel plus. De katholicis autem, ut estimatur, quasi 10 nuraero interierunt. Huius prelii capitaneus* fuit Heinricus 5 Pflueg, vexillifer autem Wilhelinus Paulstorffär sagitta graviter volneratus. Interfuit huic prelio Johannes Zengär^ miles septuagenarius, strenuus preliator. Dum hec agerentur, . . . ** ^ episcopus Lugdunensis*^ ex parte concilii Basiiiensis fuit Ratispone tractabatque de pace^ inter 10 Ludwicum et Heinricum duces Bavarie. Sed dum rei finem habere non posset, ipse idem archiepiscopus eosdem duos principes ad prefatum concilium Basiliense citavit. Fuit eciam tunc Batispone Fridericus marchio Brandeburgensis cum filio suo. Venit eciam post predictam victoriam de Hussitis habitam 15 Johannes dux Bavarie supramemoratus cum filio suo Christoforo. Et factum fuit gaudium magnum in civitate, ita ut eciam festive in kathedrali ecclesia graciarum acciones deo de huius- modi victoria redderentur ^* Anno domini 1434. in die S. Georii, hoc est sabbato 24.94 20 post dominicam Jubilate, et eciam ipsa dominica Cantate frigus Apnl 24_ 5. et ventus arens omnia vineta ®, dum uberrime essent disposita, totaliter annichilavit. * Anno domini 1434. tempore quadragesimali in ebdomada Feftr. 2117. Reminiscere nobiles domini Conradus dePotendoriF^, Cristoforus 25 de Lichtenstain ^ de Nicolspurg receperunt se ad iter ultra mare ad sepulchrum domini.^ Sed, proch dolor, prefatus de PotendorfiF obiit in Jerusalem ibidem sepultus.^ aM, A5. 6. 7. » ut add. C 1 ^2 Pufikte A 1. keine Punkte A 2. 5. 6. 7. einen Punkt C6. c Ludunenais Gl. ^ etc. add. Gl. • veneat B 1. 30 * Schlacht bei Hiltersriedj Bez.- Amts Waldmünchen, am 21, Sepf 14,'i3, nicht 1434, wie, uohl infolge Druckfehlers, bei lliexler 3, 289 zu lesen steht. Zu den dort genannten Quellen kommen neuerdings RTA. 11, ISo, Anm. 1. ■^ Ilusehberg, Das adelige Geschlecht der Zenger, in Verhandlungen 55 d. hist. Ver. f. Niederbayem 37, 60. * Erxbischof A?nadeus von Lyon. Über dessen Bericht von der Schlackt bei HiUersried vgl. ETA. 11, 97, 2ö ff. * Der Tag %ur Friedensstiftwig war auf 1433 Sept. 21 angesetzt; UTA. 11, 259, Anfn. 2. iO " Ppttendorf, österreichisches Geschlecht; Burg bei Ebreiehsdo?'/. " Österreichisches Geschlecht; Burg bei Mödling. ' Vgl. Röhricht, Deutsche PilgciTeis&n nach dem heiligen iMude, JVeue Ausg., S, 109. ** Es ist falsch, wenn Gemeinter 3, 55 die oben erwähnte Wallfahrt 1:5 österreichischer Adeliger mit den Uerxog lleiJirich von Niederbayern auf" erlegten SiUinewallfahrten in Verbifidung bringt; über die letzteren vgl. Riexler 3,297. 31* Digitized by VjOOQ IC — 484 — 1434 Item eodem anno dominica Exaudi Johannes de Polamar*^ Mai 9. decretorum doctor, archidyaconus Barchionensis, domini pape capellanus ac ipsius** palacii causarum auditor necnon sacri Basillensis concilii nunccias, mulierem nomine Magdalenam Walpotin in ecclesia kathedrali Ratisponensi personaliter coram ^ populo statuit in habitu crocei coloris cam cruce rubea et infula de papiro facta, in qua ante et retro scripta faerant hec verba : Hec mulier in heresibus fuit comperta, sed per dei graciam est conversa etc. Hec asseruit et tenuit errores in generali Viennensi ^ concilio dampnatos, videlicet quod aliquis ' posset in tantum proficere in hac vita, quod efficeretur omnino impeccabilis etc. Item asseruit et multipliciter publicavit spiritu superbie et mendacii decepta, quod ipsa esset illa puella^, que pristinis temporibus in Francia multa exercuit bella, et se habuisse divinas revelaciones et graciam sanandi infirmos. Item dixit, quod ipsa esset mater christianitatis a deo constituta, et plura alia. Quapropter ad peragendum penitenciam in carcerem est retrusa. Mai 14, Item eodem anno feria 6. ante festum penthecostes facta est processio solempnis a clero Ratispone ob graciaram accionem - reddendam domino bonorum omnium distributori pro eo, quod civitas antiqua Pragensis per adiutorium baronumregni Bohemie et marchionatus Moravie Hussitas in nova civitate Pragen>i trucidavit, aliis fugientibus, aliis in aquis pereuntibus. Et hcK" Mai ff. factum est in die ascensionis domini. Extunc Hussite, qui oppidum* Pilsnenso quasi per annuni Mai 9, obsidione vallayerant, dominica post ascensionem domini ab obsidione nomine eos impugnante recesserunt. Dicebatiir. quod Hussitis novo civitatis Pragensis, a quibus habeban' victualia, intendebant venire in adiutorium. Sed gracia dt* assistente opidum** Pilsnense ab obsidione est liberatum® e: civitas nova Pragensis a katholicis, priusquam isti de obsidione venirent, potenter' obtenta. Exhinc cum predicti Hussite, qui singulari rocabul*' orphani vocabantur, civitati Pragensi appropinquassent, baroncs regni et multi ex hiis, qui non stabant cum unione ecclesie' » Polomar C 1. *> ipei A 1. 2. 3. « civitatem Plznam A 2 i> in huiusmodi communione sub utraque specie convenire.'^ Dum igitur ipsi nuncii Bohemorum, quod petebant, nequaquam posseot obtinere multasque difficultates faoerent, suasit ei^ : imperator, ut saltem pacem inter se haberent At illi responderunt ', quod concordata cum difficultatibus suis habitis ad congregacioneiii Okt. Jö. generalem regni sui in feste S. Galli referre vellent et deinde NOV0 11. dare responsimi super hoc in Egra in festo S. Martini, et si^ est discessum. Item in predicto colloquio cum Bohemis habito accidit iilud notabile memorie tradendum. Prosbiter nomine niagister «Johannes ßoquoczana ** ♦' pro parte Bohemorum erat orator Hie animosa verbositate quasdam produxit scedulas', quarum tenorem pro propugnacione patrio sie verbis suis defendebat, quod cedere noluit, sed contenta in eisdem scedulis utique per legatos sacri concilii sie fuisse dudum in Bohcmia com- pactata et conclusa asserere et contenciose defendere audebat dicens inter alia expressa et tubali voce: Vos, legati concilii, a deducti El. b PIzna A 2. ^ dixerunt B 1. civitatibus B 1. c ^ Punkte A 1. 5. von späterer '^ Hand übergeschr. Anthonius A 1. iin Text A3. ^ apostolorum add. B2. * Janner 3, 430 falsch 8, Mai. ^ Beg. Boic, 13, 333 ff, ^ Zum Bamberger Imniunitätenstreit 1431 — 39 vgL Lüiencron, Dk hist. Volkslieder der Deutschen 1, 348. ^^ * 1431 April 23, bexw. 1433 Mai 31; Reg, Nr. 8528. 9430. Ty/. Alt-Ba?fiberg 1807 j 8, S. 379. ^ Bischof Anton von Rotefnhan, ♦^ 1435. Digitized by Qoo^(^ — 489 — ipsa pacificatur et per placita sedatur, et sie clerus ad cLvitatem 1435 est reversus. Item hiis eciam temporibus doraiho Johanni de Otenwald ^ episcopo Herbipolensi omnis potestas aramiüistrandi fuit ablata 5 et tempore vite sue certa summa pecuniarum cum corto dominio deputata. Hanc ordinacionem factam per archiepiscopum Maguntinensem et alios principes, ut audivi, per modum compromissi ipse raemoratus episcopus Herbipolensis non habuit ratam. Quapropter sepius ducti * sunt exercitus ex parte ipsius 10 episcopi et similiter partis alterius, scilicet capituli et civiura Herbipolensium. Hec multa indigerent experiencia, si quis ea vellet clare scribere. Hoc sufficiat ad presens, quod idera Johannes episcopus nobiles et cLves in suo principatu modis, quibus potuit, potenter perdomuit et subiecit. 15 Item eodem anno mense Augusto- Januenses propo Gaietam, que est civitas Apulie, magnam victoriam in mari habuerunt. Nam capti sunt^ rex An-agonie, rex Navarie, rex Portugalie, dux Sessie, princeps Tarenti, 35 barones, 80 militcs et populus communis innumerabilis. Istis currentibus facta "20 est concordia inter Eugenium papam et Philippum ducem Mediolanensem et dominum Januensiura, sie tamen inter alia, ut audivi, quod Eugenius papa in Florencia confederata Yenetis sedem non debet ** habere, sed in alia civitate quacun- que Venetis non subiecta. Predicti autem reges per ducem "20 Mediolanensem memoratum sine exaccione pecuniarum dimissi sunt liberi cum certis*^ punctis. De quibus tamen Januenses non content! ipsi memorato duci amplius noluerunt esse subiecti. Quapropter statim eos cepit impugnare. Et audivi controversiam istara per placita esse "^ sedatam, sie quod Januenses habent 30 regimen sue civitatis, duci autem Mediolanensi annuatim dabunt 4 milia florenorum. Item eodem anno feria 3.^ Id. Septembris obiit inclitus •S!p/><. 12. princeps Wilhelmus dux Bavarie sepultus Monaci. Hie reliquit tilium nomine Adolfum®et uxorem^ gravidam, que peperit 35 iilium nomine Wilhelmum, qui paucis diebus supervixit. » dicti Cl, moti C 6. *> deberet AI. 2. 3. ^ certis — tarnen am. C 1. ^ sedatam esse Bl. « A statt Adolfum et B 1. * Bischof Johann IL von Brunn. '' 14S5 Aug. 4. 40 ^ König Alf ans von Aragon ien, König Johann von Nava7Ta, Infant Heinrich vo7i Aragonien, Herzog Johann Antan von Sessa^ Fürst Johann Aniofi von Tarent. * Dieser auch van andern Quellen angegebene Dienstag wäre 3. Id. Sept. ^ Margarethe von Cleve. Digitized by Google -- 490 — 14:io Item hiis temporibus Ludwicus comes palatinus Reni, elector '', filius Riiperti regis Eomanorum, propter debilitatem Visus, quia apertis et claris oculis paruni vel nichil videbat et quia largus erat, procurante eius uxore^ per consiliarios ipsius potestatem araministraüdi desiit habere.* De huc 5 dixit michi quidam se audivisse subscriptam hystoriam. Quadani die predictus princeps Ludwicus, dum esset in ecclesia, vocavit ad se coram populo filium^ suum adhuc puerum et primuni ei blandiens magDam dedit alapam. Cui filius : 0 domine, dicite **, in quo ego vos lesi, quare me sie i< pereutitis? Ad hec pater: Volo, fili, ut per hanc alapam memor sis iniuriarum, que michi a matre tua inferuutur. Dcx. 25. Item eodeni anno ante festum nativitatis doniini, dum in Castro inferiori Patavie minus caute et improvide'' ageretur cum pulveribus bombardarum, factum est incendiura et idem i custrum exustum. 14:i6 Anno domini 1436. ambasiatoribus sacri Basiliensis con- cilii et Bühemis in opido üngarie Weyssenburg cum Sigismundo iroperatore exislentibus refertur facta esse concordia totalis inter ecclesiam katholicam ex parte una et Bohemos, qui non plus: Hassite heretici noniinabantur, sed Bohemi **, parte ex altera. Febr. 1. Et ob hoc in Signum graciarum accionum feria 4. in vigilia purificacionis S. Marie soUempois processio habita est Ratispone. Febr. 21. Item eodom anno circa carnisprivium Heinricus dux Bavarie* Lanczhuet castrum Laber emptum in possessionem -i. accepit. Timc barones dicti de Laber castrum tytuli sui possi- dere desierunt. Item durante adhuc termino treugarum, que inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie per Sigismundum Romanorum imperatorem Ratispone fuerant facte \ inter eosdem principes '* iterum lis est exorta non propter principalem causam dissensionis, scilicct terrarum divisionem et expost opidorum et castrorum expugnacionem, sed per^ quedam accessoria, que modo subscripto emergere ceperunt. Quidam quasi propriis causis ipsos moventibus ducatum." » electus A 2, ^ michi add. B 2. c provide A 6. 7. ^ justi (tdd. A 2. «de von späterer Hand add. AI. in add. A 3. 6. C ü. ^ propter A G. 7. ^ Mechtilde von Savoyen. - Die L'rk. über die EinsetKimg einer Regentschaft 14H6 Febr. 2b 4' bei Windecke hsg. v. Ältmann S. 429; vgl. auch UTA. 12 y XXXVIIlf Anm. 1. ^ Genieint ist icahrscheinlich Ludn-ig, sein älieMcr Sohn aus der Ehe mit Mechtilde. ^ Vgl. oben S. 461 Z. 2. Digitized by Google — 491 — ducis Heinrici spoliis et iDcendiis turbabant, et hü a dncQ J436 Ludwico in ducatu suo non impediebantur. Alii a simili ducatum ducis Ludwici devastabant, et illi a diice Heinrico * fovebantur. Kunt exhinc defedaciones a satellitibus partis 5 utriusque, incendia ac depredaciones manu potenti. Inter hec ipsi duo memorati principes Ludwicus et Heinricus inter se nolebant defedare, ut treugas per Sigismundum imperatorem inter eos factas viderentur non violare. Preterea tempore predicte litis guerra inter Heinricum Notbaffi militem antiquum 10 ex parte una et cognominatos** Herttenberger parte ex altera est exorta, cuius causa a tali fomite processit. Unus ex Herttenberger nomine Georius contra predictum Heinricum Nothaflft in generali concilio Basiliensi^ in curia Eomana% in curia Sigismundi imperatoris *^ necnon coram 15 collatore, scUicet episcopo Ratisponensi, castrum Haylspergk^ iudicialiter obtinuit, et ille idem Georius Herttenberger ob hoc eciam quandam decimam in Chölbenpach •'' taraquam pertinentem ad idem castrum Haylsperg nititur possidere. Econtra memoratus Heinricus^ NothafFt eandem decimam dicit esse sui iuris, unde :^o et eam potenter colligit et per viam iuris defendit. Istis sie currentibus duo alii ex cognominatis et consangwineis Hertten- berger et supradictus Nothaflft incipiunt predas*^ et incendia furiosius exercere. Georius autem Herttenbergär in via iuris perseverat. Et licet ipsi Herttenberger essent minus potentes, '25 habebant tamen pluriraorum favorem et ipsum Nothafift quamvis potentem et se defendentem incendiis, predis* et pauperum captivitate quam plurimum perturbabant. Accidit preterea quidani casus, propter quem indignatus dux Albertus filius ducis Emesti supramemorato duci Ludwico 30 confederatur. Hoc in tempore in septimana paschali anno April S/J-i. domini suprascripto Dingolfing opidum ducis Ludwici ab exercitu ducis Heinrici obsidetur, sed non obtinetur. Itaque predictus Heinricus NothafFt Heinrico duci iungitur eiusque capitaneus ordinatur. Interea navis cum rebus ducis Ludwici 35 a duce Alberto in territorio Vohenburg^ conducitur. Sed vasalli ducis Heinrici, qui erant in opido Newstat, ducem * Ludwico C4. ^ ignominatos C l. ^ om. A 1. 2. 3. ^ preda A 1. om. A 2. preda corr. predas A 3. ® predüs alle IIss. ausser A 6. * Hohenburg B 1. 40 ' V(/l. Haller, Concilium Ihsiliense 2, 444. ^ Vgl. liepertoriimt ger?na7iicum, Pontificat Eugens IV., 1, Xr. 2133. '-' Vgl. Beg. Nr. 84 75. 10358. 11352. 11697. 118Ü3. * Beilsberg, Bex.-Amts Bcgensburg. '' GrosS'Kölnback bei Pilsting in Niederbayem, Digitized by Goo^(^ — 492 — 1436 Albertuni et eius conductum non carantes bona in eadem navi diripiunt. Ex liiis et aliis Albertus dux contra Heinricum ducem commotus eidem defedacionem facit, et ptedictum opidum 2f ewstat, quod iure proprietatis erat ducis Ernesti supranoininati, sub forma aiitem* impignoracionis ducis Heinrioi, ab eodem 5 duce Alberto^ obtinetur. April 29. Dominica igitur Jubilate Fridericus marchio Brande- burgensis et Johannes dux Bavarie pro concordia facienda Ratispone conveniunt ^ Eisdem vero principibus Ratispone existentibus dux Albertus supranominatus et dux Ludwicus l"^ iuvenis, filius Ludwici antiqui^ supramemorati, ab Johanne de Abensperg in Abensperg intromittuntur. Exinde procedens April :w. ipsorum® exercitus feria 2. post predictam dominicam Jubilate in ofFeusam Heinrici Nothaflfl' Äflfhausen, Mangolting, Senchofen ^ Mai L et ceteras villas comburit. Extunc feria 3. sequenti in die '»• sanctorum apostolorum Phylippi et Jacobi ipse Heinriciis Nothafft forum dictum Mayberg*^ in ducatu ducis Ernesti patris Alberti ducis sepius memorati ex insperato, dum incole utpote aniici nichil tiraerent, spoliis, incendiis et paupenim captivitatibus devastat. Istis malis sie factis in predicta dieta -'' Ratispone inter principes Heinricum et Albertum fiunt treuge ' Mai 27, usque ad festum penthecostes. Mai 14:6. Ttcm in diebus rogacionum Geyselhering *, quod pertinet ad territorium Kyrchperg ducis Ludwici, ubi ecclesia et cimiterium de novo erant incastellata et exinde in hoc tempore -• litis ficbant pericula, incendia et depredaciones, ab Heinrico Nothafft ex parte ducis Heinrici* potenter obtinetur. Mai 27. Item circa festum penthecostes ab Heinrico duce Dingol- fing secundo obsidetur Heinrico NothaflFt capitaneo obsidionis existente. '^' Item in diebus penthecostes Fridericus marchio Branden- burgensis, Emestus et eius filius Albertus, Johannes sororius eiusdem Alberti et Heinricus, duces Bavarie, Ratispone conveniunt, fitque concordia inter Heinricum et Albertum principes iam ^ memoratos •* per modum compromissi, sie tarnen, i> ut opidum Newstat, quod ipse dux Albertus obtinuerat, ammodo debeat possidere.'^ » om. B2. ^ filio Ernesti add, B2. « conveniunt — Ratis- pone om. C 1. ^ om. B 1. « eorum corr. ipsorum A 1. eorum A 3. (5. 7. C 6. f om. Gl. K Heinricum C 1. om. C 4. ^ om. B 2. 4« ' Auf hausen, Mangold ing, Sengkofen, Bex.-Amts Begensburg. ^ Mainburg. -' Am 6. Mai; Krenner, Landtagshandlungen 4, 78. * Öeiselhöringy Bex.-Amts Mallersdorf. ^ Vgl. ürk. 1436 Nov. 4; Reg. ßoic. 13,388. 45 Digitized by Qoo^(^ — 493 — Item dominica trinitatis in die S. Erasmi principes /4.V5 Eychstavie convenerunt. Ubi propter personalem presenciam J?/«? :i. ducis Ludwici interdictam servabatur, et sine concordia est discessam. 5 Item feria 5. in octava corporis Christi Dingolfing opidiim Juni 14. supramemoratum ab Heinrico dace obtinetur. Item Leonhardus Layminger episcopus Pataviensis et cives habitis cum duce Heinrico suis interiocucionibus sive tractatulis * ^ Scbärding opidum et castrum Künigstain obsidione 10 circumdederunt Item Johannis baptiste Kirchperg castrum a duce Heinrico Juni 24. et eius capitaneo Heinrico Nothafft obsidetur et feria 2. ipostJuli 2. octavas eiusdem festi obtinetur. Item tempore huius litis a duce Heinrico^ eciam castrum 15 Chürnstain ^ obtinetur. Item ab eodem duce Heinrico eciam castrum Eoteneck^, quod dux Ludwicus in ofFensam dictorum Layminger obtinuerat, exuritur. Item Ernestus dux Bavarie attendens, quod dissensionem 20 inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie uon posset placare, tempestive, scilicet a tempore quadragesime, antequam mala "" Febr. 21. supramemorata sie invalescerent, diligenciam suam in concilio Basiliensi fecit reducens ad memoriam fidelitatem fratris sui ducis Wilhelmi protectoris quondam ipsius concilii rogansquc, 25 ut ob**bonum pacis sacrum concilium ambasiatoros suos in Bavariam mittere dignaretur. Missi sunt igitur Johannes episcopus Lubicensis provincie Bremensis et magister Nicolaus de Cusa dyaconus, prepositus monasterii Meinfeit Treverensis dyocesis, doctor decretorum. Ad quorum sollicitudinem in 30 dieta Ratispone habita facte sunt treuge^ preter spem a dominica post festum S. Jacobi tunc instantis ad 4 annos jw/^ 29. adinstar treugarum prius^ per Sigismundum Romanorura imperatorem Ratispone factarum inter Ludwicum seniorem et Ludwicum iuniorem filium eius, comites palatinos Reni* et 35 duces Bavarie comitesque Mortanie et Grayspach, parte ex una et ducem Heinricum et cum eo ^ in liga existentes *f, » tractatibus A 5. 6. 7. C 6. ^ Ludwico Gl. « supramem. mala A 1. 2. 3. ^ ad B2. ^ qui add. B2. f feJilt allen Hss, 8 existens AI. 2. 3. 40 ' Vgl. Urk. v. 25. Juni; Reg. Bote. 13,378. * Kürnstein; vgl. Reg. Nr. 8439. 8 Vgl. die Urk. 1435 Marx 23, Reg. Bote. 13, 333. * Am 21. Juli; Reg. Boic. l3, 380. Vgl. die Urk. Nr. 103 bei Minulolif Friedrich I. Kurfürst von Brandenburg. 45 '^ Vgl. oben S. 464 Z. 2. Digitized by Google — 494 — 1436. scilicet Fridericum marchionem Brandobargensem tamquam capitaneum lige seu confederacionis et Johannem ducem Bavarie, Ludovicum *, ülricum et Wilhelmum comites in ötinga et cives civitatum imperialium, scilicet Rotenburg super fluvio Tawber, Swäbischwerde, Nördling, DinckelspQhel,Weyssen- 5 Durg^ et Poppfingen, et specialiter dominum Leonhardum episcopum Pataviensem et cives ibidem, parte ex altera cam certis clausulis, quarum aliquas ex literis volgaribus desiiper confectis extractas et in latinum translatas pro cronicis hie inserere curavi. i' Item castrum Küngstain prope Pataviam debet destrui et non reedificari, nisi iudicialiter fuerit obtentum. Item opidura Schärding dux Ludwicus debet possidere, sie tarnen, quod ex eius ordinacione ita custodiatur, ut nemo periculum aliquod exinde paciatur. Et si ipse dux Ludwicus aliquid novi ibi i: voluerit edificare, hoc debet facere de bonis propriis et sine alioruni gravamine. Item ecclesiastice et seculares persona et earum adiutores uti debent suis antiquis libertatibus et iuribus et nullis* novitatibus gravari et in hoc a predictis duabus partibus similiter et duce Ernesto et eius filio duce * Alberto :'■ necnon patruo ^ ipsorum duce Adolfe debent manuteneri et defendi sine dolo. Item si aliqua parcium in aliquo articulo vel pluribus gravaretur, tunc episcopus Eychstetensis, qui pro tempore fuerit, requisitus secundum modum et formam in supramemoratis litteris expressam iudiiium et iusticiam Ratispone t facere tenetur. Hec propter brevitatem hie sufficiant. Item predictis litteris nondum totaliter sigillatis mona- sterium Ebersperg in ducatu ducis Ludwici a vasallis ducis Heinrici in bonis suis depredatur. :*' Item secundum teuerem litterarum castrum Küngstain a civibus Pataviensibus destruitur.^ Hoc castrum primum ab Heinrico Nothafift sepius nominato, dum esset vicedominus inferioris Bavarie, in die trium regum cepit in structuram ordiri et ideo Küngstain nomin ari. 3;^ Item propter hanc suprascriptam ^ litem seu Utes hoc pro memoriali ad posteros est transmittendum, quod plurimorum vox fuit, quod lis sive gwerra supradicta tenderet in deieccionem a 07)1. B 2. ^ patrono C 1. ^ aupradictam A 5. 6. 7. sub- Bcriptam C 1. suprascriptas litea 0 6. 4(.) ' Reg. Boic 13 y 3S0 nicht genannt. ' Erhard, Geschichte der Stadt Passau 7, 180, Digitized by Qoo^(^ - 495 — Heinrici Nothaft sepius memorati, sed contigit* contrariiim/*i5ö quemadmodum ex suprascriptis ^ haberi potest. Item eodem anno feria 4t.^ in vigilia S. Bartholomei Sigis- Atig. 23. mundus Imperator post susceptam coronam imperii cum magna 5 sollempnitate ingressus Pragam dominica sequenti in regem^?///. 26. Bohemie secundo est coronatus.^ Item eodem anno feria 6. in die exaltacionis sancte crucis Sept. 14. habita est sollempnis processio Ratispone et facte sunt obsecra- ciones pro pestilencia removenda atque missa: Recordare, 10 quam Clemens VI. instituit 2, celebrata et per 5 dies continuata. Item tunc temporis Wienne tanta fait pestilencia, quod propter obitum studencium et recessum coUegium f uit clausum. Item eodem anno^ dominica® 18. in die S. Marci^ pape factus Okt. 7 (14). est semio ad populum in maiori ecclesia Ratisponensi propter 15 spem et disposicionem reduccionis ecclesie orientalis sive Grecorum ad ecclesiam occidentalem sive Romanam, et auctori- tate concilii Basiliensis publicata* est plenaria indulgencia peccatorum semel in vita et semel in mortis articulo, que datur hiis, qui confessi et contriti contribuunt^ ad expensas, que 20 dande sunt pro Grecis veniendis ad concilium ycumenicum, hoc est generale ^. Item eodem anno circa festum S. Leonhardi ^ Albertus Nor, 6. filius Ernesti ducis Bavarie Annam filiam ducis de Bmnsweikch ducens uxorem nupcias Monaci celebravit **. •25 Anno domini 1437. 4. Eal. Jan. sabbato post nativitatem i-/.?^ domini obiit inclitus comes palatinus Reni et dux Ba,yBxieDex. 29'^ Ludwicus filius Ruperti regis Romanorum relinquens filios tres, scilicet Ludwicum \ qui ei successit in comitatu.*^ Item eodem anno 15. Kai. Junii sabbato sancto ipenthe- 1437 30 cüstes obiit venerabilis in Christo pater et dominus, dominus 3/01 18. * contingit A. ^ supradictis A 5. 6. 7. ^ quiuta alle Hss. ausser C 4t. d om. A2. e om. C4. ^ tribuunt AI. 2. 3. « etc. add. A 6. 7. ^ etc. adfl. AI. 2. 3. ' Reg. Nr. 11390h u. 11391a. 35 ' Vgl. oben S. 97 Z. 12. ^ Der Tag des h. Papstes Markus fei 1436 nicht auf den 18.^ sondern den 19. Sonntag nach Pfingsten. * RTA. 12, 83y 38. In Regensburg kam 7nan demnach dem Ver- langen des Baseler Kon.\ils sofort nach. 40 ^ Gegenüber den Atisführungen Haeutles S. 30, Anm. 4 rgl. Riexler .9, 328. ^ Dagegen Eaeutle S. 27 y Anm. 2. ' Die Namen der andern gieht Andrejs nicht an. ^ Zfusatx, Schedels in clm. 338, Bl. 122 ' : Qui Ludwicus obiit aimo 45 domini etc. 49., ut infra patebit, d. h. in Schede's Fortselxung; siehe die Hss. -Beschreibung in de?- Eirüeitung. Digitized by Qoo^(^ — 496 — i^.97Coiiradus de Susato episcopus Ratisponensis, in ecclesia sua kathedrali * ante altare S. Stephan! tnmulatus. Mai 24. Exhinc** feria 6. penthecustes dominus Fridericus Parsperger licenciatus decretoram, prepositus dicte ecclesie Ratisponensis, Juni :w. electus in episcopum die dominico in commemoracione S. Pauli 5 Salczburge ab Johanne archiepiscopo auctoritate concilii Basiliensis est confirmatus ®. Juli 31. Item eodem anno 2. Kai. Augusti concilium Basiliense GO dierum terminum Eugenio lY. peremptorie prefigit, infra quem in concilio per se vel alium ad hoc deputatum vel i' deputandum debet comparere. Sigismundus autem imperator in congregacione principum in Egi-a constitutus se interponens, ut non fieret nova^ scissura "^5 scribit^ principibus et communi- tatibus dicens inter alia pocius velle sustinere mortem quam videre novam in ecclesia dei scissuram^-. !• Kor. 2. ^Item eodem anno in die omnium animarum hora 4. ante ortum diei quidam de secta Hussitarum valenciores numeio fere 400 in unum congregati opidum Moravie Luttaw * per scalas ingrediendo occupaverunt preter unam turrim, ad quam quidam civium numero fere lU confugerunt. Ex quibus -'' unus emissus rem gestam per girum divulgavit. Insurgentes igltur primum de opido Newnstat, quod per Albertum ducem Austrie antea fuerat destructum, et postea de Olmüncz cum ccteris convicinis predictum opidum Luttaw die prefata, scilicet Nov. J?. omnium animarum, hora 4. post meridiom viceversa obtinuerunt -'•■ adversariis aliis occisis, aliis suspensis, aliis captivitati ^ prefati ducis Alberti marchionis Moravie '^ reservatis. Okt. 9, Item eodem anno circa festum S. Dyonisii Anna uxor^ Alberti ducis Bavario Strawbing*"^ peperit lilium nomine Johannem. Sept. IS. Item eodem anno 14. Kai. Octobris Eugenius IV. Bononie ^' residens concilium Basiliense sub gravibus penis solvit^ et mandat, ut infra certum terminum dierum ad Ferariam se transferat. Econtra idem concilium non assentit et ideo per » Ratisponensi C. ^ Et hinc A (5. 7. ^ consecraius A 6. 7. d novum scisma B 2. « etc. add. A 6. 7. ' captivati A 1. 5. 6 C 1. 3* captivatis A 2. 3. captivis captivitati C 6. s oyn. B 1. *» am. A 6. 7. ^ RTA. 12, Nr, 148. Die Urk. ist rnerkwürdigenrcise in keifiem deutschen Archic erkalten, - Fast die gleichen Worte siebte oben S. 481. Vgl. ETA. 12.237. Z. 10: nam si papa deponeretur et scisma in Germania et extra dissensi- 40 ones fierent . . ., omnibus nobis melior esset mors quam vita. » Vgl. zum folgenden Abschnitt RTA. 12,25 7. * Littau in MäJiren. ^ Nach Ilaeutle S. 34 am 4. Okt. xu MüncJien. « Hefele 7, 651. 45 Digitized by Google — 497 - decretum suum simili modo sub gravibus penis processum/^57 pape cassat et annuUat \ mittiturque ab eodem concilio Basiliensi dominus Georius^ Viciensis episcopus nacione Catellanus ad Sigismundum imperatorem Romanorum tunc Präge existentem, 5 ut in re tarn grandi eius voluntas et consilium^ audiatur. Imperator autem, priusquam illa legacio ad eum per- veniret, gravi infirmitate tentus et laborans, propter quam eciam pedica sibi fuit abscisa, subito et ex insperato circa festum S. Martini cum conlhorali sua a Praga recessit et in Znayma 2Vbr. 77. 10 opido Moravie 5. Id. Decembris cum contricione et devocione De^. 9. magna obiit ductusque est in Ungariam et in ecciesia Bradiensi ^ provincie Strigoniensis tumulatus. In cuius memoriam facta sunt metra sequencia pro epytaphio sculpenda:** Cesar et imperium tuus en ego Roma sacratum 15 Roxi non ense, sed pietatis ope. Pontificem summum feci spretis tribus unum, Lustravi mundum scisma necando^ malum. Teueres ^ oppressi et barbaras gentes excussi, Ampla dominia contulit manus mea, 20 Et sunt Hungaria mea regna, Bohemia, plura. Pace Sigismundus hie requiesco pius. Ac iter in Znayma michi mors preclusit® amara Cum gi'ege' katholico transeo fine bono. Anno milleno quater centum ter decem adde 1437 25 Ac Septem mensis Decembris dieque nono. 7)/?^. 9. Hie Sigismundus postquam in Romano regno 37 annis rcgnavit, anno 4. post imperialem coronacionem senciens sibi mortem vicinam imperatricem, ne aliquid mali machinaretur, iussit custodiri et omnia regna sua ac alios principatus ubi- 30 cunque unice filie sue domine Elyzabeth eiusque marito Alberto duci Austrie ex testamento legavit, quamvis ius successionis sufFecisset.^ Eius denique verba, quo elevatis » coDcilium A 7. ^ Versus add. A 7. ^ negando A G. d Turcoß A 5. 6. 7. C 6. Tewcros C 1. Theucros C 4. « pretulit C 4. 35 ' rege A 1. 2. 3. ' Hefele 7, 653. * Bischof Qeorg von Viseu. * Orosswardein. * Hier und im Folgenden ist untweifdtiaft Quelle die Eede, die 40 Kaspar Schlick auf dem böhmischen Landtage zur Wahl Herxog Albrechts von Österreich xum König von Böhmen am 26. Dex. 1437 hielt iSie findet sich, wie Pal4icky, Gesch. v. Böhmen 3, 5, Änm. 255 angab, cKcchisch in der Es. 24 0 12 des Museums des Kgr. Böhmen in Prag, deutsch in Cgni. 331, Bl. 1 mit dem l^el : Das ist die Werbung, die her Caspar yetzund 45 alhie zu Prag an die sammung des gantzen kunigreichs in behmyscher Quellen and Eroerteronijren N. F. I. 32 Digitized by Google — 498 — i457. manibus et lacrimosis oculis coram omnibus astantibas ad ambasiatores in regnum Bohemie destinandos protulit^, huius- cemodi fuisse memorantur: 2 Fideles dilecti, video * imminere ** michi periculum mortis et quod omnipotens deus volt laboribus meis, quos pro ecclesia 5 sua sancta et bono fidelium tantum sustuli, dare finem. Idcirco vobis committo et raando*^ strictissime, ut non obstante morte mea legacionem vestram omnino perficiatis, rogetis et requiratis Uüiversum regnum Bohemie, ut filiam meam et filium admittant et suscipiant ad gubernacula et dominium regni attentis iuribus 1' successionis hereditatis iuxta auream bullam, quam regnum desuper habuit, in quibus expresse habetur, quod femine * vide A 1. in Deo B 1. ^ michi imminere B 2. « strict. mando B 2. sprach mit zierlichen werten geworben von wegen unsers herrn des kayeers säligen gedachtnus. l' ^ Von dem Inhalt dieser Anrede Sigmunds (einen Tag vor seinem Tode) berichtet atich Windecke S. 447. ^ Vgl. den deutschen Text aus egm, 331, Bl. 2^: Lieben getrewen, ich merck, das mich nun betritt sorgnüs des todes und das der allmechtig gott meiner grossen arbait, die ich seiner heiligen kirchen und allen '2* getrewen kristen zu guet bis auf disew zeit getragen hab, nun endt geben will. Darumb bevilch und gepewt ew ernstlichen, ob ich halt stürb, das ir dannoch mein potschaft vor allen Sachen volpringt, bitt und erfordert das gantz künigreich, das mein tochter und mein sun zuelassen und aufnemen zu Verwesung und Herrschaft meins künigreichs ansehen die 2') recht der erblichen nachvolgunge nach lawt der guldin bullen, die das künigreich darüber hat, die klärlichen Inhalt, das die tochter geleich erbm als die sün. Und also ist mein anherr künig Johann zue disem künigreich komen und vil seiner vorvordern. Also pin ich auch durch die tochter gen Ungern komen. Das sy auch ansehen die löblichen ver- S Schreibung, die zwüschen den fürsten und landen Behaim und Österreich geschehen sey, die ewr vorvodern gelobt, versigelt und leiplichen zue den heyligen geschworn habent zu halten, herrn und stett für sich und ir erben und nachkomen ewigklich, desgleichen ir auch reversal und gegen- brief habt von allen iren landen, die dann auf dem Karlstain ligendt 3.' mitsambt der guldin bull, von söllichen verschreibungen sy, so es zeit wirt, wol underweiset werden durch dits meins suns rät, die ich euch gegenwürtiglich zuefueg, ' das sy ansehen mein letzt testament, das ich gesetzt hab. Wan thuen sy das, so behalten und volgen sy nach der lawtern gerechtigkait, sy friden das land und thuend uns gross wol- ^ gevallen, sy schalen auch dardurch in und iren nachkomen grossen nutz und gewynnen von der gantzen cristenhait grosse er und lieb. Und ob dy egenanten ursach alle und unser so innige begehrung nicht entwern, so solten sy doch ansehen frömbkayt, erbergkayt und ordenlich leben der obgenanten erlichen hertzogin und gerech tigkayt, warhayt, tugent, 45 reichtung, macht und nachpawrschaft der land des egenanten hertzogen und ich auch das künigreich zu Ungern in gegeben hab, das sy dann mit der hilf gottes aufgenomen werden, und also durch aynigung und zusamfuegung so vil mächtiger künigreich und Herrschaft so solten sy die obgenanten unser tochter und sün von new und freyem willen 50 erwelen. Und also solt ir von unseren wegen ernstlich raten, wann was wir also sagen und raten, das thun wir getrewUch, das wais der all- mechtig gott, zue des heyligen genaden wir yetzund genieft werden. Digitized by Google - 499 — succedunt sicut et filii. Et sie avus mens rex Johannes* venit/4.97 ad regnum et multi predecessores sui. Sic eciam per filiam intravi Hungariam. Attentis eciam inscripcionibus soUempnibus inter domos Bohemie et Austrie, quas predecessores nostri 5 laudaverunt et sigillaverunt et prestito iuramento super sanctos pro se et heredibus ac** successoribus® in perpetuum proraiserunt servare, quemadmodum et litteras reversales omnium terranim suarum in Earelstain habetis unacum aiirea buUa, de quibus inscripcionibus bene tempore suo informabuntur per istos 10 nuncios filii mei, quos vobis adiungo, attento eciam meo ^ ultimo testamento avisando eos. Quodsi hoc fecerint ®, claram iusticiam fovebunt, regnum pacificabunt et nobis complacebunt et sibi et posteris suis benefacient et erga totam christianitatem honorem et amorem acquirent Immo si ille raciones omnes 15 et desideria mea non essent, tamen attenta probitate, honestate et ordinata vita illustris ducisse ac iusticia, veritate et virtutibus, opibus, potencia ac' vicinitate terrarum ipsius ducis et quod ego eciam regnum (Jngarie ipsis dedi, ubi per dei graciam acceptabuntur, et propter unire tot magna regna et dominia 20 ipsi deberent eos eciam de novo et libera voluntate eligere. Et sie eis omnino perswadeatis, quia ea fideliter dieimus et consulimus; deus novit, ad cuius graciam iam vocamur. Quoniam si secus fecerint, quod absit, quacumque levi aut inde aberrata suggestione, memores sint mei testamenti, quod 25 hoc fieret contra iusticiam et honorem, deum ofiFenderent, nee hoc in longum quoquo modo durare posset et redundaret in maximum periculum et confusionem regni et oflfensiones incolarum et maximum scandalum, de quo ego coram deo innocens esse volo, quia fideliter apud eos feci etc. Hec de 30 testamento Sigismundi imperatoris. Item eodem anno feria 4. die 19.^ mensis Deoerabris inDex. 18. Prusanio^ Albertus dux Austrie in regem Hungarie^ est electus \ * om. B 1. *> et A 6. 7. « successionibus A 1. 2. ^ testam. meo ultimo A 1. 2. 3. e fecerunt C 1. ^ et B 1. e id est Prespurkch 35 aM. A 6. 7. ^ om, B 1. * etc. add, B 2. Wann was sy anders taten, da gott vor sey, von ainiger leicht vertiger yilbedachter anweysung, so sullen sy ingedächtig sein meins letzten testamentz und gezeugknüs, das das geschehen sey wider die gerechtigkayt und ir er und laydigeten den allmechtigen gott und möcht die leng mit 40 nicbten besteen, und söllich sach die köm auch in gar gross sorgnfis, schand und schad des gantzen künigreichs und seiner inwoner, des ich vor gott unschuldig sein wil, wan ich pei in getrewlich getan habe. Hier schliesst die angebliche Rede des Kaisers. ^ Der 19. Dex, wäre feria 5., während die Wald thatsächlich am 18 j 45 feria 4., er folgte, 32* Digitized by Google — 500 - 1438 Anno domini 1438. Albertus dux Austrie et electas Dex. 27,^ rex Ungarie in die Johannis ewangeliste Präge in regem Bohemie est electus. 1438 Item eodem anno 11. Kai. Februarii concilium Basiliense Jan. 52.* in sessione publica in maiori ecclesia Basiliensi celebrata 5 dominum Eugenium papam IV. ab omni administracione papatus in spiritualibus et temporalibus suspendit ac suspensum declaravit 0 quam dolendus casus, o quam gravissima inter Christianos tunc scissura per divisionem ecclesie latine in oculis Grecorum est aperta, que inicium posuit, dum estate l" preterita, postquam concilium Basiliense, ad quod hucusque pertinebat nominacio loci pro concilio cum Grecis celebrando, galeas ac alia necessaria preparavit et in Greciam misit pro conduccione ipsorum Grecorum, dominus * autem Eugenius IV. alias galeas misit et Grecos in Ferariam, ad quam ipse con- 1- cilium convocavit, adduxit ^,^ Marx, 20. Item eodem anno ® feria 5. post Oculi die 20. mensis Marcii electores, scüicet Theodericus Moguntinensis, Theodericiis Coloniensis, Rabanus Treverensis archiepiscopi, Otto comes palatinus Reni et dux Bavarie, tutor^ Ludwici comitis palatini *^ Reni, Fridericus dux Saxonie et Fridericus marchio Brande- . burgensis concorditer Albertum ducem Austrie, electum regem Hungarie et Bohemie, in Franckfordia in regem Romanorum elegerunt •. Juni 25, Item ^ eodem anno feria 4. post Johannis baptiste Fridericus *2: episcopus Ratisponensis synodum celebravit. Jiäi 2.» Item eodem anno feria 3.* in octava S. Johannis » Dum A 5. *> etc. add. B 2. c 1438. add. A 7. ^ tutor- que B 2. « etc. add. AI. ' Item — celebravit om. Ä 6. 7. « IV. ccMrr. ni. A6.7. •:> * Vielmehr 1437, * Vielmehr am 24. Jan. ; He feie 7, 661. " Hier Zusatx Schedels in dm. 338 y El. 125 (vgl Hss. -Beschreibung in der Einleitung): Et hoc concilium BaBÜlense magnas indulgencias et plenariam remissionem peccatorum dedit pro reduccione Grecorum. Sod ÖT illa collectura pecunie uon fuit presentata concilio, sed quilibet prineeps et dominus in suo dominio eam sibi UBurpavit et incorporavit. (Vgl. RTA. 12 y 12, 112.) Idem Eugenius papa IV. nacione Venetus sedit annis 10 pepultus ad 8. Petrum Borne. Huius tandem tempore Greci reducti sunt ad unitatem sancte matris ecclesie. Cum vero depositus fuit in concilio 4t' Basiliensi, est electus in locum ipsius in eodem concilio Amedeus dux Sabaudie et nominatus Felix V. Hie ante papatutn habuit uxorem et filiam, que poscea fuit mater Philippi comitis palatini. Quamquam non- nuUi dixerunt eum fuisse bigamum et secundam habuisse uxorem. * Auch andere Quellen geben dieses Datum an, während nach Haeutle 45 S. 24 der 2. Juli urkundlich begründet ist. Digitized by Google — 501 — baptiste obiit Ernestus inclitus duz Bavarie Monaci tumulatus i^^^ relinquens filium Albertum *. Item eodem anno circa festum S. Augustini Anna nxor Ätsg, 28.^ Alberti ducis Bavarie peperit filium secundum nomine 5 Emestum. ^ nomine add, B2. ^ Nach Eaeutle S. 30 Aug. 26. Digitized by Google Digitized by Google Chronica de prineipibus terrae Bavarorum, Digitized by Google Digitized by Google In nomine domini incipiunt cronica de prin- cipibus terre Bavarorum*. Magnifico^ et excellenti domino® Liidowico comiti palatino Keni, duci^Bavarie et comiti in^Mortain, karissimo domino 5 suo, frater Andreas presbiter monasterii S. Magni confessoris in pede pontis Ratisponensis oraciones suas cum ardore sincerissime karitatis. Serenissime princeps et domine, dudum deo donante cronicis Romanorum pontificum et regum ad utilitatem presencium et futurorum exflorando^ coUectis ad 10 laudem et memoriam recenciorem virorum gloriosorum in generacione principum Bavarie, utpote Karoli Magni, Heinrici Sancti, Romanorum Augustorum, et ceterorum quoddam eciam opusculum de cronicis principum Bavarie colligere cogitavi. Ex quo vero' serenitas vestra post datam vobis^ nunc ^ figuram ^ 15 de genealogia principum Bavarie, que ab Ottone avo LudowicilV. Romanorum imperatoris incipit, hec a me pusillo modo * exigit, quod dudum facere desideravi, liceat^ michi parvulo cum ingenuitate vestra modo familiari more epistolaris^ officii paucis verbulis quasi quibusdain susurriis confabulari. Cum 20 acta predecessorum ideo scripturis™ commendentur **, ut posteri ipsa rurainando pertractantes ad eorum laudabilia acta fervencius ** excitentur p, forma felicitatis humane, quam felicitatem** alii opes, alii honores, alii potenciam, alii gloriam sive nobilitatem, alii voluptates opinantur, quomodo ista felicitas a vera felicitate et 25 summo bono distare videatur, attentis' priscorum hystoriis » So Überschrift 1. 5. In — domini ow.. danfi Incipit etc. 6. Cronica de principibus terre Bavarie ornaciori modo edita incipit foeli- citer 2. Ohne Überschr. 3. Dafür: Virgo, bono fine presens scriptum, rogo, comple 4. Fratris Andree presbit^ri et monachi professi monasterii 30 S Magni in pede pontis Ratisponensis ad illustrissimum principem dominum Ludowicum Rheni comitem palatinum Bavarieque ducem epistola 7. Ebenso, ohne et monachi professi 8. ^ Ohie Vorrede 5. ^ domino add. 7. 8. *i ducique 7. 8. « Mortanie st. in M. B. ^ om. 7. 8. e nobis 7. 8. ^ am. 6. > nunc 7. 8. ^ licet 4. ^ epistolarum 6. 35 " scriptis 7. 8. " om. 4. o frequencius 4. p exercentur 3. 4. a om. 7. 8. *• attenti 4. Vgl oben S. 329 Z. 18. Digitized by Qoo^(^ — 506 — pulchrius elucescit. Et quoniam mentibus hominum veri boni naturaliter inserta est cupiditas, dignetur serenitas vestra reminisci Boecii Romani, exconsulis, philosophi christianissimi, verum bonura describentis et dicentis^: Id est boniim, quo quis adepto nichil ulterius desiderare queat. Qaod quidem 5 bonura est omniura summ um bonorum cunctaque intra se bona continens. Cui si quid abforet, summum esse non posset quoniam relinqueretur extrinsecus, quod posset optari. Liquet ergo beatitudinem esse statum bonorum omnium congregacione * perfectum. Hec** ille **. Hiis premissis karitas* serenitatis restre 1 domino bonorum omnium'^ distributore^ largiente duiciter occupata ', cronicorum vocabulum unde habeat originem, placuit prelibare. Cronos grece latine tempus interpretatur. Inde secundum Ysidorum^ Hyspalensem episcopum cronica, ce *^, feminini generis, secundum Hugwicionem*^^ vero, Ferariensein l episcopum, cronica, corum, neutri generis, id est tempora vel temporum series vel ordo, vel ubi descripta tempora continentur, vel facta diversorum' temporum. Igitur in nomine doniini opusculum cronicorum principum Bavarie pro modulo*^ in- genioli^ mei aggrediens omnibus hoc idem pie visuris et audituris i* emendandum et corrigendum humiliter recommendo. Non enim ita amator sum mei, ut, quod semel effuderim, meliori sentencie" anteferre contendam^. Possum enim et presertim ex preferen- dorum vel referendorum omissione ex'* faciU reprehendi. Quodsi^ ex illo cuncta sunt bona, qui solus est bonus, illud - pocius bonum credendum est, quod illa inconmutabilis bonitas atque omnium bonorum causa perscribit **. Personam et acumen ingenii serenitatis vestre hie, qui non dorrait neque dormitat, dignetur graciosius inhabitare. Scriptum Martino papa V. pre- sidente, Sigismundo Romanorum, Ungarie, Bohemie, Croacie et •> Daimacie etc. rege regnante, anno domini millesimo quadrin- 1425 gentesimo vicesimo quinto feria 6. in die exaltacionis sancte S^t 14. crucis. P » adgregacione 7. 8. ^ om. 7. 8. ^ charitati 7. charitatem 8, ^ coDgregacione perfectum et add. 6. « distributorum 6. ' occupate 7. 8. ;v 8 ce — cronica om. 8. ^ vero Hug. 4. 7. ^ gener um add. 6. k modolo 3. 4. ^ mei jpg. 7. 8. ™ om. 4. » de 7. 8. <> pre- scribit 7. 8. p Hierauf Überschr.: In nomine domini incipiunt chronica de principibus terre Bavarorum 7. ohfie die 4 ersten Worte 8. * Boethiiis, De consolatione philosophiae 3, 2. H - Isidorus Hisp.y Etymologiae 5. 28. ^ HugucciOf Liher derivationum., unter cronos. * So auch oben S. 157. Digitized by Google — 507 — 'De ducibus, a quibus terra Bavarorum, que et Noricorum dicitur, nomen primum accepit. ^ Bavari traduDtur ab Armenia oriundi. Qui cum magna znulti- Vita BaTarus tudine de fiuibus suis egressi hanc terram sunt ingressi et ex-ÄUmanni, 5 duz. pulsis aboriginibus pro eis liabitaverant et de nomine ducis Norix Bui BavaFo terram c ßavariam nominayerunt. Hanc post multps ^^^' dies Norix filius Herculis expugnans Noricum ex suo nomine YOcaTit. In qua civitatem^ que nunc Batispona dicitur, edificavit.' De primis ducibus Baioariorum^ 10 Anno a creacione mundi sive ab Adam 5199. secundum metrumi^Sf. 5. Ante Jesum duo C minus uno milia quinque, ab urbe Koma condita 752., indiccione 3., anno 42. regni Octaviani Augusti, anno regni Herodis 30., universo orbe pacato nocte dominice diei Jesus Christus ex Maria virgine in Bethlehem Jude nascilur. Hunc 15 Octavianum Cesarem« Augustum immediate precessit Julius Cesar primus monarcha Bomanorum. Fraire- HoFum temporibus Boamundus et Inffram- Boimundai Ingrammus '^ ^ dux dnx. mus^ frater^ eius ex Armenia, prout** in quibusdam cronicis^ invenitur, venientes primi^ ducatum tenu- 20 erunt in Baioaria'^ sive terra Noricorum. Quibus successit ^The1!dü' -^d^lg^rus et post hunc dux Theodo. Qui quando dux. decesserint veP quid gesserint vel quis eis inmediate successerit, hucusque in scriptis non potui invenire. De condicione civitatis Ratispone. 25 Licet" supra dictum sit, quod Norix filius Herculis civi- tatem Bavarie, que Ratispona dicitur, edificaverit, in scriptis tarnen Batispone " reperitur ®, quod anno effusionis sangwinis Christi S, 8, pro Salute generis humani ipsaP Ratispona metropolis Bavarie a Tyberio Cesare conditur^ et Tybumia ab»" ipso nuncupatur •. Cuius eciam * 30 » Das ganze Kap. add. B. *» Notandum est, quod add. 5. ^ om. 4. ^ De principibus Bavarie tempore nativitatis Christi so Überschr, B. ^ om. B. f Ingraminus 2. Ingramimus 6. ? fratrcs 6. ^ prout - invenitur om. B. * om. B. ^ Bavaria B. i vel — gesserint om. 3. 4. ™ Licet — reperitur, quod add. B. ° que satis sunt erronea 35 von anderer späterer Hand am Rand 5. ^ invenitur 4. p add. B. q sit condita B. 'ab — Tyburnia om. 3. 4. • nuncupata B. * add. B. ' Tiburtinam setxt die Vita Altmanni hinxu; SS. 12 y 237. ' Vgl. Oberb. Arch. 49, 426. ^ jE!s ist nicht festzustellen, irelche Quelle hier unmittelbar benutzt 40 ist. Am nächsten li^gt es, an die Regensburger Kaiserchronik (vgl. die Aus- gabe von Schröder in M. G. Dt. Chron. 1, 7, 85) xu denken, in der sowohl die Herzoge Boimunt und Ingram, wie auch die Sage von Herzog Adelger (a. a. 0. S. 203) zuerst vorkommen. Allerdings ist eine weitere Benützung dieses Werkes bei Andreas nicht zu erkennen, und der obige Schlusssatx 45 scheint die Ann/ihme, dass Afidreas die Kaiserchronik überhaupt gekanfit habe, zu verbieten. Digitized by Google — 508 — S, 9, Septem reperiuntur nomina » , scilicet Tyburnia, Qaadrata, Ratispona, Hva- tospolis, GermaDsheiro, Beginopolis et Ymbripolis, volgariter Regensparg. De conversione Bavarie ad fidem Christi. 182. Circa annum domini 182. presidente Eleutherio 12. a B. Petro, S, 10. Comodo Bomanorum imperatore legnante Lucius rex Britannie nudus et 5 expeditus peregrinacione suscepta partem Bavaroruin et totam Eedam inter Alpes sitam miraculis et predicacionibus ad fidem Christi creditur convertisse. De primo rege Bavarorum. S. 12. <3"ätoaidu8 lex Bavarorum. Circa annum domiüi 581. Pelagio II. a B. 1 Loo«t::dfr".i;ot"nd. P^tro es. preeldente. T^berio II Komanorum imperatore regnante Garibaldus regnum S. 75. tenuitBavarorum. Hliius filia f uit Theodehoda regina Longowardorum, De qua pulcherrime extant hystorie, quas hie utpote raras de nostratibus pro cronicis inserere curavi.^ 591. Circa anDum domini 591. presidente B. Gregorio huius nomiuis I. a B. Petro 64., Mauricio Bomanorum imperatore regnante Authari rex Longobardorum legatos suos misit ad Garibaldum regem Bavarorum petens filiam suam nomine Theodelindam uxorem. Qui bene S. 14. legatos suscepit et filiam suani ei promisit. Quod dum missi renunciarent ' . Authariy ille cupiens videre sponsam suam elegit secum paucos iu^eofö fortissimos et unum fidelissimum quasi pro domino et cum summa festi- nacione perrexit in Bawariam. Cumque starent in conspectu Garibaldi regis et ille, qui quasi senior videbatur, dicta sua complesset, dizit Authari ad regem : Dominus meus Authari pro ista causa me misit, ut : videam filiam vestram, dominam nostram, ut, qualis sit forma eius, poegim domino meo vere nunciare. Qui statim fecit eam venire. Que cum placuisset Authari, dixit ad regem: Si placet vestre potestati, de sua manu det nobis bibere, sicut et posthec debebit facere. Quod cum fieri rex iussisset, illa tollens calicem plenum cum mero dedit primum illi, qui senior videbatur, deinde porrigebat Authari nesciens, quis esset Ipse vero, postquam bibit et calicem reddidit, nemine vidente digito eam tetigit et manum suam per faciem eius duxit. Que verecundans cum hoc nutrici sue indicaret, nutrix respondit: Si rex et sponsus tuus non esset, te nullo modo tangere presumpsisset. Sed taceamus, ne audiat hoc > pater tuus. Iste, qui talem habet personam ^, dignus est et Imperium habere et te uxorem ducere. Erat enim Authari iuvenis pulcherrimus ei boni Status. Post hec commeatum petentes a rege perrexerunt in patriam suam. Authari vero cum venisset prope fines Italic comitantibus aliquiba^^ Bavaris, appropinquabat arbori, que stabat iuxta viam, et erexit se super '-. caballum, quantum potuit, et securim, quam habebat in manu, in ipsam arborem impegit ibique dimisit dicens: Taliter ferire solet Authari. Quo dicto intellexerunt Bavari, quod ipse esset Authari. Post aliquantum tempus^ conturbatus est rex Garibaldus de adventu Francorum, et Theodelinda filia eius cum fratre suo nomine Gundoaldo fugit ad Italiam 4. et mandavit sponso suo Authari, ut veniret obviam eis. Qui gavisus Gdt » nomina reperiuntur B. ♦ Huius B. *> Notabile. Notandum, quod hec littera D posita in designacione numeri representat 500. Nunc redeundum est ad hystorias. add. B. ^ nunciarent B. ^ sponsam B. e temporis B. '^ Digitized by Qoo^(^ - 609 — et facieDS magnam preparacionem perrexit in campuni, qui dlcitur Sardis, Buper Yeronam et suscepit eam cum gaudio. Erat autem et ibi inter alios Loiigobardos Agilolphus dux de civitate Taurinensi. Huic unus de pueris 8uis, nescitur, quo spiritu iuformatus, ait secrete: lUa mulier, 5 quam modo rex tulit uxorem, post non multum tua coniunx erit. Qui iratuB ait: Si alia vice hoc dixeris, caput tuum abscindani. Cui ille respondit: Verum est, quia caput meum abscindere poteris, sed et hoc verum est, quia ista femina ad hoc venit in istam patriam, ut uxor tua Sit. Quod et postea factum est. Authari igitur, postquam regnasset 10 annis 6, apud Ticinum veneno *, ut dicunt, mortuus est. Regina vero Theodelinda quia placebat Longobardis, dimiserunt eam regnare dicentes ei, ut, quemcunque amaret virum, tollcret maritum, talem tarnen, qui dignus esset regere regnum. Que habito consilio cum sapientibus elegit sibi maritum ducem Agilolphum, qui erat vir sapiens et bellator et per 15 omnia aptus ad regnandum. Cui statim mandavit, ut veniret ad eam, ipsaque ad castellum, quod Laomellum vocatur, perrexit ei obviam. Qui cum inter se baberent colloquium, iussit regina afTerri vinum bibcnsque ipsa prior dedit Agilolpho. Qui cum acciperet, honorabiliter manum eius osculatus est. Que subridens ait : Non debes manum meam osculari, 20 quia rex et maritus mens eris. Et sie eum amplexa est et manifestavit ei omnia, que per consilia sapientum de gubernaciono regni et nupciis suis ordinata essent. Inter hec fiunt nupcie cum leticia magna, et Agilolphus, qui erat cognatus Authari, ccpit regnare congregatisque liOngobardis apud Mediolanum in regno confirmatur. Hiis diebus «S'. 15. 25 B. Gregorius papa dyalogum scripsit eumque Theodelinde regine pro munere misit, quia sciebat eam esse Christian issimam et timentem deum. Per ipsam quippe^ multa bona in ecclesia dei facta sunt. Nam Longo- bardi cum adhuc gentilitatis tenerentur errore, prc]>e oranes substancias ecclesiarum abstulerunt. Sed ista supplicando et ipsum regem ad katho- 30 licam fidem adduxit et multas possessiones ecciesiis contulit. Episcopos quoque, qui antea nullum honorem habebant, ad propriam dignitatem restituit. Tassiio Hoc tempore ordinatus est rex Tassilo in Bavaria a Hildeberto rex rege Francorum statimque ivit cum exercitu in provinciam 35 Bavarorum. ^layonim ct victoriam habens cum magna preda ad terram suam est reversus. Igitur dominantibus per omnem Italiam Longobardis dum Agiiolfus* rex Longobardorum, qui et Agio dictus est, Padum fluvium transisset et*^ summopere ad obsidionem Boraane urbis festinaret, B. Gregorius in 40 tantum territus est, ut ab exposicione Ezechielis, sicut ipse ibidem in principio omelie prime secunde partis testatur, cessaret. Cepit autem B. Gregorius frequenter per epistolas suas Theodelindam reginam monere, ut hortaretur Agiiolfum maritum suum pacem cum Komanis habere. Quod et factum est. Nam in die SS. Gervasii et Protha.sii facta est pax' 45 inter Romanos et Longobardo«. Et ideo Gregorius in eodem die cantari instituit in officio misse: Loquetur dominus paccni etc. In nativitate quoque Johannis baptiste predictorum pax et conversio aniplius confirmata fuit. Theodelinda igitur meritis B. Johannis baptiste, in quem sjxjcialem devocioneui habebat, gentis sue conversionem asscribens apud Modeciam 50 in dyocesi Mediolanensi in honore ij sius ecclesiara fabricavit, quam niultis ornatibus auri et argen ti decoravit. » ut dicunt, veneno B. '> quoque B. ^ om, B. Digitized by VjOOQ IC — 510 — ^ De S. Ruperto, quando venerit in Bavariam. S, 12, Circa annum domini 612. Heraclio 55. ab Augusto Romanorum imperatore regnante tempore Hildeberti regis Francorum S. Rupertus Wormaciensis episcopus venit* in Bavariam, ubi Theodonem gentis eius- dem ducem in civitate Eatispona baptizavit et postea sedem Salcz- ö burgensem fundavit. ^uhfs°fitki8 ^^ Theodo dum terminura vite sibi appropinquare füll Theodebeitus. sentiret, vocavit ad se Theodebertum filium suum et ducem Noricorum illum coastituit precipiens ei obedire S. Rudperto et ad opus divinum illum diligenter adiuvare. i Cumque huiuscemodi mandatis et omnibus, quibus voluerat, filium instruxisset, ultimum diem clausit migrans ad dominum. Sordida et* pulchra hystoria.* Avares^ hiis temporibus Forum Julii, quod tunc Longobardi tenebant, ad prodicionem Admilde*^ uxoris Glsulpbi ducis i' capiunt. Quam rex Avarium promisit accipere in matrimonium. Sed Longobardis captis et peremptis rex una nocte habuit eam in matrimonio, alia nocte tradidit eam 12 Avaribus, qui simul ^ succedentes eam libidine saciarent. Novissime iussit eam ligari ad palum inquiens talem eam® dignum habere maritum, que- pocius libidini quam civium et consangwineorum prospicere voluit saluti. Huius ducisse due filie, ne ab Avaribus con- tarainarentur, carnes pullorum crudorum tnamillis fascibus alligaverunt *, ut putrefacte feieren t. Cum ergo Avares eas contingerent, putantes eas naturaliter fetere dicebant omnes- Lombardas fetidas esse, et sie virgines iile castitatem serva- verunt illesam. Postea una nupsit regi Alemannorum, alia principi Bavarorum. De S. Emmerammo, quando venerit in Bavariam. ß^ Iß^ Constantino III. ab Augusto 57. regnante B. Emmerammus S Pictaviensis episcopus in civitate Ratispona virtutibus et signis claruit. Theodo du^ Cum autem ibidem Ovta filia Theodonis ducis Filttis bilfa Landebertus. Ovta. Bavarorum proprio libidini succurabens a cuius- dam iudicis filio nomine Sigibaldo devicta concepisset, Lande- bertus frater eiusdem puelle ob hoc S. Emraerammum per-«^' S. 16, sequens in villa Helfendorf anno domini 652. Martino I. a B. Petro 74. apostolice sedi presidentc dei martirem fecit. a sed tarnen B. *> id est Ungari add. 5. 6. 7. « Admille B. d sibi invicem B. ® est add. 5. 7. esse add. 6. ' aUitavere B. ^ S. 12 Z. 27 nennt Andreas das J. 582^ allerdings nur mii der ^ Angabe j dass der h. Rupert dwnals Bischof von Worms geweseti sei. Die Zahl 612 setzt Andreas als Jahr des Begierungsanfangs des HeracUus irie oben S. 15. "" Quelle? Digitized by Qoo^(^ — 511 -. De origine principum Bavarie. Anno domini 670.^ Constantino lY. ab Octaviano Augusto 58. regnante fait in Gallia hom ) prepotens et deo dilectus nomine Arnulfus. Qui renuncians seculo factus est Metensium 5 episcopus. Cuius filius Angisus, qui de nomine Anchise Troiani creditur appellatus, sub nomine maioris domus principatum in regno Franconim postea tenuit. Et qaia ab isto Angiso Karolus Magnus, Eomanorum imperator, legitur descendisse, a quo quidem Karolo principes nostri temporis, scilicet* cum 10 numeratur 1425., prout ex cronicis quibusdam^ habetur, de- 1425, scenderunt, placnit hie per quandam anticipacionem genealogiam ab ipso Arnulfo usque ad Karolum Magnum, Romanorum imperatorem, figurare cum principibus et nobilibus viris terre Bavarie ipsis contemporaneorum ° et deinde hystoriis ipsorum 15 immorari. De hystoriis subscriptorum nobili- um terre Bavarie Alberti et cete- rorura patebit in sequentibus. Albertus — fratres — Otkarius. 20 Fratres : Lantfrid, Waldrao, Ellilant. Otilo rex Bavarorum. Huiu8<^ filius fuit Tassilo rex Lombardorum <^ 25 et dux Bavarorum. Filius f fuit' Theodo dux. '^De genealogia Karoli Magni et hystoriis progenitorum suorum*". Pippinus dictus Grossus, filius Angisi, in regno Francie primus S. 19. 30 fuit post regem et dicebatur maior domus, scilicct ubi nunc est palacium Trevercnse, a quo palacio modo' dicuntur comites palatini, qui olim maiores domus dicebantur. Huius Pippini principale domicilium erat in (*olonia Agrippina in loco, ubi nunc est monasterium, quod dicitur S. Marie in capitolio. Hoc siquidem Plectrudis dicti Pippini Grossi 35 coniunx fundavit in honore dei genitricis ibique conventum monialium congregavit et illum locum multis diviciis et ornatu regio sublimavit, in quo et post mortem voluit sepeliri. Tandem prefatus Pippinus coniugem suam Plcctrudem ad tempus descruit et Alphaydi meretrici adhesit. « scilicet — 1425. om. 5. *' o;w. B. ^* contemporaneis 3. 4. 7. 40 corr. contemporaneis 5. ^ Huius — fuit add. B. « Lombardorum - dux om. B. ' add. B. ß 7« 4 fehlen hier mehrere Bljittrr; ohne Vbersckr. 6. '" De Karolo Magno et progenitoribus suis so Vberschr. B i dicuntur modo B. ' Andrea a schöpft die Zahl 670 afs Anfangsjahr der Regierung 45 CJonstantins ans seiner Papst- und Kaiserchronik, Ab isto Arnulfo Arnulfus descendit Karolus Magnus Romanorum ' imperator '. episcopus. Angisus maior domus. Pippinus Grossus. Karolus Marcellus. Pippinus. Karlomannus. Gripho. Karolus Magnus Karlomannus. Romanorum imperator. Naaman ' dux '. Digitized by Goo^(^ — 512 — Buper quo dum B. Lambertus Traiectensis episcopuB ipsum argneret, Dodo prefate Alphaydis frater ipsum occidit. Considerans vero Pippinus, quod propter suum pcccatum Christi sacerdos martirium subüsset, rubore et verecundia confusus reversus est Coloniam ad Plectrudem coDiugem suam legitimaiD Alphayde gravida derelicta. Cum autem Alpbaydlii .' peperisset, nuucius venit ad regem, ut sibi nova nunciaret. Sed invenien^ regem iuter nobiles et cum coniuge sedentem dixit: Vivat rex, qoia Karolus est, cum hoc tegumento verborum innuens, quod Alphaydi« pulchrum filium genuisset. Est igitur Karolus lingwa germanica^ vei teutonica homo robustus pulchra habens membra. Respondit rei: : Bonum nomen est Karolus. Istc Karolus dictus Marceiius vel forti« expulsis filiis legitimis patris sui Dragone^ et Germoldo^ in aministracionf regni patri successit. Erat autem tyrannus multas clero et ecciesiis iniurias et dampna iuferens ^, Propter quod accidit, ut, dum ipse moreretor. pape somulavit in urbe, quod Karolus Marceiius rex Francorum corpore : et anima duceretur ad infernum. Misit ergo papa nuncios ad Aurelianum. qui aperto monumento serpentem mire magnitudinis invenerunt corpore S, 20. non comperto. Anno igitur primo Constantini V., qui est dominin iucarnacionis 742., Karolus Marceiius Pippini filius, maior domus in regoo Francorum, quem quidam vocant regem, obiit relinquens filios Ire«. : Pippinum, Karlomannum et Griphonera Quorum Gripho, qui erat minor natu, matrem Suanahildem habebat, neptem Odilonis Bayariorum ' ducis. Hie Gripho fratribus suis subiectus esse noiens, quam vis sub ei^ honorifice viveret, multa bella^ ad versus fratres movit, sed parum profecit. Tandem Bavariam peciit ipsumque ducatum in suam potestatem redegit. . Tassilonem cum Hiltrude in dedicionem accepit. Hec audiens Pippinu> cum maximo exercitu venit in Bavariam frntreroque suum CTriphonem cum Omnibus CT suis cepit, Tassilonem in ducatum restituit domumqu? reversuB Griphoni more ducum 12 comitatus dedit. Sed ille tali benefici« contentus non fuit. Qui postea anno 5. Pippino nnnciatur occisu». Pippinus autem et Karlomannus regnum, quod communiter habaerani. inter se diviserunt ^, Karlomannus Austriam et Alemanniam atque Thuringiam sortitur, Pippinus vero Burgundiara, Neustriam atque Provin- ciam. Iste Karlomannus anno 6. sui principatu^ divino succensns amore Eomam tendens Zacharie pape se obtulit et ab eo clericus factum habituque mutato monachicum capiens' indumentum in monte Soracte sive Syrapti constructo monasterio apud ecciesiam B. Silveatri cum fratribus secum ad hoc venient'bus per aliquot^ annos optata quicte frucbatur. Bed cum ex Francia multi nobilium ob vota solvenda Romam commearent et eum velut dominum quondam suum preterire nollent - ocium, quo maxime delectabatur, crebra salutacione interrumpentes locum mutare compellunt. Nam cum huiusmodi frequenciam proposito su<> vidisset officere, relicto monte in !:^amnium provinciam ad monasterium S. Benedicti situm in monte Cassino se contulit et ibi, quod reh'quum fuit, vite tempuB complevit. Pippinus vero anno domini 751. S. ßurchardum \ Wircziburgenscm cpiscopum et Folradum archicapellanum, quem quidam abbaten!, quidam prcsbiterum scribunt, ad Zachariam Romanum pontificeoi misit, ut consulercnt eum super regibus,. qui in tempore illo fnerunt in Francia, nomen tan tum regis, sed nullaoi polestatem regiam haben tes. ^ teutonica vel germanica B. *» Druogene 3. 7. Drogone 5. .'• Deuogene B. •= Grimoaldo B. ^ Res horrida valde am Ratid 1. Ke?» horrida desgl. 2. »' ßavarorum B. ^ om B. « om. 3. ^ Divisio terrarum am Baiid \,2. ^ cupiens 3. ^ aliquid 3. 5. 6. Digitized by Qoo^(^ — 513 ^ • Tibi advertendum, ut colligitur ex historia Francorum et antiquis cronicis, quod anno domini 421. Faramundus primus rex Francorum moritur. Cui successit Clodius rex^ secundus ^. Post quem regnavit Meroveus filius Clodii ^, a quo Meroveo*^ reges Francorum Merovingi 5 nominati sunt. Aliquibus regibus intermediis Clodoveus suscepit regnum Francorum anno domini 484. Hie traditur primus rex christianus Francorum fuisse et per S. Bemigium Remorum episcopum cum omni gente sua baptizatus. Ab^ hoc Clodoveo per succedencia tempora im- peratoribus egregiis respublica Francorum gubernata fuisse dinoscitur 10 usque ad propinqua tempora Pippinorum et Earolorum, qui maiores domus in regno Francorum ab bistoriographis appellantur, eo quod regni aministracionem et omnia, que vel domi vel foris agenda erant ac dis- pensanda, per eos procurabantur. Quorum originis descripcio incipit secundum cronographos ^ ab Arnulf o viro deo dilecto, qui floruit, prout 15 supra^ est memoratum^ anno domini 670. tempore Constantini IV. Horum temporibus per levitatem regum respublica aliquantum dilapsa per hos egregios, de quibus nunc est sermo, ad dignitatem pristinam magnificencius est reducta. Istis prehabitis sdendum, quod Franci ex antiqua regum stirpe reges habere solebant, qui a Meroveo Clodii S, 21. 20 secundifi^ regis filio Merovingi dicebantur, quemadmodum prenarratum est. Quorum genealogia usque ad Hildericum tunc temporis regem permanebat, in quo eciam deficiebat. Sed ^ licet in illo finita possit videri, iam dudum tamen nullius vigoris erat nee quidquam darum in se preter inane regis vocabulum preferebat. Nam et opes et potencia regni penes 25 palacii prefectos, qui maiores domus dicebantur et ad quos summa imperii pertinebat, tenebantur. Nee aliud quidquam regi permittebatur, quam ut regio ^ nomine tan tum contentus crine profuso, barba sumissa solio resideret ac speciem dominantis ef fingeret, legatos undecunque venientes audiret eisque abeuntibus responsa, que doctus erat aut iussus, 30 ex^ sua^ velut potestate daret, cum preter inutile regis nomen et pre- carium vite Stipendium, quod ei prefectus aule, prout videbatur, exhibebat, nichil aliud possideret quam unam eciam perparvam redditus villam, in qua domum et ex qua famulos sibi ministrantes atque exequium ex- hibeutes pauce numerositatis haberet. Quocunque eundum erat, carpento 35 ibat, quod iunctis bubus et bubulco more rustico agente trahebatur. Sic ad palacium, sie ad publicum conventum, qui Kai. Mali ob regni utilitatem annuatim celebrabatur, ire solebat et coram tota gente presidens omnesque salutans et ab eis salutatus debitisque obsequiis honoratus, sie domum rediebat sicque secum ad alium Maium residebat. At^ regni aministra- 40 cionem>° et omnia, que vel domi vel foris agenda erant ac dispensanda, prefectus aule procurabat °. Quo officio tunc, cum predicti legati, scilicet Burchardus et Folradus, Komam mittebantur, Pippinus Karoli filius itemque Karoli Magni pater iam velut hereditario iure fungebatur <>. Zacharias vero papa super huiusmodi negocio consultus, scilicet, an ille 45 deberet esse rex, qui ocio deditus solo nomine regebat, vel ille, qui » Quomod(o defe)cit autiqu(a pro sapia reg(um Fran)cie am Rand 1 (besclmülm). 2. ^ om, B. c eins B. ^ cM. B. e Ad 3. ^ coemographos 2. cirographos 6. « reg. sec. B. ^ Sed — fungebatur om, 5. * regis B. ^ om. B. * Ac A. °* administracio B. 50 " (Quo)modo Pippi(nu8 fac)tus sit rex (Franco)rum am Ratid 1 (beschnitten). 2. o fnngebantur alle Hss. » Ä 511 Z. 2 ff. Qaellen and Eroerteranirea N. F. I. 33 Digitized by Google — 514 - oruDino pondus regni sustentabat, remandavit illum debere regem vocari, qui utilius regni ^ gubernacula regeret. Qua responsione Franc! animati Hildericum cum uxore sua in monaBterio recluserunt^ et Pippinum sibi regem constituerunt. Quem S. Bonifacius Moguntinensis archiepiscopas iussu pape in regem unxit in Suessionum civitate. ^ S. 25. Hie Pippinus anno domini 768. Parisius obiit ibique sepelitur anno etatis 54. Pro quo filii eius diviso^ regno Karolus Magnus annos 46 et Karlomannus 4 annos regnavit. S, 30, Hie Karolus Magnus anno domini 801. in die nativitatis domini dum ad missarum sollempnia ab oracione Bürgeret, Leo papa 111. nichil 1 minus speranti coronam imperialem superposuit et imperatorem pronuncia- vit, et a cuncto populo Romano acciamatum est: Karoio Augiisto a deo coronatO; magno et pacifico imperatori Romanorum, vita et yictoria. Post quas laudes unctus ab apostolico et antiquorum more principum ab eo adoratus ablato patricii nomine imperator et Augustus appellatur "<. I Nam antea eius titulus talis erat: Carolus dei gracia res Francorum et Longobardorum et patricius Romanorum. S. <9^. Tandem febre et^ pleuresi pulsatus 5. Kai. Februarii decessit anno etatis sue 72., regni 46., imperii 14., sepultus Aquisgrani in basilica, quam ipse construxerat. Huic in imperio successit filius suus Ludowicus. D e :' quo vide postea. De" hystoriis suprascriptorum' nobilium terre Bavarie*^, scilicet Alberti, Otkarii et** ceterorum. S. 22, Item hiis temporibus in partibus Noricorum, id est Bavarorum '. crant duo fratres, Albertus et Otkarius, ex patre Burgundi et ex matre - Bavari diviciis prepollentes deumque timentes consangwineitatis affin itat« proximi Pippino regi, patri Karoli Magni. Horum primus, scilicet All^ertus, novem comitatus possedit^ in Bavaria, alter vero, videlicet Otkarius, qui et etate proveccior, ducatum tenuit in Burgundia. Hie habuit filinm tenerum in aula Pippini regis. Qui dum morum nobili- tate filium Pippini regis prccelleret, ipsa nobilitas morum sibi materia fuit odiorum. Difficile est enim quemquam in pro8|)eri8 invidia carere. Cum enim in ludo scacorum doccior filio Pippini regis assidne inveniretur et filius regis multociens victus haberetur, animatus fort<' potencia patris rixam agebat et filium ducis graviter super tympora percuciens occidit. Qua causa rex cognita solito tristior efficitur, et re? multiplici studio adeo occultatur, ne rumores mentes parentum inficerent Timebat enim potenciam memoratorum piincipum, quia principia bonorum contingunt sepe difficilia esse. Nam ipse Pippinus eisdem diebus auctori- tate Zacharie pape regnandi potestatem ^ in Gallia et in Burgundia, in i Aisacia, in Thuringia et in Saxonia, in Alemannia et"^ in Bavaria et in omni Germanin noviter adeptus fuerat. Sedente igitur in causis Pippino requisivit in sentencia a duce Otkario, quid faciendum sit in causa, que nullo cmendacionis cultu emendari" poterit At ille nesciens huius sentencie spiculum in se retorqueri respondit: Res, que nulla racione ^ » regem 3. ^ concluserunt B. <" (Divi)8io regni (Fran)coruai am Ra7id 1 (besclinttlen). 2. ^ om. 3. ^ om. B. ^ subscriptorum 5. 8 Bavarorum 5. (J. ^ Lantfrid, Waldram et Ellilant statt et ceterorum 3. h. ebenso ohne Lantfrid 6. ^ Bavarie B. k Unus comes 12 comitatus (tenuit) in Bavaria am Band 1 (hcschuUtcn). 2. ^ Pote«*tas P^ippini' '^ regis am R4:ind 1 (beschuittcn). 2. "' um. B. » pot. emend. B. Digitized by Qoo^(^ - 515 - reformanda constat, equanimiter ferenda est. Que sentencia dum precipuis principibus placeret, assensu celebri firma stetit. Rex vero fluctuabatiS. 2Ü, animo diligenter animadvertens, quomodo causam competeuter componeret, medius inter spem et tiraorem. Timor enim diligeuciam docet et admonet 5 futura prospicere, inconsulta autem temeritas nescit couBÜium expectare. Consulcins itaque eo agente casum pueri uotificat primitus patruo, deinde cum patruo patri. Hiis auditis ]«ater supra modum coutristabatur et ex insperato malo per longas moras conticuit. Multis igitur iidelibus regis ipBum Interim * consolantibus et exhortantibus, quatenus sentenciam, quam 10 i|tse tenore recli edixerat» factis comprobaret, habitis longis suspiriis tandem illustrium virorum precibus mitigatus*» memor condicionis humane colligere sese animo cepit taleque responsum regi dedit: In humanis rebus nichil firmum, nichil perpetuum subsistit, sed dies hominis velocius umbra aut vento declinant. Quod cum multis darum ^ sit experimentis, 15 et presentis rei casus suum nobis exinde prebeat documentum. Consultum est teneriori nos afiectu superstites amplecti. De raorte vero fUii ultra, quam credi potest^ conturbatus, quidquid in eins morte mich! gaudii ab- sumptum est, bonus Status honoris vestri michi carissimus et vita fratris mei coniitis Alberti recompensat et in utriusque vestri sospitate infiniti 20 doloris remedium sumitur et tante destitucionis iactura deccnter etneiidatur. Sed et hunc dare qui potuit, auferre valebat eundem. Hec dicta maximam virtutis gloriam pepererunt et uberem apud regem graciam. Nam et ipsum et plurimos aulicos ad lacrimandum suis lacrimis inflexerat. Inter regem igitur et ducem perfecta amicicia solidata Otkarius heredis solacio 25 destitutus cum fratre suo Alberto, qui ei nature debito sedule compacie- batur, ad propria reversus premeditantes caducis rebus fidem adhiberi ^ non debere, terrenis celestia comparantes Christum rerum suarum heredem fecerunt et iuxta lacum Tegernse monasteriuni monachoruro continuo fundare ceperunt. Exinde acceptis litterarum testimoniis a B. Bonifacio 30 Moguntinensi archiepiscopo Roraani causa orandi necnon pro reliquiis sanctorum profecti sunt. Quos Zacharias papa honorifice suscipiens letatus est et omnis civitas de adventu eorum ^. Unde^ summus pontifex cum non modico merore exposuiter conquerendo eis, quomodo pagani nudius- tercius maiorem partom civitatis devastaverint^ et thesaurum ecclesiarum 35 diripuerint ^ , Eomani qnoque ad se defendendum concordes non essent. Et exhortatus est ers, ut Bomanis in concordiam revocatis ipsi quoque in vindictam malorum essent cum illis parati, eo quod excellens esset in armis vis Teutonicorum, sicut testarentur experti robur eorum. Finitis querimoniis principes Noricorum improbantes improbitatem desidie Boma- 40 norum dixerunt: Nimis deses residet inimicos domi expectans. Desola- cionem civitatis, contricionem gentis, multarum turaultum iniuriarum pretenditis. Sera est ista deliberacio. Prius certandum fuit ^, ne amitteretur libertas, quam ut amissa reposceretur. Et quia conferendi sermonis dabatur eis locus, conversi ad senatores et cetum Romanorum cohortati 45 sunt eos ad bellandum dicent«s : Viri Romani, principes urbis, meminisse vcs nominis et generis vestri decet, quorum manus nemo adhuc efiugit. Animadvertite dolorem vestrum, reparate animos et de illatis vobis iniuriis non solum consolacionem, sed eciam, quod amplius est, vindictam pre- * om. B. ^ tandem add. B. c notum B. * adhibere B. 50 ° ipsorum B. ' (De glori)osa victoria (prin)cipum Bava(rie) facta Rome am Rand 1 (beschnitten), 2. « conqu. expos. B. ^ devastaverant B. * diripuerant B. ^ erat B. Digitized by Google — 516 — Bumite. Pericula rerum vestrarum faciant vos forciores, non timidiores. Et confestim ooeuntei^ in concordiam unum corpus ad perseqnendum S. 2-/. paganos sese fecere. Accepta igitur ab apoetolico benediccione noricus ensis Bomanas aquilas regens valida manu yersua maritima properat, ubi hostes cum magno tripudio ac multo fragore predam dividebant Solent 5 enim ante ruinam corda superborum exaltari. Unde süperbe stultoe agere nemo debet mirari. Qui vero adhuc potest subici, non debet dicere : Viel. Finis enim, non pugna coronat. Habita autem deliberacione, quid aut quomodo agendum esset, quibusdam Bomanis melius visum est congres- sionem belli nocte aggredi dicentes bestes subito incursu attonitos et It caligine noctis oppressos et facile poese devinci. Ad hec Norici non sine indignacione responderunt : Hie mos, quem suggeritis, non est honestatis, sed improbitatis et eorum maxime, quorum summa spes votomm est dolis nocere et latent! fallere fraude. Absit ergo, ut gloria nostra dolo miiitet, sed ut nichil obsit, quod fuligine labis yaleat obscurare candorem fame \ 1< aggrediamnr hostes de luoe, ut yictoria, quam noe gladiis molimur, aut sit nuUa aut sit honesta. Beparate vos quiete, ut forciores sitis ad opu8 crastinum. Et constitutis vigiliis, fizis tentoriis castra metantur ^. Altero die illucescente*» prefati principes nichil de armis, nichil de propriis viribus | presumentes, sed solum de dei misericordia confidentes potenti victoria de :'' hostibus triumphantes Bomam revertuntur. Unde pontifex Bomanus et tota ecclesia cum gaudio exsultantes gracias debitas deo de tanta victoria egerunt. Datur igitur arbitrium principibus Noricorum vendicandi sibi partes, quas vellent, de cunctis spoliorum facultatibus. Qui terrenn con- tempneutes causa oracionis et reÜquiarum se patriam deseruisse dixerunt. '1: Impetratur igitur ab eis pre ceteris reliquiis a summo pontifice difficulter, sed et occulte, corpus ^ S. Quirini, quod tunc crebris clarebat miraculia, de quo gloriatur monasterium dictum Tegemse ab ipsis fundatum. Fuit autem Quirinus iste filius Philippi primi imperatons christiani *, qui fuit dominus ante imperium Pannonie inferioris et superioris et de 3 ] uxore sua Severa, que mutato nomine dicta est^ Genoveva, habuit üben» duos, Philippum videlicet, qui cum eo regnavit, et Quirinum, cuius nunc est mencio. Qui sub Claudio capite plexus in Tyberim proicitur, postes tamen Bome in cimiterio Ponciani honorifice sepelitur. Erexerunt quoque prelibati vir! Albertus et Otkarius et sororius ol eorum nomine Oto^ alios tytulos et ecclesias per plurima loca in proprio fundo, quas reliquiis necnon suis prediis sufficienter dotaverunt. Unde reliquiis 8. Ypoliti ecclesia in partibus Austrie, que adhuc eiusdem martins nomine intitulatur, honorificata est. Nuscia monasterium ancillarum dei adiacens litoribus Reni dpho B. Quirini nobilitatur. ^' Uminense cenobium confessoris Christi Arsacii gaudet patrocinüs necnon sepedicti martins Quirini gaudet reliquiis. ^ Fuerunt eciam hüs temporibus tres viri ^ clarissimi, Lantfrid, Waldram k, EUilant, consobrini Karoli patris Pippini et Karlomanni. Qui dum aliquando pro consuetudine venacionibus exercerentur, inter 45 frondose umbracula silve ad sempiterna paradisi virecta suspirabant iusseruntque statim exstirpatis frutectis prope rivum Kalomonbach habita- cionem sibi adiuncta basilica construi. Quem quia locum sibi dominus • faciel B. ^ metabantur B. ^ illuscente 3. 5. 6. ^ De corpore fi. (Quirini). am Rand 1 (beschnitten). 2. « om, 3. * fuit B. at' 9 Otto B. ^ Vbersckr. De tribus nobilibus fratribns sub hiisdem temporibus add. 7. ^ Bis hiertier reicht die S. 511 erwähnte Lücke in 4. ^ et add. B. Digitized by Qoo^(^ - 517 — non elegit, signorum indicio declaravit. Cesoribus namque repentina incisione vulneratis columbe adyolantes cruentata ligni presegmina raptim S, 25. asportaverunt et loco, in quo nunc venerandum altare monasterii in Büren consistit, Bparsim inferentes quasi ex racionabili industria cruci- 5 culos composuerunt. Animadvertentes igitur servi domini celestis auspicii omen, que ibi cogitaverunt, hie perficiunt et cenobium in- comparabiie structuris et picturis construxerunt. Deinde et alia tria grandi manu diligencie monasteria instituunt: primum Chochalense, secundum Slechdorfeifte, tercium Scbafelense. 10 De Otilone rege Bavarorum et Tassilone duce, filio eius. Otilo primum rex, poatea vero Bavaria in provinciam redacta dux, S. 22. fundavit monasterium Inferioris Altach et ex Hiller ude \ que fuit soror jS. 25. Pippini regia, qui fuit pater Karoli Magni; genuit Tassilonem. Contra 15 hunc ^ Tassilonem Gripho frater Pippini Bavariam peciit ipsumque ducatum S, 26. sibi subiciens Tassilonem in dedidonem accepit. Quod audiens Pippinus cum maximo exercitu venit in Bavariam fratremque suum Griphonem cum Omnibus suis cepit et Tassilonem « in^ ducatum restituit. De quo eciam vide supra.* Deinde Tassilo cum primoribus gentis sue venit ad 20 Pippinum in Compendio villa, ubi tunc populi sui generalem conventum habuit, promittens tam ipsi regi Pippino quam fiiiis eius Karolo et Karlo- manno fidelitatem iureiurando supra corpus 8. Dyonisii. Cum autem Pippinus Aquitaniam cum expedicione intraret, Tassilo dux Bavarie post- ponens sacramenta, que iuraverat, et oblitus» omnia bona, que sibi avun- 25 culus suus Pippinus rex fecerat, simulata infirroitate ab hac expedicione per dolum se subduxit et in Bavariam rediit et ad conspectum regis se ulterius venturum abiuravit. Mortuo autem Pippino Karolus Magnus filius eius ei in regno successit Qui ad preces Adriani pape Desiderium ultimum regem Longobardorum debellans ipsum vinctum cum uxore sua 30 in Franciam duxit ^ Tassilo autem dux Bavarie cum esset consangwineus Karoli et Liutpurgera filiara Desiderii regis Lombardorum haberet uxorem, ab ipso Karolo Magno in regem Lombardorum preficitur. Qui hortatu uxoris sue Luitpurgis, que se exilium patris per maritum ulcisci putabat> iuncto federe cum Hunis, qui Bavaris'' ab Oriente sunt contermini, non 85 solum imperata non facere, sed et regem hello provocare temptabat. Inter hec Karolus venit Romam et ab Adriano papa honorifice suscipitur. Misit itaque Adrianus papa Formosum et Damasum episcopos cum legatis regis Richolfo dyacono et Ebernhardo pincernarum magistro ad Tassi- lonem ducem, ut commonerent eum de iuramento, quod Pippino et fiiiis 40 eius olim iuraverat. Qui venientes cor eius emollierunt, ut cum eis Warmaciam veniret datisque^ duobus^ obsidibus regi fidelitatem iuraret. Sed ubi domum rediit, non diu in fide permansit. Karolo autem adhuc Borne existente venerunt ad papam legati Tassilonis episcopus luvavensis et Heinricus abbas rogantes, ut pacem faceret litemque terminaret inter 45 Karolum regem et Tassilonem. Quod cum ille obnixe faceret et rex se » Hildrude B. *> om. B. « Tassiloni B. ^ om. B. « omn. bon. obl. B. ' qui Aquisgrani obiit add. 5. 6. 7. 8 Bavarie B. ^ dansque 3. 4. ' S. 512. 50 ' Falsch statt duodecim. Digitized by Qoo^(^ — 518 — id velle diceret, interrogati missi, quo pacto* pacem firmare vellent, re- sponderunt sibi super hac re nichil imperatum fuisse et ae non andere pro seniore diffinitivam proferre senteDciam ueque se ad hoc destinatofi esse. Videos autem papa eos quasi fallaces ac fraudulentos anathemati- zavit predictum Tassiionem et omnes illi faventes, nisi Melitatem, quam 5 regi Pippino et filio eius Karolo promiserat, per omnia observaret. Et si ipse dux nullatenus obedire vellet, tunc Karolus et exercitus eius absolut! essent a deo et a S. Petro, et^ quidquid in ducatu eius i)erpetratum esset S, 27. incendiis et homicidiis vel qualicunque malicia, totura hoc super Tassiio- nem et socios eius verteretur <^, et rex et Franci essent innoxii. Hiis verbis H' papa legatos Tassilonis ad ipsum remisit. Rex vero recepta<^ ab apostolico benediccione rediit in Franciam, deinde venit in Warmaciam, ubi filios suos ete filias® cum uxore sua Fastrada in venit. Ibi ergo habito generali conventu coram optimatibus suis omnia, que facta sunt in itinere suo, narravit eorumque cousilio legatos misit ad Tassiionem, qui monerent eum, 15 utrum f apostolicis iussis obedire sibique fidem servare disponeret. Qui cum DoUet obedire, rex tripartitofi^ exercitu ßaioariam^ petiturus prope civitatem Augustam ad Licuro amnem venit, qui Bavaros ab Alemannis dividit, Pippino filio suo cum italicis copiis in Tridentinam vallem confluente, Saxonum vero atque orientalium Francorum exercitu super Danubinm •} in loco, qui Peringa dicitur, conveniente. Videns autem Tassilo se undique circumfusum ^, eo quod Bavari magis essent Meles Karolo quam sibi, ad regem supplex venit veniamque de ante gestis sibi dari rogavit. Rex autem, ut semper mitis erat, deprecanti pepercit acceptoque ab oo filio "^ eius Tbeodone cum aliis 12 obsidibus in Franciam rediit, sicque belle, :'' quod quasi maximum videbatur futurum, celerrimus est finis impositus. Deinde anno proximo sequenti Karolo apud Ingelinheim pasca ceJebrante et generale concilium habente Tassilo dux sicut et ceteri prtmates' advenit. Sed a Bavaris accusatus, quod post datos proxinie obsides fidem non servaverit, sed swadente uxore sua Liutpurga Desiderii Loui- •> bardorum regis filia Avares, id est Ungaros, in dissipacionem regni voca- verit, multaque hostiliter et dixisse et fecisse, cum hec negare nequiret, maiestatis reus iudicatus est. Et dum omnium ore capitali dampnaretur sentencia, rex Karolus adhuc patricius Romanorum ob amorem dei et quia consangwineus eius erat, liberare eum cupiens interrogavit, quid .l' iam agere"* vellet. lUe autem rogans liccnciam sibi dari pro peccatiä penitendi tonsuratur et in monasterium, quod ipse construxerat, missus est Similiter et filius eius Theodo. Ceteri vero huius perfidie consorte^ per diversa exilia dampnati sunt. Ulterius autem provincia, quam tenuerat Tassilo, non duci, sed comitibus" commissa est. Post hec 4' Karolus ad Ratisponam venit ibique marchas et fines disposuit. Alibi legitur, quod Tassilo a Karolo in prelio publice devictus cum suis vinculis mancipatur et per duarum pelvium ignitarum inspeccionem excecatur. Qui penitencia ductus ad peticionem principum absolvitur et libere, quocunque vellet, ire permittitur. Ipse^ igitur ob spem futurorum prospera 4ö mundi cuncta despiciens Laurissam devenit ibique sub specie pauperis habituque religioso et ab omnibus ignotus usque ad extremum vite sue * pactu 3. 5. 6. ^ ut B. ^ reverteretur B. ^ aocepta 7. 0 om. B. f vellet add. 4. « triperto 3. 4. ^ Bavariam B. i circumsum von spät. Hand corr. circumclusum 5. ^ filius 3. 4. > prin- o" cipes B. "* om. B. facere von späterer Hand 5. ° Bavaria d{uoe) remoto (comiti)bus commit(titur) am Rand 1 (beschnitten). 2. © Ipsem 3. 4. Digitized by Qoo^(^ — 519 — terminura permansit. Post inultoriini vero annorum curricula iamdictus Karolus Magnus ad ecclesiam Laurissensera pervenlt ibique solito more Ulla noccium oracioni vacans Tasselonem lumine carentem per manus angcli de ara ad aram cum summa reverencia» deduci prospexit ^. Summo S. 28. 5 igitur diluculo Karolus iniperator consurgens patrem ecclesie advocat diligenterque sciscitatur, quisnam sit, cui tanta beneficia ab angelo impensa fuissent. Qui se ignorare respondit. Sequenti itaque nocte abbas cum imperatore hec eadera beneficia iam prelibato Tassiloni ab° angelo ^ impensa videre mcruit. Post hec Tassilo febre corripitur et acceptis 10 ecclosiasticis sacraraentis ex instancia virorura religiosorum vite sue ^ originem graviter per singula suspirando illis enarrans feliciter migravit ad dominum. Ad cuius tumbam dominus quam plurima beneficia auxilium eins implorantibus irapertiri non dedignatur. Hie est Tassilo dux «, qui in servicio et officio divino devotissiraus existens inter cetera 15 monasteria celebria Pollingen canonicorum regularium construxit, item Wessesprunne sie dictum a quodam suo venatore dicto Wesso, qui fontem ibidem a terra bullientem a se repertum ostendit. Vidit quoque Tassilo, dum ex venacione aprorum quadam vice pernocUusset ibidem, scalam ad celos porrectam et angclos dei ascendentes et desrendentes per<^ illam •*, 20 sanctum autem apostolorum principem innixum scale et canentcm ea, que in officio dedicacionis solent dccantari. item ^ fundavit monasterium S. Nicolai Patavie. Item monasterio Inferioiis Altach plura predia dedit. Item Pataviam civitatem ßavarie instaurans et« renovans« epi- scopatus sedem, que apud Lauriacum, priusquam ab Hunis» everteretur, 25 erat, inibi constituit. Denique in choro monasterii in Weltenburg versus subscripti habentur: Tassalo^ dux Bavarie, fundator huius ecclesie, Sex struxit in Bavaria Tassalo^' dux monasteria: Weltenburch, Ghremsmunster, Larch, Weczelsprunn, Pfaffen münster. 30 Thessalo^dux primum, postea rex, sed monachus ad imum. *De Naaman duce Bavaroriim.^ Legitur in speculo historiali libro 25.*, quod Karolus Vine. Magnus debellaturus Hyspaniam inter alios principes famosos exercitus sui habuit Naaman ducem Bavarorum. Ubi animadvertendum, 135 sicut*' ])artim ibidem, partim vero ex quodam libro volgari^ coUegi, quod Marsirius rex Hyspanie conspiciens, quod potencie Äo/.-/x/. imperatoris resistere non valeret, consilio cuiusdam senis, qui vocatus fuit Planschandies, imperatori misit munera et obsides nuncciatque verba pacifica in dolo petens, ut ab Hyspania recedat, cum ipse paratus sit •10 sibi obedire et ad fidem christianam converti. Quod dum imperator consilio prjncipum, quorum precipui memorantur fuisse Turpinus archiepi- Vinc. scopus Remensis, Rolandus comes Cenomanensis, Oliverus coraes Geben- * diligencia B. ^ perspexit 4. ^ om. 3. 4. ß. 7. <* om. 3. 5. 6. « o;/?. B. f Item — Patavie om. B. ^ Hunos 3. ^ Tassilo B. 45 i Den folgenden Abschnitt add. B. ^ sicut — collegi om. 7 ^ Vgl. XU diesem Abschnitt Riexler, Naimes von Bagem und Ogier der Däne, in den Sitzungsberichten d. philos.-philol. u. hist. Ol. d. k. b. Akad. d. \V. 1892, S. 713 ff. '^ Vielmehr in Buch 24, Kap. 12—21 des Spcculum historiaie des 50 Vincent ins von Beauvais. •' Das Rülandslicd des Pfaffen Konrad; cgi. Einleitung. Digitized by Qoo^(^ — 520 — Rol.-Ld. nensiB et Naaman dux Bavarorum, tarnquam suBpectum negociam haberet, dux GanalaDus vitricus Bolandi comitis supramemorati in oon- trarium fuit. Instantibus igitur nuncciis regis Hyspaniarum Earulus imperator de assensu piincipum et presertim consilio Bolandi oomitis ducem Ganalonum prefätum mittit ad regem Hyspanie, ut huiusmodi 5 negocii puritatem inquirat. Hie Ganalonus non existens yolantariua ad militandum, ut invidiam, quam in Rolandum habebat, opere adimpleret, acceptis muneribus faccione quadam pacem nunocians legacionis sue seriem imperatori aperit per Naaman ducem Bavarorum tamqn&m pre- cipuum familiärem. Imperator igitur ab Hyspania recedena Naaman 1' duce Bavarorum veluti fidissimo defensore precedente domum revertitor committens Hyspaniam defendendam atque regendam 12 patriboä, quorum principalior de consilio Ganaloni ducis fuit ßolandus comes Cenomanensis. Absente itaque imperatore Sarraceni promissam pacem violantes katholicos bello aggrediuntur, et licet Christiani strennuiasime *• 1- contra ipsos pugnarent, fortissiroa tamen bellica arma corniunt, et Christiani a Sarracenis vincuntur. Interea dolus Ganaloni ducis deprehen- ditur. Quod egerrime ferens Naaman dux Bavarorum ipsum Ganalonum trucidare nitebatur. Sed imperator eum liberans iudicio principom ipsum volens reservare custodie mancipavit. £xhinc imperator iterum duoeas ^ exercitum in Hyspaniam dum de occisis Christianis nimium doleret et ex labore quam plurimum fatigatus esset cerneretque multitudinem paganorum venientem ad prelium, dux Naaman ipsum consolatur. VtTic, Rolandus eciam gravissime voineratus tuba sua insonuit, cuius vox ad aures Karoli ad 8 miliaria a Rolando distantis angelico ductu pervenit. : Rol,-Ld. Ex sono isto Karolus intelligens Bolandum cecidisse aclem contra inimicos dirigit et inter ceteros fortissimos principes, qui exercitus ducebant, Naaman ducem Bavarorum ob fidelitatem suam laudans Bavaris prefecit et orans ad dominum ab angelo confortatur. Puguaturque in Ronciavalie, Vinc, et sol stat immobilis, et prolongatur dies ille spacio trium dierum, donec > Karolus de hostibus triumphavit. Post hec imperator inquirens et in- veniens verum esse Ganalonum ducem tradicionem fecisse ipsum caudis 4 equorum secundum 4 piagas terre iussit alligari. Qui sie ab equis distractus miserrime vitam finivit. Corpora vero principum oodsorum et signanter Naaman ducis Bavarorum cum multitudine aliorum, qui in isto prelio corruerunt, ut habetur in speculo hystoriali libro 8upramemorato*> cap. 21., ex ordinacione Karoli imperatoris apud Arelatem sunt tumulata. * strennuisse 3. ^ supramemorata 3. Digitized by Google - 521 — Ludwicus imperator Itomanonim I.otharius Imperator Romanorum Earolus Imperator Bomanorum Fippinus Karolus<^ rex Aquitanie Ludwicus rex Ostrofrancie Ludowicus rex Bavarorum Karolua * rex^ Francorum * Karlomannus rex Bavarorum ultimus ^ 10 Arnolfus imperator Romanorum 15 regnare cepit regnavitque anDis 25. « UDum, qui tenuit Teutoniam, ali- um, qui Hyspaniam regebat, et ambos superavit. Qui eciam ultimo malum finem habuerunt. Hie Ludo- wicus imperator tres filios habuit, videlicet Lotharium, K a r o 1 u m , quem quidam scribunt Pippi- num, et Ludowicum. 25 20 De Ludwico imperatore et eins filiis. Addo domini 815. Ludowicus cognomento Pius, Earoli Magni filius, S. 32. Hie* babuit duos fratres, scilicet Karolum et Pipi- n u m , quorum udus tenuit Teutoni- am, alter vero Hyspaniam regebat, et ambos superavit. Qui eciam ultimo malum finem habuerunt. Hie Ludwicus imperator ex Mergarde uxore sua prima tres fiiios habuit, scilicet Lotharium, PipinumetLudwicum,ex8ecunda autem uxore sua nomine Judith genuit Karolum. Primum ^, scilicet Lotbarium, cesarem fecit, cut eciam Italiam regendam commisit. Secundum, scilicet Karolum ^, Aquitanie regem fecit Tercium vero ^, id est Ludowicum, Havarie et Germanie regem 30 fecit K Hie Ludowicus rex Germanorum™ 14 duces Bobemorum'^ cum suis sequacibus baptizari fecit <> et in fide Christian a dil igen ter instruxit. QuartusP vero^ scilicet Karolus, regnum tenuit Francorum. Item predictum Ludwicum imperatorem filii sui capientes aliquamdiu in- cluserunt, sed eodem anno penitentes veniam postulantes ipsum restituerunt. 35 * Karolus B. ^ Pippinus B. ^ Pippinus B. d add, B. « om. B. f Terrarum divisio^am Band 1. 2. « unum — Ludowicum so A. scilicet — Karolum so B.^ ^ Terrarum divisio am Rand 1. 2. * Pipinum B. ^ scilicet statt vero, id est B. i constituit B. ™ Germanie B. n Bohemia ad fidem convertitur am Rand 1. 2. <> et — instruxit om. B. 40 P Quartus — restituerunt add. B. Digitized by Google — 522 S. 3ii. Anno domini 840. defunctoLudo- wico imperatorc Lothar iua filius buus regnare cepit regnavitque annis 10. Hie Lothariufl solus 8ibi usurpat imperium. De hoc alii duo fratres, scilicet Karolus et Ludowicus, do- lentes bellum contra ipsum parant et in pago Antisiodoreosi conveni- entes tarn grave prelium coraraiserunt, quod niilla ctas meminit tantam stragem honiinum in regno Franco- riiiu. Tandem pacto inito Karolus rcgnat ih Francia *^, Ludowicus in Germania et Lotharius sibi remanente imperio et parte Francie, que ab jpso Lotharingia nominatur. Item defancto Ludwico impera. tore et in ecclesia Metensi^ t u m u 1 a t o Lotharius filius suus ei successit in regno Romanorum. Cuius fratres, scilicet Pipinus, 5 Ludwicus et Karolus, contra ipsum bellum parant et in pago Antisio- dorensi convenientea tarn grave prelium commiserunt, quod nuUa etas meminit tantam stragem in l'' regno Francorum. Deinde pace facta Lotharius obtinuit imperi um et partera Francie, que ab ipso Lotharingia nominatur. Kj De Ludwico rege Bavaroruin et eins filiis. Ludwicus rex Bavarorum genu it Karolum IIL ßonianorum impera- :'" torem, Ludwicum regem Ostro- francie et Karloman num regem Bavarorum ultimum. Hie Karlo - mannus sepultus est in Oting* relin- quens fiiium nomine Arnolfum, qui -•'' adeptus est imperium Romanorum. Ludowicus rex Bavarorum genuit Karolum ill. Romanorum impera- S. 5i^. torem, Ludowicum Ostrofrancie et Kariomannum regem Bavarorum. Karlomannus rex Bavarorum ulti- * Gott fr. m u s<5 genuit Arnolfum Romanorum imperatorem. Qui cepit regnare anno domini 888. et regnavit annis S. 35. 12 sepultus ad S. Emmerammum Ratispone. De Arnolfo imperatore et eins filiis. Amol f US imperator Romanorum, filius Karlomanni ultimi regia -'* (?o///r. Bavarorum, qui^ in Öting est tumulatus, patri in regno Baio- ariorum« non successit. Nam Ludowicus Ostrofrancie, id est Orientalis Francie, rex audita morte fratris ^, scilicet Karlomanni, Baioariamt>' adiit eamque sibi subiecit et Arnolfo prefato ducatum Karin thie cum Castro, quod dicitur Moseburg, donavit. Eodem anno' J' dum Nortmanni regnum I^udowici invaderent, ipse Ludowicus apud Frankchenfurt obiit et in monasterio Laureacensi est sepultus. Cum autem Karolus III. Romanorum imperator corpore et animo in tantum egrotaret, ut ab hominibus inutilis haberetur, Arnulfus supramemoratus anno domini 888. ad imperium ab omnibus est electus. Karolus autem 40 ad tantam penuriam devenit, ut eciam pane carens ab Arnolfo paucos redditus ad vite solacium gratanter acciperet. S. 34. Arnolfus igitur regum Europe famosissimus castrum Scheym in Chr. Schir.teirsL Bavarie construens comitatus palatinos ibidem instituit. Hie '^ * Terrarum divisio am Rand 1. 2. ^ monasterii S. Arnolfi extra 45 muros Metenses statt Metensi 6. ^ Rex ultimus Bavarorum a/n liand 1. 2. *^ qui — tumulatus om. B. « Bavarie B. ^ sui add. B. tf Bavariam B. ^ Arnolfus add. B. * Das Vorhergehetide bei Gottfr. x. J. 880, Andreas hat weder diese Jaiu'xaJd noch 881, unter welcher mit Ea tempestate beginnend bei Gottfr. 5<) das Folgende gemeldet tcii'd. Digitized by Qoo^(^ — 523 — Agnetem filiam regia Grecorum duxit uxorem. Ex qua genuit filios duos, Chr, Schir. Arnoldum Rciiicet et Wernherum. Qui quomodo terras diviserint , postea dicetur. Agnete defuncta de alia uxore genuit Ludowicum, qui post eum regnavit et decessit sine liberis. 5 Genuit* eciam aecundum quosdam^ Ck)nradum patrem Conradi, qui poBt Ludowicum iamdictum regnum Romanorum suscepit et decessit sine liberis. Habuit eciam filium Cendebuldum nomine, sed spurium, cui QoUfr. donavit Lotharingiam. Ubi dum multa mala committeret, Ludowicus 10 f rater eins, sed legitimus, a principibus ad regnum invitatur. Ipse antcm Gendebuldus tandem a coniitibus Stephano, Gerardo et Mahfrido in bello oeciditur. Hie Amolfus imperator, cum Nortmanni pessimi jiagani epi- S. 34, scopia et monasteria sanctorum devastarent et episcopos unacum canoni- cis, monachis et sanctimonialibus indifferenter necarent, conducto exer- 15 citu in fines occidentalium Francorum, ubi hostes consederant, devenit. Tunc ceteris omnibus pre multitudine nimia paganorum et ob pedestre bellum Francis eatenus insolitum desperantibus rex solus in rege regum spem suam^ ponens et^ exhortacionibus validis ad ulciscendum Christia- norum sangwinem incitans milites ipse vexillum anteferens preliari cepit, '20 et mox subveniente gracia dei victoria cessit ad Cbnstianos, ita ut ampnis alveus, cui insederant et antea illis pro muro fuerat, tunc cadaveribus interceptus univcrsis stupentibus siccus appareret. In eo prelio cesi sunt duo re«!e8 Nortmnnnorum et Danorum Sigefridus et Godefridus necnon regia signa 16 ablata et in Bawariam <^pro testimoiiio sunt transmissa. 25 Tunc quoque rex cum omni exercitu ad letanias procedens laudes magni- ficas deo celebrare precepit, qui talem suis tribuit triumpbum, ut uno de parte Christianorum occiso mille de parte paganorum perirent usque ad unum. Hie pre ceteris regni sui locis Ratisponam^ metropolim Bavarie dilexit. Unde eciam ob honorem preciosi dei martiris Emmerammi muros 30 eius amplificavit et auxit monasteriumque dicti martiris Emmerammi plurimum adornavit «. Hie cum Iriumpho de Gallia a cede Nortmannorum in f Bavariam rediens ossa S. Dyonisii Ariopagite secum tulit, que, quamdiuK incolumis vixit, secum retinuit. Tandem senciens sibi mortem imminere S. Dyonisii ossa dicto monasterio S. Emmerammi pcrpetuo '^b servanda tradidit et beatis reliquiis potiri gaudens apud illas ipse S. 35, Yoluit sepeliri. * Genuit — liberis om. B. ^ om. B. ^ Riitisponam add. spätere Hemd 5. ^ metr. Bav. Rat. B. ^ adoravit 3. 4. * rediens in Bav. B. « bloss diu 3. 4. 6. 40 ^ Äfidreas beniUxt hier tcahrsch£t7ilich den im Folgenden ausge- schriebenen Oottfr., der Otto von Freising folgend sagt: queru (Konrad L) quidaiu asserunt fuisse filium fratris regis Ludoici. Digitized by Goo^(^ - 524 ^ s O P H- 3 ?S M Ol ;-• e 3 sg^l' XPi S B 0. B g i B O 2 ?r! B " B 5 B ^ ^ Digitized by Google — 525 ~ De Arnoldo duce Bavarie et Wernhero fratre eins et de descendentibus ab illis. Restat modo de Arnoldo et Wernhero filiis Arnolfi imperatoris in special! dicendam. Arnoldus et Wernherus Chr. Schir. 5 fratres, filii Arnolfi imperatoris, duas sorores, Agnetem et Beatricem, filias regis Ungarorum, baptisatas in Castro Scheyrn, acceperunt uxores, diyiseruntque iidem fraires simal. Arnoldus accepit ducatum Noricorum, Bemherus comitatum in 8cheyrn et comitatum palatinum Reni. Arnoldus filiam suam Adelhaidem copulaYit Ottoni duci Saxonie faciens filium 10 filie sue Heinricum, quem de Ottone genuit, hercdem ducatus ßavarie *• fratre suo Wernhero de Scheyrn renitente. Hie Heinricus i n quibusdam cronicis legitur fuisse S. Heinricus imperator in Babenberg tumulatus. 8ed hie antiquitas creavit errorem. Videtur autem hystorie convenire, quod legitur: Otto dux iS. <96'. 15 Saxonie genuit Heinricum Humilem dictum, Romanorum regem, et Babam sororem eins, a qua et mons Babenberg nominatur. Qui Heinricus habuit uxorem nomine Mathildam sancte conversacionis ^ feminam, ex qua genuit Ottonem Magnum et Heinricum ducem Bavarie. Otto iste dictus Magnus, Romanorum imperator, genuit Ottonem II., Otto II. 20 genuit Ottonem III. Versus: Otto.post Otto regnavit tercius Otto. S. 42, Heinricus autem dux Bavarie genuit Heinricum dictum Heczil, S. 36, qui ad 8. Emmerammum Ratispone est tumulatus hoc habens epitaphium : S. 48. H..^ Rome regis pater et defensio legis 25 Bavarie cultus pius est hie dux H. sepultus. Iste Heinricus Heczil, eciam Pius <^, dictus genuit S. Heinricum S. 36. Romanorum imperatorem in Babenberg sepultum. S. 43. Igitur ad Arnoldum ducem Bavarie supramemoratum reden ndo Arnoldus dux Bavarie inter ceteros potentes Oonradum regem Chr, Schir, 30 Romanorum fortiter<^ impugnabat, unde ipee ab eo uimio terrore coactus S. 36. cum uxore et filiis fugit in Ungariam ibique usque ad mortem Conrad! permansit. Rege autem Conrado defuncto cum uxore et filiis ab Ungaria rediens honorifice a Baioariis' suscipitur nee« solum? suscipitur «, sed eciam, ut rex fiat, vehementer ab eis exoratur. Rex autem Heinricus 35 cum inter omnes regni principes sibi obtemperantes Arnolfum ^ solum resistere cerneret, coUecto exercitu prevalido Baioariam^ tetendit eumque iuxta quosdam in prcsidio urbis Ratispone obsedit. Quod ille videns seque regi resistere non sufficere perpendens portis apertis egressus est ad regem tradens semetipsum cum onmi regno suo et honorifice susceptus 40 est ab eo atque amicus regis appellatus. Quidam vero scribunt, quod S. 37. non passus sit Arnolfus^ adventum regis in Bawaria, sed coUectis, quibus potuit, copiis obviam ei processerit ad pugnam. Cumque in eo essen t, ut bellum inire deberent, rex Heinricus, ut vir sapiens et timens deum, cogitans ex utraque parte dampnum irreparabile posse accidere, Arnoldo, 45 ut solus cum solo loquatur, denunciat. Heinricus igitur prudenti sermone * om. B. b conversionia 1—6. ^ Heinricus B. ^ dictus Pius B. e potenter B. ' Bavaris B. « om. B. ^ Arnoldum * B. * Bavariam B. k Arnoldus B. ' Die Vertauschung der Namensformen Arnolfus und Arnoldus be- 50 gegnet bereits heim Mönch von St. QaUen (Notker Balbtüus) und ist später in Bayern durchaus üblich. MQ.^ Deutsche Chroniken 1, 362. Digitized by Qoo^(^ — 526 — alioquens Arnoldnm increpat eum, cur dei ordinacioni resistere velit, cum se ab omni populo electum sciret, quod nisi deo disponente dod fieret, affirman», quia, si» populus eque communiter cum e'igeret et se, forte'» ipse primus in eius eleccione acclamaret. Hiis verbis demulsas Arnold US ad suos rediit indicans eis Heinrici sermones. Qui consilio 5 eorum cleccioni ipsius Heinrici consensit, ea tamen condicione, sicut ex consilio habuerat, si sibi hoc, quod^ decessores eius non habuere, con- cederet, scilicet ut tocius Bavarie pontifices sue potestati subiacerent unoque defuncto alterum ordinäre liceret. Arnoldus igitur railes Heinrici efficitur et ab eo, ut dictum est, concessis sibi tocius Bavarie pontificibus l- honoratur. Hie est Arnoldus ille, super cuius denotacione S. Udalrico Augustensi episcopo, ut in libro gestorum eius legitur, ostensus est gladius sine capulo. Qui rex fieri frustra cupiens invasor regni extitit et pro hui US acquisicione ecclesias monasteriaque destruens res earum distribuit in beneficia laicorum. 1; Chr. Schir. Hie Arnoldus a S. Udakico Jegitur de baptismo levatue, cuius tarnen monicionibus acquiescere noluit. Unde ipse Batispone moritur et a dyabolo in harundinetum secus Scheym proicitur. Habet hoc antiquorum relacio, quod, dum ipse Arnoldus sepius** a sancto pontifice admoneretur nee ipse curaret, tandem -.^ certum tempus, in quo penitenciam ageret, quod sibi a deu impetravit, prefixit. Dum autem ultima die nichil infimiitatis in se sentiret, pro nichilo duxit verba pontificis, sicque fit, ut ipsa die in monasterio S. Emmerammi® existens subito coram suis a dyabolo est interemptus. Dum autem primum extra 5 ecclesiasticam sepulturam esset tumulatus, effossus in prefata ecclesia f. Emraerammi* est sepultus. Dyabolus autem non ferens eius ecclesiasticam sepulturam eiulatu^ magno iussit sibi dari corpus eius, cuius animam possideret. Sicque ipsum e sepulchro, quod hodie in prefato monasterio monstratur, *' ablatum in lacum prope Schiram proiecit. De comitibus Scirensibus '^. Chr. Schir, Bernherus comes in Scira, frater Amoldi ducis Bavarie, genuit Ottonem et Ekhardum. Qui simul diviserunt. Otto accepit comitatum palatinum Reni et construxit castrum Witelspach, Ekhardus vero remaosit ;v in Scheym et genuit filios tres, Arnoldum, Ottonem et Conradum. Qui simul diviserunt. Arnoldus possedit Tachaw, Conradus Valay, Otto mansit in Scheyrn. Ex hiis omnibus tot descenderunt comitee et domini, quod in quadam curia per Welfonem ducem eiusdem parentele in Zurch ^ convocata 34 Interessent tornamento. Propter multitudinem igitur parci- 4»' um comitum de Scheyrn se scribencium, sed ibi non residencium edificia castri collabantur >, donec ex eissurrexit vir magnanim us et potens nomine Otto. Qui singulorum, qui aliquid iuris in eodem Castro habere videbantur, accedente assensu^ anno domini 1124. in honore » om, 3. 4. *» om. B. ^ om. 3. 4. ^ om. B. • Eatispone 4.' ocW. B. f eiulato 3. 4. 6. « De illustribus comitibus palatinis Scney- renftibus in terra Bavarie so Übersckr. B. •> Turego 3. 4. 5. Turgo t). Türego 7. ^ collabebantur 7. ^ assen^um 3. 4. 5. Digitized by Qoo^(^ — 527 — S. Marie monasterium simul edificaverunt. Quidam autem ex eis partem Chr. Schir. suam dare noluit, sed proiciens cyrothecam in aera dixit: Set hin, her tewfel, des mein sult ir alles geweitig sein Et sie cyrotheca accepta a dvabolo nusquam ultra comparuit. 5 Hic est Otto iste avus^ Hie prefatus Otto postea factus dux Bavarie est abavus ^ Ludowici IV. Romanorum imperatoris, a quo principes Bavarie secundum figuram serenitati* vestre a me Ratispone traditam^ descendenint. Sed plura hic^ respectu sequencium 10 per quandani anticipacionem sunt *^ scripta. Nara ea, que simul fiunt, simul dici vel scribi non possunt. Quoraodo autem Wernherus, euius superius fit mencio, et Ekhardus comites de Scira repecierint ducatum Bavarie, postea in hoc opusculo dicetur. 15 Hystorialenotabile. Interea notandum, quod defuncto Ludowico in mcdio chori iS'. 36. monasterii S. Emmerammi Ratispone tnmulato, Arnolfi imperatoris filio, S. 35. scisma magnum fuit in regno Romanorum. Nam Conrad us supra- S. 36. memoratus, qui iamdicto Ludwico successit in regno, et post eum 20 Heinricus dux Saxonie et Bavarie, qui dictus est Humilis vel Auceps, eo quod sollicite intentus esset aucupiis, pater Ottonis Magni, in Alemannia^ tantum et non in Italia regnabant. Nam Italici tunc de se presumentes suos reges erigebant, qui nostros non curabant. Inde factum est, quod predicti duo reges, 25 Conradus et Heinricus, primi herum nominum, quandoque in numero regum Romanorum non computantur, sicut eciam apud quosdam et presertim Germanos hü, qui in Italia tunc temporis regnaverunt, non numerantur. Ex eo trahit originem, quod Heinricus ille Sanctus, primume dux Bavarie Ä 43. 30 et postea Romanorum Augustus in Babenberg sepultus, quandoque dicitur primus huius nominis, eo quod Imperator factus in Italia et Germania regnavit, et quandoque vocatur Heinricus H., eo quod alius Heinricus, qui tantum in Alemannia regnavit, eum precessit. Similiter dicitur de Conrado, qui post eum regnavit, et sie deinceps. Fuerunt enim plures 35 horum nominum. De Ottone L, et^ quod comites Schirenses repecierint ducatum Bavarie. Anno domini 937.« Otto Hcinrici Romanorum i» regis et Saxonie iS'. 38. atque Bavarie ducis filius patri nobilis heres succedens in Alemannia Otto. S. 38. 40 regnare cepit. Huius temporibus Ungarorum gens cum innumera multi- Otto. tudine erupit totamque terram more locui^tarum operiens ad Licura usque a ser(»nitati — Ratispone vo?i anderer Hand ausgestrichen; am Band dafür: infra 5. ^ om. B. ^ \i[q afifi Ji. d Teutonia B. « primum — postea axld. B. ^ et — Bavarie add. B. ^ 907. 3. 4. ^ Romanorum 45 — ducis add. B. * Es ist auffallend^ dass Andreas xwar hier in B avus in abavus ver- bessert liaiy währeiides oben in der Vorrede S. öO/) Z. hj unverä)iilert erscJieint. 2 Vgl. oben S. 320 Z. IS. Digitized by Google — 528 — Oito, contra^ Augustam, cui tunc deo dignus Ulricus episcopus prefait, devenerat. S. 38. QuibuB rex fide magis quam armis hortatu pontificis oocurrit et rooe alloquens ac monens, ut modo in patria non cederent, qoi sepiuB^ in terra aliena victores existerent^ illos bello aggressus devicit. Ubi dax Conradus fortiter pugnans fraterque S. Udalrici Dyepoldus oocisi sunt. 5 Repes autem Ungarie Lelium^et Assy t principibus id^ fieri *^ adiudicantibus suspensiv sunt Batispone in patibulis. Qui< in quibns- dam crouicis tres fuisse leguntur, in legenda autem 8. Udalrici principes Otto bexw. appellantur. Huius concussionis auctor dicitur quidam comes de Scira Gott fr. in Baioaria extitisse. Quem Ungari tamquam eum, qui eos incaute 1« eductos morti exposuisset, occiderunt. In cronicift de Scira OÄr. ÄJÄVr. legitur, quod comes iste fuerit Wernherus frater Ajnoldi ducis Bavarie. Causa eciam, que ipsum ad hoc movit, ibidem ex- primitur, quia, dum tamquam verus heres ducatum Bayarie repeteret et obtinere non posset, Ungaros, ut supra dictum est, in Bayariam lr> cumfi^ exe reit ufl^ duxit. Iste Wernherus moritur, et iis ista in filium suum comitem Ekhardum transmittitur \ De repeticioneitaque huiusmodi ducatus Bavarie per comites de Scira adhuc postea dicetur. S, 38, Interea Berengarius IV. ultimus imperator itaLicus non sicut '2( imperator, sed yelut tyrannus Italiam gubernabat^ et cum crudelitatibus ipsam opprimebat, et eciam Sarraceni in multis locis Italiam usurpabant. Tunc papa Johannes XII., a B. Petro 131., et Bomani et Italici sollempnes legatos ad Ottonem regem Alemannorum destinarunt et coram Ottone de iniquitatibus ac male gestis Berengarii et filii sui conqueruntur 25 Ottonem humiliter supplicantes, quod imperii gubemacula suscipiat et quod Italia a Sarracenis per eum et Berengarii manibus defendatur. Otto igitur Italiam intrans pro imperii corona Berengarium posuit in coniiictu et ipso^ capto in Bavariam cum coniuge sua in Babenberg misit, ubi et presentem vitam clausit. Postea Otto Bomam pergens honorifice 3"^ susceptus est et a Johanne papa XII. et Bomanis triumphabiliter coronatus. Sic itaque tunc Bomanum imperium ab Italicis ad Alemannos ^ est translatimi. S, 39. Hie Otto vocatus Magnus dum in paschali sollempnitate principi- bus convivium preparasset, antequam sederent, cuiusdam prineipis tiliiis more puerili ferculum de mensa accepit, quem dapifer fuste proatravit. 3ö Quod cernens pedagogus pueri ipsum dapiferum mox interemit. Quem cum sine audiencia cesar condempnare vellet, ille cesarem ad terram deiecitet" suffocare cepit. Qui cum^ de eins manibus vix erutus fuisset, ipsum reservare iussit se culpabilem claman8> eo quod festum non honorasset. Unde ipsum liberum abire pennisit. Huius Ottonis tempori- 4t* buB S. Venczeslaus dux Bohemie invidia fratris sui occiditur, propter quod ipse Otto^ Bohemiam 14 annis impugnans totam devastat. Hie Otto cum multitudinem paganorum ad fidem Christi convertisset, feliciter est defunctus et in Maydburg in ecclesia S. Mauricii, quam ipse fabrica- verat et maximis possessionibus ampliaverat, est sepultus. 45 * ad B. b sepe 3. 4. c Leiium — adiudicantibus add. B. ^ om. 3. 4. ® Bat p. in pat. sunt susp. B. ' Qui — appellantur om, B. * om. B. ^ transfertur B. ^ gubernat 3. 4. 5. ^ ipsum captum B. ^ Teutonicos B. ™ om. 3. 4. 5. 6. ° dum B. « om. B. "iu Digitized by Google - 529 - De Ottone ü. Otto IL, Ottonis Magni filius vocatiis Bufus, dum Italic! sepiusiS. 40. pacem Tiolarent, Bomam venit et omnibus proceribus, magnatibus et pontificibufl apud gradum ecclesie convivium grande fecit. Quibus epulantibufl omnes suos ministros latenter accingi fecit. Deinde de violata pace querimoDiam moveDs iubet in scriptis culpabiles recitari, , quos statiin decoUaii ibidem fecit, alios vero gandenter epulaii precepit. Qui omnee timore coacti leticiam simulabant. Hie Otto Eome langwens S. 4L moritur et apud S. Petmm honorifice eepelitur. De Ottone III. Otto III., Ottonis II. filius, patri * in regno Eomanorum successit. Huius Ottonis uxor cuidam comiti se prostituere voluit, sed cum ille Dollet tantum facinus perpetrare, illa indignata comitem apud imperatorem adeo infamavit, quod eum Imperator sine audiencia decollari fecit. Qui antequam decollaretur, rogavit uxorem suam, ut iudicio candentis ferri pOBt mortem eum comprobet innocentem. Adest dies, in quo ^ oesär pupiUis et viduis se asserit iudicium facturum. Adest et vidua mariti Caput secum in ulnis suis portans. Tunc quesiyit ab imperatore, qua morte dignus esset, qui inluste aliquem oocidisset. Qui cum privacione capitis eum dignum assereret, illa intulit dicens: Tu es ille vir, qui maritum meum ad suggestionem uxoris tue innocenter occidi mandasti. ^S. 42, Et ut verum me dicere comprobes, hoc candentis ferri iudicio comprobabo. Quod cesar videns obstupuit et in manus femine se dedit puniendum. Interventu tarnen pontificum et procerum inducias 10 dierum, deinde 8, • tercio 7, quarto 6 a vidua accepit. Tunc imperator causa examinata et veritate cognita uxorem viyam concremavit et ob redempcionem sui 4 castra vidue dedit. Que castra sunt in episcopatu Lunensi et vocantur ab induciis dierum Decimum, Octavum, Septimnm et Sextum. Hü duo Otto. (Oottfr.) posteriores Ottones tam feroces tamque mirabiles fuerunt, ut unus I Pallida mors Sarraoenorum seu Sangwinarius, alter Mirabilia mundi dicerentur et<^ essen t. Horum temporibus floruit 8. Wolfgangus Batis-6^. 39, ponensis episcopus. De principio electorum Romani imperii. Post tres Ottones supramemoratos, qui per successionem generis S, 42, ) regnum Bomanorum tenuerunt, Romani unacum papa propter persecu- ciones ab Ottone ipsis illatas instituerunt, quod non per successionem, sed per eleccionem imperii gubemacula eligantur et presertim per imperii of ficiales. Qui sunt archiepiscopi Maguntinensis, Coloniensis ^ et Treve- rensis, sacri Homani imperii per Oermaniam, Italiam ®, Gailiam et regnum )Are)atense arcbicancellarii, comes palatinus Beni archidapifer, dux Saxonie archimarscalcus, marchio Brandeburgensis archicamerarius et rex Bohemie archipinoema. Quod autem de rege Bohemie hie dicitur, per quandam anticipacionem respectu sequencium est dictum. Habuit enim ') Bohemia tunc ducem, non regem. Postea namque per longa tempora Friderico I. regnante primum regem cepit habere. * in reg. Eom. patri B. ^ qua B. ^ ut 3. 4. ^ Treverensis, Colon. B. « et add, B. Quellen und Broertemngen N. F. I. 34 Digitized by Google - 530 - Libro YI. de sentencia et re iudicata ad apostolice § illi autem in glossa Johannes Andree^ dielt: Dlcunt quidam, quod rex Bohemie in eleccione regia Roma- no rum de neoeesitate vocandus non est, niai cum alii disoordant. Nee istud ins habnit ab antiquo, sed hodie de facto tenet, et hoc per ho. de 5 elec. venerabilem. Hec ilie. Legitur in quadam volgari cronica*, quod, Karolus Magnus dum de voluntate ac assensu principum electores imperii ordinaret, dux Bayarorum septimus electorum ab ipso fuerit* constitutus. i De Heinrico Sancto, primum** duce Bayarorum, postea Bomanorum, imperatore. Qottfr, Anno domini 1001. Ottone III. sine filÜB defuncto Heinricus fiUus Heczilonis nacione Noricus et dux Noricorum, id est Baioariorum «, 8. 43. primus ab officialibuB imperii seu principibus Alemannie^ in regem I' Eomanorum estelectuB. Hie est Heinricus ilie, cuius mencio in OoUfr,^T ologo huius opusculi est facta. Qui multis beliis prospere gestis in Germania, Bohemia, Italia et Apulia postremo data sibi a domino requie, cum esset ciiristianiBslmus, episcopatum nobilisBimum Babenbergensem f undavit et locupletayit. R^ quoque Ungarorum Stephane i' S. 43, adhuc gentili sororem suam Gisilam in uxorem dedit et tam ipsum regem Oottfr.f^sm totam suam gentem ad fidem Christi convertit. fiunc Stepbanum omnes Ungari ut sanctum Yenqrantur pro eo, quod per eum inicium fidei Chr, jSßAtr. acceperunt. Predicta Gisiia legitur fuisse ava S. EUyzabeth lantgravie S, ^d. Thuringie. Huius Heinrici uxor fuit S. Eun^^ndis, et ambo yir^gines t permanserunt et in Babenbergensi eoclesia, quam edificaverunt, requieecunt S. '^.miraculis choruscando. Hie Heinricus cognita sanctitate beaüasinii Godehardi Inferioris Altach monachi et postea Hildesimensis epiaoopi eiusdemque* disdpuli Guntheri, quorum secretis consilüs fruebatur, monasterium Inferioris Altach larga munificencia ditayit. ^ ^ Incidentalis hystoria. Huius« temporibus in Moguncia fuit archiepiscopus Wiliikinus, cuius pater bigas et currus facere soiebat. Igitur ad parietes oratorii sui rotas suspendit, ubi causa humilitatis ita scripsit : Willekis, Willekis, gedenkche, wanne du kumen pist. Clavem huius camere solus episcopus servabat ^, c- unde thesaurum repositum ibi putabatur habere, donec Imperator semel intromiseus fuit. Ideoque adhuc in vexiUo Mog^ntino rota aratri est depicta. *De Ernesto duce et eins filio.^ Est hystoria* latine conscripta splendore rethorice 4- eloquencie quam plurimum diffusa, in qua habetur, quod » fuerat 7. *> primum — imperatore add. B. « Bayarorum R l d Teutonie B. « que om, 3. 4. ' Überschr, add, ß. « Predicti | Heinrici imperatoris B. ^ habebat B. ^ Diesen Äbsehmä add. B. ^ Liber Sextus DeeretcUium cum apparaiu Johannis Andreae, 4 • QueUe? ' Dm folgende Kap. ist auch gedruckt hei Martine, Thesaurus nov. anecd. 3, 376 und in Zeitschrift für deutsches Altertum 7, 266, * Die latein. Prosa-Bearbeitung von „Herzog Ernst**. Vgl. Einleitung. Digitized by Google - 631 — Brne«tns Emestus quondam dux Bavarie de Adelhayde nobilissima coniuge Ä Ernst „*^*^^ sua filium equivoci nominia generavit. Quem quidem filiam dax. defuncto patre*^ mater ipsa m Jatina, itaJica' et greca ungwa instrai procuravit. Eodem tempore axor Ottonia I., qui Boma- 5 num regebat Imperium, vita fungitur, et predicta relicta Eruesti ducis eidem imperatori legittüne sociatur. Filius quoque eius Eruestus, quem de Emesto genuit, ab imperatorie maiestatia gracia loco filii habetur- Guius prosperitati inyideus Heinricus comes palatinus, imperatoris consan- gwiDens, ipsum aput imperatorem accusavit aaserens, quod ipsius yite 10 mortem et a regni solio deposicionem omnimode machinaretur eo fine ut ipse regni aolio sine regni consorte potiretur. Emestus huiusmodi delacionibus compertis Heinricum comitem persequitur, et tandem, dum ^ Imperator Spire imperialem curiam celebraret et cum Heinrico comite consiliorum misteria tractaret, ipse Ernestus assumpto comite Wezelonc 15 consangwineo suo yalvas caniinate improviso camerario temere reserat, et irruentes evaginatis mucronibus in comitem Heinricum ipsum summa aviditate iugularunt, imperator vero f uga potitus evasit. E^inc imperator Emestum quam plurimum impugnat. Quod yidens Emestus cum quam pluribus müitibus et miiitaribus viris genere, forma et moribus preclaris 20 crace Signatur et ad yidendum loca nostre salvacionis, scilicet hiunana- cionis, passionis, resurrecdonis et ascensionis Christi, est profectus. Exortis autem tempestatibas Emestus naufragimn passus cum paucis evasit et mira- bilibus miiitaribus actibus in variis terrarum et marium spaciis, ut in pre- dicta hystoria habetur, per eum gestis cum comite Wezelone^ ferens 25 aecum monstruosos homines domum revertitur et eius innocencia com- probata imperatori reconciliatur dominatorque tociua eius curie ordinatur. ^ ^De quibusdam Bomanorum imperatoribus et principibus Bavarie ipsis contemporaneis, et quod comes de Scheyren repeciit principatum Bavarie 30 et terram sanctam recuperavit. Anno domini 1025." Heinrico Sancto, Romanomm imperatore et S. 44, Qottfr. duce^ Bayarie, Tita functo, qui sine liberis decessit, Oonradus dux, nacione Francus — in quibusdam cronicis legitursr Swevus — , consilio ipsius Heinrici, cuius tamen, dum viveret, graciam non habebat, ab 35 Omnibus in Romanomih regem est electus. Iste ex matre Adelhayde^, prout in cronicis Godefridi Viterbiensis legitur, de primis Francorum regibus, qui a Troya venerant et a S. Bemigio fuerant baptizati, originem traxit et predecessoris sui Heinrici imperatoris, ducis Bavarie, neptem, quam^^ noiente imperatore acceperat, uxorem habebat, 40 » oeciso ab Ungaris apud Jagst flumen add, andere Hand am Rand 5. *» om, 3. 4. c Bezelone 3. <^ /n B schltesst sich hier das in A erst nach dem flachsten Kap. folgende Stück De Ernesto duce u. s. w. an, « Überschr. add. B. ^ Bav. duce B. « Hier fehlen in 4 mehrere Blätter. ** quem 3. 5. 6. 45 * Der hier in der Es, 5 enthaltene Zusaix oeciso ab Ungaris apud Jagst flumen ist bei Freher im Text abgedruckt. Er stammt j&ioch nicht von Andreas, der genau seiner Quelle folgt. Das stelle ich hier fest xu Haupts Bemerkungen in Zeitschrift für deutsches Altertum 7, 267, * In der Quelle: gallica. oO ' 1020 Qottfr., 1025 Otto; der folg&nde Text aber aus Qottfr. * Den Namen nemit hier weder Otto fioch Qottfr, 34* Digitized by Qoo^^ - 532 - Oottfr. nomine Gisilam de geoere Karulonim. Que Glsila primum Arnulfo duci SueYorum nupta fuit et ex eo geminos peperit, Emestum et Hermannum. Quo mortuo accepit istum Gonradum, cuius nunc est mencio. Ab isto Conrado descenderunt Heinricus III., Helnricne IV. et Heinricus V., qui sibi invicem in Borna- 5 norum imperio successerunt et omnee sepulti sunt Spire. S. 51. Versus: Filius hie, pater hie, avus hie, proavus iacet istic. A: B: . AundB: Heinricus dux Heinricus dux Conradus I, vel II.« 1 I Ekhardus comes Ohuno dux Heinricus II. vel III. « Welfo dux Agnes imperatr ix Heinricus IV.* Otto dux Otto dux Heinricus V.» Welfo dux Horom autem nomina, ut ad seriem narracionis, quam i intendo, perveniam, non immerito hie figuravi. Nam etsi grcdns linee consangwineitatis eorum et principum Havarie, a quibiis principes nostri temporis descendenint, non possit haben, sufiB- cit utrosque de collaterali Karulorum semine descendisse. Oottfr. Stipes enim genealogie^ Karoli Magni in Ludowico filio Arnolfi ': imperatoris secundum quosdam^ defecit. De quo supramemoratuä Godefridus metrice sie ait: Ultimus est iste Karulorum sangwine natufl, Attamen a latere germine « Karlus habet.' Ä tempore autem, quo supramemoratus Conradus cepit:^ regnare, usque ad Lotharium III., qui genere fuit Saxo et immediate successit Heinrico V., fluxerunt anni 100, quibus regnum RomaDorum apud orientales Prancos mansit. Quorum ^ temporibus, sicut et sepius aliis regnantibus, certam succes- sionem principum in ducatu Havarie habere hucusque non. potui, propter quod varia conscribentes condempnare nolo, sicut nee debeo, imitatus Isidorum ethimologiarum libro lö., cap. 1. in Istd. hiis verbis : Si in Bomane urbis condicione certa racio non apparet, non mirum, si in aliorum opinionibus dubitatur, unde nee hystorioos nee commentatores varia dicentes imperiti condempnare debemus, quia ^- S. 4. antiquitas ipsa creavit errores. Hec Ysidorus. Predictorum igitur Romanorum® imperatorum® hystorias causa brevitatis hie pertranseo; nam ad hystorias principum Havarie hie® intendo. Igitur post Heinricum Sanctum, Romanorum imperatorem et i » Romanorum imperator add, B. *> om, B. ^ gg ^, Karlus germen B. ^ Quonmi — Ysidorus cM. B» « add. B. ^ secundum scripta quorundam Oottfr. ' Ultimus est iste Earlorum germine sanguis; Attamen a latere germina Karlus habet. SS. 22,231. ^ Digitized by Google — 533 — ducem* Bavarie, in Babenberg sepulto, quid am Heinricus ducatum tenuit in Bavaria. Hic^ fundator extitit ecclesie in Osterhofen Pata< viensis diocesis.* Item Chuno dux Noricorum dum federati8 sibi Ungaria graviter J^Äfc. 5 rebellarct, Heinricus III. Eomanorum imperator anno domini 1055. ipsum pro perfldie sue culpa expuUt. Qui in Pannonia exulans diem clausit extremum. Item anno domini 1058.' Agnes imperatrix, mater Heinrici IV. Romanorum imperatoris, ducatum Bavarie suscepit. Hec divinitus 10 compuncta regni gubemacula contempnens et Bavarie ducatum disponens mire inserviens humilitati prcsentem vitam in domino finivit.^ Item anno domini 1071. Otto dux Bavarie ducatum amisit. Hie Otto Saxo fuit genere, vir amplissime nobilitatis; pnidencia rebusque bellicis perpaucis erat comparabilis. Hunc quidam, quem ipse nunquam 15 noverat, nomine Egio, de mediocri loco natus, rebus tenuis, audacia vero et nequicia satis diffamatus, aput imperatorem accusavit dicens, quod secum de regis morte tractasset, et ob hoc semetipsum, ut moris est, potestati regie obtulit, quousque duello cum duce confligens ea, que dixerat, vera comprobaiet. Vei*um multis placitis et regalibus colloquiis 20 hinc inde habitis, dum Otto cum Egione c, utpote dux cum latrone, primas cum ignobili, congretli contempneret, sua tamen innoc^ncia vel Egionis improbitas minime latuit. Sic ducatum Bavarie Otto ut reus maiestatis amisit. Quem Welfo quidam illustris et acer atque bellicosus, natu Swevus, accepit. E^x quo preliorum, sedicionum, predarimi, in- 25 ccndiorum, scisniatum eciam et heresum atque morcium lamentabiles miserie sucrevcrunt. Hie iam dictus Welfo ^ postea perdens ducatum Bavarie iterum ad imperatoris graciam rediit et denuo factus dux Bavarorum, uni e duobus filüs suis ut post se committeretur ducatus Bavarie, impetravit.* 30 Legitur in cronicis de Schyra, que hucusque in volgari ad manus meas pervenerunt, quod Ekhardus comes de Chr. Schir. Bcheirn repecierit ducatum Bavarie et ob hoc Ungaros® ter duxerit super regnum Romanorum. Tandem placitis^ initis ducatus ci fuit restitutus sie, Ekhardus* ut ipse Ekhardus cum potencia suorum in subsidium passagii 35 comes* ad recupcracionem sepuichri domini deberet proficisci. Dum autcm exercitus in Constantinopoiim venisset, consultum fuit, ut ordine pedestri in torram sanctam venirent. Contigit tunc «f, quod predictus Ekhardus prronatus^, id est culponeis, tali genere calcia- mentorum, quod volgares vocant ligatum calccum, cum rubeis 40 corrigiis incederet, et^ ob hoc exercitui multum notus fuit ^. Et ubi- cunque nocte quiescebant ^^ in Signum calceus figebatur, ad quod Signum exercitus quam^ phirinium confluebat. Ex quo factum est, ut calceus in vexillo signaretur scpuichrumque domini sub hoc signo recuperaretur. Exiude accepit™ nomen, ut modo volgari herczog Puntschuech vocaretur. .« a Bav. ducem B. • ^ Diesen Satx, und die folgenden 3 Abschnitte ^^ add. B. c om. 3. -i Belfo 3. « ter dux. Ung. B. ^ initis pactis 3. 6. ♦ add. B. lex Homanorum * Seinricns rex Romaoorum ' Fratires: Lnipoldus dux Bavarie ^ Heinricus dux Bavarie »> Fridericus dux Swevorum Fridericus I. Romanorum * Imperator * Heinricus VI. Romanorum & Imperator* Otto»> dux *> I Fridericus II. Romanorum * Imperator * LiudowicuB b Heinricus ^ /\ Heinricus Conradus rex » rex » Philippus rex Romanorum ^ ^De genealogia Conrad fratrum suorum, > Anno domini 1138. CSonradus IL vel III. Lothario III. imperatori in regno suocessit. Hie Conradus fuit sororius Heinrici V. et* duxit uxorem Gerdrudem filiam Pemgeri comitis * de Sulczbach, qui fundator extitit moDasteriorum in Oastello et Perch- tesgaden. Que Gertrudis in Castello est sepulta. ^ Habait autem filium nomlDe > Heinricum, quem in generali curia, quam in Frankchenfurt celebravit, per eleccionem prin- cipum regem constituit, iubens eum esse regni participem. Qui > non diu supervixit. Hie pre- dictus rex Conradus babuit fratres tres, Luipoldum et Heinricum duces Bavarie, de quibus pienius post dicetur, et ) Fridericum ducem Swevorum. Hie Friderieus dux I Conradinus i regis Bomanorum et dueum Bavarie. * Fridericus comes ex nobilissi-'^ Otto, mis Bwevie comitibus originem S. 55. trahens, in Castro Stouphe residens, sicut in cronicis'* Ottonis* Reimehr. Frisingensis episcopi legitur, ab** Heinrico, in ordine impera- torum III., regum vero IV., dux Swevie remoto Bertolfo de novo creatus de Agnete filia eiusdem Heinrici reliquit filios duos, Con- radum 12 annorum, postea regem Romanorum, et Fridericum 15 anno- nim. Hie Fridericus, quia natu maior erat, patri in ducatu^ suc- cessit. Postea predicta Agnes a f ratre suo Heinrico imperatore, predicti Heinrici imperatoris filio, Leopoldo Orientali marcbioni data est in uxo- rem. De quo genuit filios duos, seilicet Luipoldum et Heinricum duees Bavarie, prout in se- quentibus planius patebit. Friderieus autem, frater Con- radi regis Bomanorum duxque ^add. B. om. B. S. 531 erwähnte Lücke in 4. c Überschr. add. B. Bis hierher reicht die d imperatore add. 5. « ducatum 5. Quelle xum Folgenden? In den Öesta Friderid imperatoris 1, 8—10. Digitized by Google — 536 -. Swevoram, natus ex clarissimo genere Karulorura, sororem Heinrici et Welfonis ducum Bavarie duxit uxorem, ex qua genuic Fridericum 1. huius nominis, qui post Conradum supra- dictum apud Frankchenfurt electus suscepit * Romanum Imperi- um. Fridericus iste Imperator genuit Heinricum VI. et Philippum. 5 Qui Philippus** defuncto Heinrico in dissensione* principum cum Ottone IT. de Brunswic in Romanorum regem est electus. De hoc habetur Extra de eleccione venerabilem. Heinricus VI. genuit Fridericum 11., Fridericus IL genuit Romanorum imperatorem^ 1«' qui sine gladio Jerusalem re- cuperavit genuitque fiiios duos, scüicet Heinricum et Conradum. Heinricum fecit regem Romanorum. Quem postea in carcere mori fecit. Quo defuncto Conradus frater 15 eius in regem eligitur. Hie Conradus Elysabet ^ filiam Ottonis ducis Bavarie duxit uxorem, et vocabatur regina Hierusalem. Iste Conradus genuit Conradinum ®, de quo habetur libro YI. de eleccione fundamenta. In quo genus hoc Earulorum defecit. 'De prima eleccione Conradi regis Romanorum. '^ Igitur redeundo ad historias Conradi regis Roma- norum, de quo hie principaliR est intencio, quas eciam clarius scribere delectat, eo quod monasterio nostro pluri- Olio. mum benefecit^, est seiend um, quod defuncto Heinrico V. regni optimates &fs prineipibus s^ ad regnuin denominantur, scilieet^ Lotharius i'^ dux Saxonum, Fridericus* dux Swevorum, Luipoldus marehio orientalis et Karolns dux Flandrie. Tandem Lotharius dux Saxonum renitens valde et reclamans ad regnum trahitur sub presencia legati apostolice sedis. Porro CJonradus sororius^ Heinrici V. imperatoris a Friderico duce^ Suevorum* ac aliis quibusdam rex creatus a Mediolanensibus o' honorifice suscipitur et ab eorum archiepiscopo Ansheimo Modoyci sede italici regni in regem ungitur. Pro quo idem archiepiscopus a papa de- ponitur et alius ei subrogatur. Chunradus autem, qui Mediolani rex coDstitutus fuerat, pene omnibus suis amissis periculose iani repatriaverat, et ecce Lotharius rex plus mente quam milite confidenciam gcrens ad «j urbem usque progreditur vocatus ab Innocencio IL Hie itaque ab eodem pontifice cum nomine imperatoris et Augusti in ecclesia Constanciana eoronatur. Ecciesiam enim B. Petri, ubi mos erat imperatoribus coronari, Gottfr. Petrus Petrileonis Anacletus yoeatus oceupaverat Hüne enim Bogeriua Otto. Siculus violencia amieorum suorum, qui fortissimi in urbe erant, sedi ^ » Rom. susc. B. *» add. B. « contencione B. ^ Elysabet — Con- radus add. B. « Conradum 3. 4. b. 6. ^ Überschr. add. B. 9 om, B. ^> add. B. * Fridericus — Saxonum om. 3. 4. ^ frater Friderici ducis Swevorum ab ipso statt sororius — - a B, ^ om, B. * Vgl oben Ä 56 Z. Uff. 45 Digitized by VjOOQ IC — 537 — apostolice intruserat. Imperator autem » ab urbe rediens in Germania Otto. curiam generalem in Babenberg eelebrans Conradum et Fridericum duces interventu Cläre valiensiB abbatis Bernhardi io graciam recopit. De hoc habetur de eleccione venerabilem. 5**De secunda eleccione Conrad! regis Komanorum et rebellione Heinrici ducis Bavarorum. Defuncto igitur Lothario imperatore^ quidam principes timentes, Otto. ne forte in generali curia Heinricua dux Bavarie, qui tunc preoipui nominis et dignitatis erat, per potenciam prevaleret, habito consilio apud Oottfr. 10 Confluenciam oppidum conventum celebrant et presente Theodewino Otto. Portuensi episcopo, cardinali, apostolice sedis legato ac tocius Roman i populi urbiumque Italie assensum promittente ^, Conradum Heinrici V. ® Bomanomm® imperatoris sororium' eligentes regem creant. Qui statim Oottfr. Aquisgrani in sede Karoli a principibus constitutus ab eodem legato est 15 coronatus.' Saxones tarnen et Heinricus dux Bavarie, qui eleocioni non Otto. interfuerat, tunc in eum non consenserunt. Asserebant enim« eum non Gott fr. regem legitimum, sed per subrepcioncm creatum. Rex igitur eis omnibus in penthecoste curiam generalem prefigit in Babenberg. Ad quam venientes Otto. simul cum imperatrice vidua Lotharii in graciam et pacem regis sunt Oottfr. 20 omnes recepti. Heinricus vero dux Baioariorum ^, qui cognominabatur Superbus, solus ex principibus aberat, apud quem insignia regalia con- Otto. tumaciter adhuc detinebantur. Erat enim gener defuncti im])eratoris Oottfr. Lotharii et ex hoc tenens regalia ad regnum, quantum poterat, aspirabat. Huic ad hec reddenda in festo apostolorum Petri et* Pauli* dies Ratispone Otto. 25 prefigitur. Quo veniens regalia, id est crucem, lanceam et coronam reddidft, Oottfr. graciam autem regis non impetravit.^ *De eo, quod propter oecupacionem Apulie princeps Capuanus adiit Conradum regem Boma- norum. 30 Interea Raynoldus, quem Lotharius imperator in Apulia et Sicilia Oottfr. ducem fecerat, moritur. Videns hoc Rugerius, qui terra» easdem ante occupaverat, quia sie duce orbate erant nee rebellabant, easdem iterum occupat et regem Apulie et Sicilie se precipit appellari. Princeps autem Rubertus Capuanus cum omnibus comitibua expulsus ad regem Conradum 35 secessit. Rcx benigne omnes suscepit et longo tempore in Alemannia secum detinuit, sed in Apuliam transire non potuit, quia gravis eum iniperii™ necessitas impedivit. Verum hic° sub silencio non pretereundum, Otto. quod in dando ducatum Apulie et^ Sicilie ^ Reynoldo prefato inter Lotha- rium imperatorem et papam controversia orta<> fuit utroque ducatum 40 Apulie sui fore iuris affirmante. QueP listandemhoc modo decisa dicitur, ut in dando duci vexillum uterque manum adhiberet. » add. B. b Überschr.' add. B. ^ add. B. ^ permittente I B. « add. B. f consobrinum B. » oni, 3. 4. 5. 6. ^ Bavarorum B. * om. 3. ^ In 3 war die Reihenfolge der beiden nächsten Kapitel xunächst 45 umgekehrt, doch wurde mit den Buchstaben A. 0. B. 1). die richtige Reihen- folge a/ngedeuiet. 4 verwechselte trotxdem bei der Abschrift die t)l>ersehriften und bemerkte daher: Nota ista rubrica ibi scripta pertinet ad subsequens capitulum etc. » Überschr. add. B. "> necess. imp. B. » hoc B. o 07n. B. P Que — tandem om. B. Digitized by Google — 538 — *De eo, quod Heinricus et Welfo duces Bavarie stipendiantur, ut occupent Conradum regem, ne regnum Apulie possit recuperare, et de prelio^ ex quo nomen Giblingorum et Welforum sumpsit exordium. 5 Oottfr, Igitur iDnocencius papa^ II., vir magnanimus, cum populo Bomano contra Rogenmi coUecto exercitu Apuliam iagreditar. übi incaute con- ductus in loco, qui Yocatur Gallazu, a Bogerio capitur. Eoque cum reverencia coacto Bogerius nomen et auctoritatem regiam cum apoatolica benediccione tarn in Sicilia quam in Apulia, sicut voluit, pleno impetravit h' nullum preter Conradum regem habens obstaculum. Papa autem Conrado^ se opponens, ne ad imperiam ascenderet neve manu potenti regnum Sicilie recuperaret, stipendiavit Heinricum Superbum, generum Lotharii cesaris, et fratrem suum Welfonem duces Bavarie, ut vexarent fortiter 15 Conradum regem in Alemannia, ne se posset ad partes Italie vel Sicilie aptare. Misit ergo papa et Bogerus Invasor Sicilie magnum exercitum Italicorum, Gallorum et Siculorum ad pugnandum contra Conradum regem. Welfo igitur dux ad bellandum se preparat Heinricus enim frater eins propter i*" senectutem bellare non potuit. At Fridericus dux Swevie econtra ex parte Conradi. et habito prelio iuxta cenobi- um Nernsheim*^ ordinis® S.® Benedicti® in provincia Recie Augustensis* dyocesis® Fridericus interfectis multis de exercitu Welfonis gloriosam obtinuit victoriam, Welfo autem cum paucis ä vix effugit. Qui secundario se contra Fridericum ad preliandum prope Winsperk iuxta villam Herbipolensis® dyocesis •, que vocatur Elnhofen^ preparavit, ubi Welfo interfectus fuit et cum eo multi de suo' exercitu paucis per fugam evadentibus, Clamor vero exhortacionis ^ ad resistendum et fortiter pugnandum 3t' in exercitu Welphonis fuit talis: Hye* Weif! Unde Fridericus ad confusionem Welfonis precepit clamari in suo** exercitu; Hye* Gybelingen M Est*" autem Gibling^ viila Augustensis diocesis sita in montibus dictis auf dem Hertfelt infra castrum dictum Hochburg^ et oppidum Neresheim, in qua villa nutrix 3r » Überschr. add. B. *> om. B. c ee Conr. B. * Neresheim ß. e add. B. f om. B. « Hie 3. 4. 5. 7. Hie 6. ^ exerc. suo B. i Gibling B. ^ quia in illa stcUt Y&t — qua A. ' Neresheim im tvürU, Jagstkreis. ' Eühofen hei Weinsberg. 40 '^ Andreas ist der älteste Zeuge für die Überlieferung der cmgebUchen Schlachtrufe: Hie Weif! Hie Waiblingen/ Vgl. Bernhardt, Konrad UL i, 193, Anm. 19. * Waiblingen an der Berns im Neckarkreis. ^ Hochbeig am Neckar. 45 Digitized by Qoo^(^ - 539 - ipsum Fridericum* infantulum lactaverat, quasi per hoc signifi- care volens, quod non regali potencia nee per diicatuni Swevie Welphonem vellet debellare, sed lacte nutricis sue, id est auxilio et potencia rusticali, sicut et fecit. Italic! autem, Galilei, Lombardi et Siculi non intelligentes, quid esset: Hie Weif! et qiyd: Hie^ Giblingen®!, quesierunt sibi exponi. Quibus declaratum fuit, quod papales significarentur per Weif et imperiales per Giblingen % unde usque adhuc per orbem totum ab illo eventu pape adherentes voeantur Weif** et imperio ad- herentes appellantur® Giblingen ®. ^Heinrieus dux Bavarie proscribitur, et dueatus ipsius Luipoldo marchioni orientali confertur. Cumque» Heinricus dux Bavarie ^»multis modis homo primum ani- Otto. mosus et elatus, sed nutu dei humiliatus misericordiam peteret nee impe- trarety taDdem iudicio principum apud HerbipoHm proscribitur, et CoDradus rex ablato ei ducatu Luipoldo marchioni Austrie ^, fratri suo ex parte roatris, eundem contuHt ducatura. Extunc multis malis provincia nostra subiacuit. Luipoldus igitur marchio suscepto ducatu Noricorum cum Omnibus pene baronibus ad eum pertinentibus tam terrore quam amore sibi iunctis totam Bawariam pertransiens iuxta^ Licum fiuvium contra Augustam per triduum negocia terre pertractans strennui iudicis officium exercuit. Heinricum quoqne, uxorem eins et Hberos auxilio regis fugavit et depanperavit, quod peditando Saxoniam venerunt ad filium Lotharii, ducem Saxonie, qui ipsis necessaria yictus ministravit, ibique Heinricus f ipse relinquens filium nomine Heinricum moritur et iuxta socerum suum LiOtharium sepeUtur. Iste Luipoldus dux Bavarie apud Ratisponam Infirmatus in territorio Pataviensi obiit et in monasterium Sancte Crucis deportatus ^, quod pater suus Luipoldus marchio fundaverat plurimumque ditarat, sepultus est ibidem. I \ Dueatus Bavarie'Heinrico marchioni a Conrado rege confertur. Defuncto" Luipoldo duce Bavarie Conradus rex Saxoniam C^/o. ingressus viduam dncis Heinrici, Lotharii imperatoris filiam, fratri suo Heinrico marchioni in uxorem dedit et pacem cum Saxonibus fecit » eidemque marchioni Noricum ducatum concessit. Hic° Heinricus primus dux Austrie, ut po8teadicetur,in Meten Herrn, Alt, monasterio Batisponensis diocesis monachos instituit et clericos, qui ibi erant, in Münster iocavit. ** Inter sedem apostolicam et Conradum regem per I S. Bernhardum pax reformatur. Eo tempore Turci Jerusalem et totam terram sanetam obtinuerunt, unde papa timore compulsus Bernhardum abbatem • add, ß. b hie B. ^ Gibüng B. <> Welfi 3. 4. 5. Welff 2. 7. c voeantur B. f Übersckr, add. B. « que om, B. ^ add. B. * iuxta , — pertractans om. B. ^ deportans 3. i Übersehr. add.ß. " Exinde statt Defuncto — Bavarie A. » Hie — Iocavit add. B. ^ Übersehr. add, B. Digitized by Google — 540 — Clarevallensem pro reformanda pace inter sedeni apostolicam et regem Conradura misit in Alemanniam. Que reconciliacio facta est in Spira et in Frankchenfart sigillis prineipum roborata. * Heinricus* Conradi regis filius in Romanorum regem creatur. 5 In generali curia, quam rex Conrad ua tunc F^anck^hfo^die cele- bravit, ipse filium suuni nomine Heinricum adhuo puerum |)er elecoionem prineipum regem constituit iubens eum esse regni particijiem. Qui non Jieiniehr. diu supervixit. Hunc Heinricum Conradus genuit de Gerdrude uxore sua, filia comitis Perngeri de Sulczpach, qui fundator extitit monasteri- l^ orum in Castello et Perchtesgadem, et ipsa Gerdrudis in Castello est sepulta. Heinricus Heinrici filius repetit ducatum Nori- corum. Otto. In ^ curiam itaque tunc in Frankchenfurt celebratam Heinricus 1." Heinrici Superbi <^, de quo supra dictum est, Noricorum quondam ducis, filius, qui iam adoleverat *i, venit ducatum Noricum, quem patri suo non iuste abiudicatum asserebat, iure hereditario rcposcens. Quem rex ingeniosf ad suum reditum de Jerosolimitano passagio suspendit. | ®Conradus rex a S. Bernharde cruce Signatur. " S. 56. Conradus igitur rex a S. Bernhardo apud Frankchenfiirt cum multis principibus crucesignatis de Lotharingia, Fiandria et Anglia for- tissimis pugnatoribus adunatis Yconium venit, ubi Ludowicus rex Francie j per Ungariam venit ad eum. Sod Greci calcem farine miscentes magnuiii fecerunt exercitui detrimentum. Tandem ad terram sanctam pervenientes J' multa bella gloriose gesserunt et recuperantes Jerusalem ordinato ibidem rege Baldewino in patriam suam' prospere' sunt reversi. Refert*»' Otto Frisingensis episcopus, frater uterinus Conradi regis, cuius hie est mencio, in cronica* sua, quod Otto. Conradus rex Romanorum cum ingenti honore tunc susceptus in Jerusalem ;> cum rege illius terre et patriarcha et militibus templi et aliis disposuit ad expugnacionem Damasci exercitum ducere. Sed, quem proventum et eventum hec Damascena expedicio fuerit sortita, scribere ibidem omittif Subinfert^ tamen, quod de hac Damascena expe- dicione nonmiUi ex pusillis ecdesie fratribus scandalizati mirabantur o- et mirando scandalizabantur de labore taute expedicionis, quod tarn ^ bono et arduo inchoata principio, utpote per sanctum illum Bernhardum abbatem spiritu dei ad excitandos populos afflatum, tarn * Heinricus — Nor i com m add. B.^ *> Ad predlctam curiam Frankchfordie statt In — Frankchenfurt B. c Superbi — ducis add. ß. 4' ^ aboleverat A. ® Überschr. add. B. ^ om. B. « Refert. — respondet add. B. h om. 3. 4. » QueUe? ' Nickt im Chronicon, sondern in den Gesta Frideriöi imp. lj5S. ' Otto sagt: alias et fortas^is ab aliis dicenda erimt. 45 * Das. 1,60. "^ A l^rifigt den Inhalt des in B hier eingeschobenen Ahsehnütes oben Ä 535. Digitized by Qoo^(^ •^ 541 — humilem et non bonum exitum acceperit. Quibus idem Otto cum Otto. descripcione et distinccione boni ibidem pulcherrime respondet.^ Hie ConraduB rex licet 15 anois regnaverit, tamen imperialem S, 56. 5 benediccionem non habuit. Hie rogatus a papa, ut Bomam veniat, cum se ad hoc disponeret, infirmitate captus obiit et in Babenberg est sepultus. *Diix Heinricus removetur a ducatu Bavarie et fit primus dux Austrie. Ducatus autem Bavarie 10 Heinrico duci Saxonie a Priderico imperatore confertur. Conrado igitur rege vita functo Fridericus Friderici ducie Swevonim, S, 57. fratris ipsius Conradi regis, filius regnare cepit. Hie Fridericus anno domini 1156. Heinricum imperator * Heinrico dnci S&xome j* Herrn. Alt. 15 marchionera Austrie tune ducem filio illius Heinrici ducis Bavarie a Bavarie et Saxonie' per sentencias Conrado antecessore suo, ut ex principimi deposuit predictis habetur, eiecti a Ba- varia, consilio et rogatu principum ducatum patemum restituit Nori- 20 . corum et Heinricum patruum auum, marchionem Austrie, tunc ducem Bavarie, ab eodem ducatu removit. Et quia eiusdem marchionis magna nobilitas et muita exigebat honestas, 5. 57,^ ut noraen ducis non perderet et ut duccs Bavarie minus deinceps contra Ilernt. Alt. 25 imperium Bui^erbire^ valerent, imperator de vohmtate et consensu principum anno c domini 1156. in curia Katispone in'^ nativitate S. Marie* habita marchionatum Austrie a iurisdicione ducis Bawarie eximendo« et quosdam ei comitatus de Bawaria adiungendo' convertit in ducatum» iudiciariam ß'^^/i. AU. potestatem principi Austrie ab Anaso usque ad siivam prope Pataviam, 30 que dicitur Rotensal, protendendo. Sic igitur ilie Heinricus factus est j)rinius dux Austrie. Hucusque namque 4 marchiones Austrie, Stirie, Istrie et Chambensis, qui dicebatur de Vohburg, evocati ad celebracionem curie ducis Bavarie veniebant, sicut hodie comites et nobiJes ^ ipsius terre facere tenentur. 35 » Überschr. add. B. ^ subire 3. « anno — 1156 add. B. «* in — Marie add. B. e exemit B. ' adiungens B. « Hier folgen in A nur noch 3 Säixe, die unten am Anfang des Abschnitts Ad comitis de Schira rediit Bavarie principatus ahgedmckt sind (S. 544). ^ Vgl. XU diesem Abschnitt oben S. 451, wo Andreas die gleiche Stelle 40 aus Otto von Freising verwendet. * Dieser Irrtum ist anscheinend entstanden durch die fehlerhafte Verknüpfung der xwei Nachrichten der Papst- und Kaiserchronik: 1157. Fridericus imperator Heinricum marchionem Austrie tunc ducem Bavarie ab eodem ducatu removit und 1180. Heinricuw dux Bawarie et Saxonie 45 a Friderico imixTatore per seutencias principum deponitur. ^ Der erste Text folgt der Papst- und Kaiserchronik, während der der 2. Bearbeitung aus deren Quelle Herrn. Alt. unmittelbar entnommen ist. * Dieses Datum aus der folgenden Urk. ^ Quelle: cpiscopi et nobiles. Digitized by Google ~ 542 — Oopia litterarum Priderici imperatoris, quod marchionatum Austrie convertit in ducatum et Heinricus dux Bavarie* fit primus dux Aastrie. Herrn. Alt. In nomine sancte et individue trinitatis Fridericus divioa favente clemencia Eomanorum Imperator Auguetus. Quamquam rerum commu- ö tacio ex ipsa corporali institucione possit firma consistere vei ea, que legaliter geruntur, nulla valeant refragacione convelli, ne qua tarnen possit esse geste rei dubietas, nostra debet imperialis auctoritas precavere Noverit igitur omoium Christi imperiique nostri fidelium preseos etas et Buccessiira posteritas, qualiter nos eius cooperante gracia, a quo celitus 1' in terram pax est missa hominibus, in curia generali Batispone in nati- vitate S. Marie celebrata in presencia multonim religiosorum et katholi- corum principum litem et controversiam, que inter diiectissimum patruum nostrum Heinricum ducem Austrie et karissimum nepotem nostrum Heinricum ducem Saxonie diu agitata fuit de ducatu Bavarie, hoc modo U terminavimus, quod dux Austrie nobis resignavit ducatum Bavarie, quem statim in beneticium concessimus duci Saxonie. Dux autem Bavarie resignavit nobis marchiam Austrie cum omni iure suo et cum oninibus beneficiis, que quondam marchio Luipoldus habebat a ducatu Bavarie. Ne autem in hoc facto minui videatur honor et gloria dilectissimi patrui i' nostri, de consilio et iudicio principum Wiadislao^ illustri duce Bohemie sentenciam promulgaote et omnibus principibus approbantibus marchiam Austrie in ducatum commutavimus et eundem ducatum cum omni iure prefato patruo nostro Heinrico et preuobilissime uxori sue Theodore in beneficium concessimus perpetuali iure sanccientes, ut ipsi et üben eorum -' post eos, indifferenter filii et filie, eundem ducatum Austrie hereditano iure a regno teneant et possideant. Si autem predictus dux Austrie patruus noster et uxor eius absque liberis decesserint, libertatem habeant eundem ducatum affectandi, cuicunque voluerint. Statuimus quoque, ut nulla magna vel parva persona in eiusdem ducatus regimine sine ducum o consensu vel permissione aiiquam iusticiam presumat exercere. Dux vero Austrie de ducatu suo aliud servicium non debet imperio, nisi quod ad curias, quas Imperator prefixerit in Bavaria, evocatus veniat, nuUam quoque expedicionem debeat, nisi forte quam Imperator in regna Tel provincias Austrie vicinas ordinaverit. Ceterum ut hec nostra imperialis 3' constitucio omni evo rata et inconvutsa permaneat, presentem inde pagi- nam conscribi et sigilli nostri impressione insigniri iussimus adhibitis testibus ydoneis, quorum nomina sunt hec: Pilgrinus Aquilegiensis patriarcfaa, Eberhardus archiepiscopus Salczburgensis, Otto episcopus Frisingenfti?, Ch. episcopus Pataviensis, Eberhardus episcopus Babenbergensis, Hart- ^ mannus episcopus lirixinensis, Hartwicus Batisponensis et<^ Tridentinensis, dominus Welfo dux, Conradus f rater ^ imperatoris «, Fridricua ^ filius regis ff Ch , dux Earinthie, marchio Engilbertus de Istria, marchio Albertus de Fadem, Diepoldus, Heinricus comes palatinus Reni, Otto conies palatinus et f rater eius Fridricus et alii quam plures. ^>ignum domini -^ Fridrici Bomani ^ imperatoris invictissimi. Ego Binaldus ^ vice Amaldi ^ Maguntinensis archiepiscopi et archicancellarii recognovi regnante domino * Bavarorum 5. 6. 7. ^ Wadislao 3. 4. Wladizlao 5. Ladislao 6. Vladislao 7. ^ Albertus add. 7. ^ pater Hss., ofn. 7. « Imperator 3. 4. imperatores 7. ' Fridrici Hss. e rex Hss. *» om. 6. 7. b- Arnaldus 5. ebenso, aber gestrichen, dafür am Rand RayDaldus 7. ^ Arnoldi 7. Digitized by Qoo^(^ ^ 543 - Frideiico EomaDOrum imperatore in Christo. Datum Ratispone 15. Kai. Herrn, Alt Octobris indiccione4. anno dominice incarnacionis 1156., anno regni eius 5. imperii 2. Amen. De Purkchhawsen et Dachaw. 5 Anno domini 1164. Gebhardus de Purkchawsen obiit. Extimc Herrn. Alt duces Bavarie castrum Purkchausen possedenmt. Tunc temporis Conradus Otto.^ Croacie atque Dalmacie dux, nacione Noricus de Castro Dachawa^ ori- undus, apud Pergamum finem vivendi fecit, eiusque corpus in terram suam deportatum in monasterio Schiren est sepultum. Guius liberalitas 10 et in multis probata periculis animi magnitudo meruit, ut subtractus ex hac luce memoria illius longo tempore apud posteros non deleatur. De Heinrico, qui a ducatu Bavarie et Saxonie est depositus. Heinricus dux Bavarie et Saxonie a primis cunabulis 15 patre et matre orbatus **, ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, multo maxime icgenio validus, non se luxui neque inercio dedit corrumpendum, sed cum omnes gloria auteiret omuibusque caras esset, quo minus appetebat gloriam, eo magis illam assequebatur. In Omnibus gloriosis plurimum 20 facere et minimum ipse de se loqui solebat Recepto autem ab imperatore, ut supra dictum est, ducatu Bavarie, ubi naturam et mores hominum cognovit, multa cura multoque consilio in tantam claritudinem brevi pervenerat tempore, ut trewga per totam Bavariam firmata bonis vehementer carus, 25 malis maximo terrori esset, adeo ut absentem velud presentem timendo leges pacis, quas sanxerat, nemo sine pena capitis infringere auderet. Hie cum primum tantus esset, in fine tamen variatis rebus indignacionem imperatorls incurrit et ad generalem curiam citatus, dum non compareret, proscribitur 30 annoque domini 1180. ab eodem imperatore, scilicet Friderico huius nominis L, ab utroque principatu, scilicet Saxonie et Bavarie, removetur. Causam tanti facti non legi, nisi quam in quadam volgari cronica* scriptam^ repperi, scilicet: Heinricus Saxonie Ä Wehr, 35 et Bavarie magnam multitudinem militaris exercitus ad auxilium Friderici imperatoris in Italiam duxit. Imperator autem Heinrico duci obviam veniens petit ab eo, ut modo pacatis rebus ipse cum suis donium revertatur. Quem dum Heinricus dux in hoc non audiret, ipse imperator flexis genibus, ut ab hac expedicione quiesceret, petivit. Quod videns 40 iinus de officialibus ducis dixit ad eum: Ecce, domine, coronam imperii » Dachoba 3. 4. Dachaw 6. ^ orbato 3. 4. 5. 6. ^ c Jn 5 ein Randxusatx, in dem die folgende Oeschichte mit cUinlichen Worten ebenfalls aus der Sachs. Weltchronik ühersetxt ist. * Qesta Friderici imp. 4,14, 45 ' Sächsische Weltchronik MO. Dt. Chron. 2, 229. Digitized by Google - 544 - S. PTcAr. prope pedes habetis; sollicitus ergo sitis, ut eadem Caput «nodo coronetis. Huiu8 verbi notam dux Heinricas, quamdiu vixit) nunqoam potuit apud imperatorem postmodum . abrogare. Otto I Ludwicus 5 I Otto ElyzabeÜi regina Jerusalem Ludwicus Heinricus Ludwicus Rudolfus Ludwicus Otto imperator rex Romanoruin Ungarorum I Heinricus iunior Ludwicus Stephanie 1 Heinricus senior I Johannes Otto »Ad comites de Schira rediit Bavarie principatus. - Fridcrico I. Romanorum imperatore regnante Otto comes de Schira de geiiere Karolorum, prout ex prece- dentibus habetur, annodo- niini 1180. dux Bavarie con- stituitur. *Frater autem eiu* nomine Bemhardus, sicut in cronicis de Schira habetur, dux Saxonie ordinatur. In Baioaria autem nobilis ille comcs Otto de Schewren de genere Karulorum, prout ex precedentibus habetur, dux consti tuitur, in Saxo- nia vero fratcr eius Born- * (7//r. 5r/m-. har du 8. Hie Otto dux Ba- varie filiam Heinrici palatini Reni duxit uxorem et princi- patum eius obtinens Haydel- berk et omnia ipsius heredi- tate possedit. Hie Otto* duos filios habuit, Ludowicum et H e i n r i c u m.^ Hic est Otto vir magnanimus, a quo principes Bavarie 1428.nostTi temporis, scilicet cum numeratur 1428., descenderunt. Chr. Schir, Qui quidem Otto cum Agnete coniuge sua principalis auctor^extitit, ut ca**trum Schiren nuncupatuni in monastcriura mutaretur. In quo cum fratre suo Bemhardo prenominato aepultus requicöcit relinquens filium nomine Ludwicum. i'"' De fundacione quorundam opidorum et Ludwico duce Bavarie a sicario occiso. S, 59. Anno domini 1204. Lanczhuta construitur. » Überschr. nur B. *» Hier schliesst A. * In der Fassung A erscheint Otto 1. und Otto 2Z. aia eine Penon, 4*: Digitized by Qoo^(^ - 645 - 1208. Strawbingna nova construitur. S. 59. 1210. castrum Abach dux Ludwicus edificat. Item ab eodemÄ 61, castrum in Lanczhut construitur. 1224. Landaw construitur. 5 Item Ludwicus filius Ottonis ducis Bavarie, comitis palatini de Schira, Ludraillam filiam regis Bohemie*, relictam Alberti comitis de Pogen, duxit uxorem, de qua Ottonem ducem inclitum Bavarie generavit. Hec Lud- milla de viro suo primo Alberto comite in Pogen genuit 10 filios duos, Bertoldum etAlbertum. Qui cum vicinis »xiib omni- Herrn. Ali} bus, episcopis, comitibus et liberis, discordabant et predis et incendiis terram quam plurimum vastabant. Hec Ludmilla fundatrix monasterii in Saldental extitit, in quo sepulta corpora- liter requiescit. 15 Item cmn sub Honorio III. Friderico II. Bomanorum imperatore^. Emm.^ regnante multi in subsidium terre sancte cruce signarentur, Ludwicus dux Bavarie et Luipoldus dux Austrie eciam mare transierunt. Item Chr. Schir. anno domini 1231. idem Ludwicus dux Bavarie de sero in Chelhaym a quodam sicario presente sua familia occiditur. Quod in cronicis delTerm. AÜ. 20 Schira Fridcricus imperator legitur disposuisse. Hie Ludwicus in C7Är. Schir. Schiren sepelitur, et eins exequie diu dilate tandem sollempnissime per- aguntur presentibus pluribus pontificibus, prelatia, principibus, comitibus et populi multi tudine copiosa. Eodem die Otto filius eins eidem mona- sterio Schiren magnificos redditus est largitus. 25 1241. Albertus comes ultimus in Pogen est defunctus. S. 62. De Ottone comite palatino Reni et duce Bavarie et filiis eius, qui dividunt terras. Otto filius Ludwici ducis Bavarie supramemorati filiam Heinric i N. Emm. comitis palatini Reni duxit uxorem et principatum eius obtinens Haydel- 30 berg et omnia ipsius hereditarie possedit. Hiis temporibus Fridericus II. Romanorum imperator filiam regis Accaron duxit uxorem et non longe post eciam terram sanctam sibi subiecit faciens filium Chr. Schir. nomine Conradum regem Hierusalem. Hie Conradus Elizabeth filiam Ottonis ducifl Bavarie, cuius hie est mencio, duxit uxorem, et 35 vocabatur regina Jerusalem. Otto iste dux Bavarie, palatinus Reni, in Herrn. AU. principio regiminis siu iudex severus et princeps manswetus, postea propter favorem, quem inpendere videbatur Friderico quondam impera- tori et Conrado filio eius, ab Innocencio IV. et episcopis iam diu et sepe excommunicatus persequi cepit clerum et mala malis addens in 40 vigilia 8. Andree apostoli anno domini 1255.*, cum in sero cum uxore et familiaribus suis valde iocundus fuisset, presentem vitam subi- tanea morte finivit. Eodem anno Ludwicus et Heinricus filii iamdicti/S. 63. Ottonis dividunt terras. Ludwico, qui fuit natu maior, cessit in partem Bavaria superior cum comitatu palatino Reni et civitate Monaco, " 45 Heinrico vero Bavaria inferior cum civitate Lanczhut. » van späterer Hand gestrichen, darüber Polonie 5. ' De instit, mon. AÜah.; SS. 17,3. « Notae S. Emmerammi SS. 17, 573. Vgl. oben S. 59, Anm. 6, » So falsch statt 1253. Qaellen and firoerterungen N. F. I. 35 Digitized by Google — 546 — De Heinrico comite palatino ßeni, filio Ottonis ducis Bavarie. Fund.'^ Ludwicufl comes palatinus Reni, filius Ottonis ducis Bavarie, duxit uxorem Mariam ducissam Brabancie », quam in Werde Suevico decapitari iussit. Qua sine liberis defuncta Ludwicus duxit alteram 5 uxorem dominam Annam filiam ducis Polonie, ex qua genuit filiam Agnetem et Ludwicimi egregie indolis vinim. Mortua domina Anna gloriosissimus rex Romanorum Rudolfus filiam suam dominam Methiidim sibi tradidit in uxorem. Ex qua genuit Rudolfum et Ludwicum duceni Ohr, Schir, iuniorem, qui postea regnum Romanorum est adeptus. Hie Ludwicu«?. 1' cuius hie principalis est mencio, prope Augustam castruiu S. 63, Fridburg edificavit. Item pro emenda occise uxoris abbaciam in Fursten- veldt fundavit, ubi sepultus corporaliter requiescit. Ludwicus dux interiit hastiludio. Ä 69, Anno domini 1289. Ludwicus bone indolis filius Ludwici duoi- t Bavarie cum hastiludio Numberge intenderet, lancea cuiusdam baronis de Hochenlo tactus gutture occubuit. Heinricus dux Baysrie filiam fratris S. Elysabeth duxit in uxorem. Ä 70. Heinricus dux Bavarie, filius Ottonis comitis palatini Reni et '• ducis Bavarie, duxit in uxorem Elysabeth filiam Bele regis Ungarie, qui fuit frater S. Elyzabeth. Idem Heinricus anno domini 1290. bono fint' aput Purchausen obiit relinquens filios tres, Ottonem postea regem Ä 65. Ungarie, Ludwicum et Stephanum. Item hiisdem temporibii'^ comes de Mosburg moritur, et comitatus ad duces Bavarie devolvitur. Otto dux Bavarie in regem Ungarie vocatur. Chrono Anno domini 1309. mortuo rege Ungarie sine heredibus Otto diw ' Bavarie, filius Heinrici, vir strenuus et bellicosus, nepos ex madv Bele regis Ungarie, a baronibus Ungarorum in Ungariam est vocatas, ut tamquam vicinior ipsius regni heres in r^em coronatus Ungariam possideret. Cum igitur cum forti et nobili Bavarorum milicia meta.* Ungarie attigisset, occurrentes Ungari gloriose cum exceperunt conaulente» ei, ut bavarica milicia ad propria remissa secure se eorum fidei commen- daret. Quo facto Budam'* metropolitanam civitatem ab Ungaris e^t deductus et ibidem gloriose coronatus midtipliciter est honoratua. Cum > autem citeriores partes Ungarie disponeret perlustrare, quidam^ de pre- potentibus Ungarie cum captivavit et diu in custodia tentum dimitterf noluit, nisi filiam suam reciperet in uxorem. Quo renuente tandem cuiusdam ministri auxilio de captivitate clam evasit et remocioribu? * Barabancie 3. 4. i * Notae Fürstenfddensea SS, 24, 75. * Der ganze Abschnitt fefiU m der Atisgahe bei Oefele. Vgl Weüand in Nachrichten v, d. k. Oes. d. Wisa, Oöttingen 1S83, S, 239. * In der Quelle: Oven. * In Frehers Ausgabe ist hier hinxugefügt : Ladislaus Wayvoda. ^* Dieser Name fehlt in der Quelle des Andreas und steht audi in keiner Es, im Text der obigen Chronik. Dcumach ist Weiland a. a. 0. S, 24S XU ergänzen. Digitized by Google — ut — partibuB sive terris, videlicet Buäsia et Brussia, more garcionis^ %\Y^Ohron. lusoriB transcursis venit Bratislaviam ^. Ubi coguitus et proditus rursum est a duce Polonie captivatus. Cuius filia in uxorem recepta honorifice in Bavariam est reversus. 5 Otto rex Ungarie moritur, et in villa Gameistorf per Ludwicam ducein Bavarie gloriose in prelio triumphatur. Anno domini 1312. obiit Otto rex Ungarie et dux Bavarie S. 75. inferioris relinquens filium fere 13 dierum dictum Heinricum, qui postca 10 a Castro, in quo nutritus fuerat, vocabatur princeps de Naternberg. Dum S. 76. autem predictus Otto consideraret se in proximo moriturum, commiait filium suuni Heinricum predictum et fratris sui St«phani defuncti pueros Heinricum et Ottonem, quorum primus erat circa 8 annos, secundus circa 4 vel 5, civibus sew civitatibus Lanczhut et Strawbing contestans eos 15 iuramento publico et fideli, ut predictos pueros et principatum eonim nulli alii committercut quam patruo suo Ludwico, tunc principe in superiori Bavaria et post Romanorum imperatore. Quod et fecerunt, noD tamen sine maxima discordia et disturbio principatus. Nam fere omnes ministeriales, milites et castellati nitebantur predictos pueros una. 20 cum principatu * ducibus Austrie commendare. Hac igitur de causa per totum principatum non potuit pacificus angulus reperiri, donec ' barones Ckron. necnon omnes nobiles inferioris Bavarie cum auxilio ducum Austrie collecto copioso exercitu, tamquam a se dominium Ludwici essent ex- cussuri, anno domini 1314.* in die S. Theodori publicum et forte bellum 25 prope villam Gamelsdorf commiserunt. Ubi pluribus occisis dux Lud- wicus victoriam obtinens nobiliores omnes captivavit et suo dominio subiugavit. Ludwicus dux Bavarie in regem ßomanoram electus de Friderico duce Austrie in prato dicto 30 dy fechwis bello gloriosius triumphavit. Anno domini 1315.* defimcto Heinrico Romanorum imperatore, Cfiron. comit« de Lüczelburg, electores in die S. Luce** in duo se diviserunt. Ä 78. Una pars elegit Ludwicum de Bavaria, altera elegit Fridericum de Austria. Propter hoc facta est inter eos dissensio magna, que non 35 potuit sedari, quousque anno domini 1322. in vigilia S. Michahelis inter Müldorf et Oting in prato **, quod volgo dicitur dy fechwis, forti bello commisso Ludwicus memoratnm Fridericum ducem Austrie captivavit et gloriosissime triumphavit. Item eodem anno, quo electus est Ludwicus IV. Roma-iS. 82, 40 * Bier fehlen in 4 mehrere Blätter. ^ parte carr. prato; aput villam EmplGing später add. 5. ^ Die Quelle hat hiefür das Wart ribaldi. * In der Quelle Preslacb. * j&» Folgenden benutzt Andreas seine Quelle hier ausführlicher als 45 oben S. 76. * So hier falsch nach der Qtielle; vgl. oben S. 76. Antn. 2. ^ Falsch, wie die Quelle, statt 1314. ° Falsch, wie die Quelle. 35* Digitized by Google - 548 — 3. ö^.norum Imperator, tanta erat fames, ut scafa siliginis 5 libras et 60 denarioB Ratisponenses solveret. Versus: Ut lateat nullum tempus famis », ecce CVCVLLVM. Dissensio inter principes inferioris Bavarie oritar, et terra inter eos dividitur Katispone. 5 öhron.^ Anno domini 1331. facta est magna dissensio*» inter principes Bavarie inferioris, videlicet Heinricum seniorem, qui habebat uxorem filiam regis Bohemie, ex una parte et inter Ottonem fratrem eius et Heinricum iuniorem, patruum eorum, ex parte altera. Imperator igitur Ludwicus, cuius auxilium iuniores principes invocaverunt ^^ et Johannes l'i rex Bohemie, socer senioris Heinrici principis, venerunt cum multL« principibus et comitibus Batisponam, ut predictos principes ad concordiam reducerent atque pacem. Bane^ cum multis viis attemptatis nichil viderent se proficere duricia principum obsistente, tandem secundum beneplacitum eorum consenserunt, ut principatus inter eos divideretur. Quod et factum V est. In eadem autem divisione cessit Heinrico seniori Lanczhut, Straw- bing, Scharding, Pharkirchen et plura hüs adiacencia. Fratri autem Ottoni cessit Purchausen, Oting, Trawnstain, Hall et plura adiacencia usque in Salczburg et ad montana. Porro Heinrico imiiori, patnio pre- dictorum, cessit DingoKing, Landaw, Vilshoven, Degendorf, Kam, Pogen, :* Kelhaim et plura adiacencia. Facta est« autem hec terre divisio anno prescripto circa festum Bartholomei apostoli. Iterum inter principes inferioris Bavarie lis oritur, et Strawbing ab imperatore obsidetur« öhron. Anno domini 1332. in die cinerum cepit Heinricus senior, dux ^■ Bavarie, fratrem suum Ottonem et patruum Heinricum cottidiania preliis, incendiis et rapinis impugnare. Qui se defendendo sew vindicando totam ex utraque parte terram a die cinerum usque ad festum Johannis baptiste nuUa inter eos pace babita miserabiliter devastaverunt. Juniores igitur videntes se non posse resistere seniori imperatoris Ludwici tam fortiter auxilium l^ implorabant, quod cum forti exercitu Bavariam intravit et Stiawbingam civitatem senioris Heinrici potenter circumdedit et obsedit. Quanta * autem tunc mala ecclesias et pauperes obprimebant, scribere nemo potest^ cum non solimi exercitus imperatoris, sed eciam ipsarum parcium ciTitatee et urbes sibi invicem contigua studebant altem trum rapinis et inoendiis 3: se vastare. Quamvis autem imperator nullam civitati vim inferre potuerit, mansit tarnen in obsidione personaliter circa 8 septimanas' nemine eum inpugnante et diucius permansisset et severius laborasset, si rex Bohemie Johannes non venisset et tam imperatorem cimi principe Heinrico quam principes inter se non concordasset amicabiliter et sapienter. 4^ Obitus ducum' Bavarie inferioris. Anno domini 1333.^ obiit dux Heinricus iunior, 1335. Chron.ohiit dux Otto, 1339.^ obiit dux Heinricus senior, qui dictus est » fames 3. 5. corr. famis 7. *> dissessio 3. « invocaverunt — principis om., dafü/r von spät. Hand invocabant 5. <* corr. Sed 5. 4J ** radierte Stelle ohne est 3. < dum 3. « 1330. 3. ^ 1338. 7. ^ Hier direkt benutzt; vgl. oben S. 83, Änm. 2. ' Der folgende Text genau nach der Quelle ausführlicher als oben S. 83; vgl. Weiland a. a. 0. S. 240. * Vgl. S. 83, Anrn, 3. 50 Digitized by Google — 549 - Probus. Reliquit* autem filium nomine Johannem, qui filiam Ludwici Ckron. habens desponsatam parvo post mortem patris tempore vixit. Qao mortuo Imperator predictus eins possedit principatum. Budolfas comes palatinus Beni et dux Bavarie in 5 exilio moritur, et inter filios eius et Ludwicum Romanorum imperatorem fit divisio terrarum. Budolfus comes palatinus Eeni electorque Bomani imperii, dum S. 91. frater suus Ludwicus dux Bavarie in Bomanorum regem eligeretur, ipse elegit ducem Austrie, cuius supeiius in hoc opusculo mencio 10 est facta. Accidit igitur, ut ipse Ludwicus factus Romanorum imperator contra eundem Rudolfum fratrem suum tantum in- valesceret, quod eum de omnibus bonis suis, scilicet comitatu Reni et ducatu Bavarie, manu forti depelleret, sicut fertur, quod ipse Rudolf us exul in partibus Anglie**^ moreretur. 15 Iste Budolfus ex Methildi filia Adolfi regis Bomanorum reliquit ^ S. 91. filios tres, scilicet Budol fum, Bupertum et Adolfum. Budolfus unicam filiam* habuit, que regi Bohemorum data est in uxorem. Bupertus vero, volgo Bufus vocatus^ e o quod ruf am barbam habere t^ decessit sine Uberis. Adolfus autem genuit Bupertum. Iste Bupertus 20 volgo Adolfus nuncupatus ex N.* filia regis Sicilie genuit Buper- tum volgo Chlem nuncupatum, postea Bomanorum regem. Igitur Ludwicus Romanorum imperator videns eleganciam puerorum fratris sui Rudolfi in exilio defuncti fertur dixisse: Pater puerorum istorum peccavit in me et non jBlii. Numquid 25 filii portabunt iniquitatem patris? Absit. Divisitque terras, Renum, Bavariam, Sueviam et Austriam, dans opcionem pueris fratris sui defuncti, ut acciperent partem, quam vellent. Qui acceperunt Renum cum aliquibus civitatibus* Bavarie, scilicet Amberg, Napurg et ceteris. Et hec divisio facta est Pavie 30 anno domini 1329. feria 6. ante festum Oswaldi. Li® hA0l329 divisione, prout in literis* desuper confectis habetur, signanter ^w^. 4. est adiectum, quod primam eleccionem Romanorum regis debent habere predicti principes a Rudolfe descendentes, alteram vero principes a Ludwico imperatore manantes. Et 35 hec alteracio inter ipsos et eorum heredes debet perpetuis temporibus durare. Quicunque vero in hoc iure alterum pre- sumpserit impedire, perpetue se noverit ius eleccionis unacum suis heredibus perdidisse. * Beliquid 3. 5. ^ Maravie apud socerum suiun add. am Rand 40 spät. Hand 5. ® reliquid 3. 5. ^ comitatibus 5. «In — perdi- iatinam minime intellexit, ex quo inter alia, que ei evenenint, indignaciooem domini pape incurrit. Que sumpsit inicium hoc modo. Haboit enlBi quendam cancellarium, qui vocabatur » Ulricus * de Augusta, cui sigülna Bunm et omnia scribenda et expedienda commendavit Hie de quodars crimine enormi et infami aput regem est accuBatus a quibusdam pnpi> tentibus, quibus ipse rex iusticie complementum non potuit commode denegare. Quapropter rex partibus se interposuit et per quedam plaeiu ad hoc perduxit, quod predictus magister Ulricus deberet se cum 50 preUti^ expurgare de obiectis. Quod dum factum in Nürnberg fuisac^ ifw magister Ulricus officio est cancellarie restitutus. Eodem tempore Lud- wicus rex Bomanomm festinabat pro gracia sedis apostolice impeCrafida soUennes ad curiam mittere nunccios unacum litteris voluntariam obediea- ciam et omnem subieccionem continentibus. £x quo predictus canoeUariu« occasione malignandl inventa, ut suprascriptam suam infamiam fal^e yindicaret, Utteras apostolico dirigendas viciavit falsa pro veris schbendi<. dominum papam bestiam a mari ascendentem vocitando et plura simiiü ( ad similitudinem illius, qui quondam Petrus de Vineis vocabatur, pooeiMk Quapropter dominus apostolicus provocatus vel pocius deceptus eoDtn ipsum regem excommunicacionis sentencias promulgavit et eontnieuL.: reges et principes instigavit. Tantarum autem discordianini seminaitr tam occulte et dolose et tam diu semen suarum malicianim inter mund capita seminavity quousque rege a Roma, ubi nomen imperatorie dignitatis a papa, quem ipse erexerat^, obtinuit, in Teuto niam reveis; maliciam suam dei gracia ordinante in mortis articulo imperatori per- ' sonaliter est confessus et quod fec«nt et procuraverit in vindictaiu {r eo, quod criminatores suos, quorum superius mencio est facta, non statiL occidit, sed eos ad iudicium venire permisit in sue conf usionis augmentu!L Quantum autem imperator gemuerit, fleverit ac dolueht super hiia, scriber: nemo potest. Verumtamen cognito a medicis, quod in tribus vel quinque diebus esset sine dubio moriturus, dixit: Quamvis ipse nequam odid: esset genere tormentorum puniendus, eius tamen, qui eum perciiseit, iudicio vel misericordie eum volumus committere*> iudicandiun. Ludwicus imperator ob defectum® sumptuum Rome consternatus consolatus consilio promittit se ini terra sua cenobium fundaturum. S. 80. Ludwicus imperator anno domini 1327'. Bome accepta imperUt benediccione, dum post splendidos ac magnos sumptus fiscus imperialir deficeret, suis eciam magnatibus racione sumptuum in obsides datis quadam die nimium anxiaretur^ et solusin ecclesia existenstractaret, quomod:*^^ » magister Ulricus Hangenor von anderer Hand am Band 5. ^ am. relinquere von spät. Hand 5. ^ defectuum 3. 5. 6. ^ anxiarentur o. corr. anxiaretur 5. ^ Der oben S. 80 genannte Zuname fehlt hier ane in der QueUe. » Vgl. Ä 79 u. 92. Digitized by Google — 551 — ad propriam terram, scilicet Bayariam, posset reverti, quldam monachus S. 81. yenerandus canicie sibi astitit dicens : Ludwice, si assentire yelles consilio meo, ego tibi darem consilium, mediante quo finem tuis curia imponeres. Qui reepondit diceDs, quod eius consilio libenter acquiesceret, dummodo 5 deum per hoc grayiter non ofienderet. Ad quod monachus: Per hoc deus et niater eius Maria plurimum honoratur. Et imperator: Quo- niodo ? Bespondit'monachus : Habes in terra tua locum dictum Ampherang, in quo ad honorem dei et gloriose yirginis Marie monasterium ediiicabis. Ad quod imperator: Locum hunc ignoro et nunquam nomen eius audiyi. 10 Ad quod monachus : Si hoc facere yolueris, cum ad terram tuam reversus fueris, locus iste tibi ostendetur. Tunc nomine loci ab imperatore notato monachus dixit imperator! : Quidani dominus ytalicus ad te yeniet petens a te libertatem sui et sue terre, qui tibi tantum dabit de pecunia, quantum I)ostulabis. Qua habita domum poteris reyerti. Hoc audito imperator 15 seriosius promittit monasterium hoc se esse fimdaturum. Tunc monachus dedit imperatori imaginem yirginis Marie factam de alabastro et continuo disparuit et nusquam ultra potuit reperiri. Accidit, ut quidam dominus, sicut dlzerat monachus, yeniret et libertatem postularet. Imperator autem secundum consilium magnatum suorum 100 milia florenorum postulabat. 20 Que dominus iste libenter dabat. Insuper imperatrici 50 milia florenorum propinayit et ad cancellariam 2 milia florenorum. Exhinc dicitur ortum proyerbium, quod 100 milia florenorum maxima sit summa, quam sciat Bayarus siye Teutonicus postulare. Imperatore igitur ad terram suam reyerso locus Ampherang in quadam densa siWa, ubi a yispilionibus 25 plurima homicidia fiebant, a yenatore monstratur, et monasterium ordinis S. Benedicti, prout imperator yoyerat, fundatur et nomen Etal cenobio imponitur. In quo adhuc^ ymago yirginis gloriose, cuius superius mencio est facta, monstratur. De obitu Ludwici IV. Romanorum imperatoris. 30 Anno domini 1347. in die 8. Gereonis Ludwicus imperator obiit S. 89, sepultus in ecclesia parrochiali S. Marie, que est in Monaco. Dicitur» quod, dum ipse Ludwicus imperator esset in yenacione, quedam ducissa Austrie, soror domine in Athisi *, que in volgo propter deformi- tatem Maultasch vocabatur et eciam, quia se contempni 35 videbat, id fieri procuravit^, sibi potum in flascone porrexerit. Et dum iUe bibere respueret, illa prior bibit. Quod videns imperator et ignorans, quod callicÜtate quadam geminus potus in eodem flascone sibi offerretur, confidenter bibens letale virus suscepit. Et mox corrucns de equo in gremio cuiusdam rustici in silva prope Furstenyelt est 40 defunctus. Ipsa vero ducissa ab ipso imperatore, statim ut bibit, premonita fugiens evasit. Filii Ludwici imperatoris dividunt terras. Defuncto Ludwico imperatore filii sui faciunt divisionem ^ terrarum anno domini 1349. dominica infra nativitatem S.1349 45 Marie in Lanndsperg hoc modo. Ludwicus marchio Brande- Äp^. 13. burgeiisis, natu senior, Ludwicus dictus Romanus, eo quod Kome » corr, Athesi 5. Athasi 6. ^ Bekanntlich auch heute noch. ^ Von diesem Beweggrund meldet Atidreas oben S. 89 nichts, 50 ' Vgl. oben S. 90. Digitized by Google 552 — sit natus, et dux Otto iunior possederunt superiorem Bayariam cum Omnibus attinenciis. Dux vero Stephau us, Wilhelmus et Albertus possederunt inferiorem Bavariam, Honigoviam, HoUan- diam, Selandiam et Frisoniam cum suis attinenciis. Digitized by Google — 553 — Seqoitur nunc figura genealogie principum, qui ab hiis descenderunt •. » Bis hierher reicht die S. 547 erwähnte Lücke in 4. Der folgende Stammbawn ist in 4 enthalten. Digitized by Goo^(^ — 564 — Dux de Dekch occiditu^^ S. 98. Item anno domini 1348. Conradus dux de Dekch in domo sua, que est Monaci, per Bweykerum de Gimdolfing est oecisus. Divisio terrarum. 1353 Item 1353. in die S. Erasmi Ratispone Lndwicus marchio 5 Juni 3, Branburgensis etc., Eupertus senior, comes palatinus Reni etc., et Johannes burgravius Nurnbergensis tamquam arbitratores faciunt divisionem*^ terrarum Stephan!, Alberti et Wilhelmi filionim Ludwici imperatoris. Naternberg obsidetur. l Ckron, Item anno domini 1357. circa mediam quadragesimam Albertus* dux Bavarie et gubernator Holandie, filius Ludwici imperatoris, quendam militem suum dictum Petrum de £kk, qui sapiencia sua euin adhuc puerulum in eiusdem terre possessionem venire totis viribus procuravit et quasi filium et dominum enutrivit, cum adiutoriolc fratris sui ducis Stephani" in Castro Naternberg obsedit. Parent€» igitur prefati militis Karolum imperatorem Bohemieque regem adeuntes ipsum precibus et muneribus vicerunt, sie quod cum exercitu Bohemorum venit in Stauff et transiens ibidem per pontem Danubium ad 7 dies illic pausam fecit, donec plures milites et mini- t? steriales principum Bavarie fuerunt muneribus corrupti. Postea versus in^ Naternberg descendens ad spacium medü miliaris iuxta exercitum Bavarorum castra metatus est. Cum auteni Bavarorum princeps forciorem haberet miliciam et se iam pugnaturum speraret, hii, qui corrupti erant pecunia, partes suas interponere ceperuiit, *iö sie quod predictus obsessus miles Castro principi assignato in persona et rebus securus esset, donec de obiectis et obiciendis coram imperatore et aliis principibus responderet. Quod tamen non est factum, quia miles predictus tantam in obsidione perpessus fuerat penuriam, quod tempiis S. 102, modicum supervixit. Postea* idem dux Albertus castrum Hilkerspei^ S»' obsedit et potenter obtinuit. Item liiisdem temporibus castrum in Strawbing ab eodem duce Alberto construitur. De duce Meinhardo, et quod Muidorf obsidetur. S. 102. Ludwicus dux senior, qui marchio vocabatur, filius Ludwici im- peratoris, vir largus et bellicosus, reliquit® filium unum, cui nomen 35 Meinhardus erat. Hie Meinhardus fuit comes Tyrolis, et quia iuvenis erat, quidam barones et milites et liberi de Abensperg et Laber, qu idam eciam dictus de Lapide*^ ministerialis necnon alii de superiori Bavaria eundem dominum Meinhardum contra voluntatem patruorum ^ suorum aliquo tempore gubemant et regunt, donec dux Stephanus de 40 * divisionis cM. 3. 4. 5. 6. ^ om, 5. 7. ^ reliquid 3. ^ patruum 3. 4. ' Urk, gedr, Quellen u. Erörterungen 6, 425. ' Die Quelle nennt den Namen nicht, sondern sagt: iunior filius imperatoris Ludwici detrarcba (so)y ut ita dicam, inferioris Babarie. ^ Hiervon weiss das Chr nichts. Quelle? 45 * Oben S. 102: 1360. ^ HilpoU von Stein. U Digitized by Google - 555 — Lanczkuet et filius suus Stephanus» tamquam defensuri castnim Wird*, S. 102, quod in obprobrium iamdicti Stephan! ducis prödictus Meinhardus cum adiu- torio ducis Friderici iuvenis filii Stephani ducis memorati et prenominatorum baronum et militura auxilio obsederat, cum exercitu prope Geysen- 5 feit venerunt. Quapropter Meinhardus et Fridericus principes^ in fugam usque in Nunburg«^' trans pontem Daniibii convertebantur. Episcopus autem Eystetensis nomine Berchtoldus volens clam predictum Meinhardum educere venit in Vochburg, sed a villanis ibidem detenti 10 in Ingelstat sunt deducti.' Per placita igitur fuit deductum, quod idem Meinhardus de cetero Monaci morari deberet et regi secundum consiliimi patniorum ^ suorum. Qui post breve tempus occulte recessit ad«montana et Tyrolis moriebatur sineliberis. Uxor vero ipsius, soror Rudolfi ducis Austrie, nnacum matre domini ^ ciusdem » Meinhardi 15 prefatam t^iram prcdicto duci Austrie subiugarunt *». Propter quod Ä 103, grandis inter duces Pavarie et Austrie lis et gwerra est exorta. Anno igitur incarnacionis Christi 1364. eadem de causa dux Stephanus cum duobus filiis suis prefati» et cum exercitu fratris sui Alberti obsedit Muldorf in obprobrium episcopi 20 Salczburgensis, qui duci Austrie adherebat. Sed predictus Rudolf us dux Austrie volens predictum opidum defendere venit cum exercitu magno usque in Ryed *. Principes igitur Bavarie viriliter sperantes Gkron. se pugnaturos occurrere illi festinabant. Interea duces Austrie cum unum castrum modicum * expugnassent et audirent principes * ab obsidione 25 Muldorf recessisse dixerunt: Sufficit nobis, quod uno Castro expugnato et ci vi täte ab obsidione liberata nostrum obtinuimus et perfecimus propositum et inten tum. Sicque Bavaris non expectatis® in Austriam sunt reversi. Quo predicti principes audito et ipsi ad propria redierunt Müldorf amplius non inpugnantes. 30 De fundacione claustri in Strawbing\ Anno domini 1367. de assensu ducis Alberti, filio Ludwici S. 103. imperatoris, Albertus Staynhawff civis et prepositus* dominorum Augusten- sis ecclesie in Strawbing in area sua dicte civitatis in Strawbing cepit fundare monasterium fi^trum Carmelitarum. 35 Quomodo quedam opida in terra Bavarie in manus regis Bohemorum pervenerunt et iterum ad prin- cipes Bavarie redierunt Tempore Karoli regis Bohemorum, qioi Ludwico IT. in * Geysenfelt add. 5. 6. *> princeps corr. principes 5. ^ corr, 40 Neunburg 5. Nürnberg 6. ^ patruum 3. 4 6. patrum corr, patnium 5. « a 3. 4. ^ om. 5. 6. « eundem 3. om. 4. 7. *» ow. 3. 4. ^ Ried 6. ^ Hier bricht 4 ah. * Augensi add. 3. 5. 6. * Ohm S. 102 Chotingwird. ' Neubtirg a. Donau. 45 ^ Weiland a. a. 0. S. 248 vermuteiey wohl mit Beeht^ dass die eine der beiden hier festKusteUenden Quellen ein Abschnitt des Chron, war, den Andreas in seiner Abschrift in dm. 908 wegliess. * Nämlich das vorher offenbar aus anderer Qualle namentlich an- gefahrte Ried; vgl Weiland a, a, 0, S. 247. 50 •'' barones sagt hiefür das Chron,; vgl. oben S. 103, Anm. 2. « Vgl, oben S, 103, Anm. 3. Digitized by Google — 556 - regno Romanorum successit, Bupertus, qai et Adolfus eBt vocatus, dux Bavarie, in Saxoniam duxit exercitum. übi habito campestri hello bis una die triumphavit.^ Tercia vero vice eodem die iterum cum hostibus congressus succubait, captivatusque ipse Bupertus a duce Saxonie ab eins captivitate 5 multo tempore non potuit liberari. Tandem vero memoratos dux Bavarie regi Bohemie a duce Saxonie captivatus resignatar. * Pro cuius redempcione variis tractatibus habitis tandem hoc modo liberatur. BexBohemorum filiam ^ Budolfi, qui fuitfrater Adolfi patris supramemorati Buperii, duxit in nxorem, et ipse l^ Bupertus libertati donatur, et tam pro dotalicio contracti matri- ] monii quam pro redempcione sepememorati Buperti ciritates quedam in Bavaria secus silvam Bohemorum site regno Bohemie S. i^ß. adiciuntur. Post hec anno domini 1373. marchionatus Branburgensis a ducibus Bayarie predicto Karolo imperatori, regi Bohemie, pro 15 200 milibus florenorum vendltur. Ubi 100 milia florenorum in prompte persolyuntur, pro altere vero centenario miUe florenorum quedam opida sive castra, que modo prius tacto subiecta erant regi Bohemie, iterum ducibus Bayarie cum condicione redempcionis subiciuntur*, scilicet Lauff, Hasprukk, 2u Beichenfelt •, Sulczpach, Bosenberg, Hyrsaw etc. Quedam yero apud regnum Bohemie manserunt, scilicet Pemaw etc., quousque Bupertus volgo herezog Chlem nuncupatus regnum Bomanorum suscepit Qui contra Wenczeslaum regem Bohemie depositum a regno Bomanorum cum potencia Bohemiam intravit ^ et ibidem facto magno incendio, quidquid^ erat in terra Bavarie secus silvam et ad dictum regnum pertinebat, iterum principibus Bavarie subiecit^ S. 106. ^ 1375. in die S. Gregorii obiit Luipoldus ultimus comes de Halls in Osterhofen sepultus. 30 De Ottone filio Ludwici imperatoris **. 1379, Item 1379. obiit Otto marchio Branburgensis, filius Ludwici imperatoris, in Saldental sepultus.^ Hie Otto sicut et duo e fratribus suis, scilicet Wilhelmus, qui tenuit Holandiam et fuit ex intoxicacione furibundus, et Ludwicus dictus Bomanus, 35 decessit sine liberis. <^ Beycheneck add. am Rand spätere Hand 5. ^ quitquid 3. ^ 'Obersehr. De (Ottone ausgestrichen) Luitpoldo comite add. 7. ^ om, 7. ^ Sept. 1348; Würdinger 1, 8. » 1353; Würdinger 1, 25; Biexler 3, 34. 40 ' Anna. Die Beirat fand 1349 staä. * Vgl. Huber, Reg. Karls IV. Nr. 5219a. ^ Feldxug im Herbst 1400, jedoch ohne dass Ruprecht persänlieh dabei anwesend war. « Vgl. HaeutU S. 110, Anm. 2. 45 Digitized by VjOOQ IC ^ 557 _ De communi lite principam et imperialium civitatum. Kegnante Wenczeslao Bomanorum et Bohemie rege, cum re8pub-*9. 112. lica multis incommodis quam plurimum turbaretur, principes 5 et civitates Bomani imperii per Alemamiiam necnon Pilgrinus archi- episcopus Salczburgensis et civitas Batispona de aBsensu Wenczeslai regia prefati propter pacis inimicoe, sicut quidam senex michi retulit, alterutrum conf ederantur. Dum autem inva- sores reipublice perhuiusmodi llgam sive confederacionem gravi ter artarentur, 10 succedentibus sibi invicem malis Wenczeslaus rex civitates def endete seu iuvare dissimulat, Pilgrinus archiepiscopus Salczburgensis in monasterio Botenhaslach in treugis captivatur, generalis gwerra inter principes et civitates Bomani imperii per Teutoniam concitatur. Bupertus comes palatinus Beni et dux Havarie, qui et postea rex Bomanorum,» monte 15 opposito civitati Batisponensi ^ contra ipsam castra nietatur. Dein de castrum Stauff ab eodem Buperto et aliis ducibus Bavarie anno domini 1388. obsidetur, sed non expugnatur. Fitque eodem anno in die S. 113, S. Briccii a qulbusdam de militibus principum et Batisponensibus in campo ante portam S. Jacobi prope montem dictum Purgerperkch conflictus, 20 ubi a Batisponensibus triumphatur. Post hec communis illa gwerra i^er placita est sopita. De aoDo iubileo Monaci et divisione terrarum et filiis ducis Stephan! filüLudwici imperatoris. BonÜacius papa IX. inclinatus precibus dilectorum filiorum suorum , Ä 116, 25 nobilium virorum Stephani, Friderici et Johannis f ratnim, ducum Bavarie, more pii patris auctoritate. apostolica indulsit <', ut anno domini 1392. gracia anni iubilei a dominica 3. quadragesime usque ad octavam S. Jacobi apostoli esset in opido Monacensi dyocesis Frisingensis. Eodem anno, scilicet 1392., feria 3. ante festum S. Katherine 1392 30 Monaci facta est divisio ^ terrarum inter Stephanum, Fridericum Nov. 19, et Johannem fratres hoc modo. Johannes possedit in superiori Bavaria Monacum cum ^uis attinenciis, Stephanus in superiori Bavaria possedit Ingelstat, Batemberg etc. cum suis attinenciis, Fridericus vero terram in inferiori Bavaria, scilicet Lanczhuet 35 cum suis attinenciis, possedit. Hie animadvertendum, quod predicti tres principes, scilicetÄ 90, Stephanus, Fridericus et Johannes, fuerunt filii ducis Stephani, qui tenuit Lanczhuet, filii Ludwici imperatoris, et duo ex eis, scilicet Stephanus et Fride- ricus, duxerunt in uxores duas sorores, filias domini Mediolanensis, quem 40 Wenczeslaus rex Bomanorum creavit in ducem. Stephanus genuit Ludwicum possidentem principatum in Ingelstat, in Strawbing vero curiam suam iam tenentem, ad cuius instanciam hec cronica sunt*collecta, et dominam Elysabeth Karoli rcgis Francie reginam. Habuiteciamfilium,cuinomen Johannes, qui 26 annis Batis- 45 ponensis ecclesie episcopus fuit.* Fridericus vero genuit Heinri- * in add, 6. ^ Batispone 6. ^ indulsa 3. « fuit corr. spät, Hand 5. * Urk, gedr, in QtieUen u. Erörterungen 6, 55L » Vgl oben S, 114, Digitized by Google — .«58 — cum iam in Lanczhuet principatum tenentem etduas filiae, scilicet Magdalenam^ et Elyzabetli. Hanc Elyzabeth Fridericus burgraTim« S. 149, Nurrabergensiß duxit in uxorem, quem Sigismundus Romanorum, Ungarie, Bohemie etc. rex tempore Constanciensis concilii, quod celebrari cepit anno domini 1414. et tribus annis continuis duravit, in marchionem Branbur- 5 S, Pö. gensem creavit. Johannes autem frater predictorum principum Bavarie duxit uxorem de Goricia, ex qua genuit Ernestum et WiÜiehnum iam tenentes principatum in Monaco et dominam Sophiam uxorem Wenczeslai Romanorum et Bohemie regis. Strawbing media a fulmine* accensa exuritur. l' S J16. Anno domini 1393. in die S. Viti* media pars opidi Strawbing Juni 15. B, f ulmine accensa periit. Versus: M ter centeno dabit I ter nonaquegeno Juni 14, Viti profesto Strawbing perit igne molesto. Tunc factum est miraeulum sub silencio non transeundum. Fuit in 1; civitate eadem civis quidam etate venerandus — *>etc ego vidi — nomine Jordanus Ulrici'*. Hie in domum suam magnam prope turrim in medio civitatis versus austrum tegulis ligneis tectam, dum civitai« incendio flagraret, posuit ymaginem S. Petri apostoli, quem semper in magna reverencia habebat, commendansque domum suam aposto- Ä lorum principi reliquit^ in ea imaginem et ipse abiit ad bibendum medonem dicens«: Sancte Petre, ego semper tibi senivi; ' obsecro, ut domum meam custodias. Quod si non feceris, unacum domo S. ii 7. combureriß. Et factum est, dum in iUa tota media parte civitatis propter incendium nichil remaneret, hec sola domus in medio ignis illesa penmuisit. S De passagio contra paganos. S, 117. Anno domini 1394.* Johannes dux Burgundie, maritus'sororis* Alberti, qui tunc tenuit ducatum in Strawbing, venit cum multitudine magna per Bavariam contra paganos. Quem sequebantur multi de nostratibus, inter quos precipuus erat dux Rupertus filius Ruperti % Br, Chr.^ postca regis Romanorum. Et cum venissent ultra Ungariam ad civitatcm, que Nycopolis » volgariter Schiltom nominatur, ex negligencia et discordia S. i77. nostromm predictus dux Johannes cum *» nnultis * captivatur, ceteri vero aut submerguntur aut occiduntur aut fugantur. E quibus predictus dux * flumine 5. *> quem cM. 7. <^ et — vidi om, 6. ** reliquid 3. S5 « dicens — combureris om. 5. 6. ^ filius add. 5. 6. « Nyaoopolis 3. Naycopolis 6. Niacopolis 7. ^ om. 5. * nostris 3. om. 5. * Oben S. 90 ist nur Elisabeth genannt. * Die Angabe in die S. Viti (15. JmU) steht im Widerspruch xu der folgenden Viti profesto (14. Juni). Oben S. 116 findet sie sich noch ^ nicht. Ein gleichzeitiger Eintrag in dem OAts Windhcrg stammenden eltn. 1031, BL 48: Anno domini 1393. in die S. Viti et sociorum civitaa Strawbinga in vicinio sita divina permittente dementia ex fulnune eew grandine quasi semiexusta est visa (SS. 17, 566) scheint nur xu sagen, dass man an jenem Tage von dem benachbarten Windberg aus die erfolgte Zer- 4? Störung sah. Der Brand selbst brach am Vorabend aus. Vgl Savwnel' bUUter x. Oeseh d, Stadt Straubing S. 662. » Vgl S. 116, Anm. 4, * Oben S. 117 1395. ^ Margarethe. ,V « Breve Chronicum (Oefele 1, 613). Vgl oben S, 119, Anm. 3, Digitized by Qoo^(^ — 569 — Bavarie Rupertus cum magna penuria» revertitur et statim post moritur et Amberge sepelitur. De Kuperto duce Bavarorum electo in regem Bomanorum. 5 Anno domini 1400. Wenczeslao rege Bohemorum per quosdamÄ 118. electores deposito a regno Romanonim Rupertus volgo Chlem nuncupatus, S, 119. comes palatinus Beni et dux Bavarie, in regem eligitur Bomanorum. S. 118. Hie Rupertus anno domini 1410.*> in proposito suo contra concilium S. 123. Pysanum in obediencia Gregorii XII. in Oppenhaim moritur et Haydel- 10 berge ad S. Spiritum sepelitur. Hie de conthorali sua Elysabeth regina, filia burgravii de Nürnberg, plures habuit filios. £ quibus duo, Rcilicet Rupertus volgo dictusPipan et Fridericus, morien- do eum precesserunt.^ Quatuor vero, scilicet Ludwicus, Johannes, Stephanus et Otto, superstites fuerunt. 15 Habuit eciam tres filias, e quibus unam ^ duxit in uxürem Fridericus dux Austrie dictus*' de Athisi, et obiit sine liberis, Agnetem vero duxit comes ^ de Chleff, quem Sigismundus rex Romanorum in ducem creavit, et Margaretam, quam ^ dux ^ Lotharingie duxit in uxorem. 20 De Alberto filio Ludwici imperatoris et ab eo descendentibus. Anno domini 1405. circa festum nativitatis ^ ^omini Albertus f ilius Br. ChrJ Ludwici imperatoris, princeps pacis«^ et mansuetus, est defunctus et in Holandia tumulatus. Huius Alberti talis fuit tytulus: Albertus Ä 325, 25 dei gracia comes palatinus Reni, dux Bavarie, comes Henigovie, Holandie et Selandie ac dominus dominii Frisonie. Hie de uxore sua Margareta Ä 91. filia Ludwici ducisPolonie deBriga tres genuit filios, scilicet Wilhelmum , Albertum et Johannem. Ex hiis fratribus Albertus tenuit Strawbignam terram inferioris Bavarie et primus" obiit inter fratres sine liberis. 30 Uxorem enim non duxit. Et fuit vir procere stature et benig- nitate preferendus. Sepultusque est in medio chori monastorü 5. 7öi?. Carmelitarum in Strawbing. Eidem Alberto in eodem ducatUiS. 91. frater suus Johannes successit. Et quia idem Johannes Leodicnsis ecclesie erat electus, ipse iamdictum ducatum per vicedominum guber- 35 navit. Habuit eciam pref atus Albertus filius Ludwici imperatoris filias duas, quarum una® fuit uxor Johannis ducis Burgundie, cuius superius in passagio contraTurcos mencio est facta. Alia vero nomine Johanna duxit in vir um * pecunia 3. ^ 1406. aüe Hss, ausser 3. ® dictus — liberis om. 6. 40 ^ duxit add. 3. « piue 6. ^ 1397 bexw. 1401. ' Elt3abe4ht gest. 1409, Die Ehe war nicht kinderlos; vgl. Haetäle S. 25. ' Herzog Adolf von Cleve. * Berxog Karl der Kühne von Lothringen; vgl. oben S. 476. 45 * Breve Chronioon (Oefele t 617). « Herzog Älbrecht starb 1404 Dex. 13. ^ In der Quelle: pius et princeps mansuetus (clm, 903 , Bl, 22). " Er starb 1397 Jan. 21, * Margarethe; vgl, oben S. 558 Z. 27, Digitized by Goo^(^ — 560 - Br, Ckr Albertum ducem Austrie, qui in obsidione opidi in Snaym obli' relinquens filium nomine Albertum. Qui Albertus don-i- nam Elysabeth filiam Sigismundi Bomanorum, Unganr et Bohemie etc. regis duxit in uxorem. Reliquit* et filia:.! nomine Elyzabeth, quam Heinricus dux Bavarie, filii:»j Friderici ducis Lanczhuet felicis recordacionis, in uxorer accepit' Predicto autem Alberto filio Ludwici Imperator • vita functo in comitatibus HenigoTie, Holandie ^t 8, d/. Wilhelmus filius suus succeBsit. Qui Wilhehnus una filia nomii S, 325, Jacoba superstite circa annum domini 1409. decessit. Hec JacniA i primo duxit delfiniun de Francia. Quo defuncto duxit ducem de Brabanck lato repudiato*> Humfrido duci Gloseczstrie N.', fratri Heinn« regis Anglie, adhesit Hec igitar domina Jacoba defuncto patre suo dace Wilhelm tamquam filia volens bona patris sui hereditario iure possiden: scripsit se filiam predictorum comitatuum, scilicet HenigOTir. Holandie etc. Econtra dux Johannes electos Leodiensis iam- dictarum terraram filium se scripsit cedensque eleccioni sae in iamdicta Leodiensi ecclesia, quam multis annis tenuit spr prolis dominam Elyzabeth filiam Johannis ducis Lasicie felici«? recordacionis, qui fuit frater Sigismundi regis Romanoram tun- regnantis, in uxorem duxit et predictas terras quodammod;) per bellicos labores slbi subiecit In eisdem bellicis laboribu> Heinricus Nothafft miles strennuus, inferioris Bayarie vicedominns, principalis fuit capitaneus et adiutor. De prelio Wilhelmi ducisBavarie cum Leodiensibo:: S, 122. Anno domini 1408. Johannes electus Leodiensis, dux inferior* Havarie, a Leodiensibus in Traiecto superiori obsidetur. In hac obs^idi««^ ! Leodienses tanta ferocitate feruntur, ut mulieribus propter penuriam a civitate expulsin vestes circa femora abscinderent et mamillas impudht < amputarent. Wilhehnus igitur dux Bavarie comesque Holandie, fratrr ipsius Johannis electi, et Johannes dux Burgundie, filius sororis eorundem cum alias dictum electiun contra Leodienses iuvare recusarent, fidentr^ tamen cum in mortis articulo constitutum exercitum fere 10 milliiBi virorum pugnatorum contra ipsos Leodienses movent et eos aUquantnluni '^ ab obsidione »ciunctos hello aggrediuntur onmesque occidimt, ita ut vli evaderent, qui factum posteris narrarent, ex parte altera cirriir: 10 occumbentibus. Versus: Anno milleno C quater et semel octo Septembri mense vicesima tercia die ^ » Reliquid 3. 6 ^ ad add. 3. 5. ' Herzog Älbreehi IV, von Österreich umrde hei der Belagerung rofi 2^na%m 1404 vergiftet und starb am 14, Sept, in Kloetemeuburg. » Vgl, 8. 151 Z, 8f, 4 ' An der Beibehaltung dieses N. hier ist die Abhängigkeit von dem Queüentextey in dem der vorausgehende, offenbar später xugesetxU Name noch unbekannt war, deutlieh xu erkennen. Digitized by Google — 561 — Lcodü gentes lacrimosi nunc modo flentcs S 122. Sunt gladio cesi, corporibus undique lesi, Per Holandiinos prostrati Burgiindiosquc, Triginta quinque milia plus adde virorum. 5 Predicto belle commisso pons in Leodio insolito aquarum impetu est eversus. Quod quia incredibile erat posse fieri, malti ex Leodiensibus virtute propria confidentes antea dixerant: Cum pons iste infima sua in suprema erexerit * Johannes electus nostri dominabitur. Quod et factum est, quamvis impossibile 10 videretur. De duce Stephano Ingelstat. Stephanus dux Bavarie Ingelstat, pater Ludwici ducis et Elizabeth regine Francie, parve, sed procerissime fuit quantitatis. Hie cum Omnibus esset liberalis, ab omnibus amabatur. 15 Denique cum Mediolani cum socero suo Goliacz moraretur et more principum utriusque condicio inter eos trutinaretur, ipse attenta potencia principis populique timore confidens de amore suorum dixit: Nos a nostris in terra nostra sie hono- ramur, ut de nostris nullum esse credamus, quin per noctem 20 in eins gremio seoure quiescere audeamus. Hie circa annum domini 1414.^ obiit in monasterio saue- i4i4. timonialium Schönfeit requiescens. Item^ Elysabeth regina Francie genuit Katherinam, quam Heinricus rex Anglie duxit in uxorem. Hie Heinricus defuncto Karolo rege Francie potenter 25 Parisius possedit invito Karolo filio dicti Karoli, qui ut del- finus in regno Francie patri succedere debebat. De lite principum Bavarie Batispone pacificata. Anno domini 1422. gwerra sevisaima principum Bavarie et quorundam S. 376. aliorum, que plus quam per alterum dimidium annum per crebemma 30 iiicendia, rapinas et obsidiones castrorumque et urbium expugnaciones continue duraverat, per sollicitudiilem Sigismundi regia Romanorum et Brande apostolice sedis legati ad certos aimos placitata^ est Ratispone. ,S, 377. De Johanne duce inferioris Bavarie, qui obiit sine liberis.2 35 Anno domini 1425. in die epiphanie domini Johannes dux Bavarie S. 325. inferioris, comes Henigovie, Holandie et Selandie ac dominus dominii Frisonie, veneno, ut dicitur, a magistro curie sue infectus obiit sine liberis in Holandia^ tumulatus. » erexerat 3. ^ Item — debebat om. 6. ^ placita 3. ^ in 40 Villa Hag aM. 6. 7. * 1413 Sept. 26 %u Niederschönenfeld. ' Dieser Abschnitt isty wenig verändert^ von Andreas auch in die später verfasste Fortsetzung der Papst- und Kaiserchronik (oben S. 465) aufgenommen. Quellen und £roerterangen N. F 1. 36 Digitized by Qoo^(^ — 562 — Quo defuncto domina Jacoba filia fratris sui Wilhelmi felicis recordacionis, cuius superius ^ est mencio facta, conabatur predictas terras, scilicet Henigoviam, Holandiam etc., itemra possidere. Sed prevalens Philippus dux Burgundie, filius Johannis ducis Burgundie, cuius superius ^ in passagio contra 5 Turcos est memoria tacta, easdem terras iam tenet Dncatus vero inferioris Bavarie, cuius capitalis civitas est Strawbing, a 4 principibus, scilicet Ludwico de Ingelstat, Emesto et Wilhelmo de Monaco et Heinrico de Lanczhuet, possidetur. De Ludwico duce Bavarie et comite Mortanie. i- Ludwicus dux Bavarie et comes Mortanie, frater Elyzabeth regine Francie, dominam Annam^ sororem domine Scharlato^ regine Cypri* duxit uxorem, de qua genuit filium equivoci nominis Ludwici ^, Ipsa vero domina Anna defuncta ^ Parisius ad predicatores« requiescit. Hanc predictam Scharlato memoratus i' dux Ludwicus Parisius enutrivit et a viro eins rege Cipri 1427, a,nno domini 1427., dum esset ßatispone, epistolam, quam hie pro cronicis inserere curavi, accepit Cuius tenor sequitar et est talis. Illustrissimo principi, domino Ludwico dei gracia comiti 3 Palatino Reni, duci Bavarie ac Mortani comiti, amantissimo ** fratri nostro, Janus^ dei gracia Jerusalem, Cipri et Armenie rex. lUustrissime princeps ®, frater noster amantissime. Ex litteris vestris, que nuper ad nos delate sunt, certi fuimus vos maximum recepisse dolorem ex eo, quod ad aures pervenerat ' ^' vestras, quo pacto infideles et Christi emuü nos maxima et regnum nostrum astrinxerant persecucione, atque de infortunio, quod accidit nobis^ et persone nostre. Quam ob rem, frater dilectissime, infinitas vobis reddimus* gracias ex eo eciam, quod maximam suscepistis leticiam cercionatus, qualiter pactis et :■ » quam cuM. 3. *> Ludovicum 6. 7. ^ so Bss. ^ Johannes 6. 0 principes 5. ^ perTenerunt 5. « reddamus 3. ^ Ä 560. « S. 568, ' Tochter Johanns I. von Bourbon. 3." * Charlotta von Bourbon, die 1409 den König Janus von Gyperfu aus dem Oesckleehte Lusignan, (1398—1432), heiratete, « 1406. ß Vgl, Haeutle S. 125, ' Der Sultan Melek-al-Äschraf mfvdte 1426 Flotte und Heer gegen 4 Cypem, Am 7, Juli erlitt das cyprische Beer eine schalere Niederlage. König Janus unirde gefangen und nach Kairo in den Kerker gebracht. Am 6, April 1427 tcurde er wieder in Freifieit gesetxt und zog am 18, Mai in Nikosia ein. Vgl, Eerquety Charlotta von Lusignan, und desselben Oyprische Königsgestalten des Hauses Lusignan, 4" Digitized by Google — 563 — promissionibus factis a babilonica captivitate in pristinam rediimus libertatem. Neque enim aliter putare possumus, nisi vos et dolorum et gaudiorum nostrorum fore semper parti- cipem, cum et nos ipsi de vobis semper idem ageremus ob 5 singularem amorem magnamque coniunccionem, que inter nos semper fuit eritque et in futurum deo duce. Spem tamen in ipso deo nostram ponimus, quod, postquam sua pietate media • liberi in nostrum** rediimus regnum, quod meliora in dies sencietis de nobis nova et talia, quod animus vestre excellencie 10 leticiam suscipiet singularem. Postremo quia in litteris vestris scribitis de filia^ nostra, quam asseritis amare ipsique afficere permaxime et optare, ut vestre magnificencie intercessione aliquo illustri coilocaretur loco, incredibiles vestre fraternitati optime et ingentes agimus gracias et tantas, quantas alicui l^ hodie viventi principi, qui in tanta nostra desolacione et anxietate memoriam habere voluistis de feiicitate fiiiorum nostrorum et consolacione nostra. Verum quia in presenciarum certis ex causis de hoc negocio vestre celsitudini scribere non possumus, quando casus tale tractandi negocium nobis aderit, 20 absque vestro optimo consilio, vohmtate et intercessione nichii perficiomus sperantes vos taliter in ea re efifectu operaturum^ ac si propria foret proles vestra, summopere vos rogantes, ut nos ipsos nostrosque filios vestri semper habere et in memoriam retinere velitis, cum versa vice vos et vestros omnes habere 25 carissimos et dilectissimos nostros intendamus. Quos divina maiestas ab omni malo et periculo custodire dignetur. Datum 1427 Nicossie regni nostri Cipri 12. mensis Augusti anno domini 1427. ^ Aug. 12. » om, 6. mediante 7. ^ Dostram 3. 6. ^ jjier schliesst 3. Explicit hie cronica; nam ea, que secuntur, post primam compilacionem 30 sunt inserta. add. 5. ^ Anna von Lusignan, geb. 1415, die 1431 mit Herxog Atnadeus von Savayen verlobt unirde und nach dessen Tode 1432 dessen Bruder Ludwig (1434—1465) heiratete. Haeutle S. 126 nennt sie fälsMich eine Tochter König Johanns IL von Cypern. Dass Ludwig der Höcker mit ihr verlobt 35 war, ist nicht xu erweisen. Davon, cUiss Ludwig der Bärtige sehiem Sohn eine Prinzessin von Oypem xur Ehe bestimmt, berichtete ohne Quellen- angabe, vielleicht nur auf Orund des von Andreas mitgeteilten Briefes, Langy Gesch. Ludwigs des Bärtigen, S. 180, doch tiennt auch er den König von Cypern fälschlich Johann statt Janus. 3G* Digitized by VjOOQ IC Digitized by Google Fortsetzung der Chronica de prineipibus terrae Bavarorum. Digitized by Google Digitized by Google Anno domini 1426. 4. Non. Marcii obiit Katherina diicissa Pomera- S. 466. nonini, uxor Johannis ducis Bavarie, filii Kuperti regis, zum Newm- 1426 markcht* sopulta. Hec est fundatrix monasterii Montis graeie^ de ordine salvatoris, qui et S. Brigite dicitur, non multum inde distantis. 5 Item<5 diix Johannes eodem anno in die S. Marthe venit JtUi 29, Ratisponam emitqiie ab Heinrico Nothaft milite domum suam sitam apud portam S. Emmeranimi pro 900 florenis. * Post hec anno sequcnti, sei licet 1427., feria 5. post Egidii Ä 467. idcm dux Johannes venit in Reytenburg, ubi sibi d a Johanne Str eyperger i427 10 episcopo Ratisponensi Beatrix relicta comitis de Cilegia legitime datur in Sept 4. uxorem presentibus patre eins Emesto fratreque Alberto, ducibus Bavarie. Item anno eodem circa festum penthecostes obiit- Rupertus filius S. 466. Ludwici comitis palatini citra« 20.^ etatis sue annum. 1426. Anno domini 1427. Fridericus burgravius Nurnbergensis, qui &1427. 15 Sigismundo rege factus fuerat marchio Branbmrgensis, castrum suum Numbergense, quod situm fuit ibidem in monte iuxta castrum impera- toris, civibuH Nurnbergensibus vendidit. Quod ab ipsis statim est dirutum et sie dcletum, quod vestigia eins non apparent. « Anno domini 1428. Hussite hcretici de Bohomia inter alia mala^ S. 467. 20 que non possunt enarrari, in die SS. Primi et Feliciani Nitennaw in 1428. Bavaria exurebant et dominum Johannem plebanum ibidem nudum, kathena ferrea vinctum et ad cumim ligatum captivum in Tawst ducentes in vinculis afflictimi mori cocgerunt. Item Kai. Aprilis in die cene Johannes Streyperger episcopus S. 468. 25 Ratisponensis bone memorie moritur et** in medio summi* sepelitur« Post quem Erhardus Satelpoger a canonicis ex canonicis cligitur, sed S. 469. exorta pestifera discordia prelatis ecclesie, scilicet preposito et decano, in S. 470. curia Romana existentibus domino Coiirado de Susato doctori theologie a Martino papa V., ante quem solebat crueem deferre, de predicto epi- 30 scopatu providetur. Hinc predictus Erhardus Satclpoger quibusdam placitis intermediis cessit, et sie idem dominus Conradus eodem anno, scilicet 1428., feria 4. in die S. Emmerammi cum solemnitate Ratisponam ingressus in cpiscopum est acceptus.* * Item Otto filius Ruperti regis Jobannam filiam Heinrici 35 ducis Bavarie duxit uxorem, ex qua genuit 4 filios, scilicet » in Novoforo 7. ^ vulgariter Gnadenberg add. 7. ^ Item — Bavarie folgt in 6 erst nach den 2 nächsten Abschnitten (hinter apparent/ Das eodem anno würde sich dort auf 1427 bexdehen! Trotxdem heisst es dann anno sequenti, scilicet 1427. d gita! 5.6.7.9. « circa 7. 40 f XXIII. 6. 8 überschr. De Hussitis Bohemie mala add. 9. ^ am. 5. * ecclesie S. Petri 7. ^ Der Kaufbrief ist vom 10 Aug. datiert; Reg. Boic. 13, 77. Digitized by VjOOQ IC ~ 568 — 1428, Item * inter milites et nobiles oritur societas eorum, qui deferunt unicomem, et ob hoc volgus societatem illam pökchlär *• solebat appellare. Item aliquantulum ® postea societas alia ^ oritur illorum, scilicet® qui deferunt grifonem.i Item uotandum ^, quod computando ab eo « anno, quo 5 74ö/.ingressus** sum monasterium, scilicet 1401.^ usque in* annum 1428. domim'^ 1428. successive multe nove facte sunt structure, quarum aliquas breviter*" hie', licet non sub certis annis, annotavi. Item*" wistrum Särching^ in territorio TumstauflF a . . " in Durusteter*** cive Ratisponensi construitur. Quo defuneto idem castrum ad manus civium Ratisponensium pervenit, a quibus deinde per quendam contractum^ domui S. Egidii Batispone ordinis Teotonicorum est appropriatum. Item ßatispone a porta S. Petri usque ad portam occi- V dentalem fossatum exterius in toto perficitur.** Item eadem civiüis, scilicet P Ratispona, a porta orientali et eciam^ occiden- tali pavimentatur '^, quod multis, antequam fieret, impossibile videbatur.^ Item post hec supramemorato anno domini '', 1428 scilicet* 1428., currente circuitus murorum eiusdem Ratis- i^ ponensis civitatis lateribus tectus consumatur. Item in territorio Schärding* ab Heinrico Nothaflft vice- domino in Stravbing mons quidam prope Pataviam in" die trium regum incastellatur et ob hoc Künigstain appellatur.** Ottonem, Rupertum episcopum Ratisponensem, Albertum et i? Johannem. add, 5.® Item — uxorem auch 9. A Eodem tempore 7. ^ pudder 6. pockler 7. pockler 9. <^ paulo poet oritur societas 7. ^ ^^^ 7^ e ^^^ g, 7, f notandnm — computando om. 7. « om. 6. ^ monast. ingr. sum 7. ^ ad 7. 9. ^ hie breviter 7. ^ ibi 9. ™ om. 7. »2 Punkte 6. keine Punkte 6. 7. 31 o Dumster 6. Tumstetter 7. p om. 6. 7. 4 lapidibus stratis add. am Band spät. Hand 5. ^ domini — 1428. om, 7. » om, 6. ' * Scharding — in om. 7. «in — regum om. 7. * Vgl Biexler 5, 753, ' So in aUen Hss. Die Zahl 1410 hei Freher beruht wohl auf 35 Druckfehler. ^ Sarching bei Donatistauf. * Über die Familie Dumstelter vgl. VO. 25,227. '» 1419 Aug. 23; Ried 2, 988. « Vgl oben S. 129 Z. Iff. 44. ^ Das. Z. 3ff. « Vgl. obm S. 494 Z. 32 ff. ® Da Älbrecht 1440, Johann 1443 geboren, Ruprecht aber erst 1457 Bischof bexw. Administrator von Regensburg wurde, liegt hier später Zusatx vor. Vielleieht schon in der Vorlage von Es. 5 enthalten, was sich ausser- 45 lieh in 5 nicht erkennen lässt, da der Zusaix mitten im Text steht. Digitized by Google -^ 569 - Item in pago Danubiaco prope Ratisponam a Friienco 1428. Awär milite antiquo castrum Awburg* de novo edificatur. Item* Amberge^ a Ludwico comite palatino castrum simi- liter edificatur. 5 Item in ambitibus ecclesiarum subscriptarum facte sunt testudines % scilicet maioris ecclesie Batisponensis, veteris cappelle, S. Augustini fratrum heremitarum ^, fratrum minorura, S. Jacobi, S. Magni, predicatorum et Prül. Item concedente^ Johanne Streyperger Ratisponensi episoopoÄ. 468. 10 in territorio Hohenburg super Enum fluvium a Georio Frawnberger monasterium Bamsaw ordinis B. Augustini heremitarum fundatur. Hoc monasterium secundum testamentum Wilhelmi Frawnberger in ' Kirchdorf Frißingensis diocesis sepulti, militis«? intcr omncH Bavaros famosi, fei i eis recordacionis, debebat fundatum fuisse in loco, qui vocatur 15 Obichofen, secus Danubium non multum a Batispona distante de ordine Carthusicnsium, sed rebus variis factum difficultantibus memoratum testa- mentum non est consumatum. Anno domini 1429. ante festum epiphanie domini Etas-/42P mus Satelpoger, qui duxerat filiam Petri Ekkar in** uxorem, aJan. ff. 20 vasallis Heinrici Nothaft, qui relictam eiusdem Petri habebat in ^ uxorem, prope Pärbing secus Ratisponam captivatur. Qui postea über a captivitate Batispone iudicialiter declaratur, impeticionem autem suam ipse Satelpoger, quam propter Petrum Ekkar memoratum, in Mieten sepulto ^, habebat, 25 ipsemet septimus super corpus defuncti, volgariter über molti- gen munt2, si vellet, deberet^ probare. Quod et factum est. Iste Petrus Ekkar ultimus fuit illius cognominis; sunt tamen adhuciS. 327. raulti huiiismodi cognominis, sed alterius sunt stipitis. Item 6. Id. Februarii feria 3. post Estomichi Eberhardus 5. •^Z^. 30 Starhenberger archiepiscopus Salczburgensis anno 2. sui pontificatus est 2^c6r. 8. defunctuft. Post quem Johannes Reysperger prepositus eiusdem ecclesie est elcctus et a Martino papa V. confirmatus. * Item in vigilia Johannis baptiste facta est divisio ducatus in Ä 471. Bavaria, cuius capitalis civitas fuit Strawbing. 35 übi animadvertendum, quod communis opinio erat, quod" illa terra dividenda esset in tres partes secundum tres personas equaliter in Unea consangwinitatis distantes. Una deberet Ludwico Ingelstat, altera Ernesto et fratri eins Wilhelme München °, qui bona sua paterna indivisa tenebant, tercia 40 * om, 7. ^ Amberge — edificatur erst unten nach conBumatum 7. ^ teBtitudines 7. ^ fundator add. 6. ® domino add. 9. ^ in — Bepulti om. 7. « militiB — consumatum om. 6. ^ om. 7. * corr. sepoltum 7. ^ prob. deb. 7. * Übersckr. De divisione terrarum ducatus Bavarie add. 7. °^ quia 7. ° Monacensibus 7. 45 ^ Auburgy donauabtcäris von Donaustauf. ' Molfig, XU Staub geworden; Schmeüer l^j 1595. Eine Schwur- handlung „über Tnoltigen Mund*^ schildert Oemeifter 3, 126. Digitized by Google — 570 — i42ö. Heinrico Lanczhuet. At contra Ludwicus dicebat, quod ipse tanquam senior solus deberet hanc terram possidere, eo quod principatus non esset dividendus. Wilhelmus vero dicjebat, quod ipse eodem modo sicut et frater suus Emestus, similiter et alii, partem suam deberent* et vellent** habere. Mansuete 5 tarnen princeps Ule mansuetus loquitur Heinrico duci instans, ut sibi de parte sua, scilicet quarta, dignetur favere, At ille putans, quod Ludwicus, qui totam terram volebat® habere et sine dubio terciam partem, nequaquam in hoc assentiret % peticioni huiusmodi assensit, si et in quantum dux Ludwicus ei de lo parte® quarta faveret. Huius rei dux Wilhelmus a duce Heinrico literatorie accepit testimonium/ Exhinc idem dux Wilhelmus'^' simili modo instat apud ducem Ludwicum. Qui ignorans, quod factum fuerat per ducem Heinricum, eciam assensit, si et in quantum dux Heinricus assentiret. Breviter ir« negpciura istud in Ungaria per Sigismundum Romanorum et Ungarie regem iudicialiter discutitur, et memorata terra tanquam S, 4 77. pars principatus sive ducatus tocius Bavarie anno domini 142U. in vigilia Johannis baptiste Strawbij^ne inpretorio in 4 partes p>t divisa. In hac divisione per sorteni cessit Wilhelmo Wildenstain, -*' Dyetfurt, Kelhaim, Abach, Schönperg, Sigerstain, Valkchenstain, Werd, Sawlberch, Lindel, Peylstain, Aygen, Eschelkani, Newkirchen, Furt, Koczting, Tekkendorf und dy losung auf der 8 tat Cham. It vellet 6. 7. 9. ^ voluit 7. ^ Hur hat 9 den Schlusssatx dieses Abschnitts : Erat autem summa etc. ^ quarta parte 7. ' Hier hat 7 den Schlusssatx dieses Abschnitts. « om. 9. 45 ö Item — Hilkersperch om. b. » Item — 7 milia om. 6. ^ Überschr. I^e notabili strage et interfectione kathoHcorum ab HuBsitis de Bohemia prope Cham add, 7. Digitized by Google — 571 ~ Babano episcopo Spirensi de Treverensi ecclesia pfovidetur. Exhinc 1429. multa mala evenerunt. Item circa festum S. Leonhardi Wilhelmus dux Bavarie persona- liter cum exercitu contra hereticos in Bohemiam voluit expedicionem 5 facere. Sed prohibitus a militibiis exercitum illuc misit. Qiii magna incendia in Bohemia faciens et nemini parcens proBpere in Bavariam est reversus. Anno domini 1430. Hussite heretici de Bohemia cum potencia/45ö valida crudelitatem suam in fideles in Misna, Franconia et Bavaria 10 exercebant, tantusque timor fuit Chris ticolis, ut, eciam priusquam hostes viderentur, civitates fortes et castra deserte relinquerentur. Eodem anno 7. die mensis Februarii, que fuit feria 3. ant-e Septua- S. 473. gesimam, sub Conrado de Susato episcopo Ratisponensi cives eiusdeni Ratisponensis civitatis magnam seu prestanciorem partem edificioruni 15 forciimi et excellenciimi hospitalis S. Katherine» et quarundam domorum in preurbio destruxenmt et fossatum ibidem per antemurale fecerunt. Item mense Maio et precipue dominica Cantate, que fuit 12. XaL Mai 14, Junii*, et feria 2. sequenti pruina omnes fere vineas in Bavaria, cum Afa« 16. essent uberrime disposite, corrosit et comedit, similiter in multis locis S. 4 74. 20 arbores et bladum. Anno autem sequenti gracia dei tanta fuit abun-i45i. dancia vini, ut de ista omnes mirarentur et grates deo referrent. Item sabbato post festum corporis Christi, hoc est 15. Ksl\.1430 Julii, circa horam vesperorum subito orta est tempestas aeris et tonitrusi Juni 17. tantus factus est, quod cunctos tcrruit et nodum turris magne in 25 pede pontis Ratisponensis deiecit, nodum vero turris deprope in suburbio, que dicitur iudicis, accendit et ab alteraparte turris eiusdem vestigia concussionis reliquit impleta prophecia: A voce tonitrui tui formidabunt. Item ^ feria 6. post Bartholomei Sigismundus Romanorura Atig. 25. 30 Augustus^ venit^ Strawbignam ibique fecit disposicionem ^ ducendi exercitum in Bohemiam contra Hussitas hereticos, sed disposicio illa non habuit effectum. Exinde^ venit® Nürbergam, ubi Johaunem episcopum Zagrabiensem et Ernestum ducem Bavarie misit in Litwaniam. 35 ad coronandum dncem Witoldam in regem. Qui impediti per Wladislaum regem Polonie, patruum eiusdem ducis Witoldi alias Alexandri nominati, qui noluit ', ut ducatus ille Litwanie mutaretur» in regnum, vacui sunt reversi. Interea prefatus dux Litwanie Alexander, qui in paganisrao dictus fuerat ^ 40 Witoldus, est* defunctus. Item^ circa hec^ tempora* Sigismundus™ rex civitatem si- » in pede pontis add. 7. *> Eodem anno 7. « Imperator 7. d Exin 7. e ow. 9. ' voluit 9. « mutatur 6. >> est 7. * def. est 7. ^ om. 7. * hoc tempus 7. °» Rhomanonim add. 7. 45 ^ Der 14. Mai 1430, auf den Gantate fiel, wäre 2. Id. Maii. 12. Kai. Junii war erst der folgende Sonntag Vocem iocunditatis, 21. Mai. ^ RTA. 9,461; Reg. Nr. 7757a. 8 Reg. Nr. 776017. Digitized by Goo^(^ — 572 — 745Ö. periales Swevie visitavit^ et inter alia, que ibi gessit, hoc memoriale reliquit.^ In civitate Rafenspurg Judei quendam scoIareiD chhstianam ante paucos annos more* suo* propter eins sangwinem occiderant Qaem scolarem* mirabili modo dum occultare non possent, caucius volentes agere eondem 5 extra civitatem in carro ** duxerunt et in loco nemoroso ibidem in abiete suspenderant. Et factum est, ut per clamorem et Yolitacionem avium corpus sie suspensum manifestaretur et exhinc episcopo Gonstanciensi et presbiteris renitentibus et *^ fieri prohibentibus tamqnam ad innocenter occisum confluxus lo populi fieret magnus. Sigismundus autem rex, ut buiusmodi concursum prohiberet, edificium ibidem quasi ecclesiam &ctam, in cuius medio abies illa, in qua Scolaris suspensus^ faerat, stabat, combussit^, et sie concursus ille® cessavit. .S'. 474. ' Item» Ingelstat ecclesia parrochialis S. Marie ampliatur. In ciiiiii^ 15 medio a duce Ludwico ßepultura paratur, in qua ossa dueis Stephan! patris eiußdem Ludwici de Schonfeit allata^ tumulantur. ^ Item dux de Montan ia Elyzabeth filiam Ernesti ducis Bavarie duxit in uxorem. Item* dominus de Wirtenberg ''filiam^ suam Alberto duci ä» Bavarie in uxorem spopondit. Sed quia eadem filia occulte ' alii matrimonium promiserat^, ideo pro pena certa summa pecuniarum est soluta. De bac°^ summa"" inter alia dux Albertus theloneum salis Batispone a Parczenfal ° Zenger redemit. Item^ parum ante hec tempora ampliatus est cbonis '^5 ecclesie^ S. Jacobi Strawbigne. Item ampliata est structura cappelle S. Marie ibidem secus superiorem portam. Item ** tempore iuventutis mee, dum scolas visitarem, fui in processione, dum primus lapis cappelle apud' portam, que dicitur lapidea, » o«i. 7. *> biga 6. ^ \^ add. 7. * fuerat susp. 6. « am. 6. 3C» ' Überschr. De quibusdam novellis structuris add. 7. .. « Item — tumu- lantur folgt in 6 erst toeüer unten nctch redemit. ^ Überaehr. De choro S. Jacobi Straubioge €uid, und hier die Z. 25 folgenden 2 Sätze über Straubinger Bauten (bis portam^ 7. Hier Item parum — non alta erat 9. * eodem tempore add. 7. ^ N. add. 6. 9. * occulta 6. ™ qua 7. 35 n Parczefal 9. ^ Eodem tempore statt Item — tempora 7. p om, 9. 1 Item — non alta erat om. 7. ** iam dicte iuxta 6. leere Stdle, dann iuxta 9. * Von Anfang Nov. 1430 bis zum 1. Febr. 1431 hielt König Sigmund sieh in sekwäbisehen Reichsstädten auf 40 ' Vgl. xum Folgenden besonders Hafner, Geschichte von Iktventburg S. 290 ff.; daxu Heg. Nr. 7605 ff., 7676, 7726. ^ Historisehe Anhaltspunkte hiefür fehlen. * Vgl. Haeuile S. 123, Anm. 3. ^ Elisabeth, Tochter des verstorbenen Herzogs Eberhard des Milden 45 von Württemberg, war 1428 Jan. 15 mit Herzog Albreeht verlobt worden. ^ Vgl. RiesUer 3, 314 und neuerdings Simonsfeld, Mailänder Briefe etc., in Abhandlungen der k. b. Akad. d. W., HI. Cl. 22, 2, 238. Digitized by Qoo^(^ — 573 — ibidem in fimdamento poneretur.^ Item tunc temporis cepit * alta structura ibidem chori in monasterio Cannelitarum ^ et post hec piuribus annis elapsis eiusdem monasterü structura alta extra cborum. Que quidem structura hucusque non alta erat. 5 *> Anno domini 1431. die 20. mensis Februarii, que fuit feria 3. post S. 474. 1431. Inyocavit) obiit Martinus papa huius nominis V. Post quem Gabriel 'S. 475. nacione Venetus ex cetu cardinalium est electus et Eugenius IV. nominatus ®. Item Numberge casus quidam accessorius, qui in concilio Con- 10 stanciensi dudum inter Ludwicum et Heüiricum duces Bavarie emerserat» a Sigismundo rege iudicialiter declaratur principali, scilicet de divisione terrarum a patribus ipsorum facta, indiscusso relicto. Hie sub silencio plura pertranseo more Moysi, qui tacens crimen filiorum Jacob refert» quod Joseph fratres suos crimine pessimo aput patrem accusavit. 15 ^ Item Sigismundo Eomanorum Augusto et Ungarie ac Bohemie etc* r^e Numberge personaliter constituto facta est ezpedicio quarta in Bohemiam, que secundum suam ordinacionem ad delendum Hussitas hereticos fructuosissima sperabatur. Sed res, proch dolor, in contrarium vertebatur. Nam in vigilia assumpcionis ^9. 477, 20 Marie virginis gloriose subito et ex insperato sub Friderico marchione Brandeburgensi,® qui et burgravius Nurenbergensis, facta est fuga quam plurimis fugam' ignorantibus, unde rerum et personarum tanta facta sunt dispendia, quod expedit plus tacere quam loqui. Alibi' tamen de hoc lacius scripsi. • iuxta add. B. ^ Überschr. De obitu Martini pape V. add, 7. 25 ® destnictor fratrom mioorum et divisor nequam von anderer gleiehxeitiger Band wn Band 5. ^ Über sehr. De expedicione quarta contra Uussitas heretioos Bohemie add, 7. « illius expedicionis summo capitaneo add. 7. B. cap. iU. exp. 9. ' «o Hes. ^ Wann diese Qrundsteinlegung stattfand, ist nicht sieher xu sagen 30 Die Einweihung jener Kapelle, der Kirche 1^, Veit xu Straubing, fand nach der in Wimmers Sammelblättem xur Geschickte der Stadt Straubing S. 455 abgedruckten Urkunde 1404 statt. Eine Inschrift hinter dem HoehcUtar der St. Veiikirche, die wahrscheinlich nach einer älteren ebenfalls nur gemalten Inschrift im 17. Jh. aufgefrischt ist, sagt: 35 Dreutxehenhundert und dreuundneuntxick mit der xahU Als dann worden die jar der geburd Oristi uberal, An dem abent Sant Veyttes xehant fuusher vesperxeüt Verdarb StroAobing von wildem, fewr halbe etat weitt. Sieghart, Oesch, d Hauptstadt Strattbing S. 190 giebt an, die Kirche sei gleich 40 nach diesem Brande dem h. Veit xu Ehren aufgebaut worden, ohne eine Quelle xu nennen, die er auch kaum hatte. Vgl. hierüber Sammelblätter S. 454, wo Sieghart beigestimmt ist. Es ist mir sehr wahrscheinlich^ dass die Erbauung der Kirche insofern im Zusammenhang mit dem grossen Brande (vgl oben S. 116 und 558) steht, als man dem Heiligen, an dessen 45 Festes Vorabend jenes Unglück geschah, xur Abwendung ähnlicher Übel eine Kirche xu bauen gelobt halben wird, deren Patron er sein sollte. Als Zeü der von Andreas genannten Proxession xur Grundsteinlegung würde also 1393 oder die Zeit bald darauf anxunehmen sein. • Um 1397 muss der Chor bereits voUendet getcesen sein, da Herxog 50 Albrecht der Junge damals dort in Mitte sein prachtvolles Hochgrab erhielt (Sighart, Oesch, d. bUd. Künste i. Kgr. Bayern S. 435). • In der Fortsetxung der Chronica pont. et imp. oben S. 477. Digitized by Google ~ 574 - 1431, » Item in diebus quatuor teraporum post exaltacioncm sancte crncis S. 475. Hussitx» de Bohemia prope Orenswankch in Bavaria Erasmo Satelpc^or domino illius castri domi non existente magnum incendium in vUli« fecerunt. At katholici eos insequentcs dum putarent eos velle fugcre, illi se animose ad prelium obiecerunt. Et factimi est divina protegento 5 gracia, ut katholici, dum multo pauciores essent, de ipsis Hussitis gloriosius triumpharent. Hie non est sub silencio transeundum, quod ex parte Hußsitarum preter equestres 100 erant sagittarii pedestres, qui onines tela sua in cassum et in vanum in katholicos direxcrunt, et ab hÜH Omnibus nullus est lesus pretcrquam unus. 10 Itom circa festran S. Luce ewangeliste Bohemi manu valida Bavariam intraverunt et incendium ac predam magnam in SchÖnse et S. 479.\oQ\» vicinis fecerunt. Et dicebatur, quod essent de Tyna** cum Mi», qui landfridum faciebant et inter katholicos reputabantur. Cuius causa fiiit, quia, dum exercitus katholicorum ante assumpcionem Marie virginis 15 gloriose fuissct in Bohemia, inccndio et preda plus lesit eos, qui inter katholicos reputabantur, quam Hussitas hereticos manifestos, orthodoxe fidei veros inimicos. Okt. 19. Tunc*' temporis^ feria 6. post* S.« Luce Ernestus dux Bavarie Strawbigne constitutus exivit cum armatis intencione 2>' katholicis auxiliuni ferendi ', sed auditis nunciis, quod ^ supra- dicti desertores in Bohemiam roTerterentur, ipse domi remansit Item^ pro defensione bonorum et iurium monasterii' ego unacum confratre meo, domino Conrado^ Forchhamär' i, domi- num Emestum ducem Bavarie Strawbigne constitutum accessi. 2ö Okt. 20, Et factum est sabbato post festum S. Luce ewangeliste, dum starem in°* stuba maiori, que est in Castro, inter milites et nobiles ipsis querentibus, quid in cronicis scriberem de rebus gestis, ipse dux Ernestus retro accedens et a tergo brachiis suis super humerum meum positis sicque me araplectens 3*' aiebat: Quid est, quod proxime in cronicis voitis scribere? At ego aliqiiantulum dissiniulans, ut principem plus excitarem, dixi me nescire. Ad hec princeps: Dicite '^, quid boni proxime cronice** voitis scribere? Ad hec ego^: Princeps graciose, est causa, propter quam presens sum. Quam si graciose audieritis, 35 hoc erit bonum, quod proxime pro cronicis scribam. Ad hec princeps: De hoc non quero. At**ego: Est michi hoc potissi- mum bonum, ut in causa' monasterii a vobis graciose exauditiis bonarum rerum apud fratres meos, a quibus missus sum, bonus sim nuncius, et istud desideraiissime scribam. Dominis autem, 4 Teyncz darüber von spät. Hand 5. « Ek)dem tempore 7. <* festum add. 7. • om. 6. f ferendo corr. ferendi 5. ferendo 9. « sed 9. *> Anno eodem 7. * S. Magni add. 7. ^ Leonhardo 7. » Forchamer 6. 7. Vorchamer 9. 45 ^ om, 6. ^ dicit 6. <> in chronicia 7. p om, 6. i^tispone 6. ^ in Script, caus. 7.,. ^ o,^, 7. e Übersckr. De inchoacione concilii Basiliensis add. 7. ^ Überschr, De vocacione Hussitarum ad concilium Basileense add. 7. « Überschr. De obitu domine Elizabeth uxoris Ernesti ducis add. 7. '^ Überschr. De 45 coronacione Sigismundi Rhomanorum regis Mediolani add. 1. » Überschr. De Hussitis hereticis add. 7. ^ qui non diu vixit 1440 add, spät. Iland 5. ^ Vgl oben S. 473, 1. Abschnitt. * Über die Stellung des Herzogs Ernst in dem Fall berichtet Gemeiner 3,21; vgl femer das. S. 32 f. 50 ^ Dieser Abschnitt auch hier falsch x. J. 1432 statt 1431. Digitized by Qoo^(^ — 576 - J4S3 . *Item feria 6. post dominicam Misericordia in die Mcui 1, sanctorum apostolorum Philippi et Jacobi castrum Werd ab epißcopatii Ratisponensi in possessionem est receptum. Ubi notandum, quod hoc castrum priscis temporibus^ ab episcopatu Ratisponensi ducatui Stravbing pro** ^ milibus flore- 5 norum fiiit inpignoratum. Dum igitur idem castrum in ^ divisione» terrarum in manus ducis Wilheimi pervenisset et Heinricus Nothaft quondam vicedominus eiusdem ducatus idem castrum teneret,* dux Wilhelmus eidem* NothaflEt certam summam sibi debitam persolvit et dictum castrum Werd' episcopatui i<' reddidit dimisitque in summa capitali ad honorem dei Übera voluntate* milia florenorum. S, 480, Ob hoc ad perpetuam rei memoriam episcopus Conradus in signuiii graciarum accionis eidem duci Wilhelme anniversarium singulis anniä in ecclesia kathedraU instituit peragendum. !:> ^ Item post festum pasche Hussite de concilio Basiliensi cum soUempni ambasiata ipsius concilii ad Bohemiam redeunt. Qui habitis Präge variis tractatibus et presertim de pace rebus variatis coacti sunt per aliam viam in regionem^ suam redire. Extunc statim circa festum S. Margarete Hussite cum valido excrcitu opidum Pilsna, quod fortiter ^' cum katholicis stetit, obsederunt. Nee est pretereundum, quod iisdem temporibus Frage tanta fuit tempestas aeris et grandinis inmiensita» ac aquarum excrescencia, que non poterant enarrari. Ambasiatoribus eciam concilii Präge existentibus non erat domus, quin in ea esset mortuus aut S, 481, infirmus preterquam in domo ambasiatorum, cunctis dicentibus, quod hec 2x' fierent iusto iudicio divine ulcionis. Mai 31. k Item die ultima mensis Mail in die sancto penthecosteri Sigismundus Romanorum Augustus et Ungarie ac Bohemie etc. rex ab Eugenio papa IV. imperiaU Corona Rome coronatur. S, 482, > Item die 17. mensis Junii, que fuit feria 4. infra oetavas corporis 3i Christi, nobis vesperas cantantibus facta est eclipsis solis, et facte sunt tenebre tam magne, ita ut in choro non esset lux ad legendum. Huius- modi tamen tenebre non diu duraverunt. Prenosticavit autem quidam has fieri tam magnas, quante ab inicio seciüi nunquam fuissent preterquam in passione Christi. 35 Item in illo anno Ungari peregrinati sunt ad Aquisgrani. Eodem anno venerunt ad terram nostram quidam de populo Ciganorum, qui dicebant se esse ex Egipto. » Überschr, De Castro Werd per ducem Wilhelmum episoopatai Ratisponensi libere resignatum (so) add, 7. ^ Hier leerer Bouan 6. 4i^ plerisque add, 7. « io — castnim om. 9. ^ prefatus o^. 7. • pre- nominato 7. Heinrico add, 7. ' teneret dux Wilhelmus staU Wem 6. e Hier leerer Raum 6. 9. certa etdd, 7. ^ Überschr, De reditu HuBaitamm a concilio Basileensi add, 7. * Hier brieht Q ab; der Best ist verloren, ^ Überschr, Quomodo SiMsmundus Rhomaoonim rex ooronam imperialem 45 ab Eugenio papa IV. Rhome suscepit add. 7. ^ Überschr, De edipei solis add. 7. » 1387 um 25000 ungar. Gulden; Gemeiner 3,34, * 1429 Juni 29 Digitized by Qoo^(^ — 577 — » Item in mense Augusto 17 nobiles de Austria cum totidem 1433. iiobilibus de Öiievia Strawbigne cum acutis lanceis hastiludium fecerunt. Hos ego laudibus extulissem, si iUi huiusmodi pompam in subsidium katholicorum in Pilsna ab hereticis obsessorum convertissent. 5 *> Item feria 4. die 16. mensis Septembris HusBite de obsidione opidi Pilsen in Bohemia miserunt partem exercitus in numero duorum inilium vironmi in Bavariam. Qui a feria 4. predicta iisque in feriam 2. sequentis septimane, in qua erat festum S. Mathei ewangeliste, terram incendiis, spoliis, depccuniacionibus et katholicorum captivacionibus 10 erudelissime perturbabant. Tunc temporis Johannes dux Bavarie, filius quondam Ruperti regis Bomanorum, personaliter in Newnburg erat con- stitutus. Et is spiritu dei contra filios perfidie accensus personaliter cum filio suo Chris toforo cum eisdem hereticis paratus erat inire bellum. Sed prohibitus a milicia cum videret tot mala, confisus in deo, a quo est 15 victoria, equestres paucos, quo» habuit, minus, ut dicebatur, 200 cum plebe ruslicana cupida et fervida ad pugnandum contra illos pessimos hereticos misit. Et factum est donante domino bonorum onmium dis- S. 483, tributore, ut commisso prelio gloriosissima victoria de hostibus obtineretur occisis de heretici;? 1400 viris, ut putatur, vel plus. De katholicis autem, 20 ut estimatur, quasi 10 numero interierunt. Huius prelii Heinricus Pflueg fuit eapitaneus, Wilhelmus Paulstorfer vexiUifer graviter sagitta volneratus et Johannes Zengär miles septuagenarius, strenuus preliator. Dum hec agerentur, N.^ archiepiscopus Lugdunensis ex parte concilii fuit Ratispone tractabatque de pace inter Ludwicum et Heinricum 25 duces Bavarie. 8ed dum rei finem habere non posset, ipse idem archi- episcopus eosdem duos principes ad prefatum concilium Basiliense citavit. Fuit eciam tunc Ratispone Fridericus marchio Brandeburgensis cum filio suo. Venit eciam post predictam victoriam de Hussistis habitam Johannes dux Bavarie supramemoratus cum filio suo Christoforo. Et factum fuit 30 gaudium magnum in civitate, ita ut eciam festive in kathedrali ecclesia graciarum acciones deo de huiusmodi victoria redderentur. Item* ut presentibus et futuris clarior fiat renim Status, quedam hystorie per repeticionem precedencium sub brevitate sunt hie connectende. 35 Post expedicionem quartam anno domini 1431. \nl431, Bohemiam ad ex tirpacionem her eticorum fac tam SigismimdoÄ 48L Ronianorum Augusto et Uugarie ac Bohemie etc. rege sine assensu olectorum ingrediente Italiam pro imperiali Corona obtinenda communis vox et faraa fuit in populo, quod papa illum regem non vellet ad im- 40 perium subliniare nee sine promocione clectorum esset coronandus, presertim quia Hussitas hereticos in regno suo Bohemie non dcleret nee extirparct. Volgabatur eciam, quod nidlus secundum propheciam Sibille deberet fieri iniperator preterquam nomine Fridericus. Yentilabatiir tunc temporis quedam prophecia fratris 45 Johannis monachi de Perusio ordinis S. Bernhardi de statu » Überschr, De hastiludio Straubing add. 7. *> Überschr. De hello cum Hussitis add. 5. De damno ab hereticis Huasitis in Bavaiia facto add. 7. c Q^ji^ 7, 9, d Jtem — connectende om., dafür Überschr. De plerisque singularibus hystoriis hie inserendis, que hiis fere tempori- 50 bus evenerunt 7. Quellen und Eroertemngen N. F. 1. 37 Digitized by Google — 578 - 1431. ecclesie et imperii. Que quidem propbecia, prout ezperiencia docuit, non fuit vera. S. 479. Item anno domiiii predicto de voluntate et auctoritate Eugenii pape IV. anno pontificatus eins 1. concilium Basiliense per Julia- num tituli S. Angeli dyaconum cardinalem prima die mensis Octobris 5 inchoatur.' Post hec statim idem EugeniuB certis ex cauais in litteri> suis expressis ac in Universum missis hoc ipsum concilium dissolvere wX in alium locum transferre conatur. Propter quod ad concUium citatur. pluresque termini ad veniendum aut concilium confirmandum eidem pre- figuntur. Item ex ordinacione Sigismundi Bomanorum regis idem con- I cüium Basiliense a Wilhelmo duce Bavarie, comite palatino Reni, protegitur et manutenetur. l Item ad idem concüium Bohemi litteris optimis invitantur. Qui | cum libertate et securitate ipsis facta illuc venientes pro parte regni ! Bohemie et marchionatus Moravie 4 articulos per ipso> ]' sepius oblatos defendere nituntur. 1432, Item anno domini 1432. in die S. Katherine Sigismundufi rex dyadema italici regni Mediolani in domicilio S. Ambrosii suscipit *.• Qaem^ Philippas <^ dux Mediolanensis per subditos suos in | Omnibus honorat ^ et tarnen personaliter ad aspectum eius nun- i* quam pervenit Talia ipse Sigismundus toUerat et eidem daci Mediolanensi privilegia dat et confirmat. Sicque^ accidit memorabiUs^ casus. Nam inter alia, propter que Yenczeslaus rex Bohemie, frater carnalis illius Sigismundi regis, a regne Romanorum fuit depositus, hie fuit articulus principalis, quod i* ipse dominum Galiacium vicecomitem, patrem ' illius Philippi, fecit ducem Mediolanensem et comitem Papiensem. Hac igitur eciam'racione Rupertus comes palatinus Reni et dux Bavarie post deposicionem predicti Venczeslai in regem Romanorum per eleccionem sublimatus, dum predicto domino Galiacio noUet :m privilegia per predecessorem suum Venczeslaum data confirmare, ipse impeditus fuit ab eodem domino Mediolanensi, quod ad imperialem benediccionem non pervenit.^ Hie autem Sigis- mundus memoratum Philippum * ducem Mediolanensem benigne suscipit atque suis obsequentibus Romam proficiscitur et i' S. 457. primuni a vasallis pape impugnatur. Papa autem cum nacione es.^et Venetuß, Veneti ei adherebant. Isto sie staute per concilium Basiliense contra ipsum dominum papam proceditur. Sigismundus Bomam io- i-^.?.?. greditur et anno domini 1433. in die sancto penthecostes anno regni Romanorum 24. ab ipso Eugenio IV. imperiali dyademate coronatur^ 4-: » ut supra dictum est add. 7. *> Hunc Sigismundum 7. c hono- ravit 9. ^ Tunc 7. « mirabilis 7. ' patrem — comitem oni, 9. tf om. 7. * Fast mit den gleichen Worten oben S. 575 erwähnt. ^ Ist schon oben S. 575 falsch x. J. 1432 berichtet, 40 ' Filippo Maria ViscorUi. * So auch oben S. 127, * Wiederholung; vgl, oben S, 576, Digitized by Google - 679 - impleto verbo : Nescit reguare, qui non seit dissimulare. Post imperialem 1433 coronacionem Sigismuiidus circa menBcm Novembris, qua via omnibus fere ignorantibus, ad concilium Basiliense cum paucissimis venit et se pro defensione pape seriosius interponit inter alia patres concilii huius- 5 cemodi verbis alloquendo: Non estimetis, quod sie possitis facere scisma, ut vobis videtur. Ego suni imperator et pocius vellem mori quam pati fieri de novo scisma in ecclesia dci. Dum hec fierent, Eugenius papa per litteras suas ad concilium missas omnes actus Sigismundi im- peratoris pro eo factos vel fiendos revocat et nullos esse declarat. 10 Interea Giblini, qui audierant dulcia coUoquia et prosperos successus im- S. 482, peratoris viderant, Home in Welfos tumultuantur. Videns hec papa timuit et occulte Florenciam confederatam Venetis venit. Interea Pilsna opidum in Bohemia cinctum obsidione Hussitarum angustias patitur. Concilium B&siliense a papa confirmatur. 15 Item in Bavaria a duce Johanne filio Buperti quondam regis Komanorum anno domini suprascripto, scilicet 1433., in die S. Mathei cwangeliste cum Hussitis hereticis pugnatur, et gloriosa victoria ab eodem Sept, 21. obtinetur etc.» Hec hucusque sub brevitate quadam continuata modo 20 sufficiant. Sequitar igitur ordo historiarum more solito secun- dum annos domini conscriptarum. Anno domini 1434. in die S. Georii, hoc est sabbato post domi- S. 483. nicam Jubilate, et eciam ipsa dominica Cantate omnia vineta frigus et 1434, ventus urens totaliter cpnsumpsit, dum uberrime disposita fuissent. 25 Item feria 6. ante festum penthecostes facta est processio solemnis S, 484, a clero Ratispone ob graciarum accionem reddendam domino ]x)norum omniimi distributori pro eo, quod civita.s antiqua Pragensis per adiutorium baronum regni Bohemie et marchionatus Moravie Huasitas in nova ci vi täte Pragensi trucidavit aliis fugientibus, aliis in aquis se ipsos 30 submergentibus. Et hoc factum est in die ascensionis domini. Extunc Hussite, qui opidmn PUsnense quasi per annum obsidione vallaverant, dominica post ascensionem domini ab obsidione ncmine eos impugnante recesserunt. Dicebatur, quod Hussitis nove civitatis Pragensis, a quibus habebant victualia, intendebant venire in adiutorium. Sed gracia dei 35 assistente opidum Pilsnense ab obsidione est liberatum, et civitas nova Pragensis a katholicis, priusquam isti de obsidione venirent, potenter obtenta. Exhinc cum predicti Hussite, qui singulari vocabulo orphani vocabantur, civitati Pragensi appropinquassent, barones regni et multi ex hiis, qui non stabant cum unione ecclesie proptcr communionem sub S, 485, 40 utraque specio, hello ipsos hcroticos aggrediuntur. Et dum pulvis terre Visum partis nostre nimium turbarct, facta imploracione et invocacione divini auxilii pulveres a parte katholicorimi per pluviam sedantur, oculi vcro Hussitarum vcnto concitato per pulveres obscurantur. Sicque anno domini suprascripto, scilicet 1434., dominica infra octavas corporis Christi 45 bellum committitur, et a parte katholicorum gloriosus triumphus obtinetur Christicolis paucis vel quasi nullis occisis, a parte autem Hussitarum hereticorum quam pluribus milibus prostratis, paucis per fugam evaden- tibus. Dicebant quidam, quod tmic plus quam 10 miha Hussitarum essent occisa. 50 ^ Item dominus Ludwicus senior, dux Bavarie, propter * etc. — conscriptarum om, 7. ^ Überschr, l)e multiplici ex- communicacione ducis Ludowici senioris add. 7. 37* Digitized by Google — 580 — 1434, multiplicem excommunicacionem et anathematizacionein ex parte qiionin- daui monafiteriorum denunciatur incidisse penas conBtitucionis, que dicitur Karolina sive libertas ecclesiastica. Propter hoc Sigismimdus imperator, dum esset Ulme, voluit ducere exercitus contra ipsum. Videns igitur ipse^dux Lud wie US imperatoris potenciam litteras, quas habait ab l imperio, continentes impignoracionem civitatis imperialis Swäbischwerd in*> summa, ut dicebatur,« milia<* florenorum* ipsi imperatori libere resignavit. ® Item circa festum 8. Bartholomei ambasiatores sacri BasiliensLc concilii cimi nxmcüs regni Bohemie in dieta Ratispone conveniunt. Ubi 1 coram Sigismundo imperatore prefati nuncii regni Bohemie omissis Omnibus aliis erroribus Hussitarum solum uni articulo, scilicet conununioni sub utraque specie, inheserunt petentes, ut communio sub utraque specie S. 486. per totum regnum Bohemie et marchionatimi Moravie introduceretur, alioquin inter se non possent habere pacem, et quod huiusmodi con- li cessionis ipsis daretur buUa concilii inter alia cum tau clausula, quod communio sub utraque specie esset utilis et salubris. L^ati autem sacri concilii responderunt, quod alias in Praga fuerant super hoc articulo de communione sub utraque specie et aliis certa puncta concordata et manuum stipulacione firmata ex consensu congregacionis tocius r^ni. :^ Que quidem capitula petcbant iidem legati deduci ad execucionem, Bicut et ipsi Bohemi promiserunt. Fueruntque huiusmodi capitula ibidem in presencia domini imperatoris lecta, persuasitque idem dominus imperator ipsis Bohemis, ut huiusmodi capitula concordata seryarent et deducerent in effectum. Preterea iidem nimcii Bohemorum diversas instanciai« S feccnmt apud fideles de eodem regno Bohemie, qui semper in obediencia ecclesie permanscnmt, sicut apud dominum de Bosis, qui personaliter non missus aderat, et alios barones secum existentes ac apud illos de Pilsna et ceteros, ut ipsi vellent cum ipsis in huiusmodi communione sub utraque specie convenire. Dum igitur ipsi nuncii Bohemorum, quod 3- petebant, nequaquam possent obtinere multasque difficultates facerent, suasit eis imperator, ut saltem pacem inter se haberent. At illi respon- derunt, quod concordata cimi difficultatibus suis habitis ad congr^a- cionem generalem regni sui in festo S. Galli celebrandam referre yellent et deinde dare responsimi super hoc in Egra in festo 8. Martini, et sie 3$ est discessimi. ' Item in predicto coUoquio cum Bohemis habito accidit ülud notabile memorie tradendum. Presbiter nomine magister Johannes Boquaezanas pro parte Bohemorum erat orator. Hie animosa verbositate quasdam produxit scedulas, quas pro propugnacione patrie sie verbis sms 4-^ defendebat, quod cedere noluit, sed contenta in eisdem scedulis utique per legatos sacri concilii sie fuisse dudum in Bohemia compactata et conclusa asserere et contenciose defendere audebat dicens inter alia ex- <^ om. 7. ^ magna add. 7. ^ II spätere Hand am Band add. 5. d om, 7. ® überschr. De tractatu in urbe Batispona habito de conce- 45 dendo Bohemis Hussiti!=5 per totam Bohemiam et Moraviam sub utraque specie communicare add. 7, ' Überschr. De magistro Johanne Rochazano pseudopresbitero add. 7. « Von späterer Hand am Band: adhuc vivit 1469 miserabilis hcresiarcha Johannes de Bokyzana maledictus et ex- commimicatus 5. 50 ^ Die Pfandsumtne für Donauwörth betrug 60000 Florentiner Qulden; RTA. 11, 366. Digitized by Google — 681 — pressa et tubaK voce : Vos, legati concilii, dicitis, quod non velimuB stare 1434 in concordatis, sed nos volumus dicere et scribere in Universum orbem, ^S. 487, quod vos non voltis stare in concordatis. £x hac contenciosa impugna- cione dominus Johannes Polamar archidiaconus Barcinonensis nacione 5 Hyspanus, orator ambasiatorum sacri concilii, motus spiritu, ut eundem magistrum Johannem offensorem, non defensorem nee patrie propugna- torem forcius convinceret, testimonio partis contrarie, scUicet dominorum Bohemorum, iteratis vicibus se submisit talique submissione et modo pre- dictum magistrum Johannem Boquaczanam tamquam oppugnatorem 10 patrie tacere totaliter coegit. Huic negocio ego frater Andreas presbiter, canonicus monasterii S. Magni confessoris in pede pontis Ratisponensis, interfui et, sicut vidi et audivi, ita hie scripsi. Item audivi simile de eodem domino Johanne Polamar, quod fecit in concilio Basiliensi.* Ipse enim dum coram Sigismiuido imperatore cum 15 quodam de parte Hussitarum contenderet, ut adversarium significancius convinceret, probacioni ignis se submisit, quod tamcn adversarius ille iacere recusavit. * Item dum predictus tractatus cum Bohemis haberetur, mona- sterium Waldesachsen Batisponensis diocesis in libris, calicibus, pri- 20 vilegiis et aliis bonis a quibusdam de parte Hussitarum Bohemorum ex insperato depredatur. Istud malum Sigismundo imperatori regique Bohemie notificatiur. Et quia tunc presens eram, intentus fui valde oupiens audire, quid ipsi nuncii Bohemorum responderent, quando eos Imperator de hac re tamquam de pace violata conveniret. Sed nuUa 25 fiiit Bohemorum responsio, quia ipsis de re sie gesta et pace non servata nulla fuit facta interrogacio. Item plura in predicto coUoquio cum Bohemis habito hie sub silencio pertranseo causa brevitatis. Item hoc in tempore Bohemi sie ceperunt stare cum ecclesia, quod katholicos manifeste non impugnabant. Volgabatur autem, quod se pre- 30 pararent ad ducendum exercitum in subsidium Sigisraundi imperatoris in partes Beni, qui electores ibidem utique vellet humiliare. Item illis temporibus in partibus Reni magna erat turbacio et presertim propter contendentes pro archiepiscopatu Treverensi; nam in multis locis inter- dictum servabatur. 35 **Item^ anno domini** suprascripto ** circa festum S. Bar- tholomei Sigismundo Romanorum ** imperatore® existente' Ratis--^«^. 24, pone^ factum est tornamentum^ Nümberge, cui*^ interfuit ** Johannes dux Bayarie. In hoc tornamento milites facti Rome a Sigismundo imperatore non sunt admissi.^ Quod ipsi impera- 40 tori, ut dicebatur, multum displicuit. * Überschr. Cenobium Waldsachsen spoliatur add. 7. *> Überschr, De tomeamento Norimberge habito et militibus Rhome a Sigismundo creatis non admissis add. 7, « om. 7. ^ quo supra 7. ® impera- tore — Romanorum om, 9. ^ Rat. exist. 7. « cum eorr. cui (Hand 45 V. 1469) 5. *» interfui 5. * Er weiüe dort vom 20. Äug, bis 1, Okt. * Das Turnier fa/nd am 31. Aug. statt; Chroniken d. dt. Städte 2, 24, ' Wahrscheinlich die Nürnberger Patrixier, von denen a.a. 0. i, 218; 387 berichtet wird; vgl. Reg. Nr, 9460 f. Digitized by Google — 582 — 1434 * Item ** eodem anno feria 3. in die S. Clementis Sigis- Nov. 55. mundo Romanorum Augusto existente*' in Ungaria factum est tornamentum Ratispone, cui Johannes et filius eius Christa- forus et Albertus duces Bavarie interfuerunt In hoc toma- roento priuceps quidam^^ virtutibus preclarus ob amasiam^-, 5 propter quam, ut putabatur, differebat ducere uxorem legitimam, fuit inpugnatus et percussus^.'' Nov. 14. Altern" eodem anno infra octavas S. Martini nocte domi- nice diel castrum Awting ^ ^, quod est episcopatus RatisponeDsis, sitnm in temtorio Kirchperg, a quodam^ dicto Hohenfelsär, i qui fuerat pretor'' ibidem et de annacione ^ sua sive summa pecuniarum sibi solvenda non contentus, cum adiutorio Johannis Paulstorffer ex insperato obtinetur. Exhinc fiunt incendia et depredaciones multe. Tandem res per placita sedatur, et pre- dicto Hohenfelsär ad summam prius sibi obligatam mille i- öoreni persolvuntur. 1435 ™Anno domini 1435. circa festum purificacionis S. Marie Febr. 2. Marquardus Stör castrum Regenstawff a duce Wilhelmo iure precario accepit in possessionem sie inter cetera facto placito, ut iamdicto Stör defuncto castellum situm iuxta forum memo- '^ rati'* castri, quod iure hereditario pertinebat ad eum, cum suis attinenciis ulterius debeat ad principes et predictum castrum pertinere. S. 488. *> Item eodem anno 11. Kai. Mail feria 5. pasche in terra Bavarie vinee iterum sicut anno preterito quasi onmino perienmt. S P Item eodem anno feria 4. post dominicam Jubilate Conradu< episcopus Satisponensis sinodum ordinariam celebravit. ^ Item eodem anno ccssavit gwerra, que fuit inter Ludwicuni seniorem, ducem Bavarie, ex parte una et episcopum et civitatein Pata- * Übersekr. De torneamento Ratispone add. 7. ** om. 7. « in . Hung. exist. 7. d Albertus predictus filius Emesti am Hand [Hand V. 1469) 5. o Pemawerinn am Rand (Hand v. 1469) 5. ^ Pernaweiinn postea 1435. circa S. Michaelis fuit Straubinge submersa absente AÜK^rto duce per Ernestum patrem Alberti etc. add. (Hand v. 1469) 5. « Überschr. De Castro Auting add. 7. ^ om. 7. * Eting Hand v. 1469 darüber .'). U Auting 7. ^ prefectus am> Band {1469) 5. * amacione corr, aiina- cione 5. amocione 7. 9. °» Übersekr. De Castro Regenstaufe a duce Wilhelmo possesso 7. ^ memoratum 9. ® Überschr. De vineis iterum frigqre consumptis add. 7. p Überschr. Sinodus Ratispone add. 7. *i Überschr. De cessacione litis inter ducem Ludovicum seniorem et c]>i- 4 scopum Pataviensem eiusque urbcm add. 7. * Herxog Albrecht von Bayern-München. ' Agnes Bemaiierin. ' Vgl. hiexu Riexler, Agnes Bemauerin und die bayerischen Herzoge, in Sitzungsberichte d. philos.-philol. u. hist. Gl. d. k. b. Akad. d. W. 1885, 4o S. 293. 298. *' Eutting ; vgl. Mim Folgenden Janner 3, 441, Anm. 1. * HilpoU Hohenfelser. Digitized by Qoo^(^ — 583 — viensem parte d5c altera. Qui qiiidem Ludwicus dux de caßtris amsMSö Bchärding et Küngetain Pataviensibus multa incomoda et dampna fecit. Econtra ipsi Patavienses in territorio Schärding magnum incendium potenter exercuerunt. Hec gwerra per placita fuit sedata taliter, ut 5 ambe partes determinacioni iuris Batispone per certos a partibus deputandos fiende se submisenmt. Quod et factum est tempore quadra- gesimali et paschali. * Item hiis temporibus tanta fuit controversia inter clerum et populimi Babenbergensem, quod omnis clerus compulsus exivit civitatem. 10 Soli fratres minores manserunt. Huius rei sive controversie inter alias causas una fuit, quod cives volebant facere fossatum et murum per circuitum civitatis, ad quod cos impidsaverat imminens persecucio et valida manus Hussitarum. Et licet verbum esset ab antiquo, quod civitas ipsa non deberet circumdari muro, eo quod S. Künegundis eam sericeo 15 filo pro muro circumdedisset, tarnen clerus aliquantulum in hoc assensit, ut fieret murus, quam\'i8 postea dissentiret, quemadmodum dicebatur. Ista causa currente et aliis propter quasdam libertates res deducitur ad Basiliense generale concilium et eciam Eugenium papam IV. Conciliimi cives banno ligat, papa absolvit etc. Sigismimdus Imperator tamquam 20 arbiter, ut dicebatur, ab utraque parte electus civibus dat auream buUam, clerus non contentatur. Propter quod episcopus de Rotcnhan et canonici ecclesie Babenbergensis circa festum S. Petri et Paidi exercitum in obsidionem ipsius civitatis ducunt. Res ipsa pacificatur et per placita 5. 489. sedatur, et sie clerus ad civitatem est reversus. 25 *> Item hiis eciam temporibus Johanni« de Otenwald episcopo Herbipolensi omnis potestas administrandi fuit ablata et tempore vite sue certa summa pecuniarum cum certo dominio deputata. Hanc ordinacionem factam per archiepiscopum Moguntinum et alios principes, ut audivi, per modum compromissi ipse memoratus episcopus Herbipolensis non 30 habuit ratam. Quapropter sepius ducti sunt exercitus ex parte ipsius episcopi et similiter partis alterius, scilicet capituli et civium Herbi- polensium. Hec multa indigerent experiencia, si quis vellet ea clare scribcre. Hoc sufficiat ad presens, quod idem Johannes episcopus nobiles et cives in suo principatu modis, quibus potuit, potenter per- 35 domuit et subiccit. ^ Item anno domini suprascripto, scilicet 1435., feria 3. Id. Septem. bris obüt inclitus princeps Wilhelmus dux Bavaric sepultiLs Monaci. Hie reliquit filium nomine Adolf um et uxorem gravidam, que peperit filium nomine Wilhelmum, sed paucis diebus supervixit.* 40 * iDe*' fomina quadam Bernawerin nuncupata^ balneatoris filia, de ponte Straubinge precipitata et submersa. Eodem* anno quo* supra*^ 12. Octobris ex mandato ^ Oä^. 7^. * überschr De discordia clcri et populi Babenbergensis add. 7. 45 ^ Überschr, Quomodo Johannes episcopus Herbipolensis ab administra- cione fuerit amotus et certa sibi summa pecunie, quoad vixit, fuerit depu- tata add. 7. c Johannes de Prunn magnus bellator add. am Rand {1469) 5. ^ Überschr. De obitu Wilhelmi ducis Bavarie Monacique scpulti add. 7. ö Ohne Überschr. O. Bch. * Nota anno precedenti, scilicet 1435., die 50 statt Eodem — supra O. « om. öch. ^ ducis add. O. * Da von den Hss. der Chronik nur Es. 7, die von Christophorus Hoffmann geschrieben isty den obigen Abschnitt enthältj ist es xweifelhafty Digitized by Google - 584 — 1435, » Item Ludwico comiti palatino Eeni, filio Ruperti regis Koma- S. 490'non\m, dilectori cleri et auctori cultus divini, per consiliarios 8U0S asßenciente eius uxore ablata est potestas aminiRtrandi propter eius largitatem. Erat enim vir laude dignus, sed tarnen claris oculis parum vel nichil videbat. Dixit michi quidam se aiidivisse huiusmodi 5 subscriptam hystoriam. Quadam die predictus princeps Ludwicus, dum esset in ecclesia, vocavit ad se coram populo filium suum adhuc puerum et primum ei blandiens magnam dedit alapam. Cui filius: O domine, dieite, in quo ego vos lesi, quare me sie percutitis ? Ad hec pat€r: Volo, fili, ut per hanc alapam memor sis iniuriarum, que michi a matre tua 10 inferuntur. ^ Item ante festum nativitatLs domini, dum in Castro inferiori Patavie minus caute et inprovide ageretur cum pulveribus bombardaruiii. factimi est incendium et idem castrum exustum. Emesti ducis® Bavarie* de ponte Dannbii* precipitata fait que- 15 dam matrona speciosa nimis ^, amasia ducis Alberti filii' eiasdem Ernesti, dicta Bernawerin *. Que adiutorio unius pedis non ligati^ aliqualem natans* distanciam venit prope littus rauco ^ gemitu vociferans : Helft, helft. Tortor vero, qui eam de ponte precipitaverat, in' ripa adcurrens Danubii et timens vehemen- -3 ciara ducis Ernesti irascentis" cum longo ligno capillis eius intricato ipsam denuo submersit. Propter quod non modica dissensio secuta est inter ducem'* Ernestum et omnes coopera- tores nobiies et opidanos ex una et ducem Albertum filiiun Ernesti et** Alberti partibus ex altera. Que post cum magna 2:- difficultate, utpote ^ f undacione unius capelle et misse perpetue sine intermissione seu vacacione celebrande super sepultura dicte mulieris in cimiterio parrochiali** ecclesie S. Petri ^ Straubinge, intercepta fuerat et sopita. add. 7. * Überschr. Quod Ludovico comiti palatino Rheni, filio Ruperti 3»' r^s Rhomanorum, ablata est potestas administrandi add. 7. *> Überschr. De inferioris castri Patavie exustione add. 7. ^ J,^. o. ^ om. O. Bch. • in Straubing add. Seh. ' filii — Ernesti om. O. Seh., dafür aliqui vero dixerunt, quod vera et legittima uxor ipsius add. Seh. « Pernawerin (). nata de vili genere ; pater eius f uit quideni barbitonsor in Augusta add. Soh. 35 ^ ligata Seh. * natans aliqualem O. ^ vocif. rauco gem. O. * currens in ripa O. Seh. ™ om. Seh. » Em. duc. O. ^ et Alberti om, O. et — partibus om. Seh. p puta O. i eccl. par. 0. ob er von Andreas selbst stammt. Immerhin findet er steh auch in xwei anderen Hss., die allerdings mit Werken des Andreas im Zusammenhang 40 stehen (vgl. deren Beschreibung in der Finleüung), in dem nach 1444 ge- schriebenen elm. 9503 (O.), der aus OberaUaich, also au^ nächster Nähe von Stratd}ing, stammt und dessen Zusätze xur Fortsetzung der Papst- und Kaiserchronik des Andreas unten im Anliang mitgeteilt sind, und in dem 1477 von Hartmann Schedel geschriebenen dm. 338 /'Sch.A BeniUxt ist 4' der obige Abschnitt von Eochicart (Oefele 1, 220) und in der Farrago historica (Oefele 2, 513). Jedenfalls (vgl. Riexler in Sitzungsberichten a, a. 0. S. 303) ist der Inhalt des Abschnitts in den meisten Punktenglaub' würdig. * Vgl. Riexler in Sitzungsberichten a. a, 0. S. 312. 50 Digitized by Google — 585 ~ » Anno domini 1436. ambasiatoribus sacri . Basiliensis concilii et 1436 Bohemis in opido Ungarie Weyssenburg cum Sigisniundo imperatore ex- istentibuR refertur facta esse concordia totalis inter ecclesiam katholicam ex parte una et Bohemos, qui non plus Hussite heretici nominabantur, 5 sed Bohemi, parte ex altera. Et ob hoc in signum graciarum accionum feria 4. in vigilia purificacionis S. Marie sollempnis processio habita est Ratispone. Item eodem anno circa camisprivium Heinricus dux Bavarie Lanczhuet castrum Laber emptum in posscssionem accepit. Tunc nobiles 10 isti dicti de Laber castnmi tytuli sui posaidere desierunt. Item eodem anno in quadragesima de tum antiqua, qxxeFebr, 22 est secus aulam episcopalem Ratispone, campane magno misse— -äpr*/ 8. sunt deorsum et ad novam turrim pense procurante hoc domino Conrado Konhofar canonico maioris ecclesie Ratisponensis, tunc 15 temporis magistro fabrice ^. c Item durante adhuc tennino treugarum, qua inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie per Sigismundum Romanorum imperatorem Ratispone fuerant facte, inter eosdem principes iterum gwerra est exorta non propter principalem causam dissensionis, scilicet terrarum divisionem 20 et expost opidorum et castrorum expugnacionem, sed per quedam acc^s- soria, que modo subscripto emergere ceperunt. Quidam quasi propriis causis ipsos moyentibus ducatiun ducis Heinrici spoliis et incendiis S. 491, turbabant, et bii a duce Ludwico in ducatu suo non impediebantur. Alii a simili ducatum ducis Ludwici deyastabant, et illi a duce Heinrico 25 fovebantur. Fiunt exhinc defedaciones a satellitibus partis utriusque et incendia ac depredaciones manu potenti. Inter hec ipsi duo memorati principes Ludwicus et Heinricus inter se nolebant defedare, ne pacem per Sigismundum imperatorem inter eos factam viderentur violare. Preterea tempore predicte gwerre alia gwerra inter Heinricum Notthafifib 30 militem antiquum ex parte una et cognominatos Hertenberger parte ex altera est exorta, cuius causa a tali fomite processit. Unus ex Herten- berger nomine Georius contra predictum Heinricum Nothaflft in generali concilio Basiliensi, in curia Romana, in curia Sigismundi imperatoris necnon coram collatore, scilicet episcopo Ratisponensi, castrum Haylsperg 35 iudicialiter obtinuit, et ille idem Georius Hertenberger ob hoc eciam ([uandam decimam in Ck)lbenpach tamquam pertinentem ad idem castrum Haylsperg nititur possidere. Econtra memoratus Heinricus Nothafft eandem decimam dicit esse sui iuris, unde et eam potenter colligit et per yiam iuris defendit. Istis sie currentibus duo alü ex cognominatis 4.0 et consangwineis Hertenberger et supradictus Nothafft incipiunt predas et incendia furiosius exercere. Greorius autem Hertenberger in via iuris perseverat. Et licet Hertenberger essent minus potentes, habebant tarnen plurimonim favorem et ipsum Nothaffl quamvis potentem et se * Über sehr. De totali concordia Hussitarum et ecclesie cathohce 45 add, 7. De concordia facta /w/f/. 9. ^ ot plebano in Nurenberg* add. am Band {1160) 5. ^' VUrscIir. De litc exorta inter Liidovicum et Heinricum (hiees Bavarie non obslantibiis treugis per Sigiamimdum Rhoma- norum imperatorem Katif^pone factis propter terrarum divisionem add, 7. * Dr, Konrad Kunhofer hatte der Stadt Nürnberg tcichtige Dienste 50 geleistet (ChroniJcen d. dt, Städte 1,381.400.405.410; 2, 44 f.) und erhielt 1438 die Pfarrei zu St. Lorenx in Nürnberg (das. 1,457 ff,). Digitized by Google — 586 — /'/.y^. defeDdeoteni incendiis, predis et paupenim captivitate quam phirimum f>erturbabant. Accidit preterea quidani casus, propter quem indignatus dux Albertus filius ducis Ernesti supramemorato duci Ludwioo con- federatur. Hoc in tempore in septimana pasch ali Dingolfing opidnin ducis Ludwici ab exercitu ducis Heinrici obsidetur, sed neu obtinetur. 5 Itaque predictus Heinricus Nothafit Heinrico duci iungitur eiusque capitaneus ordinatur. Interea navis cum rebus ducis Ludwici a duce Alberto in territorio Vohenburg condacitur, sed vasalli ducis Heinrici, S. 492. qui erant in opido Newstat, ducem Albertum et eins conductum non curantes bona in eadem navi diripiunt. £x hiis et aliis Albertus dox U> contra Heinricum ducem commotus eidem defedacionem facit, et piedictum opidum Newstat, quod iure proprietatis erat ducis Ernesti supranominati, sub forma autem impignoracionis ducis Heinrici ab eodem duce Alberto obtinetur. Dominica igitur Jubilate Fridericus marchio Branburgenais et Johannes dux Davarie pro concordia fienda Batispone conveniunt. 15 Eisdem vero principibus Batispone existentibus dux Albertos supra- nominatus et dux Ludwicus iuvenis, filius Ludwici antiqui supramemorati, flb Johanne de Abensperg in Abensperg intromittuntur. Exinde procedens ipsorum exercitus feria 2. post predictam dominicam Jubilate in ofifensam Heinrici Nothaffl Äffhawsen, Mangolting, Senchofen et ceteras villas 21' comburit. Extunc feria 3. sequenti in die sanctorum apostolorum. Fhilippi et Jacobi ipse Heinricus Nothailt forum dictum Maynberg in ducatu ducis Ernesti patris Alberti duris sepius memorati ex insperato, dum incole utpote amici nichil timerent, spoliis, incendiis et pauperuni capti- yitatibus devastat. Istis malis sie factis in predicta dieta Batispone 25 inter principes Heinricum et Albertum fiunt treuge usque ad feetum penthecostes. Item in diebus rogacionum Geyselhering, quod pertinet ad territorium Kirchperg ducis Ludwici, ubi ecclesia et cimiterium de novo erant incastellata et exinde in hoc tempore litis fiebant pericula, incendia et depredaciones, ab Heinrico Nothafit ex parte ducis Heinrici 3i' potenter obtinetur. Item circa festum penthecostes ab Heinrico duce Dingolfing secundo obsidetur Heinrico Nothaffl capitaneo obeidionis existente. Item in diebus penthecostes Fridericus marchio Branburgenais, Ernestus et eins filius Albertus, Johannes sororius eiusdem Alberti et Heinricus, duces Bavarie, Batispone conveniunt, fitque concordia inter 35 Heinricum et Albertum principes iammemoratos per modum compromiasi, SIC tamen, ut opidum Newstat, quod ipse dux Albertus obtinuerat, S. ^.9d. anoimodo debeat possidere. Item dominica trinitatis in die S. Erasmi principes Eychstavie convenerunt. Ubi propter personalem presenciam ducis Ludwici Interdictum servabatur, et sine concordia est discessum. 4U Item feria 5. in octava corporis Christi Dingolfing opidum supramemo- ratum ab Heinrico duce obtinetur. Item Leonhardus episcopus et ciyes Patavienses cum duce Heinrico habitis tractatulis ßchäj^ing opidum et castrum Eungstain obsidione circumdederunt. Item Johannis baptiste Kirchperg castnim a duce Heinrico et eins capitaneo Heinrico Nothafift \'^ obsidetur et feria 2. post octavas eiusdem festi obtinetur. • Item Ernestus dux Bavarie attendens, quod dissensionem inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie non posset placare, tempestive, scilicet a tempore quadragesime, antcquam mala supramemorata sie in- valescerent, diligenciam suam in conciiio Basiliensi fecit reducens ad 50 memoriam fidelitatem fratris sui ducis Wilhelmi protectoris quondam * Überschr. De dissensione facta add, 9. Digitized by VjOOQ IC — 587 — ipsius concilii rogansque, ut ob bonum pacis sacrum concilium a.mbas\- 1436, atores suos in Bavariam mittere dignaretur. Missi sunt igitur Johannes episcopus Lubicensis provincie Breniensis et magister Nicholaus de Cusa dyaconus ^, prepositus monasterii Meinfeit Treverensis diocesis, doctor 5 decretorum. Ad quorum sollicitudinem in dieta Ratispone habita faete sunt treuge preter spem a dominica post festum S. Jacobi tunc instantis ad quatuor annos adinstar treugaruin prius per Sigismundum Bomanorum imperatorem Ratispone factarum inter Ludwicum seniorem et Ludwicum iuniorem, filium eins, comites palatinos Reni et duces Bavarie coinitesque 10 Mortanie et Grayspach, parte ex una et ducem Heinricum et cum eo in liga existentes, scilicet Fridericum marchionem Branburgensem tamquaiu /S. 494, oapitaneum lige seu confederacionis et Johannem ducem Bavarie, Ludwicum, Ulricum et Wilhelmum comites in Otinga et cives civitatum imperialium, scilicet Rotenburg super fluvio Tawber, Swäbischwerde, 15 Nördling, Dinkcbelspüchel, Weissenburg et Popf fingen, et specialiter dominum Leonhardum episcopum Pataviensem et cives ibidem, parte ex altera cum certis clausulis, quarum aliquas ex litteris volgaribus desuper confectis extractas et in latinum translatas pro cronicis hie inserere curavi. Item castrum Küngstain prope Pataviam debet destrui, quod etZ, 31. 20 per cives Patavienses factum est, et non reedificari, nisi iudicialiler fuerit obtentum. Item Scharding dux Ludwicus debet possidere, sie tamen, quod ex ordinacione eins ita custodiatur, ut nemo periculum aliquod exinde paciatur. Et si ipse dux Ludwicus aliquid novi ibi voluerit edificare, hoc debet facere de bonis propriis et sine aliorum gravamine. 25 Item ecclesiastice et secnlares persone et eanim adiutores uti debent suis antiquis libertatibus et iuribus et nuUis novitatibus gravari et in hoc a predictis duabus partibus, similiter et duce Ernesto et eius fiiio duce Alberto necnon patruo ipsonim duce Adolf o, debent manuteneri et defendi sine dolo. Item si aliqua parcium in aliquo articulo vel pluribus 30 gravaretur, tunc episcopus Eychstetensis, qui pro tempore fuerit, requisitus secundum modum et forma m in supramemoratis litteris expressam iudicium et iusticiam Ratispone facere tenetur. Hec propter brevitatem hie sufficiant. Ceterum propter hanc suprascriptam gwerram seu gwerras hoc pro memoriali ad posteros est transmittendum, quod plurimorum 35 vox fuit, quod gwerra suprascripta tenderet in deieccionem Heinrici S. 405. Kothftflfl sepius memorati, sed contigit contrarium, quemadmodum ex suprascriptis haberi potest. » postea cardinalis tituli S. Petri ad vincula, perturbator multorum add. am Rand {1469) 5. Digitized by Goo^(^ Digitized by Google Chronik von den Fürsten zu Bayern. Digitized by Google Digitized by Google Im nam des herren hebt sich an cronik von fürsten zu Bayren. Dem grosmächtigen und hochgeboren herren Ludweig, pfalczgraff bey Rein, herczog in Bayren und grafif zu Mortain, 5 seinem allerliebsten herren, bruder Andre, priester des gocz- hawss zu sand Mang am fuess der prukken zu Regenspurg, sein gepet mit prunst allerlauteristen lieb. Durchleuchtigister fürst und herr, nachdem und ich von gottes gaben dy cr(5niken von päbsten und römischen kaysem durch nucz wegen der 10 gegenwurtigen und auch der chunltigen hab ausgeplümet und zesamgetragen, so hab ich darnach von einer frischen gedächt- nüss wegen und lob der hochwirdigen und lobsamen in der fürsten sipp zu Bayren, als Earoli, der genamt ist Magnus, das als vil gesprochen ist sam der gross, und des heyligen 15 sand Heinrich, dy bayd römisch kayser gewesen sein, und der andern, auch willen gehabt, von fürsten zu Bayren ein cronik zesamtragen. Nu seindimal ewer durchleuchtikait, nachdem und ich ew nu geben hab ein figur der fürsten sipp zu Bayren, dy sich anhebt an herczog Otten, kayser Ludweigs 20 des vierden anherren, von mir ewrn klainen nu begert, das ich lengst hab willen gehabt, so lat das ewrem freyem adel ein wolgevallen sein, das ich mit churczweiligen warten sam in gehaymen gesprächh ein wenig mit ew reden wil. Unserer vorvoderen tat und hänndel werdent darumb geschriben, das 25 ir nachkomen dy selben indrukchen und durchüben süUen, also das sy hicziklich zu iren löblichen werkchen erwekcht werden. Wenn das also geschiecht, so prüft man wol dy menschlich sälikait, dy ettlich also vor in haben, das sy ligent sey an reychtum, ettlich an wirdikait, ettlich an gewalt, ettlich 30 an löblichait oder adel, ettlich an woUust, wie dy selb sälikait gegen der waren sälikait und dem höchsten guet ein under- schayd hab, das wirt lautterlich geoffenwart, wenn man der alten hystori innichlich durchschawent ist. Nu darumb das der menschen gemüet geseczt ist von natürlicher art ein begir 35 zu warem guet, so ist lustpär fürsten lieber durchleuchtikait, zu gedenkchen des kristenleichenisten Römär Boecii, der im Digitized by Google — 592 — piiech von dem trost natürlicher weyshait schreybent ist von warem guet und also spricht: Das ist das guet, wann man es erwirbt, so mag man fürbas nichtz begeren, und ist auch das höchst guet aller guet und hat alle guet in im. Wann ob im ichtz entprässt, so möcht es nicht das höchst guet gesein, 5 wann es war etwas auswentig gellassen, das man dennoch begeren möcht. Und davon ist es offenwar, das dy sälikait ist ein bestendikait, dy volkumen ist an der sammung aller guet. Also spricht Boecius. Nach den vorgesprochen warten, damit dy lyeb ewer durchleuchtikait von gaben des herren, i' der alle gute dinkch ausgibt, sueslich ist gemüet worden, so zimmet hie ze seczzen, von wann das wart cronica sein Ursprung hab. Als schreybent dy namhafteu Isidorus, bischoflf zu Hyspaln, und Hugwicio, bischoff zu Perari, so ist cronos ein krichisch wörtel und bedäwt ze deutsch als vU sam zeit. Von dem l.» chumbt cronica, cronice oder cronica, cronicorum, das dy gelerten wol versten, und ist cronica als vil gesprochen sam dy Ordnung oder geschrift, darinn dy hänndei in vergangen zelten begriffen sind. Darumb ich nu im nam des herren nach der chlain meines gemütes ein cronik von fürsten zu Bayren - zesam wil chlauben und enphilch dye dyemütichlich ze wenden und zu straffen allen den, dy sy gütiklich ansehent oder hörent lesen. Wann ich mich selbs so lieb nicht han, das ich ein wart, das ich einsten geredet hab, well für das pesst urtail in kriegischer weys gehabt haben. So mag ich gar leicht gemerkt '1^ werden sunder darinn, das ich ettlich sachh begreiff und manig underwegen lass. Davon seindimal dy allain gut sein, dy aus aynigem gut chomen sein, so schol man vor andern dingen glauben, das daz gut sey, das dy unwandelpär gütikait, dy ein ursach ist aller guten ding, volkumenlich durchschreibt 3« Ewer person und gemütes scherff furstenlicher durchleuchtikait well got der herr, der da wacht und albeg munter ist, genädik- lich behütten und beschirmen. Das ist geschriben, da Martinus des nams der fünft pabst ze Rom sas und Sigismundus römischer und zu Ungern, Beheym, Croacie, Dalmacie etc. künig herschent 3: was, da man zalt von Kristi gepurt vierczehenhundert jar und darnach im sibenten und zwainczkistem jar des freytags an des heyligen kreücz tag, als das erhöcht ward. Von den fürsten, nach den Bayrenland, das auch Norgäw haysset, zum ersten genamt ist. ^i- Bayren, als man list, sein von Annenia entsprungen. Do sind sy ausgeczoget mit grosser menig und sind chomen Digitized by Google — 593 — in das land und vertriben daraus paurenvolkch und benanten das land nach irem fürsten Bavaro Bayrenland. über vil zeit darnach betwang das selbe land Norix, Herculis sun, und benamt es nach seinem nam Nortgäw und pawet darin ein 5 stat, dy nu genant ist Begenspurg. Von fürsten in Bayren, da Christus geboren ist. Do man zalt vom anfang der werft oder von Adams Zeiten füniftausent und zwayhundert jar minner ains jars nach ausweysung des vers zu latein 10 Ante Jhesum duo C minus uno milia quinque und von der zeit, als Kom gepauet ward, sibenhundert und zwayundfunczk jar in der dritten indicion und in dem zway- undvierckisten jar, als kayser Octavianus herschent was, und in dem dreyssigistem jar kunig Herodis, zu den Zeiten und 15 in aller werft frid was, an einer suntagnacht, do ward Jhesus Christus von junkfrawen Maria zu Bethlehem Jude geboren. Der vorgenant kayser Octavianus hat am nechsten vor im an römischen reich Julium, der erster römischer kayser ist gewesen. Zu der selben yeczunt genanter zeit sind chomen von Armenia 20 Boamundus und sein prüder Ingrammus und sein gewesen herczogen in Bayren oder itn Nortgäw. Nach den ist gewesen Adelgerus und nach dem herczog Theodo. Und wen)i dy selben von todes wegen sein abgangen oder was sy getan haben oder wer am nechsten nach in das fürstentimi zu 25 Bayren hat inngehabt, das macht ich bisher geschribens nicht finden. Vom anfang der stat zu Regenspurg. Wyewol oben geschriben ist, das Norix, Herculis sun, die stat in Bayren, Regenspurg genant, gepawet hab, so find 30 man doch geschriben zu Regenspurg, das dez jares, und Christus Jhesus sein pluet vergossen hat und damit menschlichs geslächt von ewigem tod erlöset hat, Regenspurg, ein haubtstat in Bayren, von kayser Tyberio gepauet sey und nach seinem nam am ersten Tyburnia gehaissen. Von der stat find man 35 geschriben, das sy siben näm hat gehabt, das ist Tyburnia, Quadrata, Ratispona, Hyatospolis, Gerniansheim, Reginopolis und Imbripolis, das in dewtsch als vil ist gesprochen sam Regensburg. Wenn Bayrenland zu christenleichen glauben 40 bekert ist. Do man zalt von Kristi gepurt 182 jar, do was Eleutherius der zweifist pabst nach sand Peter und Comodus romischer Quellen und Eroerteruugen N. P. I. 38 Digitized by Google — 594 — kayser herschent, do erhueb sich Lucius, künig zu Britannia, und chom als ein pilgreym pios und ringvertig in BayreD und bechert darinn eyn tail und ganczen Kyes zwischen Alben mit zaichen und predigen zu kristenlichem glauben. Von dem ersten künig in Bayren. : Do man zalt von Kristi gepurt 581 jar, da was der ander Pelagius pabst, nach sand Peter der 63., und Tyberius der ander herschent in römischen reich. Zu den zeiten was Garibal- dus kunig in Bayren. Des künigs tachter ist gewesen Theo- delinda, kuniginn zu Lamparten. Von der hat man schön : hystori, die ich hye beschreib, darumb das sy von Bayren pürtig ist gewesen. Ein merkchlich dinkch. Hye ist ze merkchen, wann des offt not geschieht, das der puchstab D bedäut funifhundert. Nu chum ich wider an dy hystori. Do man zalt von Kristi gepurd 591 jar, da was der heylig sand l Gregorius, des names der erst, pabst und nach sand Peter der 64., und Mauricius was in römischen reich herschent In den Zeiten was Authari künig zu Lomparten. Der sant zu Garibaldo künig in Bayren und begert zu mähel seyner tachter, dy genant was Theodelinda. Dy potschaft nam Garibaldus:; gütichleich auf und versprach im zu der ee sein tachter. Do man das also künig Authari zusaget, da was er beging, dy zu Sechen, und nam ettlich auserwelt wolgeschikcht junger mit im und einem, der im besunder darzu geviel, het er für den herren und eylet also in Bayren. Und do sy nu waren vor 5 künig Garibaldo und der voderist under in seine wart volpracht het, do sprach Authari zu künig Garibaldo: Mein herr künig Authari hat mich darurab zu euch gesant, das ich ewer tachter, unser frawen, schüU beschawen der warten, das ich im in warhait müg zusagen, wie sy ein gestalt hab. Da hyes ' man zehant Theodelindam chomen. Da sy also Authari sach und ein wolgevallen an ir het, do sprach er zu irem vater, künig Garibaldo: Ist das ewrem gewalt ein wolgevallen, so geh uns ewer tachter, als sy dann hinfür sol tun, yeczunt ze trinkchen. Zuhaut schuf das also künig Garibaldus. Da ^ gab Theodelinda zum ersten dem ze trinkchen, den man under in für den eiteren het, und darnacli so gab sy Authari und doch erkant sy des nicht. Da nu Authari getrunkchen het, da gab er ir wider das trinkchgeschirr und berürt sy mit einem finger, doch das es nymant sach, und für mit seiner^' haut über ir antlücz. Des schämt sich vastt Theodelinda und sagt das also irer zuchtfrawen. Da sprach dy zuchtfraw : War er nicht der künig und dein gespuncz, er törst dich also nicht Digitized by Google — 595 — berürt haben. Aber doch süll wir sweigea, das sein dein vater nicht innwerd. und mer sprach sy: Der ein solche person hat, er ist werd des kaysertuni und auch, das du sein hawsfraw seist. Wann es was Authari ein wolgeschitchter 5 junger und erwerger siten. Darnach zoch Authari wider gein haym, und do er nahent het zu wälischen landen und ettlich Bayren, dy in belaitten, bei im waren, do erhub sich Authari auf seinen pfard und warf mit kraft ein peyl daselbs in einen pawra und lyes es darinn stekchen und sprach: Also kan lO werfen Authari. Alspald er die wart gesprochen het, da ver- stuenden dy Bayren, das er künig Authari was. Darnach etwe vil zeit da ward künig Q-aribaldus ser betrübet, daramb das dy Frankchen auf in zugen. Da erhub sich sein tachter Theodelinda mit irm bruder, der genant was Gundoaldas, und 15 zoch gein wälischen landen und enpot das irem spunczen, kunig Authari. Der was irer zuchunft fro und chom ir ent- gegen mit grosser rättlichkait im veld bey Bern. Nu was under des künigs her ein herczog von der stat Thauris, genant Agilolphus. Der het ein dienär, der redet, man wais nicht, von 20 welchem geist er des underweist ward, und sprach heimlich zu seinem herren: Es ist nicht lankch auf dy zeit, das dy fraw, die der kunig yeczunt genomen hat, dein hausfraw wird werden. Do ward Agilolphus erzürnt und sprach: Wenn du söliche ward fürbas mer redetzt, so will ich dir dein choph 25 abhawen lassen. Do sprach der diener : Es ist war, du möcht mir das haubt absiahen lassen, so ist das auch war, das dy fraw darumb in dise land chomen ist, das sy dein hausfraw sey. Als das hernach geschechen ist Da nu kunig Authari sechs jar geherschet het, da sagt man, im war vergeben, und 30 starb bey Ticinum. Nu geviel Theodelinda wol Longobardis, darumb waren sy ir günstig des kunigreichs und sprachen zu ir: Welcher ir liebät zu einem mann, das sy den näm, und doch ein sölichen, der das künikreich auszerichten wirdig war. Do erweit Theodelinda nach der weysen rat herczogen 35 Agilolphum, der was weys und stieytpär und durchwol- ge&chikcht zu herschen. Dem enpot sy zuhaut, das er chäm zu ir, und entgegent im bey einem kastei, das genant ist Leom.ellum. Da sy da also mit einander redten, da schuf dy kunigin, das man wein prächt, und trankch zum ersten und 10 gab darnach Agilolpho. Do nam Agilolphus das trinkchen wirdchlich und chüsst ir dy haut. Dez lachet glimphlich dy küniginn und sprach: Du schult mein hant nicht chüssen, wann du wirst kunig und mein man, und also halst sy in Digitized by VjOOQ IC — 596 — und tet im. oflFenwar all sachh, dy durch der weysen rat von ausrichtum wegen dez künkreichs und ir hochczeit waren geordinirt. Also bot man hochczeit mit grossen freuden, und Agilolphus, der Authari frewnt gewesen was, hueb an zu herschen und vodert zesam Longobardos und zu Maylant ward 5 er in dem reich bestätt. In den zeiten schraib der heylig pabst sand Oregorius Dyalogum, das ist ein puech zwiläuffiger wart, und sandt das zu besunder gab der küngin Theodeliode, darumb daz si was ein durchkristenliche und gotforchtige fraw, wann si tet vil gutes an der kristenheit, wann Longobardi : beten dennoch yII haydennischer irrsal an in und darumb enczugen sy den goczhäuseren sam als ir gut. Aber dy kiingin Theodelinda bechert Iren man Agilolphum zu rechtem kristen- lichem glauben und gab den kirchen vil gutz und saczt auch dy bischoflfe, dy man unwirdikiich het, wider an ir aygne wirdikait i* In den zeiten ward in Bayren kunig Tassilo geseczt von Hildeberto, kunig zu Frankchreich, und der zoch darnach an- gientz auf dy Winden und beb üb do den sig und chom mit grossem gut, daz er da nam, wider in sein iant. Da nu in den Zeiten Longobardi herschtent durch gantz Italiam and der ■ kunig Agilolphus, der auch Agio genant ist, über das wasser Padum chomen was und begiriklich eylet, das er velt wider Bom machet, da erschrakt der heylig pabst sand Gregoiius so ser, das er aufhört von der auslegum des propheten Ezechieli^s als er das selb schreibt am anfang der ersten omeli des andern -^ tayls über Ezechielem. Da schraib der heilig sand Gregorias stätichlich zu der künginn Theodelinde und pat dy, das sy iren man, kunig Agilolphum, ermanet, das er frid mit den Bömärn hielt. Das geschach also. Wann an dem tag sand Gervasi und Prothasi wurden Komani und Longobardi in frid 3 gesaczt, und darumb seczt sand Gregorius, das man au dem selben tag singen schol zum ambt der mess : Loquetur dominus pacem etc., das als vil gesprochen ist sam: Der herr wirt reden den frid etc. Der selb egenant frid ward bestätt an san Johans tag zu sunbenten. Nu eret dy kuniginn Theodelinda > sand Johanns den taufPer albeg besunderlich in irem pet und sy maint auch, sy het durch in erwarben dy becheruni Longobardorum, ires volkchs, zu kristenlichem glauben, und danimb so pauet sy in seinen eren zu Modoecia in Maylander bistum ein kirchen, dy si gröslich mit golt und Silber becziret * Wenn sand Buprecht kömen ist in Bayrenland. Von Kristes gepurt 612 jar, da herschet Heraciius, der Digitized by Google — 597 — 5o. kayser in römischen reich, und Hildebertus, kunig zu Frankreich, do chom sand Ruprecht, bischoffe zu Wormacia, in Bayren und tauffet daselbs zu Regenspurg Theodonem, herczogen in Bayren, und stiftet darnach das bistum zu Salczburg. Der 5 Theodo do .er an im selbs verstuend den end seines lebens, do vodert er , zu im seinen sun Theodebertum und saczt den zu herczogen in Bayren und gepot im, das er gehorsam war sand Ruprecht und dem hilfflich war mit vleiss zu göttlichen werkchen, und do das also geschach, do schied er von disem lO leben und gie zu dem herren. Ein unflätige, aber doch ein schöne histori. In den obengeschriben zeiten do besassen Longobardi Forum Julii, das ist Frigaul. Do verriet Admilda, Gisulphi des herczogen hausfraw, den Avaribus, daz sy gewunnen Forum 15 Julii. Darumb versprach der kunig Avarium, er wolt Ad- mildam zu eelicher hausfrawn nemen. Nu da Longobardi gevangen und erslagen warden, da hyelt sy der kunig ain nacht zu einer hausfrawen, dy andern nacht gab er sy zwelf gesellen aus seinem gesind, also das sy ye einer nach dem 20 andern nüczzet, damit sy irm lusst genugtäten. Zum leczten hyes er sy pinden zu einem phal und sprach: Es ist pilleich, das sy ein solchen man hab, der lieber ist gewesen, das sy iren unfurleichen lust volprächt, dann das land und lewt behalten würden. Dy herczoginn het zwo töchter, dy under- 25 chomen kündichlich, das sy von Avaribus nicht geschämt wurden, und also. Si nummen roches hünerfleisch und punten das zu iren prusten in dem sinn, das es also faulet und übel smekchet. Da nu Avares oder Huni dy junkchfrawen berürten, da Wanten sy, es war von art, das sy also stünkchen, und 30 sprachen: Dy longwärdischen frawen stünkchen, und also behielten dy junkchfrawen ire käuschikait unversert. Darnach nam ir aine zu eeleichem mann den künig Alemannorum und dy ander nam ein fürsten in Bayren. Wenn sand Haymeran körnen sey in Bayren. 35 Do Constantinus der dritt, der 57. kayser, regnirt in römischen reich, da tet sand Haymmeran, bischoffe zu Pictavi, wunder und zaichen in der stat zu Regenspurg. Nu was da- selbs ein tachter Theodonis, des herczogen in Bayren, dy ward überwunden von aygeni lusst, also daz sy swanger ward von 40 Sigibaldo, der eines richters sun was. Darumb ächtet Lande- bertus, der vorgenanten tachter prüder, sand Emmeran und in dem dorflf, das genant ist Helflfendorf, do man zalt von Digitized by Google — 598 — Eristi gepurd 652 jar und Martinus, der erst des names und der 74. von sand Peters zeiten, pabst was, machet er in gottes martirer. Von dem Ursprung der fürsten in Bayren. Do man zalt von Kristi gepurt 670 jar, da regnirt Con- : stantinus der vierde, der 68. römischer kayser. Zu den selben Zeiten was in Gallia ein garmächtiger man und was got lyeb und was genant Arnolfus. Der entslug sich der werlt und ward bischoffe zu Metis. Der selb het einen sun, genant Angisus, und man mainet, er hab den selben nam von Anehisf i zu Troja. Und was darnach Angisus, das er het fiirstenlichen tytel des grossen des hawss im künkrich zu Frankchrich. Xu list man, das Karolus Magnus, der römisch kayser, von dem stam Angisi chomen ist und von dem selben Karolo dy fürsten in Bayren in der zeit, und man zeit von Kristi gepurt 1427 jar, :: als man in ettlichen croniken hat Und darumb hab ich geseczt in einer figur dy sipp von dem egenantem Amolfo uncz auf Karolum Magnum, den römischen kayser, und darzu auch ettlich fürsten und herren, dy zu iren zeyten gewesen sind in Bayren, und darnach so will ich ir hystori etwe vil berören.- Von Karolo Magno und seiner vorvoderen histori. Pipinus, der genant ist Grossus und ist gewesen Angisi sun, der ist in dem künkrich in Francia der erst gewesen nach dem künig und hyes der gross des hauss von dem palacl zu Trier, davon pfalczgrafen genant sein, dy da etwenn gehaissen-' haben dy grossen des haws. Der selb Pipinus het sein wesen zevoderist zu Chöln an der stat, da nu ist unser frawen münster im capitoli. Und das selb münster hat gestifft Plectrudis, dez egenanten Pipini Grossi hausfraw, in den eren gotes muter und machet daselbs ein sammung der klosterfrawn und begabt es mit grossem reichtum und kunklicher zir und hat auch daselbs ir grebnüss. Der egenant Pipinus trat ein weil von seiner hausfrawn Plectrude und nam an sich ein unflätigs weib, dy hyes Alphaidis. Da in darumb sand Lamprecht, bischoffe zu Traiect, straffet, do erslug in Dodo, der egenanten Alphaydis" bruder. Nu merkchet Pipinus, das von seiner schuld wegen der priester Christi gemartert was, und schämet sich des so ser, das er wider chom in Coloniam zu Plectrudi, seiner eelichen hausfrawn, und lyes Alphaydem swanger zu einem kind. Da nu Alphaydis des kindes genos, do chom ein pot zu dem kunig, *' das er dy newen mär saget. Do fand er den künig und vil edel läwt und auch sein hausfrawen bey einander und sprach: Digitized by Google — 599 — Leben schol der kunig, wann es ist ein körn, und vermainet mit solchen verporgen werten, das Alphaydis ein schön sun het gewunnen, wann nach tewtscher sprachh so wirt von dem wortt koren karolus genant und ist als viJ sam ein starkcher 5 und wolgeschikchter mensch. Do antwurt der kunig und sprach : Es ist Karolus ein guter nam. Der Karolus ist ge- nant Marcellus oder der starkch und hat vertriben Dragonern und Germoldum, seines vater eelich sün, und ist nach seines vater tod gewesen ausrichter zu Frankchreich und ist gewesen 10 ein tirann und hat der pfafhait und gotzhäusern vil unrechtens und Schadens getan. Darumb geschach es nach seinem tod, das dem pabst ze Kom trawmet, wie Karolus Marcellus, kunig zu Frankchreich, mit leyb und sei gein hell würd gefürt, und darumb schikchet der pabst in Aurelianum, das man das also 15 solt erfaren. Da tet man sein grab auf und fand darinn nichtz anders dann ein gargrosse slanng. Nu in dem ereten jar Oonstantini des fünften in romischen reich, do man zalt von Kristi gepurd 742 jar, do Karolus Marcellus, Pipin sun, der gross des hawss in Frankchrich, den ettlich einen 20 kunig nennent, abgie von todes wegen, do lyes er drey sün, das ist Pipinum, Karlomannum und Griphonem. Under den was Gripho der minner. Des muter was Suanahildis, ein niftel Odilonis, des herczogen in Bayren. Der Gripho wolt seinen brüdern nicht undertan sein, wiewol sy in wirdiklich hielten, 25 und erwegt vil krieg wider sy und schuf doch nicht nuczes. Zum leczten chom er in Bayren und nam das herczogtum da in seinen gwalt mitsamt dem herczogen daselbs, der genant was Tassilo, und auch sein hausfrawn, genant Hiltrudis. Das erhört Pipinus und chom mit grosser macht in Bayren und 30 vieng sein prüder Griphonem mit allen den seinen und saczt Tassilonem wider in das fürstentum und czog wider haym und gab Griphoni als einem fürsten zwelf graffschaft. Es het aber Gripho daran kain genügen und ward in dem fünften jar dar- nach erslagen. Da taylten Pipinus und Karlomannus das reich, 35 das sy mit einander heten, und geviel Karlomanno Austria, Alemannia und Thuringia, aber Pipino geviel Burgundia, Neustria und Provincia. Der Karlomannus ward im sechsten jar seines fürstentumes in göttlicher lieb erczündet und chom gein Rom zu dem pabst Zacharie, der machet in ze pfaflFen. Do verkert 40 er sein klayd und waid zu einem münich und auf dem perg Soracte pauet er ein kloster bey der kirchen sand Silvestri und lebet da etwe vil jar mit den brüdern in gutem frid. Nu komen aus Francia von andacht wegen vil edler herren gein Digitized by Google — 600 -« Rom und giengen gemainklicb zu im als zu irem herren. Darinn het er ein verdriessen, wann er von petens wegen gar geren gemach het, und darumb verkeret er sein wonung und chom in sand Benedicten chloster, das gelegen ist auf dem perg Cassino, und belaib da sein lebtag. Nu in der zeit, do man 5 zalt von Kristi gepurd 751 jar, da schikchet Pipinus g^in Rom zu pabst Zacharie sand Burkchard, bisch off zu Wircziburg, und Folradum, den cappellan, das sy seines races pflägen von der kunig wegen in Francia, dy allain kunkchlichen tytel heten und kainen kunkchlichen gewalt Da ist ze wissen, als 10 man das list in historiis Francorum und in den alten croniken, do man zalt von Kristi gepurt 421 jar, do starb Faramundus der erst künig zu Frankchrich. Nach dem was Clodius der ander kunig. Damach herschet sein sun genant Meroveus. Von dem waren all kunig in Frankchrich Merovingi genant 15 Darnach waren ettlich kunig, dy hie nicht benant sind. Nach den was Clodoveus kunig in Frankrich, do man zalt von Kristi gepurd 484 jar. Von dem list man, das er der erst kristenlich kunig in Frankreich gewesen ist, und ward durch sand Bemi- gium. bischoflFe Remorum, mit allem seinem volkch getaufFet. J« Nach den zeiten des kunigs Clodovei wart das kunikrich zu Frankrich mit auser weiten kunigen ausgericht uncz nachent auf dy zeit Pipinorum und Karulorum, und dy waren dy grossen des hauss in Frankrich gehaissen, darumb das sy das kimkrich dahaymen und auch auswendig ausrichtent Der 2c Ursprung nach der sipp, als schreybent dy cronikenschreibär, hebt sich von Arnolfo, der got lieb was, der lobsam ist ge- wesen, als oben gedacht ist worden, do man zalt von Kristi gepurt 670 jar zu den zeiten, und Constantinus regnirt in römischen reich. Nu auf das ist furbas ze wissen, das dy Si> kunig in Frankrich von altem kunklichem stam von dem kunig Meroveo, der Clodii des andern kunigs sun was, waren Mero- vingi genant, als oben gesagt ist waren. Der selben kunig sipp weret uncz auf den kunig Hildericum und damit nam sy ein ende. Aber wiwol sy an dem ein ende het, so waren doch ob dy kunig vorher zu etwe vil klaines schaczes werd, wann sy heten nicht mer von dem kunkrich dann knnklichen tytel, wann dy schäcz und des kunkreichs macht waren bey den pflegeren des palaci, und dy waren dy grossen des hauss genant und dy heten all sachh, wie gros dy waren, zu verantwurten. *^ So het der kunig kain gewalt, dann das er het den kunkch- lichen nam und sas in einem stuel mit zeflossem har und langen partt, das er also het ein gestalt, sam er herr war, und Digitized by Google — 601 — von wann dann potschaft chom, dy höret er und gab dann antwurt, als er underweist ward oder als man schuef mit im, zu gleicher weys, als er dy von seinem gwalt gab. Und het doch nicht mer dann einen eyteln kunkchlichen nam und was 5 im zu des leybes narung der ausrichter des palaci gab, dann von ainem dorff ein chlaine gillt, davon er sein dienär, der nicht vil was, ausrichtet Wann er anderswohin wolt, so fürt ein knecht, als dy pawren tuen, auf einem wännglein, das zugen achsen. Also chom er zum palaci und aucli zu der lantschaft, 10 dy imm Mayen albeg zesamchom von gemaines nuczzes wegen des reychs. und also was er der voderist vor der ganczen menig und grusset die als ein künig, und ward im auch hin- wider also gedankcht und zimliche er erpoten. Darnach so chom er dann wider an seinen gemach uncz auf den andern 15 Mayen widerumb. Aber alles, das von des kunkchreichs wegen an dem hof und auswendig ze schikchen was, das lag an den ausrichtern des palaci. Nu das selb ambt, do dy vorgenant ambasiat, das ist Burchardus und Volradus gein Rom geschikcht worden, het als von erbrechtens wegen inn Pipinus, der Karoli 20 Magni, des römischen kayser, vater ist gewesen. Da nu der pabst Zacharias in rates weys gefragt ward von des hanndels wegen, ob der kunig solt sein, der da müssig war und het allain kunkchlichen nam, oder der, der dy purd ganczerausrichtum des kunkreichs trüg, do enpot er herwider, der scholt kunig ge- 25 haissen sein, der am nuczpäristem kunkchlichen hanndel regirt. Von der antwurt waren dy Franci mutig und verslussen Hilde- ricum mitsambt seiner hausfrawn in einem chloster und erhüben Pipinum zu einem kunig. Den salbt sand Bonifacius, ercz- bischoff zu Meyucz, zu einem • kunig in der stat Suessionum 30 genant. Der Pipinus, do man zalt von Kristi gepurt 768 jar, gieng zu Paris von todes wegen ab und ward daselbs begraben in dem 54. jar seines alters. Nach seinem tod taylten sein sün das kunkreich, und herschet Karolus der gross 46 jar und Karlomannus 4 jar. Der Karolus, genant der gross, do man 35 zalt Ton Kristi gepurt feOl jar, an dem weinachtag, do er zu der höchczeytlichait der mess von seinem pet aufstuend und do er des kain getrawen het, do saczt im Leo, der dritt pabst, kayserliche krön auf sein haubt und beruffet in als ein römischen kayser. Do rüfften dy Romer: Karolo Augusto a 40 deo coronato, magno et pacifico imperatori Romanorum, vita et Victoria, das als vil gesprochen ist als: Karolo, merer des reichs, der von got gekrönt ist, dem grossen und dem fridsamen römischen kayser, wnnschet man das leben und den sig. Nach Digitized by Google — 602 — dem lob ward er gesalbet von dem pabst und nach altem siten der fürsten von im angepett, und nam im nu ab seinen tytel, das er vormals was genant patricius, das alz vil ist sam ein beschüczer und beschirmär, und hyes in fiirbas imperatorem und Augustum, wan ee er kayser ward, do was sein tytel 5 also : Karolus von gottes genaden kunig Francorum und Longo- bardorum und patricius Romanorum. Am leczten begraif in febris und pleuresis, dy Siechtum, und gieng ab von todes wegen 5. Kai. Februarii und het an seinem alter 72 jar, am kunkrich 46 und am kaysertum 14 jar und ward begraben zu lu Ach in der kirchen, dy er gepawet het Nach im ward römischer- kayser sein sun Ludwicus. Von dem findet man fürbas hernach Dy histori von den obengenanten edeln herren in Bayren, Alb rechten undOtkarii, Lantfrid, Waldram und Ellilant. 15 Item in den zeiten waren in dem lannde zu Bayren zwen prüder, Albertus und Ockarius genant. Der selben vater was von Burgundi, und dy rauter was von Bayren, und waren reich und forchteu got und waren gar nachent von der purd kunig Pipino, der kayser Karls vater was. Nu was der ainer i^> mit wesen zu Bayren und het darinn zwelf grafechaft. So was der ander, genant Ockarius, der elter anjaren und besas das herczogtum in Burgundia und het einen wolgeschikchten sun an dem hof künig Pipini. Do der selb mit adelleichen, wolgeczirten siten über des künigs Pipini sun was, da was im 25 dy achtpärkait edler siten ein ursach neydes und hass, wann es ist gar hortt, das einer in glükchsamen wesen an neyde sey. Wann wenn sy zugen den schafczagel, so chund er das albeg pesser dann der sun Pipini und lag ym auch gemainklich des ob. Nu trösst sich Pipini sun vil leicht seines vaters vermügen 3 > und hub mit im ein krieg an und slug in so ser zum slaff« das er des starb. Do des kunig Pipinus gewar ward, da was er zumal trawrig darumb und hyelt dy sachh in mangerlay weys in der still, das dy freunde darumb nicht getrübt würden. Wann kunig Pipinus forcht darumb das vermügen der egenanten 3:^ zwayer fürsten, wann es kumbt ofFt, das dy anfang guter ding gar swär sein. Wann in den selben zeiten het der pabst Zacharias verlihen Pipino den gwalt zu herschen in Gallia, in Burgundia, in Alsacia, in Thuringia, in Saxonia, in Alemannia, in Bavaria und ganczom Germania. Nu eines tags sas Pipinus 40 am rechten und fragt dez rechtens von herczog Ockario, was man tun solt zu einer sachh, dy man doch mit uichte möcht wider- pringen. Nu wesst Ockarius nicht, das der stral eines solichen Digitized by Google — 603 — urtails in würd berüren, und antwurt darauf und sprach: Einen hanndel, den man mit dheinerlay sachh mag wider- pringen, den sol man rinkchmütichlich vertragen. Das urtail geviel also wol den voderisten fürsten und war also mit 5 namhafter nachvolg bestätt. Aber kunig Pipinum berürten dy tännen in seinem mut, und gedacht gar vleyzzchlich, wie er dy sachh am pesten begriff, und was also behafft in der mitt zwischen hofnung und forcht, wann forcht pringt vleyzzikait und ermonet, das man sich hütt vor künftigem übel. Aber 10 unratpäre dürstikait mag nicht erpeyten rates. Und do er sich nu ratpärlich in dem hanndel hyelt, do offenwaret er zum ersten des knabon tod seinem vetern und darnach durch den vettern seinem vater. Do das der vater höret, do ward er unmässlich traurig und von des ungetrauten Übels wegen swaig 15 er ein lange zeit stille. Nu waren manig da des kunigs ge- trewen, dy tröstten in und ermanten, das er daz urtail, das er selbs von rechtens wegen gegeben het, mit den werkchen be- stätet Zum leczten ward er gesenftiget durch dy hochgeboren herren und ward gedenkchen an menschliche art und ermannet 20 in im selbs und gab dem kunig ein soliche antwurt: In mensch- lichem hanndel ist nichtz bestätt und auch nichtz ewig, sunder des menschens tag sind als der schad und der wint Und wywol das in mangerlay weys ofifenwar ist, so bewoyst das doch auch der val des gegenwurtigen hanndels. Darumb so 25 ist das nu am wägistem, das ich dye, dy noch lebentig sind, dester lieber hab. Und wiwol das ist, das man nicht gelaubt, wie gar layd mir meines kindes tod ist, doch was mir frewden mit seinem tode enczogen sind, dy werden widerlegt mit dem guten wesen ewer kunkli(;her er und auch mit dem leben 30 meines allerliebsten pruders, grafen Albrechtes, wann durch ewer bayder sälikait wirt mein trubsal zimlich gewendet. Hat mir nu gote mein sun gegeben, so macht er mir den auch wider nemmen. Da er das also redet, do hochprüfet man seiner tugent glori und macht im auch damit gein dem künig uberliche a5 genad, wann der kunig und manig seines gesindes waren da mit seinen zächern zu zächern erweget, und also word do zwischen des kunigs und herczogens ein volkumene früntschaft bestätt. Do das also geschach, das Ockarius kain sun mer het, darumb von natürlicher art sein prüder Albertus mit im ein 40 grosses mitleyden het, do komen sy payd wider in ir haymet und waren da trachtent in in selbs, wie man kain halft scholt haben in irdischem und ergänklichem gut, und darumb chauften sy umb irdisch gut das himelisch und machten Kristum iren Digitized by Google — 604 — erben und hüben zuhant bey dem Tegernse ein chloster an zu pawen. Damach namen sy von sand Bonifacio, erczbischoffe zu Meyncz, urchunt und zugen durch gottes willen gein Born. Do empfieng sy pabst Zacharias gar löblich und ward von ir Zukunft mitsambt der ganczen stat vastt gefreudet. Davon saget 5 in der pabst mit grossem smerczen und chlagt in auch, das dy hayden am dritten tag vor den merern tayl der sti^t zestöret heten und allen schacz, der zu der kirchen gehöret het, zer- streuet heten. So wären auch dy Eömär nicht aynig, das sy sich Wirten. Und also erwegt er sy, das sy dy Eömär aynig 10 mochten und sy mitsambt den Bömärn berait waren, das man sich der veint wiret, darumb das dy Tewtschen streytpär waren, als sich das mit vil werken erczaigt het. Do der pabst sein chlag also verpracht, da unlobten dy fürsten Noricomm dy unlobsamen lässikait der Röraär und sprachen: Er ist gar 15 ze trag, wer seiner veint dahaymen siczent wartent ist Ir habt vor euch dy Störung der stat und des volks verderben und seyt mangerlay unrechtens wartent. Das ist ein später rate. Es ist v^il fugsamer, man wer sich, ee man dy freyhait verlies, dann man si mug widerpringen, wenn das sy ver- 20 loren ist. Und da dy tewtschen fursten also stat ze reden heten, do sprachen sy zu den senatoribus und der gemain zu Rom : Ir römischen helt und fürsten der stat, seyt ingedächtig ewers names und geslächtes, der gewaltes noch nyemantentflochen ist. Habt ze muet ewern smerczen und widerkreftigt ewer *-& mutikait und seyt willig, das ir nicht allain entgegent dem unrechten, das man euch getan hat, sunder das ir davon auch besundem trost entphachet. Dy schaden, dy ir an ewrm gut entpfangen habt, dy suUen euch starkch und nicht forchtsam machen. Zuhant waren dy Eömär aynig zu raysen und ächten 3u ir feint. Da sy nu von dem pabst genumen heten den segen? do regiret daz bayrisch swert dy römischen adlär und zoch mit mächtiger hant gegem mer, do dy feint mit grossen freüden taylten das genomen gut. Wann es ist gewönlich, das vor dem vall dy herczen der hochfertigen übermütig sein, und darumb -^^ wenn dy toren hochfertiklich tuent, des sol nyemant wundern, und der, der noch überwunden mag werden, der schol nicht sprechen: Ich pin obgelegen, wann nicht der, der da fichtt, sunder der, der da gesiget, der wirt gekrönet. Nu heten sy rate, wie man sich gen den feinten halten scholt, und mainten 4u ettlich Eömär, man scholt dy feint bey nacht angreiflfen, und sprachen, es wären dy feynt von urwäring ubervallen des nachtes schrikig, und dy finster der nachte trukchet sy, und möchten Digitized by Google - 605 — leicht dernidergelegt werdeu. Do antwurten dy norkäuischen herren mit zorn und sprachea: Der sin gehört nicht zu eren, sunder zu uneren, und gehört den zu, dy ir hofnung darauf pawent, das sy mit lisst und gevär schaden wellen tuen. Dar- 5 umb well wir mit nichte, das unser er mit gefär ritterschaft übet, sunder wir wellen uns also halten, das dy czir unsers lewnten mit chainerlay miig geergert werden, und wellen dy feint bey dem tag angreififen, also das wir mit eren mit dem swertt aintweder ob oder underligen. Und darumb so süU 10 wir ruen, das wir auf den morgen kreftiger sein zu streiten. Also machten si ir wachte und beliben zu veld. Do der morgen nu kom, do heten dy vorgenanten fiirsten kain hofnung an iren wappen noch in iren kreften, sunder sy seczten ir hofiiung in gottes parmherczikait und behüben den sig wider 15 dy feint mit gewaltiger macht Do si wider geinKom komen, do ward der pabst und dy gancz kirchen gröslich ge&äuet und lobten und dankchten got, der in sölichen sig het verlihen, und gaben den bayrischen fiirsten' dy wal, das sy von allem dem gut, das man den feinten genumen het, schölten nemen was in 20 darinn ein gevallen war. Do antwurten dy fiirsten, dy da irdisch gut versmächten, und sprachen, si wären aus irem lannde geczogt durch gotz willen und das sy etwas heyltumes möchten erberwen. Do erwarb mau in vor andern stukchen und doch gar hartt und heimlich von dem pabst sand Quirini 25 leychnam, der zu den selben zeiten grosse zaichen tet Davon gloriret das chloster Tegernse, das sy gestifft haben. Der sand Quirinus ist gewesen Philippi sun, der erster römischer kristen- licher kayser gewesen ist und ist, ee er kayser ward, gewesen herr in dem nidern und obern Pannonia, das man nu Osterrich 30 nennet, und hat bey seiner hausfrawn, dy zum ersten genant was Severa und darnach Genoveva, zwen sün gehabt, das ist Philippum, der mit im kayser was, und den heyligen sand Quirinum. Dem ward sein haubt umb kristenlichen glauben under dem kayser Claudio abgeslagen und ward geworffen in 35 dy Teyfer. Darnach ward er begraben zu Rom mit grossen eren in dem freythof Ponciani. Dy vorgenanten zwen man Albertus und Ockarius und ir swager, genant Otto, habent auch manig ander kirchen auf aygem gruntt gepawet und dy mit heyltum und auch irem gut rätenlich begabt. Also ist dy 40 kirchen sand Tpoliti in Österreich mit dem selben heyligen martirär geeret waren, und das chloster Nuscia, gelegen am Rein, ist mit dem choph sand Quirini geadelt warden. So freudet sich Ilmünster der versprechnüss des peychtiger Christi, Digitized by Google — 606 — sand Arsaci, und auch des egenanten martirer sand Qairini heyltum. Zu den zeiten sind auch gewesen durchläuteristen mann drey, das ist Lantfrid, Waldram und Ellilant, und sind gewesen swesterkind Earoli, der Fipini und Karlomanni vater ist ge- 5 wesen. Dy waren eines tags nach irer gwonhait am gayd und under den dikchen standen in dem wald da seuften sy and gedachten an dy ewigen lustpärkait des paradeys und zehant lyessen sy bey dem wasser Kolomanbach dy hekken ausräutten und pauten in do ein wonung und darzu ein kirchen. Na 10 waK das an der stat unserm herren nicht ein wolgevalien, als er das auch mit seinen zaichen offenwaret. Wann dy arbayttär verhauten sich gar ungetrawter sachh, so flugen dy tauben zu und zukchten dy plutigen schaytten und fürten dy an dy stat, da nu ist der wirdig altar in dem chloster zu Büren, und legten 15 dy daselbs sam aus vernünftiger klukchait in eines krawczes form. Do dy dienär gottes des herren das göttlich geschikt also von den vögeln Sachen, da volprachten sy da, das sy anderswo gedacht heten, und stifften ein kostpärs chloster an paw und auch an der czir. Darnach pauten sy auch mit 2ii grossem vleiss drew andere chloster, das erst ist Chochlarn, das ander Siechdorf, das dritt Schefflarn. Von Otilone, künig in Bayren, und herczogen Tassiione. Otilo ist zum ersten gewesen künig und darnach, und 25 Bayren zu einer provincz ward, ein herczog und hat gepawet Nidem Altach und hat bey seiner hausfrawen, genant HiUerudis, dy kunigs Pipini, der Karoli Magni vater was, swester ist ge- wesen, ein sun gehabt, Tassilo genant. Wider den Tassilonem rayset Gripho, Pipini prüder, in Bayrenlant und twang do das so herczogtum mitsambt dem herczogen Tassiione. Do das Pipinus erhöret, do kom er mit grossem her in Bayren und fieng seinen prüder Griphonem mit allen den seinen und seczt Tassilonem wider in das fürstentum. Dy sachh ist auch vormaln oben gescbriben. Darnach chom Tassilo mit den pesten aus seinem 35 lande zu Pipino in einem dorff, genant Compendium, do dy lantschaft geraainklich zesamkom, und huldet kunig Pipino und auch seinen sün Karolo und Karlomanno bey gesworeni ayde auf dem leychnam sand Dyonisi. Do nu Pipinus mit seinem her zoch in Aquitaniam, do vergas Tassilo, herczog in 40 Bayren, seines Versprechens, das er gesworen het kunig Pipino, und auch der guten tat, dy er ym getan het, und erczaiget sich, als er siech war, und wolt mit kunig Pipino nicht raysen Digitized by Google ~ 607 — und chom wider gein Bayren und verredet, das er furbas zu kunig Pipino nimmer komen wolt. Do nu Pipinus von todes wegen abgie, do ward nach im kunig sein sun, Earolus Magnus genant. Der ward gepeten von pabst Adriane, das er bestrayt 5 Desiderium, den leczten kunig Longobardomm, und pracht in mitsamt seiner hausfrawen gefangen in Franciam. Nu was Tassilo, herczog in Bayren, kayser Karls gepomer ft^wnt, und Tassilonis hauafraw, Luitpurgis genant, was des egenanten Desiderii, kunigs zu Lambarden, tachter. Darumb ward Tassilo 10 von kayser Karel in Lambarden zu kunig geseczt. Nu versach sich Luitpurgis, sy möcht ires vaters vänknüss und eilend mit ires mannes hiiff gerechen, und darumb machet sy ein aynung mit Hunis, dy do gegem aufgang der sunn styessen an Bayren und sind nu Ungern genant. Und ir man Tassilo seczt sich 15 wider kayser Karl so verer, das er auch mutig was, mit im wellen ze streiten. In der zeit kom kunig Karl gein Eom und ward gar wirdiklich von pabst Adriane enpfangen. Do sant pabst Adrianus zwen bischof, Formosum und Damasum, mit- samt des kunigs potschaft, dy da tet ein diacon, genant Richolfus 20 und Eberhard US, sein öberister schenkch, zu herczog Tassilon, das sy in ermanten des aydes, den er etwenn het getan des ktinigs vater Pipino und seinen sun. Dy erwaikchten sein hercz, das er mit in kom in Wormaciam. Da gab er geysel und versprach mit seinem ayde, er wolt dem künig getrew 25 sein. Aber alspald Tassilo wider haym kom, do belayb er nicht lang bey dem, und er versprochen het. In der czeit, und kunig Karl dannoch ze ßom was, do sant Tassilo zum babst den bischoflf zu Salczpurg und abbt Heinrich. Dy begerten an in, das er frid machet und dy krieg endet zwischen kunig 30 Karl und herczog Tassilon. Do der pabst des also vleyssig was und auch der kunig des willig, do fragt man dy egenanten ambasiator, in welchem geding man den fride bestäten solt. Do antwurten sy, in war darauf nichtz enpholchen und sy törsten auch für den eitern kain enttlich urtail geben und 35 wären auch darumb nicht gesant waren. Do der pabst sach, das sy gefärlich in den sachhen waren, do vekiindet er herczogen Tassilon in den pan und darzu all sein gtinnär, dann es war als vil, das er dy trew, dy er versprochen het kunig Pipino und seinem sun, gancz behielt. Wolt aber herczog 40 Tassilo nicht gehorsam sein, so scholt kunig Karel und sein gesind gein got und sand Peter des kain schuld haben, was sy mit raub oder prant oder sunst, wie das genant war, wider Tassilonera und dy seinen täten. Mit solichen warten sant der Digitized by Google — 608 — pabst herczog Tassiloni sein poten wider haim. In dei zeit nani kunig Karel den segen von dem pabst und chom wider in Franciam. Damach kom er gein Worms. Da fand er sein sün und töchter mitsamt seiner hausfrawen, Fastrada genant Da het künig Karel ein gemayne sammung der filrsten. Den 5 legt er gantz für, wie es im auf dem weg ergangen war, und sant mit irem rate sein potschaft zu herczogen Tassiloni und lyes in erman, ob er den päbstlichen poten gehorsam wolt sein und im sein versprochene trewe halten. Des wollt Tassilo nicht tun. Do kom künig Karel wider Tassilonem mit drein heren. 10 Er selbs chom zum Lechh, der da fleusst bev Auspurg und taylt Bayren von den Alemannen. So kom sein sun Pipinus mit der Walchen macht in das tal zu Trident. So komen dy Saxen mitsambt den Frankchen mit irem her zu der Tunaw, do Pering gelegen ist Do Tassilo sach, das er also umbgeben lö was und dy Bayren mer geneiget waren zu künig Karel dann zu im, do kom er gütiklicb zu kunig Karel und begert der genaden. Nu was kunig Karel albeg gütig, und do in herczog Tassilo also pat, do nam er in zu genaden und zu einer sicherhait nam er seinen sun Theodonem mitsambt '2« andern zwelf in geyselsweys und zoch wider in Franciam. Und also ward der krieg, darinn man sich gar eines grossens streytes versach, mit glimphfßichen sachhen gelogt. Damach das nechst jar do het kunig Karel dy österlich höchczeleikait zu Ingelheim und ein gemaines eoncili. Do kom herczog Tassilo 25 als dann dy andern füraten, und da ward er von den Bayren verchlagt, darumb das er darnach, und er zum nechsten geysel geseczt het, sein versprechen nicht gehalten hyet, sunder er het gevolget seiner hausfrawen, Luitpurga genant, kuniges Desiderii etwen zu Lombarden tachter, und hyet Avares, dy 3«» yeczunt Ungeren hayssent, gewarben wider das reich und hyet . vil veintlicher sachh geredet und auch geübet Do des Tassilo nicht gelaugen mocht, do verviel er mit urtail kunklicher macht. Und do das gemain urtail gab, man scholt im das haubt ab- siahen, do was künig Karel, dennoch patricius der Bömär, der 35 was darauf genaigt durch gottes lieb und auch darumb, das er seiner geborner frewnt was, das er in geren ledigen wolt, und darumb fragt er in und sprach, was er nu tun wolt Do begert er, daz man im der zeit günstig war, darinn er sein Sünde möcht püssen. Also bescher man in, und kom in ein 50 chloster, das er selbs gestiflft het, zu gleicher weys auch sein sun, Theodo genant. So wurden dy andern der untrew helfar in mangerlay eilend versantt. Darnach ward dy provincz, dy Digitized by Google — 609 — Tassilo het gehabt, kainem herzogen, sunder graven enpholchen, und kom kunig Karl gein Regenspurg und taylet da das land und saczt dy march. Anderswo list man, das herczog Tassilo von kunig Karolo in einem streyt gefangen ward und mitsambt 5 den andern in vänknuss gelegt und mit zwain glüenten pekchen, dy er stätz must ansehen, sey erplent warden. und do er nu sein schuld erkennet, do paten dy fürsten für in, das er ledig ward und mocht auch gien, wo er hin wolt Do das also geschach, do versmächt er durch hofnung des künftigen lebens 10 allen werltlichen lust und kom gein Laurissam und lebt da als ein armer in geystlichem chlayd, das in niemant erkant uncz an sein leczte zeit. Nach vil zeiten kom der egenant kayser Karl gein Larisheim, und do er eines nachtes nach seiner gwonhait da petet, da sach er, das ein engel mit grosser 15 wirdikait den plinten Tassilonem von einem altar zu dem andern füret. Des morgens vodert kayser Klarl den vatter der selben kirchen und fragt in mit vleiss, wer der war, dem der engel söliche er erpoten hyet. Do sprach er, er wesst sein nicht. Darnach dy nächst nacht, do sach der abt mitsambt 20 dem kayser dy er, dy der engel dem egenanten Tassiloni erpot. Damach ward Tassilo mit fieber begriffen und enpfieng kristeuliche sacrament und von anligentem pet geystleicher person sagt er gantz sein leben mit grossem seuften und schied also säliklich zu dem herren. Bey seinem grab tut got der 25 herr grosse genad den, dy in anrüfifen und seiner hilff begeren. Das ist der Tassilo, der in dem dienst und göttlichem ambt durchandächtig ist gewesen und hat under andern namhaften chlöstern gestifFt Pollingen des ordens sand Augustin geyst- licher chorbrüder. Item so hat er auch gestiffc Weczelprunn, 30 das also genant ist von ainem seinem Jäger, Wesso genant. Der selb jäger zaigt im do ein fliessenten prunn. So sach Tassilo eines nachtes, do er ruet und gaget het dy wilden swein, das ein layter gie uncz an himeln, und dy engel stigen daran auf und ab. So was auch an der layter der zwelfpoten 35 fürst sand Peter und sang das gwönlich ambt, das zu der kirchweich ze singen ist. Item so hat er vil aygen geben dem chloster zu Nidem- Altach. Item so hat er dy stat Pataviam, gelegen in Bayren, von dem alten gmäwr vernewet und hat den bistumstuel, der da was in Lauriaco, das gelegen was bey 40 Ens, ee es dy Häwn zestorten, geseczt dahin. Item in dem chloster zu Weltenburg im chor sind geschriben gemesne wort in latein, dy zu dewtsch als vil vermainen: Tassilo, herczog in Bayren, des selben gotzhaus Stifter ist gewesen und darzu Quellen und Eroerterungen N. F. I. 39 Digitized by Google — 610 — der chiöster Chremsmünster, Lorch, Weczelsprnnn und Pfoffan- müDster. Und ist gewesen zum ersten herczog, darnach künig und zum leczten ein münicL Von Naymis, herczog in Bayren. In dem fünfundzwaTukistem puech des spiegeis worfaafter 5 sag da iist man, das ka^ser Earel der gross, do er rayset in Hyspaniam und wolt das betwingen, under andern seinen nam- haften fürsten hat auch gehabt herczog Naymis zu Bayren. Do ist zu merkchen, als ich das ein tayi aas dem egenanten puech und ein tayl aus eynem täwtschen puech genomen lo hab, das Marsirius, künig zu Hyspani, do er sach, das er kayserlicher macht nicht mocht vorgesten, da volget er eynes alten rate, genant Flanchschandies, und sant dem kayser ^ut und geysel und enpot im fridsame wort in gevär und pitt in auch, das er wider ziech aus Hyspania, wann er doch willig ib sey, im gehorsam sein, und well auch sich becheren zu kristen- liehen glauben. Nu mocht sich kayser Earel an den hanndel nicht gelassen und tet auch das mit der fürsten rate, dy mit den andern waren mit nam Turpin, erczbischoflf zu Bemis, graf Eulant zu Cenoman, graf Olivir zu Gebenn imd Naymis, herczog 2»- zu Bayren. Wider den rate was herczog Genalus, Graf Rolandes Stiefvater. Do dy poten des künigs zu Hyspani irer sachbe so gar vleyssig waren, do sant kayser Karel mit der fürsten willen und sunder mit rate grafes Bulanden den egenanten herczogen Genelum in Hyspaniam, das er dez hanndels ein lautere 25 warhait solt ervorschen. Da was herczog Genalus zu der arbait nicht willig und darumb, das er seinen neide mocht geüben wider grafe Rulanden, nam er von künig Marsirio zeitlichs guet und mit verdakchtem frideshanndel tet er sein potschaft offen- war durch herczog Naymis zu Bayren, darumb das er kayser 30 Karel gar gehaym was. Do zoch kayser Karel von Hyspani und vor im herczog Naymis als sein allergetreuister beschüczzär und enphalch Hyspaniam zwelf vätern zu regiren und suader- lich grafe Rulanden. Do nu der kayser von dem lande ge- czogen was, do beliben dy hayden nicht bey frid, den sy heten 35 versprochen, und komen wider dy Kristen zu velde. Und wiewol dy Kristen wider dy Saracen vestichlich striten, so lag doch der streyperlich zewg demider, und wider dy Kristen behüben dy Saracen den sig. Zwischen dem hanndel ward gemeldet herczoges Geneli untrew. Darumb ward herczog 40 Naymis zu Bayren gar unmutig und wolt auch geslagen an Genelum, dann das in der kayser beschirmet, wann er in behalten wollt den fürsten zum rechten, und darumb legt er Digitized by Google — 611 — in in sein huet Darnach rayset kayser Karel wider in Hys- paniam, und do er in grossem iayde was von der manslacht wegen der Küsten und auch von arbait wegen gar mlide was und auch sach ein grosse menig der hayden, dy wider in zu 5 velde komen, do tröstet in herczog Naymis. So was graf Eoland gar ser verbuntt. Der plyes sein hören, das es kayser Karel durch engelisches füren über acht meyl erhöret. Bey dem schall vemam kayser Karel, das grafe Roland gevallen was, und schiebt dy spiczz gegen veinten und under andern 10 allersterkchisten fürsten des heres lobet er herczog Naymis von seiner tugent wegen und enpfalch im dy Bayren und rufet gein gotte. Do ward er besterkcht von dem engel. Do ward gestriten zu Eunczeval, und dy sunn stuent still, und ward der tag beiengt auf drey tag, alz lang das kayser Karel 15 gesiget. Damach ervarschet der kayser und erfandt, das herczog Genalus het dy verrätnüss getan, und darumb lyes er in pinden vier pfarden an dy zägel nach den vier tayln der erde. Also ward er zerissen und endet gar ärmklich sein leben. So wurden dy fürsten, dy da erslagen wurden, und mit nam 20 herczog Naymis von Bayren mit den anderen, der ein grosse menig was, als man list im Spiegel warhafter sag in dem 25. puech und 21. capitel, als das kayser Karel ordinirt, zu Arelat begraben. Von kayser Ludweig und seinen sün. 25 Do man zalt von Kristi gepurd 815 jar, do hueb an zu herschen in römischen reich Ludwicus, genamt der gütig, des grossen kayser Karel sun, und herschet 25 jar. Der Ludwicus het zwen prüder: einer het inn Teutoniam, der ander regirt Hyspaniam. Den siget er payden an, und heten auch payd 30 am leczten pösen ende. Der kayser Ludweig hat bey seiner ersten hausfrawen, genant Mergardis, gehabt drey sün, das ist Lotharium, Pipinum und Ludwicum, und bey der andern hausfrawen, genant Judith, hat er gehabt Karolum. Den ersten, das ist Lotharium, machet er zu kayser und enphalch im auch 35 Italiam zu regiren. Den andern, das ist Pipinum, machet er künig in Aquitani. Den dritten, das ist Ludwicum, machet er künig in Bayren und Germania. Der Ludwicus, künig in Germania, lies zwelf herczogen in Behaym mitsambt iren nach- volgeren taufFen. So was der vierd sun, das ist Karolus, 40 künig in Frankchreich. Item den egenanten kayser Ludweig viengen sein sün und hyelten etwe lang in vänknüss. Aber in dem selben jar gerewet sy das, und begerten von im genaden Digitized by Google — 612 — und prachten in wider an sein wirdikait Item da karser Ladweig von todes wegen abgie and zu Metis begraben ward, do kom nach im sein sun Lotbariiis an das romisch reich. Wider den kriegten sein prüder Pipinus, Ludwicus und Karolus und komen zesam im velde zu Antisiodoro und beten ein 5 sölichen swären streit, das nymant gedacht, das im kunkreich zu Frankrich ein söliche manslacht war geschechen. Darnach ward es gefridet, und belayb Lotharius bey römischen reich und behueb auch einen tayl in Frankreich, der nach im Lotharingia ist genamt 10 Von künig Ludweig in Bayren und seinen sün. Ludwicus, künig in Bayren, hat gehabt drey sün, das ist Karolum den dritten des names, römischen kayser, Ludwicum, künig Ostrofrancie, das man yeczunt haysset Frankchen, und Karlomannum, den leczten künig in Bayren. Der Earlomannus 15 ist begraben zu Oting und iyes ainen sun, genant Arnolf, der ward römischer kayser. Von kayser Arnoif und seinen sün.. Kayser Arnoif, Earlomanni, des leczten künigs zu Bayren^ sun, ward nicht künig in Bayren nach seines vaters tod, wann 20 künig Ludweig in Frankchen do der seines prüder Karlomanni toed höret, do kom er in Bayren und nam das land ein und gab dem egenantem Arnoif, seines prüder sun, das herczogtum in Karinthia mit der vestten Moseburg genant. Des selben jares urleugten Nortmanni wider kunig Ludweig, und da starb 25 er zu Frankchfurt und ward begraben in einem chloster, Laureacus genant. Darnach da Karolus, der dritt römisch kayser, an leib und an muet so krankch was, das er gemaink- lieh vemicht ward geschäczt, do ward der egenant Arnoif, do man zalt von Christi gepurd 888 jar, von mäniklich zu 30 römischen kayser erweit. So kom Karolus in solche armut, das er nicht proet het, denn kayser Arnoif machet ym ein klaine gült, davon er lebet. Dy nam er dankchperlich verguet Nu pawet Amolfus, der allemamhafdgist künig in Europa, ein purkch in Bayrenland, Scheyren genant, und machet da 35 gefürstent grafschaft. Der Amolf nam zu der ee Agnetem, des künigs tachter in Kriechen, und het bey ir zwen sün, das ist Amoldum und Wemherum. Und wie dy selben zwen dy land getaylet haben, das wirt hernach gesaget Da nu Agnes von todes wegen abgie, do het kayser Arnold bey einer 40 andern hawsfrawen Ludwicum, der römischer kilnig nach im was und gie ab an mänlich erben. So maynent auch ettlich, Digitized by VjOOQ IC — 613 — das sein sun auch sey gewesen Conradus, des Conradi vater, der nach dem yeczogenantem Ludwico das römisch reich hat inngehabt und auch an mänlich erben ist abgegangen. So hat kayser Arnold auch gehabt ein chebsen sun, genant Cende- 5 buldus. Dem gab er Lotharingiam, und do er daselbs vil Übels tet, do ward sein Qelicher prüder Ludwicus von den fürsten zu römischen künig gevodert, und er von den grafen Stephano, Gerardo und Mahfrido in einem streyt erslagen. Der kayser Arnold, da dy wüesten hayden, Nortmanni genant, 10 dy bistumbe und auch chlöster und goczhäuser zestörten und dy bischofe mitsambt den priestem, münichen und chloster- frawen unschiedlich ermördent, do zoch er mit seinem her in Franciam, darinn dy feint lagen. Und do mäniklich von der grossen menig der hayden verczaget und sundor auch darumb, 15 das man ze fuessen mit in vechten scholt, des dy Pranci nicht gewan waren, da was künig Arnold allain, der sein hoffnung seczt in den künig aller künig, und erweget dy ritterschaft mit seinen trösttlichen warten, das sy willig waren ze rechhen das vergossen kristenlich pluet, und nam das panir 20 selbs und facht wider dy hayden, und zehant von göttlichen genaden gie der sig zu den Kristen, also das daz wasser, bey dem sich dy hayden heten nidergeslagen und was in sam ein raawer gewesen, mit der toten leichnam versweit ward, das mäniklich daran ^ erschrakt, das der grünt trukchen gesechen 25 ward. In dem streyt waren erslagen zwen künig Nort- mannorum und Danorum, Sigefridus und Godefridus, und des zu urchunt waren gesant in Bayren sechczehen künkchliche zaichen. Do rüfft künig Arnold mit allem seinem her zu got und lobet den und sein heyligen, das er in sölichen sig het 30 geben, wann da ainer aus in schaden het entpfangen, da waren tausent aus den hayden erslagen uncz an ainen. Der kayser Arnold hat vor andern steten besunder lieb gehabt zu der stat Regenspurg, in Bayren gelegen, und hat auch zu eren des hochgeadelten martirär sand Haimeran dy selben mit der 35 mawer beyter umfangen und das chlöster seines names manig- veltiklich geczirt. Und do der selb yeczunt genanter kayser Arnold angesiget het Nortmannis, als oben geschriben ist, da kom er von Gallia wider in Bavariam und pracht mit im das gepain des heyligen sand Dyonisen und hielt dy sein lebtag, 40 und dyweil er bey seinem gesunt was, bey im. Und do er nu sach, daz im zunachent der tod, da gab er das gepain des heyligen sand Dyonisen dem egenantem chlöster zu sand Haimeran, das sy ewiklich da selten beleiben. Und darumb Digitized by Google — 614 — daz er besunder frewd darzu het, da wolt er auch da werden begraben. Von herczog Arnold inBayren nndWernher, seinem prüder, und iren nachkomen. Na ist zu sagen in der besunder von Arnolde und 5 Wemhero, kayser Amoldi sün. Dy zwen prüder Amoldus und Wernherus^ kayser Arnoldi stin, habent gehabt zu der ee zwo .swester, Agnetem und Beatricem, des kiinigs zu Ungern töchter, dy warden getauftt in der piirg zu Scheyren. Dy selben zwen prüder taylten mit einander. Do belaib Arnolde 10 das herczogtum Noricorum und "Wemhero dy graflbchaft zu Scheyren und dy pfalcz an dem Bein. Arnoldus gab sein tachter, Adelhaidis genant, Ottoni, herczog zu Sachsen, und machet seiner tachter sun, Heinrich genant, den sy bey herczog Otten het, erb des herczogtum zu Bayren wider den willen 15 seines prüder, graf Wemher zu Scheyren. Nu list man in ettlichen* croniken, das der yczogenant Heinrich der heylig sand Heinrich, römischer kayser, der zu Babenberg ist begraben, sey gewesen. Aber do hat dy lanng vergangen zeit gemacht ein irrang. Aber das zimet ein warhaftige sag sein, das man 20 list: Herczog Ott zu Sachsen hat geperen Heinricam, der genant was der dyemütig und ward römischer künig, und sein swester, genant Baba, von der genant ist der perkch Babenberg. Der selb Heinricus hat gehabt ein hausfrawen, genant Mathilda, und dy was ein fraw eines heyligen lebens, und het bey ir 25 Ottonem, der genant was der gross, und Heinricum, herczogen in Bayren. Der Ott, genant der gross, ein römischer kayser, gepert den andern Ottonem. So gepert der ander Otto den dritten Ottonem. Davon hat man ze latein ein gemesne i*ed, dy lautt als vil: Sam Otto nach Otto hat geherscht der dritt 30 Otto. Aber herczog Heinrich zu Bayren hat gepert Heinricam, der genant was Heczil, und der selb ist begraben zu sand Helmeran zu Begenspurg und hat auf seinem grab ein gemesne aufgeschrift, dy laut als vil: Herczog Heinrich, ein czir zu Bayren, der Heinrichs, dez romischen künig, vater ist gewesen 35 und ein beschuczer der gesecz, genant der gütig, der ist da begraben. Der Heinricus, genant Heczil und auch der gütig hat gepert den heiligen sand Heinrich, römischen kayser, der zu Babenberg ist begraben. Nu chumt man wider auf den egenanten herczog Arnold zu Bayren. Herczog Arnold zu 40 Bayren under andern mächtigen so kriegt er auch vastt wider Gonradum, den römischen künig. Darumb ward er von im betwungen so ser, das ,er mit weib und kinden floch gein Digitized by Google — 615 — Ungern und belaib da, bis künig Conrad starb. Do nu künip Conrad toed was, do kom er mit weib und kinden wider von Ungern und ward wirdiklich von den Bayren enpfangen und ward nicht allain enpfangen, sunder das er künig wurd, darumb 5 ward er swindiklich gepeten. Nu waren künig Heinrich all fürsten des reichs gehorsam, ausgenomen herczog Arnold, und darumb zoch er mit mächtigem her wider in Bayren und besas in, als ettlich mainent, in der vorwir zu Regenspurg. Da herczog Arnold das sach, das er küniklicher macht nicht 10 mocht vorgesten, da tet er dy toer auf und gie zum künig und ergab im sich selbs mitsambt seinem fürstentum und da ward er wirdiklich von im enpfangen und ein frewnt des künigs genant. So schreibent ettlich, das herczog Arnold in Bayren nicht enpejien wollt, das künig Heinreich wider in 15 chom, sunder er czog mit seinem vermügen entgegen und wolt in bestreiten. Nu was künig Heinrich weys und got- forchtig. Der gedacht, wie auf payden tayln gross schaden möchten kömen, und darumb santt er zu herczog Arnold, das er zu im köm, das sy selbs allain mit einander redeten. Do 20 kom künig Heinrich mit weysen warten an herczog Arnolden und strafft in, warumb er göttlicher ordenung wolt widersten und er doch wol west, das in dy gemain des volks zu künig het erweit, das an göttliche schikchung nicht geschäch. Und sprach auch mer, wenn in dy gemain des volks so gemainklich 25 erweit als in, so möcht er villeicht der erst sein, der dy gunst berüffet. Mit solichen warten ward herczog Arnold gesenftiget und kom wider zu den seinen und saget in künigs Heinrichs wart. Da gab er nach irem rat auch seinen willen zu künig Heinrichs wal und doch mit der underschayd, als im dann das ^0 geraten ward, das im künig Heinreich verlieh, das sein vor- vodern nicht gehabt heten, das ist, das er gewalt het in ganczem Bayren über all bischoflfe, und wenn einer stürb, das er ein andern biet ze seczen. Also ward herczog Arnold künig Heinrichs ritter und ward von im geert, als vor begriffen ist, 35 das er im verlech den gewalt über all bischofle in Bayren. Das ist der Arnoldus, den man vermerkcht damit, das sand Ulreich, bischoff zu Auspurg, als man das in seiner legend list, ein swert an ein gehilcz geczaigt wart, der unnüczlich begert künig werden, darumb er beschedigt das reych, und 40 das er daz behaben möcht, darumb zestört er dy kirchen und chlöster und begabt mit iren gütern dy layen. Man list von dem Arnold, das in sand Ulrich aus der tauff gehebt hab, und wolt doch seiner underweysung nicht völgig sein. Davor Digitized by Google — 616 - starb er zu Regenspiirg und ward von dem tewfel in den see bey Scheyren geworffen. Dy alten sagen da also, das der selb herczog Arnold, da er offt von dem heyligen bischofFe ermonet ward und wolt sein doch nicht achten, das er zum leczten ein genante zeit saczt, die er im erwarben het, darinn er solt 5 püssen. Und do er am leczten tag kaines Siechtums an im enpfand, do het er dez bischoffes wart vernichte. Also geschach das, daz in an dem selben tag zu sand Haymeran zu R^^ns- purg urbäring der tewfel erwürget. Do ward er zum ersten ausherhalb der kirchen grebnüss begraben. Da grueb man in !<> wider aus und legt in in sand Haymerans münster. Do wolt der tewfel nicht leyden dy grebnüss in der kirchen und vodert mit grossem püUn des leyb, des sei er in seinem gewalt het. Und also ward er aus dem grab, daz man noch zu sand Haymeran zayget, genumen und in den see bey Scheyren 15 geworffen. Von den hochgeboren pfalczgrafen zu Scheyren des lanndes zu Bayren. Bernherus, graf zu Scheyren, herczoges Arnold zu Bayren prüder, der hat gehabt zwen sün, Ottonem und Ekhardum. & Dy taylten mit einander. Ottoni geviel dy Pfalcz am Rein, und pawet dy purkch Witelspach. So belaib Ekhardus zu Scheyren und het drey sün, Arnoldum, Ottonem und Conradum. Dy taylten mit einander. Arnoldus besas Tachaw, Conradus Valay. So belaib Otto zu Scheyren. Von den allen komen *2.i so vil grafen und herren, das in einem hof, den herczog Welfo des selben stams zu Zürch berüffet, 34 waren in dem tumir. Darumb von der menig wegen der tayl der grafen, dy sich schriben von Scheyren und doch da nicht sassen, ward dy fesst pauvellig, uncz das ein grosmutiger und -i" machtiger helt under in aufstuend, genant Otto. Der selb Otto pracht aller der willen darzu, dy etwas rechtens an der selben pürg heten, das sy mit einander, da man zalt von Kristi gepurd 1124 jar, in den eren unser frawen Marie pawten ein chloster. Aber einer under in der wolt sein tayl nicht 35 darzu geben und warf sein hantschuch in dy hoch und sprach: Set hin, her tewfel, des mein süllt ir alles geweitig sein. Also nam der tewfel den hantschuech, und ward fürbas nymmer gesechen. Der vorgenant Otto ist kayser Ludweigs des vierden urenvater gewesen, von dem dy fürsten yeczunt in Bayren 4j' kömen sein nach der figur, dy ich ewer durchleuchtikait zu Regenspurg nu geben hab. Aber daz ist da zu gedenkchen, das ich vil, nachdem und hernach geschriben ist, herfür hab Digitized by Google — 617 — geseczt, wann, was mit einander geschiecht, das mag man mit einander nicht sagen noch schreiben. Wie aber der vorgenant Wernher und graf Ekhart zu Scheyren wider gevadert haben das herczogtum zu Bayren, das wirt hernach in dem püchlein 5 gesaget. Ein merkchliche warhaftige sag. Da entzwischen ist zu merkchen, do Ludwicus, römischer künig, der mitten im chor zu sand Haymeran ze Regenspurg begraben ist und kayser Amoldes sun ist gewesen, von todes 10 wegen abgie, da ward ein grosse zwayung in römischen reich. Wann Conradus, des oben gedacht ist, der nach dem yeczo- genanten Ludweig römischer kunig was, und nach im Heinricus, herczog zu Sachsen und zu Bayren, der genamt was der dyemütig oder der vogler, darumb das er geren vogel fieng, 15 und des grossen kayser Otten vater ist gewesen, dy haben nur in Teutonia und nicht in Italia geherschet Wann Italici dy trösten sich dy selben zeit ir selbs und würfen selben künig auf, dy der unsern nicht achtent Und davon ist das, das dy zwen egenanten künig Conradus und Heinricus, des names dy 20 ersten, underweil in der zal der römischen künig nicht geseczt werden, als auch bei ettlichen und sunder bey den Teutschen dy künig, dy in der zeit in Italia geherschet haben, auch nicht geczelt werden. Aus dem hat das ein Ursprung, das der heylig sand Haynreich, römischer kayser, zu Babenberg 25 begraben, underweilen wirt der erst des names gehayssen, darumb das er in Italia und Germania regniret hat So wirt er auch underweiln genant der ander Haynrich, darumb daz ein ander des names Heinrich vor im in Teutonia geherschet hat. Desgeleichs ist auch von Conrado, der nach im geherschet 30 hat, und also von den andern, wann ir ist mer der namen gewesen. Von dem ersten Ottone, und das dy grafen von Scheyren gefadert haben das herczogtum in Bayren. Von Kristi gepurt 927 jar da hueb an zu herschen in 35 dewtschen landen nach künig Heinrich sein sun, der edel erb Otto. Zu den zeiten komen dy XJngeren mit einer unsägleichen menig aus irem lande und dakchten dy erd als dy häwschrekchen und komen zum Lechh, der da fleusst bey Auspurg, da zu den selben zeiten der lieb gottes sand ülreich bischof was. Do 40 entgenget in künig Otto mit kristenlichen glauben mer dann mit Wappen, als in des ermant der egenant bischof, und redet mit den seinen, das sy täten als dy holt und wichen nu nicht Digitized by Google — 618 — in aygem lande, dy offt in fremden landen den sig bieten gehabt. Und also facbt er wider dy Ungern und bebueb den streyt. In dem streyt hat herczog Conrad mächtiklicb gefachten und auch Dyepoldus, sand Ulreichs bruder, und waren ped er- slagen. So waren dy künig der Ungern, Lelium und Assijt, 5 nach der fürsten urtayl zu ßegenspurg an galgen erhangen. Von dem schedlichen hanndel saget man, das in ein graf von Scheiren in Bayren geübet hab. Den selben grafen erslugen dy Ungeren als ein solichen, der sy gevärlich aus irem lande het gefürt, und geben in den toed. In croniken von Scheyren lu da list man, das der gräf sey gewesen Wemherus, herczog Arnoides zu Bayren bruder, und wirt auch daselbs geseezt dy ursachh, darumb er das tet. Wann da er federt als ein rechter erb das herczogtum zu Bayren und do er des nicht mocht behaben, da fürt er, als vorgeschriben ist, dy Ungeren U in Bayrenland. Do der Wernherus abgie von toedes weg^n, da kom der krieg auf seinen sun, graf Ekharten. Und wye dy grafen von Scheyren das herczogtum zu Bayren wider ge- federt haben, das wirt noch hernach gesaget. Zwischen den Zeiten da was der vierd Berengarius der leczt kayser iii Italia : und tet nicht als* ein kayser, sunder als ein tirann hartdrukehet er das volkch. So prachten auch under sich dy Saracen manig stet in Italia. Do sant pabst Johannes der zwelft und der 131. nach sand Peter und mitsambt im dy Römär und Italici er- werge potschaft zu kunig Ottoni in dewtschen landen und i' chlagten im dy argen und unredlich hänndel kaysers Berenger und seines suns und paten in diemütiklich, das er sich des kaysertumes underwunt und Italiam vor den hayden und auch Berengario beschirmet. Do zog Otto in Italiam und facht mit Berengario umb dy kayserlich krön und sant in gefangen mit- S» sambt seiner hausfrawen in Bayren gein Babenberg, und da- selbs beslos er auch seinen leczten tag. Damach kom Otto gein Kom und wart da wirdiklich enpfangen und von pabst Johanne dem zwelften und den Römärn sighäftiklich gekrönet. Also kom do das kaysertum von den Walchen zu den Dewtschen. r Kayser Otto, genant der gross, het an einem ostertag seinen fürsten ein convivi beraitt, und ee dy herren sassen, da nam eines fürsten kind nach kindleicher weys ein essen ab dem tisch. Darumb slueg den selben knaben der druchseczz mit seynem stab. Das sach des knaben zuchtmayster und ertötet ^) darumb den druchseczz. Nu wolt kayser Otto darumb den zuchtmayster an ein verhören geurtailt haben. Do warf der zuchtmayster den kayser auf dy erd und wollt in erwürget Digitized by Google — 619 — haben. Do man na den kayser kaum erledigt Yon seinen honden, da hyes er in behalden und sprach, er selbs war daran schuldig, darumb das er den höchczetlichen tag nicht geert het, und lyes in ledigs gen. Zu des Otten zeiten ward sand Wenczeslaus 5 herczog in Bebaym von neydes wegen seines bruders erslagen. Darurab urleugt Otto 14 jar wider Beheimland und machet es gancz wtiest. Der Otto do er ein grosse menig der hayden zu kristenlichen glauben het bechert, do gie er ab säliklich von todes wegen und ward begraben zu Maydeburg in sand Maurici 10 kirchen, dy er selbs gepawet het und mit grossem guet begäbet. Von dem anderen Otto. Der ander Otto, des grossen Ottonis sun, was genant der rot. Der selb Otto, da dy Italici offt frid prachen, do kom er gein Rom und berayt den forsten und herren, geistlichen und 15 werltlichen, bey der styeg der kirchen ein gross mal. Und da sy also zu tisch sassen, da het er geschikt heimlich, das all sein diener sich anwapten. Und legt da für sein chlag von des wegen, das der frid offt zeprochen würd, und begert, daz man im dy all geschriben gab, dy daran schuldig waren. Do 20 das also geschach, da hyes er im dy lesen und slueg in allen dy haubt ab und sprach zu den andern, sy sölten frölich essen. Da waren sy so ser erschrokchen, das sy sich also erczaigten, sam sy frölich wären. Der Otto ward siech zu Rom und starb da und wart begraben zu sand Peter. 25 Von dem dritten Otto. Otto der dritt was des andern Ottonis sun und kom an das reich nach seines vaters tod. Des Ottonis hausfraw was willig gein eynem grafen, das er leiblicher ungefür mit ir pflegen scholt. Und da er solichs Übels nicht tun wolt, da ward dy 30 kayserinn sein ungenad haben und versaget den grafen gegen dem kayser so vastt, das im der kayser an verhörnüss schuef das haubt abzeslahen. Der selb graf, ee man in enthaubtet, da pat er sein hausfrawen, das sy von geiichtes wegen, daz er der sachh unschuldig war, nach seinem toed scholt tragen das 35 hayss eysen. Nu eines tages do der kayser witiben und waysen wollt recht tuen, do was auch da des egenanten grafens witig und trueg irs mannes haubt an irem arm und begert von dem kayser gerichtes und pat ze fragen, was der schuldig war, der ainen ungrechtiklich töttet. Da sprach der kayser, er war des 40 werd, das man im das haubt abslüeg. Do sprach dy witib : Du pist der man, der da von versagens wegen deiner haus- frawen meinen man unschuldiklich hast hayssen tötten. Und Digitized by Google — 620 — das daz also war sey, so will ich von gerichtes wegen das er- weysen und will das hayss eysen tragen. Do der kayser daz also höret, do erschrakt er und gab der frawen über sich selbs gewalt zu straffen. Do underkomen das dy bischofTe und panir- herren, also das sy von der witib erbarben frist in der sachh, '• zum ersten auf zehen tag, darnach auf acht tag, zum dritten mal siben tag, zum vierden sechs tag. In der zeit erfant der kayser dy warhait dez hanndels und verprant sein hausfrawen lebentige und löset sich selbs mit vier vestten, dy er gab der witibin und sind gelegen im bistumbe Lunensi und sind genant i nach den tagen der frist dy Zechent, dy Acht, dy Sibent, dy Sechst. Dy zwen leczten Ottones waren so greulich und wunderlich, das man einen hyes den playchen tode der hayden oder bluetvergiesser und der ander der werlt wunder genant sein und auch waren. In iren zeiten lebt der heylig sand ' Wolfgang, bischoflf zu Regenspurg. Von dem anfang der kurfürsten römisch reyches. Nach den dreyen Otten, der oben gedacht ist, dy das römisch reich von erbschaft nach einander haben inngehabt, da saczten dy Römär mitsambt dem pabst von der ächtntiss wegen. - dy kayser Ott getan het, das fürbas chain kind das reich nacht seinem vater erben scholt, sunderlich es scholt fiirbas alzeit ein römischer künig erweit werden, und dy selben wal selten mit nam tuen des reiches ambtleut, und sind dy : ercz- bischoffe zu Meincz, Triel und Chöln, des heyligen römischen - reichs erczchanczlär durch Germaniam, Italiam und Galliam und in dem kunigreich zu Arelat, pfalczgi-af bey Rein, erez- druchseczz, herczog zu Sachsen, erczmarkchschalkch, marggraf zu Brandeburg, erczchamrär, und der künig zu Beheim, ercz- schenkch. Das aber von dem kunig zu Behaim da gerede: wirt, das ist mit einem fürsaczz gegen den, dy hernach begriffen sein, wann zu den zeiten hat Beheimland ein her- czogen gehabt und kain künig. Wann lanng hernach bey kayser Fridreichs zeiten, dez ersten, gewan Beheimland sein ersten künig. In dem sechsten puech geistlicher rechten in dem capitel de sentencia et re iudicata ad apostolice, in dem paragrapho illi autem, in der glos, da spricht mayster Jobannes Andree: Es sprechent ettlich, das der künig zu Behaym in der wal eines römischen künigs von notwegen nicht ze voderen ist, denn nur wenn dy andern nicht aynig sein, und hat auch » das recht nicht von alter, sunder er hat es hewt dez tages von gwalt. Und daz schreybet Hostiensis de eleccione venera- bilem. Also spricht Jo. Andree. Digitized by Google ~ 621 — Man list in einer tewtschen cronik, das kayser Karl, genant der gross, da er mit der fürsten willen und gunst ordiniret dy kurftirsten römisch reyches, das der herczog von Bayren der sibent ehurfürst von im geseczt ward. 5 Von dem heyligen sand Heinrich, zum ersten herczog in Bayren und darnach römischen kayser. Von Kristi gepurt 1001 jar, da der dritt Otto an sün abgie, da ward Heinricus, herczogen Heczilonis sun in Bayren, der erst von den kurfürsten zu römischen kunig erweit. Das 10 ist der Heinricus, des man in der vorred dises püchleins gedacht hat, und hat zu seinen kriegen, dy er getan hat in Germania, Bohemia, Italia und Apulia, grosses glukch gehabt. Zum leczten gab im got der herr rue. Nu was er ein durch- christenlicher fürst und stiftet das edel bistumbe zu Babenberg 15 und begäbet das mit grossem guet. So was künig Stephan zu Ungeren dannoch ein hayden, dem gab er sein swester, Gisilam genant, zu einer hausfrawen und becheret in und als sein volkch zu christenlichem glauben. Den künig Stephan eren all Ungeren als ein heylig, darumb das sy den anfankch des 20 glaubens durch in haben enpfangen. Die egenant Gisila, als man list, sol sein gewesen sand Elspeten, lantgrafinn zu Thüringen, anfraw. Des kayser Heinrichs eeliche hausfraw ist gewesen sand Kunegundis, und sind pede mit einander junkch- frawen beliben und ruent in der kirchen zu Babenberg und 25 tuent da zaichen. Der kayser Heinrich da er erkant das heylig leben sand Godehart, der münich was zu Nidern Altach und darnach bischoflfe Hildesimensis, und seines jungern Günther, mit den er oflFt heimlichen rat het, do reichet er daz selbe chloster zu Nideren Altach mit milter gab. 30 Ein einvallendige histori. Bey des egenanten kayser Heinrichs zeiten was ze Meincz erczbischof Wilikinus genant, des vater was ein wagnär. Darumb hieng er in seinem gehaymen gemachh reder an dy want und schraib in diemütikait darzu: Willikis, Willikis, 35 gedenkche, wann du kömen pist. Und den slüssel zu der selben chamer behielt er allain. Dai-umb wanten ettlich, er biet ein grossen schacz darinn verporgen, uncz eines tages, da lyes er den kayser darein. Darumb fürt man noch in dem schillt zu Meincz ein pflugesrad. 40 Von herczog Ernst und seinem sun. Es ist ein histori in latein geschriben, mit dem schein geblümter gesprächikait vastt zegossen, dy innhellt: Ernestus, Digitized by Google — 622 — etwen herczog in Bayren, hat bey seiner alleredelisten haus- frawen Adelhaid ein sun gehabt, auch Ernestus genant. Do der vater von todes wegen abgie, da tet dy muter so vil, daz ir sun Ernestus lernet lateinische, wälische und crichische sprachh. In den selben zeiten das kaysers Otten dy erst eelich hausfraw von 5 todes wegen abgie, da nam er dy egenanten witib herczogs Ernsten zu der ee, und ir sun Ernestus, den si bey irm ersten mann Emesto het, der ward auch von kayserlicher majestat als ein sun gehalten. Dem was von seines gelükches wegen gehässig pfalczgraf Heinrich, des kaysers gepomer frewnt. Darumb V versaget er in gegem kayser und sprach, er arbayttet damaclL, das er in von dem leben zum tod wollt pringen, und das er von dem stuel des kaysertum geseczt würd auf sölichen ende, das er daz kaysertum hinnach allain besäss. Da herczog Ernst des also gewar ward, da ächtet er graf Heinrichen. Nu eines 15 tag auf einem hof zu Speyr pflag der kayser graf Heinrichs heimliches rates. Do was herczog Ernst mit seinem geboren frewnt, graf Weczelo, und ungetrauter sachh zeprachen sy frävelich dy tür und mit erczogen swerten erslugen sy snellichlich graf Heinrich. So entwaich der kayser, daz sy im ä.« nicht teten. Aus den sachhen ward der kayser wider herczog Ernst gar ser erwegt. Das vermerkt herczog Ernst und nam an sich das chrewcz und mit im vil ritter und ritterlich halt, achtpär an adel und ritterlichen siten. Dy weiten sechen das lande unser haylung, darinn Christus Jesus mensch ist worden, 25 den tode geliden hat, erstanden ist und gein himel gefaren. Nu erhueb sich ein ungewiter, das sy verdürben auf dem wasser, dann herczog Ernst genas und ein klayner tayl mit im. Da nu herczog Ernst wunderlich ritterlich hänndel in mangen landen auf erd und wasser, als in der egenanten histori begriffen 3i* ist, het geübet, da kom er mit seinem gesellen, graf Weczelo, wider gein haym und pracht mit im bunderlich beschaffen menschen, und da sein unschuldikait geöffent ward, da ward er versünet mit dem kayser, und saczt in zu eynem dominator in allem seinem hof. 35 Von herczog Ernst, der von den seen, genant Meo- tide, kömen ist in Bayrenlannde. Man list in croniken zu Ghastel, das zu kaysers Otten dez andern Zeiten von den seen, genant Meothide, von wassers wegen ein herczog, genant Ernestus, kömen sey, dem der 4^.' egenant kayser Otto verlihen hat ein tayl des waldes auf dem Norkew, da nu gelegen ist das egenant chloster Ghastel. Daselbs hat er ausgeräutt den wald und die erde p&olich Digitized by Google - 623 — gemacht. Von dem selben Ernesto sind vil namhaft grafen im Norkgew körnen und sunderlich di grafen zu Castel und Salczpach. Von ettlichen römischen kaysern und fürsten zu 5 Bayren dy selben zeit, und das der graf zuScheyreo gefedert hat das fürstentum in Bayren und das heylig lannd gewunnen hat Von Bjisti gepurd 1025 jar, da der heylig sand Heinrich, römischer kayser und herczog in Bayren, von todes wegen 10 abgie an leiplich erben, do ward herczog Conrad von Frankchen geboren, ettlich schreibent von Swaben, nach rate des egenanten kayser Heinrich, des er doch nicht genad het, da er lebet, von mäniklich zu römischen künig erweit. Als man list in cronicis Godefridi Viterbiensis, so ist des egenanten Conraden mueter 15 genant wesen Adelhaidis, und er ist gewesen des chün der ersten künig Francorum, di da komen sein von Troja und von sand Bemigio getauft worden, und hat gehabt ein frawen, genant Gisila, des geslechtes Karulorum, dy da was ein nef kayser Heinrichs, herczoges in Bayren, und dy er auch über seinen willen nam. 20 Dy selb Gisila ward zum ersten gegeben Amulfo, herczogen in Swaben, und het zwen sün bey im, Ernestum und Hermannum, und do der selb herczog Amolf starb, do nam sy künig Conrad, von dem yeczunt dy rede ist. Von dem Conraden sind komen Heinricus der dritt, Heinricus der vierde und Heinreich der 25 fünft, dy nach einander das kaysertum haben inngehabt und sind all in Spira begraben, als ausweyset der vers in latein : Filius hie, pater hie, avus hie, proavus iacet istic. Nu hab ich dy mit nam nicht unpillich da geseczt, darumb das ich müg körnen auf ein ordenung meiner red, dy ich ze 30 muet hab. Wann ob man dy grad oder staflFel in der sipp und auch der fürsten zu Bayren, von den dy fürsten zu unsern Zeiten komen sein, nicht gehaben mag, so sey das ein genügen, das sy von dem samen Karulorum in der line nach der seyten komen sein. Wann nach dem stame ze nemmen, so maynent 35 ettleich, das kaysers Karls sipp hab ein ende gehabt an kunig Ludweig, der kayser Arnoides sun was. Von dem schreybt der egenant Godefridus in latein also: Ultimus est iste Karolorum sangwine natus, Attamen a latere germine Karins habet. 40 Nu von der zeit, und der egenant Conrad geherschet hat, uncz auf den dritten Lotharium, der am gesiechte ein Sachse was und ist am nechsten nach dem fünften Heinrich an römisch Digitized by Google — 624 — reich köraen, sind hundert jar enzwischen gewesen, in den das römisch reich bey den Frankchen ist beliben. In den Zeiten, und dy selben regnirt haben, als auch oflft zu den zeiten, und dy anderen regniret haben, macht ich bisher nicht ein aygenschaft gehaben. wie ye ain herczog nach dem andern in dem furstentum zu ' Bayren gewesen war. Darumb so will ich auch, als ich dann schuldig pin, dy nicht vernichten, di da raanigerlay schreibent und wil darum nachvölgig sein mayster Isidoro Ethimologiarnn: in dem 15. puech und ersten capitel in den warten : Seindim;äl in dem, und Rom gepawet ist, nicht ein gewisser anfankch ge- : sechen wirt, so ist nicht ein wunder, das man in maniger person maynung ein zweifei hat. Davon süU wir ungelerten historicos, das ist dy histori sagent oder schreibent, und aus- leger der geschrift nicht vernichten, wann das alter hat dy irreal gemacht Also spricht Isidorus. i' Nu will ich der selben römischen kayser histori von kürcz wegen da underwegen lassen, wann ich muet bab zu den histori der fursten zu Bayren. Darumb so ist zu merkchen, daz nacn kayser Heinrich, der auch herczog in Bayren was und zu Babenberg begraben ist, ist ein herczog in Bayren gewesen, : genant Heinricus, der hat gestiflft das chloster zu Osterhofec in Passawer bistumbe. Item Chuno, herczog in Bayren, was aynig mit den Ungeren, davon was er gar widerstreytig. Darumb nach Christi gepurt 1055 jar vertraib in kayser Heinrich der dritt von seiner schuld wegen. Da starb er in Pannonia: in seinem eilende. Item 1058 Agnes, dy kayserinn, des vierden kayser Heinrichs mueter, hyelt inn das furatentum in Bayren. Dye enphieng von götiichen gnaden in irem hercze rewe und veraraechet den gwalt kuniklicher ausrichtum und schikchet das furstentum zu Bayren und pflag grosser dyemütikait und endet also dicz leben in dem herren. Item 1071 do verlos herczog Ott das herczogtum in Bayrenland. Der was an dem geslächt ein Sachse, durchweyter adelhayt, das im an weyshait und streypärem hanndel wenig geleich waren. Nu was einer, den er nie bechant het, genant Egio, an mitter stat geboren. '^^ dünn an guet, aber mit düretikait und schalkchait genii^ lautmär. Der versaget in gegem kayser und sprach, er biet mit im geredet von des künigs tode, und darumb gab er sich selbes, als gewonhait ist, künklichem gwallt, als lanng das er mit dem herczogen chempfet und dy wart gein im derweyset ^ Nu da man darumb vil teyding und künkleich tag hin und her het, da woUt Otto als ein herczog mit Egione sam einem schachär, ein primat mit einem ungeadelten, nicht fechten, Digitized by Google - 626 — wiwol sein unschuldikait und Egionis lekcherhait mit nichte verporgen was. Also verlos Otto das herczogtum zu Bayren als ein verschuldigter kayserlicher majestat. Da nam das herczogtum auf Welfo, ein hochgeboren strenger und streypär 5 man, von Swaben geboren. Aus dem wuchsen strevt, aufläuflF, raub, prant, taylung, keczerey, manslacht und chlägliche armuet. Der egenant Welfo verlos hernach das herczogtum in Bayren und chom doch hinwider in des kaysers genad und ward zum anderen mal wider herczog in Bayren und erbarb, das man 10 ainem aus seinen zwain sün nach im das herczogtum in Bayren scholt enpfelchen. Man list in croniken zu Scheyren, dy mir bisher in dewtsch sind ze hauten kömen, das graf Ekhart zu Scheyren wider kriegt umb das herczogtum in Bayren, und von der sachh wegen hab er dy Ungeren dreystund gefürt 15 auf das reich. Da ward getey dingt, das im das herczogtum wider ward und er scholt mit allen den seinen faren gein dem heyligen grab. Und do das her chom gein Constantinopel, da ward geraten, man scholt ze fuessen ziechen. Nu het der vorgenant graf Ekhart puntschuech an mit roten ryemen und 20 damit was er in dem her gar erkant. Und wo sy des nachtes lagen, da stekcht man ein schuech, zu dem sich dann vil volkches legert. Also kom auch das, daz man ein schuech macht in das panir, und under dem zaichen ward daz heylig grab gebunnen. Also enpfie er den nam, das man in herczog 25 Puntschuch nennet, und zu einer künftigen gedächtnüss, das Jerusalem ze fussen gewunnen ward, solt er und dy seinen füren den puntschuech. Ich mayn, daz dy yczunt genant sachh, das man daz heylig land gewunnen hat, sey geschechen under kayser Heinrich dem vierden, do ürbanus der ander 30 pabst was und herczog Godefrid zu Lotharingia gewan Jerusalem, von dem ze latein vers sein: Anno milleno centeno, sed minus uno Virginis a partu, peperit que gaudia mundo, ürbem tunc Franci capiunt virtute potenti. 35 Zu den selben zeiten zogt herczog Welfo zu Bayren gein Jerusalem und starb in Cipro. Da ward sein gepain gefürt in das chloster Altorfense und daselbs gelegt. So wurden sein geferten aintweder erslagen oder lebentig in der hayden haut gegeben, daran schuldig was der untrew man Alexius, kayser 40 Grecorum. Under in was Tiemo, bischof zu Salczburg, der zum ersten münich ist gewesen zu Nidem Altach. Der ward von den hayden mit manigerlay pen als ein martirär gekrönt. Der egenant Welfo ist Stifter der goczhäuser Steyngaden, Altorf, Quellen und Eroerternngen N. F. I. 40 Digitized by Google — 626 - das Weingarten genant ist, Altenmunster und ßeytenpuch. Sam zu den egenanten zeiten ist gewesen ein herczog in Bayren, gesessen zu Amertal, und ist begraben zn Chastel. Der selb, Otto genant, hat aine seyner töchter, genant Sophia, geben dem grafen zu Andechs, und bey dem selben hat sy 5 geperen graf Perchtold, der sand Otten, bischof zu Babenberg^, vater ist gewesen, und grafen Fridreich, der zu Amertal sas und hat dem chloster Chastel vil gutes tan und ist auch daselbs begraben. Von herczogen zu Bayren bey kayser Lotharii lu Zeiten. Von Kristi gepurt 1127 jar besas Lotharius, herczog zu Sachsen, am nechsten nach kayser Heinrich dem fünften das römisch reich. Des selben Lotharii ayden was herczog Heinreich in Bayren, genant der hochfertig. Der selb het ein 15 prüder, genant Welfo. So hat auch der selb Heinricus gehabt ein sun, genant Heinricus. Von der selben herczogen histori wirt hernach gesaget in den taten Conradi, des romischen künigs, und seiner prüder. Von dem chünn Conradi, des römischen kunigs, 20 und seiner brüder, dy gewesen sind herczogen in Bayren. Graf Fridrich, der entsprungen ist von den edelisten grafen zu Swaben und gesessen in der vesten Stauff genant, als man list in der cronik bischoff Otten zu Freysing, der ward -25 von kayser Heinrich dem dritten, in der zal der ktinig dem vierden, von newen dingen herczog gemacht, und Bertolfus ward hindan geseczt Der selb herczog Fridreich hat bey seiner hausfrawen, Agnes genant, dy des egenanten kayser Heinrichs tachter was, zwen sün gehabt, Conradum, der was 3 • im zwelften jar und ward hernach römischer künig, und Fridericum, der was im funifczehentem jar, und darumb das er der elter was, da ward er nach dem vater herczog in Swaben. Damach ward dy egenant Agnes von irem bruder, kayser Heinrich, der dez egenanten kayser Heinrich sun was, 35 geben marggraf Leupold zu Osterreich zu der ee. Bey dem het sy zwen sün, das ist Luipoldum und Heinricum, herczogen zu Bayren, als das hernach lauterleicher wirt geoffenwart Aber Fridreich, künig Conradi bruder, herczog zu Swaben, geboren aus dem alleradelistem chünn Karulorum, nam zu der 40 ee der herczogen in Bayren, Heinrici und Welfonis, swester und het bey ir kayser Fridreich den ersten, der nach dem Digitized by Google — 627 — egenanten künig Conrad zu Frankclienfurt erweit ward zu römischen künig. Der kayser Fridreich hat geperen Heinricum den sechsten und Philippum, der nach des selben Heinrichs tode in einer zwayung der fürsten mit dem vierden Ottone 5 von Brunsweykch zu römischen künig erweit ward. Von dem hat man in dem capitel de eleccione venerabilem. Der sechst Heinricus gebert den andern Fridericum, römischen kayser, der an swertsleg Jerusalem gewan und hat gehabt zwen sün, das ist Heinricum und Conradum. Heinricum machet er zu 10 römischen künig und töttet in hernach in einem charcher. Do der selb Heinricus nu tode was, do ward sein bruder Conradus zu künig erweit. Der nam zu der ee frawen Els- peten, herczog Otten zu Bayren tachter, und - dy hyes man kunigin zu Jerusalem. Der selb Conradus geperet Conradinum, 15 von dem hat man in sechsten puech de eleccione fundamenta. An dem Conradino nam dises geslächt Karolorum ein ende. Von der ersten wal Conradi, römisches küniges. Nu chum ich wider an dy histori des römischen künigs Conradi, zu dem ich auch hye sunderlich willen hab ze sagen, 20 wann er unserm gotzhaus vil gutes hat getan. Da Heinricus der fünft von todes wegen abgie, da waren von den fürsten des reyches vier zu römischen küngen genant, das ist Lotharius, herczog zu Sachsen, Fridericus, herczog in Swaben, Luipoldus, marggraf zu Österreich, und Karolus, herczog in Flanndem. 25 Zum leczten ward Lotharius, herczog zu Sachsen, der sich des vastt wiret, zu römischen künig geczogen. Nu ward Conradus von seinem bruder, herczog Fridreich zu Swaben, und ettlichen andern zu künig aufgeworfen, und der ward von den von Mayland wirdiklich entpfangen und von irem erczbischof 30 Anselmo zu Modoecz, do ein stuel ist des reiches Italorum, zu künig gesalbet. Von der selben sachh wegen ward der selb erczbischof von dem pabst abgeseczt und ein ander an sein stat geseczt. Nu verlos künig Conrad sam als sein volkch und kom mit grossen schaden wider haym. So trueg künig 35 Lotharius mer ze muet dann mit ritterschaft sein hofnung. Der ward gevodert von Innocencio dem anderen und kom gein Eom und ward in der kirchen, genant Constanciana, von dem selben Innocencio zu römischen kayser gekrönet, wann sand Peters münster, da man nach alten siten ein kayser 40 krönen scholt het einer, genant Petrus Petrileonis und in seinem tytel Anacletus, mit gwalt inne, wann den selben het ßugerus Siculus mit seiner frewnt vermügen, dy gar mächtig 40* Digitized by Google - 626 - waren, ze Rom in päbstlichen stuel gestossen. Nu kom kayser Lotharius von Italia wider in Germaniam und het ein gemainen hof zu Babenberg. Do nam er dy zwen herczogen Gonradum und Fridericum von pet wegen sand Bernhart, abbt zu Cläre- vall, in sein genad. Von dem hat man de eleccione venerabilem. 5 Von der andern wal Conradi, des römisches künigs, und widerstreyten herczog Heinrichs in Bayren. Do nu kayser Lotharius von todcs wegen abgie, do besorgten ettlich fürsten, es möcht villeicht in einem gemeynem hof herczog Heinrich zu Bayren, der dy selb zeit gar mächtig i<« und namhaft was, durch sein vermügent zu dem reich körnen, und darumb komen sy von rates wegen gein Confluencz zesam, und was auch da Theodewinus, bischof Fortuensis, Cardinal und legat päbstlichs stuels. Da ward mit willen der Römär und wälischer stet kayser Heinreichs des fünften 15 swestersun, Conrad genant, zu künig erweit. Da fürt man in zehant gein Ach, und saczten in da in künig Kareis stuel, und ward da von dem egenanten legaten gekrönt. Aber dy Sachsen und herczog Heinreich zu Bayren waren bey der wal nicht gewesen und weiten iren willen darzu nicht geben, wann 2«) sy sprachen, er war nicht redlich zu künig erweit waren. Nu beruft künig Conrad ein gemaynen hof auf dy pfingsten zu Babenberg. Zu dem hof komen dy herren gemainklich und warden mitsambt der kayserinn, kaysers Lotharii witib, in genad und frid des künigs genumen. Aber herczog Heinrich 25 von Bayren, der genamt was der hochfertig, was allain under fürsten nicht gegenwürtig, und der selb hyelt dennoch secziklich in seiner gwalt dy küniklichen chlaynet, wann er was kaysers Lotharii, der da tode was, aydem. Davon warn dy klaynet in seiner gwalt beliben, und trachtet nach dem reich, alz pesst er 30 macht. Nu ward im geseczt ein genanter tag auf sand Peter und Pauls tag, das er dy zu Eegenspurg scholt übergeben. Da kom er dahin und gab dy künkleichen czir, das ist das chrewcz, sper und lanczen do wider, aber dys künigs genad erwarb er nicht. 35 Apulia wirt mit gwalt inngehalten, darumb der fürst zu Capua kümbt zu Conrado, römischen künig. In der zeit starb Raynoldus, den kayser Lotharius in Apulia und Sicilia zu herczogen het gemacht. Do das ersach Rogerus, der dy selben lande mit gwalt het vormalen inngehabt, 40 das der herczog tode was und das si auch wider in nicht waren, do nam er d; selben lande wider ein und nennet sich Digitized by Google - 629 — kunig zu Püln und Sicili. Da warden dy fürsten Rupertus Capuanus und ander grafen vertriben und komen zu künig Conraden. Da nam sy der künig gütiklich auf und behyelt sy lange zeit bey im in Alemannia, wann er macht in Apuliam 5 nicht ziechen von grosser not wegen, dy dem reiche anligent was. Nu ist do zu merkchen, da das herczogtura Apulie und Sicilie dem obgenantem Kaynoldo verlihen ward, da was ein zwayung zwischen kaysers Lotharii und auch dem pabst, wann ir yetweder sprach, es gehöret im von rechtens wegen 10 zu. Der selb krieg kom zum leczten zu solicher aynung, das der pabst und der kayser ir yetweder das panir in ayner hant hielt, do sy das selbig herczogtum dem egenanten verlihen. Heinreich und Weif, herczogen inBayren, werdent gesöldet wider künig Conrad, das er nicht müg 15 wider gewinnen daz künigreich Apulie, und von dem streyt, darinn der nam Gibel und Weif ent- sprungen ist. Nu was pabst Innocencius der ander grosmütig und kom wider Rugerum mit macht in Apuliam. Do ward er verfürt. 20 Wann an einer stat, genant Gallazu, fieng in Rugerus und hyelt in wirdiklich und doch twang er in, das er künklichen gwalt mit päbstlichem segen von im erbarb in Sicilia und Apulia. Und darinn was nyemant wider in dann kunig Conrad. Nu seczt sich der pabst wider künig Conrad, das er 25 nicht zu kayser würd und das er auch nicht mit gwalt das reich in Sicilia wider gewünn, und darumb gab er solt herczog Heinrich, der genant was der hochfertig, der kaysers Lotharii aydem was, und auch seinem bruder Welfoni, herczogen in Bayren, das sy in dewtschen landen vastt wären wider künig 30 Conrad, das er nicht möcht geraysen in Italiam oder Siciliam. Und darumb sant der pabst und Rugerus, ein twingär Sicilie, ein grosse menig Italorum, Gallorum und Siculorum wider kunig Conrad. Darumb schikchet sich herczog Weif zu streyten, wann sein bruder, herczog Heinrich, mocht vor alter nicht 35 gestreyten. Nu was dawider herczog Fridrich von Swaben auf künig Conradi tayl, und dy heten ein streyt bey einem chloster, genant Neresheym, sand Benedicteu orden in Auspur- ger bistumbe. Da behueb herczog Fridreich den streyt, und auf herczogen Welfs tayl warden ir vil erslagen, er selbs aber 40 mit einer kleinen zal chawm entfloch. Der selb herczog Weif schikcht sich zum andern mal widerzustreyten wider herczog Fridreich bei Winsperkch nahen bey dem dorfF genant Elnhofen Digitized by Google — 630 — in Wirczburger bistumb. Do ward herczog Welfo erslagen und auch vil aus seinem her, das ir wenig davon entrannen. In dem selben streyt was auf herczogen Welfonis tayl ein solche losung: Hye Weif! Davon schuef herczog Fridreich zu smäch herczog Weif, das man auf seynen tayl seholt schreyen: 5 Hye Giblingen! — Gibling ist ein dorf in Auspurger bistumbe gelegen auf dem pirg, genant Hertfelt, zwischen Hochburg und Neresheym. In dem selben dorfif was herczog Fridiich von seiner ammen gemütert waren — , recht als er so vil sprechen wolt, er wolt nicht mit künkchlicher macht noch i" durch das herczogtum zu Swaben wider Welfonem fechten, sunder mit der milch seiner ammen, das ist mit hilf und macht der pawren, als er auch tet. Nu verstuenden Italici, Gallici, Lombardi und Siculi nicht, was das war: Hye Weif! und: Hye Oibling!, und begerten, das man in das solt auslegen. U Da sagt man in, das dy Weif liyessen, di zum babst gehörten, und dy Gibling, dy zum kaysertum gehörten. Davon kumbt es von des hanndels wegen, das durch dy werft, dy mit dem pabst sein, werdent gehayssen Weif, und dy mit dem kayser- tum sein, werdent genant Gibling. -^ Herczog Heinrich wirt in dy ächtt verkündet, und sein fürstentum in Bayren wirt verlihen marggraf Lewpold von Österreich. Da nu herczog Heinrich zu Bayren, der zum ersten manigveltig muetig und hochfertig was, mit dem verhengen got -^ des herren gedyemütiget ward, da begert er genaden, aber er erbarb der nicht, sunder er ward zum leczten mit grichtt der fürsten verkündet zu Wirczburg in dy ächtt, und künig CJonrad nam im daz herczogtum und verlech das seinem bruder von der mueter, marggraf Lewpold von Österreich. Zu den zeiten ä' geschach vil Übels in unserm lannd. Da nu marggraf Luipold das herczogtum Noricorum einnam, da nam er zu im sam all dy ritterschaft, dy zu im gehörten, dy waren mit im von forcht und lieb wegen, und zoch durch gancz Bayrenlande und kom auf den Lech bey Auspurg und besas da als ein richter strenges 35 gerichtt und vertrayb herczog Heinrich, sein hausfrawen und auch kinder imd machet sy als arm, das sy ze fussen komen in Sachsen zu kayser Lotharii sun, der herczog in Sachsen was, der gab in des leybes nodtürft. Daselbs starb herczog Heinrich und lyes ain sun, auch Heinrich genant, und ward ^*' bey Lothario, seinem sweher, begraben. Der egenant Luipoldus, herczog in Bayren, ward siech zu Eegenspurg und starb in Digitized by Google — 631 — Passawär pyet und ward gepracht in das münster zum Heyligen Chrewcz, das sein vater, marggraf Lewpold, gestift und rätenlich gereychet het, und ist daselbs begraben. Das herczogtum in Bayren wirt verlihen marggraf 5 Heinreich von künig Conrad. Da herczog Luipold von Bayren toede was, do kom künig Conrad in Sachsen und gab herczog Heinrichs witib, dy kayser Lotharii tachter was, seinem bruder, marggraf Heinrich, und machet frid mit den Sachsen und verlech dem 10 selben marggrafen das herczogtum Noricorum. Herczog Heinrich yeczunt genant ist der erst herczog in Österreich, als hernach gesaget wirt, und hat in das chloster zu Meten in Eegenspurger bistumb geseczt münich und dy pfaffen, dy daselbs waren, hat er geseczt gein Münster. 15 Zwischen dem stuel ze Rom und kunig Conrad ward durch den heyligen sand Bernhart fride gemacht. In der selben zeyt gewunnen Turci Jerusalem und das gancz heylig lande. Darumb von forcht wegen sand der pabst 20 Bernhardum, abbt zu Clarevall, in dewtsche land von frides wegen ze machen zwischen päbstlichs stuels und künig Conrad. Dy versünung geschach zu Speyr, und ze Frankchenfurt ward sy mit der fürsten sigill bechreftiget. Künig Conradi sun, Heinrich genant, wirt zu 25 römischen künig erkoren. In dem gemaynen hof, den künig Conrad zu Frankchfurt het, da machet er seinen sun, Heinrich genant, noch in kindes- alter durch dy wal der fürsten zu künig und schuef, das er des reyches taylhäftig solt sein. Der lebet nicht lanng. Den 30 Heinricum hat kunig Conrad gehabt bey seiner hausfrawen, Gerdrudis genant, und ist graf Perngeri zu Sulczpach tachter gewesen. Der selb Pemgerus ist stifftär zu Chastel und Perchtesgaden, und sy ist begraben zu Chastel. Heinricus, herczog Heinrichs sun, federt wider 35 das herczogtum Noricorum. Zu dem egenanten hof zu Frankchfurt kom Heinricus, des Heinrici sun, der genant was hochfertig, von dem oben gesaget ist, der da was gewesen herczog in Bayren. Der selb jung Heinrich was nu gewachsen und begert von erbrechtens 40 wegen daz herczogtum Noricorum und sprach, man hyet das seinem vater nicht redleych abgesprochen. Dem gab der Digitized by Google — 632 — künig mit fürsaczz ein vercziechen, uacz er wider köm vun der mirfirtt, dy er tet gein Jerusalem. Künig Conrad wirt von dem heyligen sand Bernharr zaychent mit dem chrewcz. Nu nam künig Conrad von sand Bernhart zu Frankchfurr h an sich daz chrewcz und darzu vil fürsten mit im von Lotho- ringia, Fiandria und Anglia, starkch ritterleich helt, und komen gein Jconium. Do kom durch Ungern künig Ludweig von Frankchreich zu im. Do mischten Greci chalch under mel und gaben das dem lier also ze chaufFen und teten damit gar i grossen schaden. Doch chomen sy in das gesengte lande, darinn sy vil loblicher streyt heten, und gewunnen Jerusalem und saczten zu künig Baldewinum und komen darnach wider gein hayra. Otto, bischoflf zu Freysing, künig Conradez, voc dem dy rede gegenwurtig ist, leiplicher bruder, der sagt in i: seiner cronik, das Conrad, der römisch künig zu den selben Zeiten in Jerusalem mit grossen eren enpfangen ward und het sein geschikcht mit dem künig des selben landes und dem Patriarchen und mit den rittem des tempels und den andern, zu raysen gein Damascum und dy selben stat twingen. Aber -^ wie das selb ein ausgankch hab gehabt, das leyt er mit schreyben underwegen und spricht doch dasei bs also: Manig aus den klaynen brüdern der kirchen von des zuges wegen gein Damascum geergert werden, das sy daran wundern, und wundern, das sy daran geergert werden, von sölicher arbayt io einer solichen rayse, das sölich sachh mit so grossem loblichen hohem anfang als durch den heyligen man sand Bemhart dem ingewlasen was der heylig geyst zu dem, das er erwekcht das volkch, ein solichen dyemütigen und nicht ein guten ende hat genumen. Den selben antwurt der selb Otto daselbs aus o- der masse schön mit dye, das er seczt ein beschreybung und entslyessung des, das da ist guet. Der egenant künig Conrad hat das reich 15 jar regirt und hat doch kayserlichen segen nicht gehabt. Und da er vom pabst gepeten ward, das er gein Rom ziechen scholt, indem und er sich darzu berayttet, da begraf o*' in der Siechtum, das er starb, und ist begraben zu Babenberg. Herczog Heinreich wirt geseczt von dem herczog- tum inBayren und wirt der erst herczog in Öster- reich, und das herczogtum in Bayren wirt herczog Heinreich von Sachsen von kayser Fridreichi" verlihe n. Da nu kunig Conrad gestarben was, da regirt nach im Digitized by Google - 633 — das römisch reich Fridericus, herczog Fridreichs zu Swaben sun, der kunig Conradi bruder was. Der kayser Fridreich hat Heinricü, herczog zu Sachsen, des Heinrichs, herczog in Bayren, sun, den kunig Conrad, sein vorv^oder, als oben geschriben ist, 5 von Bayren vertriben het, mit rate und pet der fürsten das väterleich herczogtum in Bayren wider geben und hat seinen öhoym, marggraf Heinrich von Österreich, zu den selben zeiten herczog in Bayren, von dem selben herczogtum nahen getan. Und darumb das dem grossen adell und maniger erleichkait 10 des selben marggrafen zupüret, das er nicht scholt Verliesen den tytel eynes he rezogen, und das dy herczogen zu Bayren fürbas minner wider das kaysertum möchten ir hochfart erczaigen, erledigt der kayser nach willen und gunst der fürsten, do man zalt von Christi geburt 1156 jar, in einem 15 hof zu Regensburg zu unser frawen tag, als sy geboren ward, dy marggrafschaft zu Österreich von dem gerichtes gwalt des herczogen in Bayren und gab ettlich grafschaft von Bayren hinzu und machet aus der marggrafschaft ein herczogtum und gab dem fürsten zu Osterreich gerichtesgwalt von Ens uncz 20 zum wald bey Passaw, der genant ist Rotensal. Also ward der Heinrich der erst herczog in Österreich. Wann bisher vier marggrafen, Austrie, Stirie, Istrie und Chambensis, den man nant den von Vohburg, wenn dy der herczog in Bayren federt zu seinem hof, so komen sy, als heut dy grafen und 25 edeln herren des landes süUen tuen. Ein copi kayser Fridreichs brief, das er dy marg- grafschaft zu Österreich gemacht hat zu einem herczogtum und das herczog Heinreich von Bayren wirt der erst herczog in Österreich. 30 In dem nam der heyligen und ungetaylten drivaltikait. Fridreich, von gunst göttlicher gütikait römischer kayser, allzeit merär. Wiwol der güeter Wechsel mit leybplicher Stift mag kreftig beleiben oder dye, di nach werlntlichen geseczzen gehandelt werden, mit dheinerlay Widerspruch mügen zerütt 35 werden, doch das in getanen sachhen kain zweyfel sey, das schol unser kayserliche macht underkomen. Darumb sey wissenlich allen Christi und des kaysertum getrewen, gegen- würtigen und künftigen, wie wir mit hilf der genaden des, durch den von himel auf dy erde frid den menschen gesant 40 ist, in einem gemaynen hof zu Regensburg zu unser frawen Marie tag, als sy geboren ist, in gegenwürtikait maniger geist- licher und kristenl eichen fürsten den krieg und stos zwischen Digitized by Google — 634 — imsers allerliebsten öheym, herczog Heinrich zu Österreich, und unsere allerliebsten nefen, herczog Heinrich zu Sachsen, lang ist geübet von des herczogtum wegen zu Bayren, haben also zu ende pracht. Der herczog zu Österreich hat uns auf- geben das herczogtum zu Bayren, und das selb hab wir zehant 5 in guet yerlihen dem herczogen in Sachsen. Aber der herczog zu Bayren hat uns aufgeben dy march zu Österreich mit allem iren rechten und allen gueten, dy etwen marggraf Luipold gehabt hat von dem herczogtum in Bayren. Das aber in dem nicht geminnert gesechen werd dy er und wird uusers aller- i' liebsten oheim, so hab wir mit rate und grichtt der fürsten, darinn der hochgeboren Wadislaus, herczog in Beheym, das urtayl geöffent hat, und das all fürsten bestätt haben, dy march zu Österreich in ein herczogtum verchert und das selb herczogtum mit allen seinen rechten unserm egenantem öheym i"- Heinrich und seiner alleradelisten hausfrawen Theodore zu guet verlihen in ewigem rechten, das wir bestäting also, das sy und irew kinder nach in, unverschaydenlich sün und töchter, das selb herczogtum zu Österreich zu erbrecht von dem reych haben und besiczzen. Ob aber der egenant herczog zu *-'' Österreich, unser oheym, und sein hawsfraw an leybpleich erben abgient, so Süllen sy freyhait haben, das sy des selben herczogtum mügen günnen, wem sy wellen. Wir seczen auch, das kain person, si sey chlain oder gros, in des selben herczog- tum ausrichtum an der herczogen willen oder hengen kain - recht tüiT geüben. Aber der herczog zu Osterreich von seinem herczogtum ist uns noch dem kaysertum kaines andern dienst schuldig, dann das er zu den höfen, dy der kayser berüfft in Bayren, wenn er gefedert wirt, komen schol. Er ist auch kayner herfart schuldig, dann ob villeycht der kayser in dy •*> künkreych oder lande, dy an Österreich gelegen sein, dy schikchen würd. Das aber dye unser kayserliche Ordnung zu aller zeit gancz und unzebrochen beleih, so haben wir den gegenwürtigen brief schreyben und mit unserm ingedrukchten insigel bezaichen geschafft und darzu geuomen wolpürent ^< zewgen, dy mit nam sein: Pilgrinus, patriarch zu Agley, Eberhardus, erczbischof zu Salczburg, Otto, bischof zu Freysing, Gh., bischof zu Passaw, Eberhardus, bischof zu Babenberg, Hartmannus, bischof zu Brixen, Hartwicus, zu Regensburg und Tryent bischof, her Welfo herczog, Conradus zu Passaw, 4»: kayser Fridreichs sun, künig Gh., der herczog zu Charten, marggraf Engilbertus von Istria, marggraf Albrecht von Padem, Diepoldus, Heinricus, pfalczgrafen bey Rein, Otto pfalcssgraf Digitized by Google - 635 — und sein bruder Fridericus und der andern vil mer. Das zaichen Fridreichs, römischen kayser iinüberwuntens. Ich Einaldus an der stat Arnaldi, erczbischof zu Meyncz und erczchanczlär, hab des bechant, da geherschet her Fridrich, 5 römischer kayser in Christo. Geben zu ßegensburg 15. Kai. Octobris, indiccione 4., des jares, und got mensch ward, 1156., seines reichs ym fünften, des kaysertum ymm andern jar. Amen. Von Purkchausen und Dachaw. 10 Von Kristi gepurt 1164 jar ist abgangen von todes wegen Gebhardus von Purkchhausen. Da besassen dy herczogen in ßayren dy vesten Purkchausen. Zu den selben zeiten ist gestorben bey Pergaraum Conradus, herczog Croacie und Dalmacie, der von purd was ein Bayer von der plirg Dachaw, 15 und sein leyb ward gepracht in sein land und ist begraben in dem chloster zu Scheyren. Des freyhait und in mangen nöten bewärte grosmütikait hat verdient, das, nachdem und er von diser werlde geschayden ist, sein gedächtnüss lange zeit bey den nachkomen nicht schol abgetan werden. 20 Herczog Heinrich wirt von den herczogtum zu Bayren und Sachsen abgeseczt. Heinreich, herczog zu Bayren und zu Sachsen, do er in dem wigenpant was, do gie im ab vater und mueter, und als er anhueb ze wachsen, da gruent er an chreften und was 25 saubers antlüczes; vil sterkcher was er im gemüet und gab sich nicht, das er mit unchäusch oder faulkait zebrochen wurd, sunder da er an eren mäniklich vorgie, da het in yesleicher holt, und als er ye minner lobes begeret, als ym das ye mer widerfur. In allen löbJeichen sachhen, so tet er genug und 30 allemiinst redet er von im selbs. Da er aber, als oben gedacht ist, von dem kayser enphieng das herczogtum in Bayren zehant und er der menschen art und siten erkant, da kom er mit vil sorge und rate in sölichen ruef in kurczen Zeiten, das er frid saczt in allem Bayrenlande, also das in dye ii5 guten lieb heten und dy bösen als hartt forchten, wenn er auswendig was ze glicher weis, sam wann er gegen würtig was, also das sein geseczz bey der pen des haubtes nyemant "törst ze prechen. Der herczog Heinrich do er zum ersten so gros was, doch am ende verkerten sich dy läufif, das er kom 40 in ungenad des kaysers. Der federt in zu einem gemaynen hof, und da er nicht kom, do verkündet man in in dy ächtt, und da man zalt 1180 jar, da saczt in ab der selb kayser Digitized by Google — 636 — Fridreich, des names der erst, von bayden herczogtum zu Sachsen und zu Bayren. Dy ursach sölicher grosser tat hab ich nicht gelesen, dann in einer dewtschen croniken hab ich also funden: Heinrich, herczog zu Sachsen und Bayren, der fürt grosse ritterschaft ze hilfif kayser Fridreich in Italiam. 5 Da kom der kayser entgegen herczog Heinrich und pat in, es wären dy sachhe in frid geseczt, das er nu wider gein heyra züg. Do in der herczog darinn nicht geweren wollt, da knyet der kayser für in und begert, das er wider gein heym züg. Das sach ein ambtman des herczogen und sprach zu im : Her, i ' ir habt dy kayserlich krön bey den füssen ; gedenkcht, das sy euch fürbas körn auf das haubt. Des wartes merkchung niaclit herczog Heinrich sein lebtag gegem kayser nimmermer über- winden. Zu den grafen von Scheyren ist wider komen das i- herczogtum in Bayren. In den zeiten und kayser Fridreich der erst regniret, da ward graf Otto von Scheyren aus dem chünn Karolorum, als man aus den obengeschriben hat, da man zalt 1180 jar, herczog in Bayren geseczt. Aber sein bruder Bernhardus, als *-'' man hat in croniken zu Scheyren, ward herczog in Sachsen. Der Otto ist der grosmütig helt, von dem dy fürsten in Bayren zu unsern zeiten, wann man zalt von Kristi gepurt 1428 jar, entsprungen seyn und der zefoderist mit seiner hausfrawen Agnete geübet hat, das dy purkch zu Scheyren -• in ein chloster verchert ist worden, darinn er mit seinem bruder Bernharde begraben ist. Und lyes nach im ain sun, genant Ludwicum. Von ettleichen slossen, wenn dy gepauet sein, und von herczog Ludweig, den ein stechär ermordet ^' Von Kristi gepurt 1204 wird Lanczhuet gepauet. 1208 ist newen Strawbing gepawet. 1210 herczog Ludweig pawt dy vesten Abach. Item der selb pawt auch dy vesten zu Lanczhuet. 1224 wird Landaw gepawet. Item Ludweig, herczog Otten zu Bayren und pfalczgrafen zu Scheyren sun, ^'' nam zu der ee Ludmillam, eines künigs tachter von Beheym, dy grafen Albrechten zu Pogen witib was, und hat bey ir gehabt Ottonem, den edeln herczogen in Bayren. Dye Lud- milla hat bey irem ersten mann, graf Albrechten zu Pogen, zwen sün gehabt, Berchtoldum und Albert um. Dy kriegten 4'* mit allen bischoffen, grafen und herren, dy an sy stiessen, und verbüsten das land fast mit rawb und prant Dye Lud- Digitized by Google — 637 — milla ist stiffiärinn des chloster zu Säldental, da sy mit leyb begraben ist und ruet. Item under Honorio dem dritten pabst, da kayser Fridreich der ander regniret, da was ein grosser zueg zu hilff dem heyligen land. Da zuegen auch über mer 5 herczog Ludweig von Bayren und herczog Lewpold zu Oster- reich. Item 1231 der egenant herczog Ludweig zu Bayren eynes abentz in gegenwart seynes gesindes ward er zu Chelhaym von einem stechär ermordet. Davon list man in croniken zu Scheyren, das es durch kayser Pridrich geschikcht 10 würd. Der selbe herczog Ludweig ward zu Scheyren begraben und belaib lanng ungesungen, doch zum leczten begie man seyn grebnüss gar höchczeitlich, und waren dabey vil bischoff, prelaten, fürsten, grafen und ein grosse menig volkchs. Des selben tages gab sein sun Otto dem egenanten chloster zu 15 Scheyren grosse milde gült. 1241 Albrecht, der leczt graf zu Pogen, ist abgangen von todes wegen. Von Ottone, pfalczgrafen bey Kein und herczogen in Bayren, und seinen sün, dy da taylent dy land. Otto, des obengedachten herczog Ludweigs zu Bayren 20 sun, nam zu der ee pfalczgraf Heinrichs bey Kein tachter und behueb sein fürstentum und besas zu erbrecht Heydelberg mit allem seinen zugehören. In den Zeiten kayser Fridrich der ander nam zu der ee des künigs tachter zu Accaron und nicht lang darnach gewan er auch das heylig land und machet 25 sein sun Conradum künig zu Jerusalem. Der Conradus nam zu der ee frawen Elspeten, herczog Otten zu Bayren tachter, dy hyes ktinigin zu Jerusalem. Der Otto, herczog in Bayren und pfalczgraf bey Kein, was an dem anfang seiner herlichait ein strenger richtär und gütiger fürst Darnach von gunst 30 wegen, dy er het zu kayser Fridreich und seinem sun Conrado, ward er von Innocencio dem vierden und den bischoffen vil verkündet in den pan und ward ächten dy pfafhayt und saczt übel zu übel. Und an sand Andres abent, als man zalt 1255, da er gein der nacht mit seiner hawsfrawen und gesinde gar 35 frölich was, da verschyed er urwäriges todes. Des selben jares taylten sein sün Ludwicus und Heinricus dy lande. Ludwico dem eiteren geviel zu seinem tayl Obern Bayren mit der Pfalcz am Reyn und der stat Münichon, aber Heinrico geviel Nideren Bayren mit der stat Lanczhuet. 40 Von Ludwico, pfalczgrafen bey Kein, herczog Otten in Bayren sun. Ludwicus, pfalczgraf bey Kein, herczog Otten von Bayren Digitized by Google — 638 — SUD, Dam zu der ee &awen Mariam, herczogiua Brabancie. Dy lie er euthaubteu zu Swäwisch Werd. Da die nu abgie au erben, da nam er frawen Annam, des herczogen tachter von PolaD, und geperet von ir eiD tachter Agnetem und ein sun Ludwicum, ein gar wolgeschikchen man. Da nu fraw Anna 5 tode was, da gab im zu der ee der durcherleichist römisch künig Eudolfus sein tachter Methildim. Von der gepert er Budolfum und Ludwicum, den jungern herczogen, der hernach römischer kayser ward. Der Ludwicus, von dem dy rede gegenwürtig ist, hat bey Auspurg gepawet dy vestten Pridburg. l Item zu Wandel, das er getöt hat sein hawsfrawen, stiflft er dy abtey zu Fürstenveld und ist auch daselbs begraben. Herczog Ludweig nam schaden an einem stechen. Als man zalt 1289, Ludwicus der wolgeczogen, herczog Ludweigs sun zu Bayren, do er zu einem hof stach zu Nürenberg, l' do ward er gerürt von einem von Hohenlo mit dem spar an dy chel, also das er sein starb. Herczog Heinrich zu Bayren nymbt zu der ee der heyligen sand Elspeten prüder tachter. Heinricus, herczog in Bayren, pfalczgraf Otten bey Reyn i' und herczog in Bayren sun, nam zu der ee frawen Elyzabeth, des künigs tachter von Ungeren, der genaot was Bela und ist gewesen der heyligen sand Elspeten bruder. Der selb Heinricus, da man zalt 1290, gie mit einen gueten ende von todes wegen ab zu Purkchhausen und lyes drey sün, Ottonem, der darnach S ward künig zu ITngeren, Ludwicum und Stephanum. Item in den zeiten get ab von todes wegen der graf zu Mosburg und dy grafschaft kumt an dy herczogen in Bayren. Herczog Otto in Bayren wirt gefadert zu einem künig in Ungeren. > Des jares als man zalt 1309, da der kunig von Ungeren an erben verschyed, da ward herczog Otto von Bayren, herczog Heinrichs sun, ain strenger streytpär man, ein niftel von der mueter künigs Bele ze Ungeren, von den lantherren zu Ungeren gefedert, das er als der nechst erb des künkchreichs zu einem i' künig gekrönt würd und Ungerenland besäss. Do der nu mit einer starkchen edeln ritcerschaft von Bayren kom gein Ungeren, da entgegent im dy Ungeren und enpfiengen in gar löblich und rieten im, er sollt dy ritterschaft von Bayren wider haym schikchen und sich sicherte an sy lassen. Do das geschach, 4* da fürten in dy Ungeren gein Ofen, da ward er gekrönt und Digitized by Google — 639 ~ manigveltiklich geert. Da er aber ferrer in Ungeren zoch und wollt da sein geschikch tuen, da fieng in ein garraächtiger landherr in Ungeren und behyelt in lanng in der vänkcbnüss und wolt in nicht ledig lassen, dann er näm zu der ee sein 5 tachter. Des wollt er nicht tuen und ward mit eynes dyenär hilff ledig, das er haymlich kom von der vänkcbnüss, und zoch durch ferre lande, Russiani und Brussiam, als ein freybait und kom gein Bressla. Do ward er erchant und verraten und ward zum andern mal von dem herczogen zu Polan gefangen. Des 10 selben tachter nam er zu der ee und chom mit eren wider in Bayrenlande. Otto, künig zu Ungeren, stirbt, und in dem dorff Gam.elsdorf wirt durch Ludwicum, herczogen in Bayren, löblichen in einem streyt gesiget 15 Des jares 1312 ist abgangen von todes wegen Otto, kunig zu Ungeren und herczog in Nidern Bayren, und lyes ain sun, der was bey 14 tagen, Heinrich genant. Der ward nach der vesten, darinn er erczogen ward, der fürst von Naternberg ge- hayssen. Der selb künig Otto enphalch an seinen leczten Zeiten 20 seinen sun, den egenanten Heinrich, und seynes bruders Stephan säligen kind, Heinricum und Ottonem, der ainer was bey achtt jaren, der ander bey vieren oder fünif jaren, den purgären und steten Lanczhuet und Strawbing, also das sy im bey gesworen ayd offenlich und trewlich versprachen, das sy dy egenanten 25 kinder und ir fürstentum nyemant anders selten enphelchen, dann seinem öheym, herczog Ludweig in Oberen Bayren, der darnach römischer kayser ward. Das teten sy, und doch nicht an grosse zwayung und trüebnuss des fürstentum, wann sam all dienstman, ritter und knechtt vermaynten dy egenanten kinder 30 mitsambt dem fürstentum den herczogen zu Österreich enpfelchen. Von der sachh wegen macht man durch das gancz fürstentum ein fridleichen winkchel nicht finden, uncz dy grafen und all edeln in Nideren Bayren mit hilff der herczogen von Österreich zesambrachten ein gross her, recht als sy sich entslachen weiten 35 herczog Ludweigs herleichkait, als man zalt 1314, an sand Theodori tag ein offen und starkchen streyt bey dem dorff Gamelsdorf haben gehabt. Da ward ir vil erslagen, und herczog Ludweig behueb den sig und fieng dy edelisten all und machet dy seiner herlichait undertänig. 40 Herczog Ludweig in Bayren wirt erweit zu römischen künig und behabt gegen herczog Fridreich von Österreich auf der vehenwis ein loblichen sig. Des jares 1315, da kayser Heinrich, graf von Lüczelburg, Digitized by Google — 640 - von todes wegen abgie, da taylten sich dy kurfürsten in zway. Ain tayl erweit herczog Ludweig von Bnyren, der ander erweit herczog Fridreich von Österreych. Von des wegen ward zwischen in grosse zwayung, dy macht nicht siecht werden, uncz, da man zalt 1322, an sand Michels abent, zwischen Müldorf und 3 Öting auf der vehenwis ain grosser streyt geschach. Da fienjr Ludwicus den egenanten Fridrich, herczog von Österreich, und behueb den allererleychisten sig. Item des selben jares, und Ludweig, der vierd römisch kayser erweit ward, was ein solicher hunger, das ain schaf chorns galt 5 Ib. Regenspurger pfennig :♦ und 60 dn. Davon hat man ein gemesne red in latein also: üt lateat nullum tempus famis, ecce OVCVLLVM. Ein zwayung erhebt sich zwischen fürsten in Nidern Bayren, und wird das lande getaylt zu Regenspurg. r Als man zalt 1331, ward ein grosse zwayung undern fürsten in Nideren Bayren, das ist zwischen herczog Heinrich dem eiteren, der da het zu elicher hausfrawen des kunigi> tachter von Behaym, aut aynem tayle und zwischen herczo wider komen sein frey in unser künkrich, das ir täglich pesserew nova von uns hören werd und söliche, das der muet ewer höchperkait besunder frewde enphachen wirt. Zum leczten das ir in ewern briefen von unser tachter schreibt und sprecht ir habt sy lieb und ir begert und wünscht durchgros, das sy - durch ewer grosse hilf an ein geadelte stat geseczt würd, darumb geben wir ewer bruderschaft ungeläublich dy pesten und grösten dankchpärkait und als gross sam kainem lebentigen fürsten, der in unser verser ung und angst gedächtig seyt gewesen unser kinder sälikait und auch unsers trostes. Aber 4 seindimal das wir gegenwürtiklich von treflicher sachh wegen von dem selben hanndel ewer hoch nicht schreiben niügen, wenn es kumbt, das wir solichen hanndel werben wellen, so Digitized by Google — 656 — vrellen wir an ewern pesten rate, willen und mittelrede nichtz volpringen und wir hoffen, ir wellet also darinn mit werkchen volpringen, als sy ewer aygens kinde war. Hochvleyssiklich so biten wir ew, das ir uns selbs und unser sün albeg in e^wer gedächtnüss wellet haben, wann wir hinwider ewch und all dy ewern dy allerliebsten und allerminnikleichisten wellen haben. Dy well dy götleich majestat vor allem übel und schaden behütten. Geben Nicossie unsera reychs zu Ciper im zwelften in dem moneyd Augusti, als man zalt von Kristi gepurd 1427. Digitized by Google Digitized by Google Dialogus de haeresi bohemiea. Qnellpn und Eroerterungen N. F. I. 42 Digitized by VjOOQ IC Digitized by Google Dyalogus de* heresi bohemica. Cum et tacendi et loquendi tempus sit, quando commune instat periculum, desperantis pocius quam religionis^ est servare silencium. Omnium est conclamare in unum et currere ac ferre 5 presidlum. Quando aut impetus hostilis aut incendium ingru- erit civitati, presertim eorum interest, qui vigiles civitatis sunt, eos, qui in arce° sunt, ipsum quoque patrem familias experge- facere et ad subveniendum in necessitatis articulo convenire. Hac igitur consideracione pulsatus quidam simplex, presbitero- 10 rum ^ minimus, exclamans hoc in tempore, ut archanum pluri- marum conscienciarum valeat serenari, paucis verbulis quasi qaibusdam susurriis ^ aures audiencium benivole voluit occupare. Igitur quoniam Spiritus sanctiis sanctissimis prophetis sie est attributus, ut tamen ad tempus pro infirmitate carnis et contrarie- 15 täte peccati ab ipsis offensus abscederet et iterum placatus sub oportunitate temporis adveniret, ideo, ut perplexitates versuci- arum Beemoth, quibus hiis diebus et presertim propter sectam Hussistarum bumanus animus pleruraque occupatur, aliquan- tulum destruantur ^ et sapiencia, que vincit maliciam et rerum 20 exitus metitur suaviterque disponit omnia, dum plurimorum noticia fuerit comprobata, pulcrius elucescat,^ dyalogum sub- scriptum effundere presumpsit, in quo Racio et Animus in negocio dei et ecclesie pariter fabulantur, largiente quoque domino bonorum omnium distributore duo principia humanorum 25 actuum, scilicet intellectus et voluntas, ad dandum pacem ecclesie dulciter simul possunt in concordiam convenire. ^ ® Racio : Ach, quibus et quantis malis ecclesia dei iam premitur et validis inimicorum ^ incursibus turbatur ! * de — bohomioa add. 2. ^ 1. religiosi v. spät. Rand am Rand 2. 30 c arte 1. ^ frater Andreas in S. Magni confessorLs in peile pontis Ratisponensis monasterio vivcns sub regula B. Augiistini ain Rand mit Zeichen xu presbiterorura 1. im Text nach minimus 2. « Racio loquitur add, 2. f iniquorum corr. am Rand inimicorum 1. » Vgl. S. 441 Z. 4 und S. 505 Z. 19. 35 2 Ygi s 444 z 13 ff. ^ Vgl S. 442 Z. 12 f. 42* Digitized by LjOOQ IC — 660 - Animus: Que sunt ista mala, et qui sunt isti validi ini- micorum incursus, de quibus loqueris? R.*: Nonne vides ista mala, que iam fiunt per Bohemos ? Qui cum olim essent populus dei electus, quidam ex eis abe- untes retrorsum a deo salutari suo recesserunt et modo sociatis 5 eis ex omni terra sceleratis sie invaluerunt, quod non contenti terminis suis omnes terras per circuitum, scilicet Austriam, Ungariam, Moraviam, Siesiam, Misnam, Franconiam et Bavariam gladio, igne et rapinis conturbant. A. : üt audio, inimici isti, de quibus loqueris, sunt hü, 10 quos Hussistas nominamus. R.: Tu dixisti. Et ego prima fronte tibi dixissem eos tales esse, sed timens, ne forsitan nimis impetuose alloquens te aliquantulum provocarem, volui eos discreciori modo inimicos nominare. 15 A. : Dic^, queso**, qui sunt hii, et unde originem ac- ceperunt, qui tali nomine vocantur, et ego benivole audiens te libenter tecum fabulabor. R.: Hussiste isti vocantur '^ a quodam Bohemo Johanne Huss, qui** propter varios hereticos, erroneos^ et scandalosos 2i» i4i5 articulos anno domini 1415. 4.* die Julii in generali Constanci- Jtüi 4. ensi concilio in presencia Sigismundi serenissimi Romanorum Augusti et nunc' regis Boliemie iudicialiter est sentenciatus et combustus. A.: Mirabilia sunt talia et ideo non inmerito diligencius 25 indaganda. R: Utique sunt mirabilia, et ideo, si humiliter tamquam parvulus ista quesieris, declaracio sermonum in hoc negocio tibi dabit intellectum. A.: Die, queso, aliquem articulum illius erroris. 3*' R.: Ex quo de multis modicum tamquam humilis petis, nosse debes, quod ille Johannes Huss fuit imitator pestiferi dampnatique dogmatis cuiusdam Anglici, qui vocatus est Johannes Wiclefif, quod interpretatur mala vita.^ Hie inter alia perversa dogmata asseruit, quod universitates, studia, coUegia, gradua- 35 ciones et magisteria in eisdem sunt vana gentilitas et vaga gentilitate introducta et tantum prosunt ecclesie sicut dyabolus.- A. : Die, rogo, fuitne ipse Johannes Huss alicuius gradus ? * Racio 2. b Dicque 2. c ^^ }£gß d errorea 2. • om, 2. f regis nunc 2. 4*' ^ V(jl S. 158 Z. 20 f. * VgL S. 142 Z. 4 ff. Digitizedby Google j — 661 — B.: Ymo presbiter fuit et baccalarius in theologia ac liberalium arcium magister universitatis Pragensis.^ A. : Numquid ipse confessus est se esse presbiterum ? K. : Ymo certe. Eciam ultima confessione, quam * propriis 5 manibus scripsit.^ A. : Merito debitam passus est penam, qui gradus tantos ab ecclesia approbatos ascendit et, licet de gradibus gauderet, Johannem WicleflF, qui notorius fuit hereticus et pertiuai in heresi decessit anathematizatus, virum katholicum et doctorem 10 ewangelicum false predicavit. Nara quemadmodum in celo angeli angelis, ita in terra homines hominibus principantur.^ Tolle enira gradus ordinum in terra, et nullus ordo, sed sempi- ternus erit horror. Verumtamen libenter clarias istud a te vellem audire. 15 K.: ^Fuit quidam rusticus, qui conferens cum quodam presbitero dixit: Bonum videretur, quod sie non gravaremur per dominos Dixit*' presbiter: Et quomodo? Respondit rusti- cus: Certe quod omnia essent equalia. Dixit presbiter: Si tibi istud sie placet, numquid tibi eciam placeret, si ingreditos 20 domum tuam, in qua tu es dominus, servus tuus vellet esse similis tibi? Respondit rusticus: Certe non. Dixit presbiter: Quare non? Respondit rusticus: Res ista stare non posset. Dixit presbiter: Quia res ista, quemadmodum tu asseris, stare non potest. quid tunc debet fieri? Respondit rusticus: Melius !^5 est, ut antiquo more servato ordine superioribus inferiores sint subiecti. A. : Tu quidem racionabiliter ista sentis. R. : Sed tarnen iste Johannes Huss sine successoribus non discessit. 30 A. : Die, queso, qui sunt hü? R.: ünus e multis principaliter fuit quidam laicus nomine Jeronimus, liberalium arcium magister, nacione Bohemus.^ Hie primum comprehensus iustam dampnacionem Johannis Wiclefif et Johannis Huss prot'cssus est et iuravit se in hac fidei veri- 35 täte permansurum. Postea vero tamquam canis rediens ad vomituni publice asseruit prefate dampnacioni dictorum Wiclefif » oin. 2. b Exeniplum nisticanuin, sed bomini, quod oportet esse in rebus ordineni superioruni et inferioruiu am Rand 1. ebenso, ohne sed bonum 2. <= pre.-sb. dix. 2. 40 » Vgl. S. 143 Z. 7 ff, ' S. 221 in Kap. IL ■' Vgl. S. 140 Z. 1 ff. * Vgl. S. 14 :i Z. 12 ff. Digitized by Goo^(^ — 662 — et Huss se inique consensisse, unde in eodem Oonstanciensi concilio similem penara sui complicis accepit. In uno tarnen articulo idem Jeronimus, scilicet de sacramento altaris et post transubstanciacionem panis in corpus Christi * , professus est se tenere et credere, quod ecclesia credit et tenet, dicens se, plus 5 credere Augustino et ceteris ecclesie doctoribus quam Wicleff et Huss. A. : Placet quidem, quod de sacramento altaris bene sensit, sed quia in aliis pestiferis dampnatisque dogmatibus Wicleff et Huss, proch dolor, adhesit, ipse sibi ipsi repugnavit. Utinam 10 dictum Katonis^: Sporne repugnando tibi tu contrarius esse. Conveniet nulli, qui secum dissidet ipse, pro Salute propria memoriter tenuisset. Unde tellem scire, quot fuerint articuli dampnate memorie Wicleff et Huss. 15 ß.: Sicut in actis Constanciensis concilii habetur, princi- pales articuli Wicleff** fuerunt 45 et alii eciam 260 de eins libellis excerpti^, Huss vero principales articuli, quos in libro, quem de ecclesia intitulavit, et in aliis suis opusculis posuit, fuerunt 26^ et alii plures, ut in actis concilii continetur, per 20 testes sufficienter contra eura probati, de quibus expedit magis tacendum quam loquendum, ut huiusmodi pestilenticis doctrinis humanus animus non poUuatur.* A.: Ex quo talis pestifera doctrina cum suis auctoribus in prefato Oonstanciensi concilio, quod cetus cardinalium et 25 5 naciones, scilicet ytalica, gallicana, germanica, anglicana et hyspanica, faciebant et in quo tribus obedienciis in unam reductis ^ unicus ecclesie pastor, scilicet Martinus V., concorditer a cardi- nalibus et prefatis nacionibus Sigismundo Romanorum Augusto et Ungarie rege, fratre Wenczeslai regis Bohemie, presente est 30 electus, tam autentice est dampnata, quis tam temerarius fuit, ut acta tam soleuinis concilii presumeret impugnare? E. : Cum pro informacione aliqua querere sit una e 5 clavibus sapiencie^, sapienciam tibi imputassem, si sapienter quesivisses. 35 A.: Et quomodo sapienter? » de renianencia paiiis vel non reniancncia am Rand 1. *» Wicleff — articuli om. 2. ^ redactis 2. <* De una 5 clavium ecclenie (so) am Rand 1. 2. ^ Dionysius Gato, Disiicha de martbtis 1^4. ^ 2 Vgl S. 141 Z. 28 ff. ■' Vgl. S. 143 Z. 3 ff. * Vgl, S, 142 Z. 11 f. Digitized by Qoo^(^ — 663 - R.: Tu queris, quis presumpsit acta tarn solemnis concilii impagnare, cum successoribus dictorum dampnate memorie sie potenter puUulantibus subtilius querere deberes: Quare rex huiusmodi heresim, quam primum visa est scintUlare, non voluit 5 vel non potuit sufifocare ? A. : Tu loqueris de rege, de quo tarnen rege? R.: De utroque, scilicet Wenczeslao rege Bohemie, qui eciam post deposicionem syam factam anno domini 1400., quamdiu vixit, regem Romanorum se scripsit et nominavit, et 10 eius fratre, scilicet Sigismundo Eomanorum Augusto sepius supramemorato. A.: Recte videris questioni mee obviasse; unde rogo te, ut ad tua interrogata digneris respondere. R.: Anno domini 1418. 22. die mensis Aprilis concilium i425 15 Constanciense, quod plus quam tribus continuis annis duraverat, ^prt/ 22, est solutum. Eidem concilio Wenczeslaus rex Bohemie memo- ratus non diu supervixit. Nam anno sequenti, scilicet 1419., i475 feria 4. in crastino assumpcionis virginis Marie gloriose est^M^r. 16. defunctus.^ 20 * Quo mortuo mox die sequenti, scilicet feria 5., in civitate^«^. 17, Pragensi congregata gens iniqua, crucis Christi inimica, ad diversas ecclesias et monasteria et signanter Carthusiensium ^ discurrit et venerandas reliquias et ymagines domini salvatoris et sanctorum inibi concuciendo et conminuendo res valenciores 25 et clinodia sumptuosiora rapinis mancipavit non erubescens dicere et predicare Johannem Huss iniuste fuisse in concilio Constanciensi condempnatum. A.: 0 quanta mala sunt bec, que neque temporibus nostris neque patrum nostrorum sunt audita ! Unde libentissime 30 scire vellem, quid ad hec tam nephanda opera Romanorum Augustus fecisset. R. : ^Anno domini 1418. Sigismundus Serenissimus Roma-i4iS norum Augustus circa festum S. Martini per Bavariam de Nov. 11, concilio Constanciensi in Ungariam descendit et vivente adhuc 35 Wenczeslao rege Bohemie, fratre suo, pro extirpacione hereti- corum parum fecit*^ more Heli sacerdotis filios suos non casti- gantis, ymo ipso Wenczeslao mortuo mansuccius egit cum * De destniccione ecclesiarum, yniaginuni et reliquianim post inortem Wenczeslai regi« am Rand 1. ebenso ohne et wid Wenezeslai, aber add, 40 Bohemie 2. *> Ciuomodo se habiiit Sigismundus ad Bohemos post obitum fratris am Rand 1. 2. ' Vgl. S. 345 Z. Iff. ' Vgl. den Brief oben S. 345 in Chr. Uus. Nr. 1. "^ Vgl. S. 360 Z. 10 1f. Digitized by Qoo^(^ — 664 — Bohemis de heresi extirpanda utpote dominus et heres regni, ne forte, dum nimis cuperet eradere eruginem, frangeret vas et sie ipsis Bohemis occasionem daret rebellandi perderetque sie locum et gentera.^ Unde fere per annum in auxiliuni fidelium in Bohemiam distulit venire, sed tarnen Bohemi hoc 5 beneficio non miciores, sed seviores contra orthodoxes sunt facti. * Unde iuste motus ipse Sigismundus Serenissimus Boma- 1420 noTüm Augustus et Ungarorum . rex anno domini 1420. circa Juni 24. festum Johannis baptiste civitatem Pragensem cum copioso ÄTig, 1. militari exercitu obsedit. Et factum est circa festum S. Petri i. ad vincula, ut idem Sigismundus in civitate Pragensi in regem Bohemie coronaretur et tam copiosus exercitus solveretur hereticis non deletis. ^ A.: De huiusmodi regali obsidione celebris hodie est fama, sed, proch dolor, ipse rex non parvam propter haue in- i-"^ famiam incurrit. Nam dicitur in volgo, si voluisset, per tam copiosum exercitum istam hereticam pravitatem extirpasset. R.: Tu loqueris taliter, qualiter tibi videtur. Sed si ordinem rei geste pensares, tu ipsum regem in hoc de hac in- famia excusares. Numquid enim audisti, quod certi barones -- et potentes regni Bohemie eidem regi sub sacramento pro- miserunt, quod infra ter 14 dies regnum Bohemie ^ Hussitis expurgatis in manus suas vellent dare? ^'Et idem barones, ut Vota sua vera comprobarent, eodem anno in festo omnium Nov. i.sanctorum cum hostibus fidei pugnantes in prelio ceciderunt.* •^^' Sed quia predicta vota rex Sigismundus cum Bohemis ob singularem favorem seorsum tractavit principibus, qui aderant, non vocatis in hoc, ipse, quia res non est prosperata, propriam famam lesit. A. : Die, queso, quid post hoc accidit. •>' B.: Omnia et singula gesta hisdem diebus nequaquam valeo enarrare. Sed ne omnino taceam, hoc tibi, quod quidam viriliter in fide eciam usque ad sanguinem perstiterunt % alii vero contra cultores catholice fidei, ymo contra deum, in- credibili rabie desevierunt ^ Siquidem catholice fidei predicte •>' cultoribus uni digitos, alteri manus crudeliter absciderunt, * Expedicio prima am Rand 1. 2. ^ De prelio baroniim Bohemie contra inimicos fidei am Rand 1. ebenso, doch hereticos statt inim. fid. 2. c persisterunt 1. ^ deseverunt 1. ' Vgl. S. 371 Z.27ff. 4«J ^ Vgl S. Sf)7 Z. /. « Vgl. Bexold l 40, Anm. 2. * Vgl. S. 367 Z. 21 ff. Digitized by Google — 665 — alios sine miseiicordia trucidarunt, alios flammis exunint et nichil aliud quam catholicorum sanguinem siciunt. Ecclesias et alia pia loca in dei honorem et sanctorum eins constructa funditus diruunt, reliquias et ymagines cremant et venerandum 5 corpus Christi pedibus conculcant ac innumeris erroribus catholicam fidem corrurapere et delere moliuntur periculosos errores et supersticiosos inducendo. A.: Quam dolendus casus quamque gravis est ista iactura, que temporibus nostris, proch dolor, est exorta! 10 R: ütique dolendus est iste casus. Putabamus enim Christian itatem tarn diu scismatibus cassatam, nunc datam unioni, posse aliquantulum respirare. Sed, heu, contrarium contingit nobis. Inter hec tamen mala consolatur nos immensitas divine bonitatis, que electis suis hec omnia vertit in bonum. 15 Sic enim Egyptiorum crudelitas populum domini ad terram impulit promissionis, et eiusdem populi dura captivitas Machabeis immortaiem gloriam per ipsorum pugnam et nomen perpetuum contulit in hac vita. Et impii Judei dum salvatori nostro tormenta crucis paraverunt, eidem data est omnis potestas in 20 celo et in terra et nomen, quod est super omne nomen. Tyrann orum crudelitas apostolis et martiribus victorie et immortalitatis corone materiam prosequendo ministravit. Hereses Sabelli et Arrianorum et similium sanctos doctores fecerunt ubique esse glorioses, dum istorum occasione exercitati totam 25 illuminarunt ecclesiam declaracione divine veritatis. Sic semper divina equitas tamquam aurum in fornace probavit electos suos, quia nee coronam meretur, nisi qui legitime certaverit. A.: Sicut audio, patres nostros preterite pugne fecerunt* glorioses, nobis vero divina benignitas presentem reservavit. 30 Vere impletur sermo ewangelicus: ^Necesse est, ut veniant scandala; ve autem homini illi, per quem scandalum venit TJnde ex quo pugna ita est nobis reservata, rogo, ut referas rem gestam. R. : Anno domini 1421. auctoritate Martini V. HomsLni 142L 35 pontificis pro crucesignatis ad extirpandum Wicklefistas et Hussistas hereticos processus ^ publicantur. Principes et oratores civitatum ex edicto Sigismundi Romanorum Augusti et ün- garorum ac Bohemie regis Nurnberge congregantur.^ Et quia ad hanc congregacionem rex personaliter non venit, alie diete 40 ft fecerunt — reserviivit am Rand mit Einfügungsxeichen 1. * Mai. 18, 7. 2 Olmi S. 347 in Nr. 4. '' Vgl. S. 308 Z. 29 ff. Digitized by Google — 666 ~ i^27fiunt. Ad quarum primam, que fuit in opido Wesalia Treve- rensis dyocesis, venit Branda apostolice sedis legatus. Fiunt eciam post hec successive alle due diete causa negocii huius- modi in partibus Reni, ad quarum ultimam venit dominus Georius episcopus Pataviensis felicis recordacionis ^ ferens 5 litteras ex parte Sigismundi regis. Quibus electoribus principi- busque de voluntate sua dabat plenam auctoritatem, ut ipsi modis Omnibus, quibus melius possent, expedicionem contra hereticos in Bohemiam ad debitum perducerent finem. Confortati igitur principes et comraunitates civitatum imperialium circa l" Aug, 24. festum S. Bartholomei auctoritate papali et regali expedicionem * in Bohemiam faciünt, et civitas Saczensis obsidetur. A. : Proch dolor, dedecus illius expedicionis ! Nam exer- citus ille magnus,2 qui 125 milium virorum putabatur, dum membra singula, eo quod capitaneum non haberent, sibi invicem 1? dissentirent, ex insperato sine omni effectu cepti operis est solutus, et nostri desuper hereticis irridentibus circa inutiles sarcinulas diriplendas sunt occupati. K. : Utique hec expedicio scandalum magnum fuit Nam ipsi Hussite ad talem pervenerunt pertinaciam, quod non solum 2d apostolice sedi, sed eciam ipsi Sigismuudo Romanorum Augusto in regem ipsorum coronato niterentur rebellare.''^ Quod ut forcius possent, auxilium ab Alexandre Lituanie, alias Witoldo, magno duce, fratre Bladislai regis Polonie, postularunt Qui 1422 Witoldns anno domini 1422. circa festum pasce Sigismundum 2«'» April 12, nepotem suum ad eos misit Pragam scribens * Martine pape, quod hoc fecisset in hunc finem et ea intencione, quod ipse intenderet fideliter et totis viribus pro reconciliacione ipsorum scismaticorum pro reassumenda obediencia laborare. Eodem Juli 25. igitur anno, scilicet 1422., circa festum S. Jacobi fit congregacio 3i" principum Nurnberge ^. In hac congregacione ^ feria 6. in Sept. 4. octava S. Augustini in ecclesia S. Sebaldi celebrata missa sollerapni de sancta cruce Branda apostolice sedis legatus vexillum vivifice crucis ad extirpandum Hussistas hereticos tradidit Sigismundo Eomanorum Augusto et Bohemie regi. :>5 Qui Sigisraundus statim dedit idem vexillum Friderico marchioni Brandeburgensi, qui et burgravius Nurnbergensis, faciens ipsum » 2. expedicio am Rand 1. 2. '» 3. expedicio am Rand 1. ' Vgl. S. 369 Z. Uff. und S. 311 Z. 32. ' Vgl. S. 371 Z. 4 ff. 40 ^ Vgl. S. 371 Z. 34 ff. * Der Brief oben S. 372 Nr. 20. * Vgl. S. 375 Z. 28 ff. Digitized by Google . — 667 — capitaneum ad herettcos extirpandum. Igitur circa festum 1422 S. Michaelis ^ dum castrum Charelstain *, quod Hussite in Sept. 29. Bohemia obsiderant ^, defendere niteretur et circa silvam castra metaretur, audientes hü, qui ad speculandum hostium potenciam 5 prope Charelstain* veneraut, quod i dem marchio cum exercitu sibi iuncto non appropinquaret, ymo retrocederet % consulcius agentes, dum adhuc terror in hostibus esset, ceperunt unacum hiis de Karlestain^ cum ipsis Hussistis de pace tractare. Et sie facta pace ad certum tempus inter Hussistas et idem 10 castrum Karelestain ® Hussiste ab obsidione recesserunt.^ A. : 0 bonum pacis, bonorum omnium excellentissimum, tu suavis, desiderabilis hominibus bone voluntatis, quomodo nunc lacrimosa et dolorosa advenisti! Tu enim gloria iocundi- tatis nostre necessitate tua modo legem fregisti, quam dedit 15 dominus Moysi servo suo dicens : Non inibis fedus cum habita- toribus terre.3 Die igitur, obsecro, de Sigismundo nepote ducis Witoldi, cuius superius mencionem fecisti, quid gesserit. E. : Ad interrogata tua non ego, sed littera* Bladislai regis Polonie, quam anno domini 1423. misit electoribus, respondebit. 1423. 20 Scribit enim sie : ^De receptacione et subsidiis hereticorum per- niciosissimorum de Bohemia fuimus delati innocenter, licet tunc inclitus princeps Alexander alias Witoldus magnus dux Lituanie et frater noster karissimus, cui iureiurando promiserunt errores relinquere et ad sinum sancte matris ecclesie universalis reverti, 25 si eos ad protegendum susciperet, ad illos quasdam gentes suas direxerit* putans ipsos potuisse suasu boni consilii ad viam veritatis reducere, quos viderat in perniciem tante iniquitatis Prolapses nee alia via absque gravi multorum Christi fidelium periculo et scandalo convertendos. Sed postquam adhibita fideli 30 et constanti opera et sollicitudine in conversione eorum nequi- visset proficere et magis ac magis comperisset in devia ipsos declinare et dure cervicis semper sequi sentenciam, continuo non distulit se ab ipsis retrahere et gentem suam, quam hoc zelo et non cupidine vel ambicione aliqua extranea in medio 35 ipsorum posuerat, revocavit. Hec ille. A.: Ex hiis patet, quod illud, quod Hussiste cum sacra- mento promiserunt, non fecerunt. a Chrelstain 1. Carlistein 2. ^ so 1. obsiderimt 2. c retro- codens 2. ^ Kalestain 1. Karlistein 2. e Karlistoin 2. ' ex littera 40 domini regis Romanorum (so!) directa electoribus am Band 1. « direxit 2. ' Vgl. S. 404 Z. 25. ^ Vgl. S. 405 Z. 19 ff, ^ S. 405 Z. 28-33. * S. 410 Nr. 44. Digitized by Goo^(^ — 668 — . R: Ideo Sigismundus Romanorum Augustus et Ungarorum ac Bohemie etc. rex continuo cum auxilio dicti Bladislai regis Polonorum * et "Witoldi ducis, fratris eius, disposuit ^ exercitum contra dictos Hiissistas movere. Sed tamen disposicio ista non est sortita efifectam.^ Quapropter fit disposicio secunda ad 5 ducendum exercitum contra Hussistas, et Sigismundus Roma- norum Augustus prosequens statuta Senensis concilii anno •1423. domim 1423. celebrati •* litteris ^ suis mandat® et.precipit, quod nemo consilio, verbo vel facto in victualibus vel potu aliqua necessaria ipsis Hussistis debeat ministrare sive vino sive pane, i' sale, mercimoniis, speciebus, radicibus, armis, bombardis, pulveri- bus aut aliis quibuscunque rebus, quocunque nomine censeantur. Et quicunque contra hec occulte vel manifeste agere presumpserit tamquam verus* et purus hereticus legali pene in corpore et rebus debeat subiacere. i* A.: Magna sunt hec et nimium seriosa. Die tamen, rogu. quem efifectum habuit illa disposicio secunda ad ducendum exercitum in Bohemiam. R. : lam memorata disposicio expedicionis in Bohemiam eoiam nuUum habuit effectum. Solus Albertus dux Austrie. •-' gener Sigismundi Romanorum Augusti, in Moravia, quam iani Sigismundus iure hereditario tenuerat et eidem Alberto duci subiecerat, contra hereticos surrexit> A.: Miror, quod ista gens Bohemorum olim christianissima perversissima heretica dogmata Wicleff et Huss tarn pertinaciter - non erubescit defendere. R.: Quid miraris? Numquid dudum audisti, quid quidam constantissime in fide perseverarunt, ymo hodie quam plurimi perseverant? A.: Tu de fidelibus respondisti, et ego de Hussistis a te •» desideravi audire. R.: Hü, qui Hussiste nominantur, diversas quidem habent facies, caudas vero colligatas. A.: Vollem igitur, ut articulos dictorum "Wicleff et Huss dampnate memorie michi narrares. ^^' R. : Ludisne me? Numquid prius^ audisti, quod expedit * Polonie 2. ^ colebrari 2. ^ Do imperial] edicto confecto ad fitatuta Senensis concilii contra Hussistas am Band 1. ebenso ohne confecto und contra Hussistas 2. ' Vgl. S. 411 Z. 22. 4- - Vgl S. 412 Z. 27. ^ .S\ 419 Kr. 56. * S. 421 Z 14-20. ^ Oben S. 662 Z. 21. Digitized by Google - 669 — de hiis magis tacere quam loqui, ne huiusmodi pestiferis doctrinis humanus aniinus poUuatur? A. : Die tarnen, obsecro, quomodo diversas habent facies, caudas * vero colligatas. 5 B.: In hoc diversas habent facies, quia ipsi inter se non concordant; nam errores, quos unus affirmat, alter negat et vice versa, sepiusque ipsi** inter se bellarunt et irucidarunt. Caude vero sunt colligate, quia de vanitate semper in id ipsum conveniunt. 10 A.: Vellem ista clarius a te audire. R.: Tu sepius audisti, quomodo quidam ^ ex ipsis vocantur Pragenses, quidam Tbaborite, quidam Bichardi, et hii, quamvis varios inter se habeant errores, quos "Wicleff et Huss nunquam dociierunt ^^ seraper tamen conveniunt catholicos impugnando 15 et se mutuo apostolice sedi opponendo. A. : Dicitur in volgo, quod asserant se esse bonos Christi- anos. Catholicos vero ipsi appellant hereticos. B.: Ipsi hoc faciunt et per hoc multos decipiunt Nam sepius habentes inter se consilia dimissis aliis erroribus quosdam 20 assumunt articulos, qui veris quodammodo apparent similes, et in Ulis eciam petunt sibi dari audienciam ad eos defendendum. A.: Et quare eis audiencia non conceditur? R.: Audi rem gestam. Anno domini 1424. ^Sigismundus74;?4. nepos ducis Witoldi, cuius superius mencio est facta, iterum 25 venit in Bohemiam et vocatum atque electura regem Bohemie atque marchionem Moravie se scribens et nominans Sigismundo Rumanorum Augusto et Ungarorum atque Bohemie regi et Alberto duci Austrie litteras^ defedacionis misit, in quibus ponit causam sue defedacionis, scilicet quod lingua bohemica et 30 moravica in 4 articulis pecierit sibi dari audienciam, quam nunquam potuit obtinere, et ob hoc ipse velit eam manutenere. A.: Dicito raichi, fuit eis tunc denegata audiencia? R.: Non, ymo fuit® eis data. 'Nam Branda apostolice sedis legatus assenciente Sigismundo Romanorum Augusto in 35 Brunna civitate Moravie ad audiendum eos certum diem, sicut petiverunt, prefixit. Et dum magistri universitatis Vienensis * caudas — facies ow. 2. ^ om. 2. ^ De 3 scetis principali- bus Hussitaruin am Rand 1. ebenso, ohne Hussit. 2. ^ dociiit 1. « fuis am Rand spätere Hand: 1 fuit 2. ' Quomodo audiencia fuit oblata 40 Bohemis per Brandam cardinalem volgariter cardlnalem Placentinum nuncupatiim am Rand 1. ebenso ohie da^ drittletzte und letzte Wort 2. * Vgl. xum Folgenden S. 421 Z. 25ff. ' Oben S. 421 in Nr. 60. Digitized by Qoo^(^ -- 670 ~ ad hanc'^ se plene preparassent, ipsi Bohemi cum suis fautori- bus diucius expectati non venerunt.^ A.**: Similiter fecerunt hie, sicut superius^ est narratum, cum Witoldo duci Littuanie iureiurando promiserunt, quod ad unionem universalis ecclesie vellent redire, quod tarnen omnino 5 non fecerunt. A.: Die tarnen, queso, qui sunt hü 4 articuli? B.: Tu frequenter petis noticiam articulorum, et ego tibi iteratis vieibus dixi, quod expedit de hiis magis taeere quam loqui. 1 A.: Nonne vides, quanti iam de populo Hussistis soci- antur, qui, si seirent eorum errores, ipsos utique evitarent? B.: Expedit laieos simpliciter credere, clerum vero ex- presse. Verumtamen, ut desiderio tue aliquantulum satisfaciam, da iam loeum prosequendi res gestas, et tunc, si tarnquara 15 parvulus, id est hurailis, de noticia articulorum quesieris, dominus, qui humilia respicit et alta a longo cognoscit, in anima tua virtutem magnifieabit A.: Pacio, quod hortaris. Dicito ergo, quid post hec gestum est? ^ B.: ^Gum tot sint mala Hussistarum, quod nullus possit ea enarrare, multo minus quisquam potest ea scriptis exarare. Hii quoque coaeervati rabie blasphemie non solum dominum omnium iaeulari nituntur, sed eeiam contra eius famulos bellum sine uUo federe suseipiunt. ünde pauea e multis malis '2^ 1425 hie memorantur. Anno domini 1425. circa festum omnium Nov. i.sanctorum monasterium in Moravia Trebnicz vocitatum et ab ipsis hereticis oceupatum, unde infim'ta mala Christicolis et presertim sacerdotibus inferebantur, a Sigismundo Bomanorum Augusto et Bohemie etc. rege et Alberto duce Austrie obsidetur, o»; Nov, 25. sed non obtinetur. Item anno eodem circa festum S. Katherine opidum Beeza in prineipatu Austrie ab Hussistis oecupatur et plus quam mille viri ibi interficiuntur. Tunc temporis Albertus dux Austrie coUectum habuit exercitum, sed Christi fidelibus 1426 mülum auxilium ministravit. *Item anno domini 1426., dum 35 Mai 19. Christi fideles in regno Bohemie et in cireuitu eius graviter ab hereticis turbarentur, ante festum pentecostes iterum facta est congregacio principum Nurnberge. Ad quam venit Jordanus * so Hss. ^ so Ess. wohl überflüssig. ' Vgl. S. 422 Z. 4 ff. \^ » S. 667 Z. 23. « Vgl xum Folgefiden S. 422 Z. 12 ff. * Vgl. xum Folgenden S. 423 Z. 33 ff. Digitized by Qoo^(^ - 671 — de TJrsinis episcopns cardinalis, apostolice sedis legatus, et Sigismundo Romanorum Augusto personaliter non veniente de cottidiano subsidio ad catholicos defendendum fit ibi conclusio. Que litteris^ Sigismundi Romanorum Augusti publicatur. 5 2Huic congregacioni inter ceteros affuit Fridericus marchio Misnensis per Sigismundum Romanorum Augustum de novo factus dux Saxonie. Affuit eciam dux Ericus, qui iamdictum ducatum Saxonie iure hereditario dicebat ad se pertinere. Interea opidum Ausc* ab Hussistis obsidetur. Consurgentes 10 igitur barones et nobiles Misnenses istud defendere nitebantur. Sed res, proch dolor, in contrarium est versa. Nam congregatis Hussistis in unum catholici cum eis congressi, quod dolorose refero, dum in fortitudine multitudinis sue sperarent, aspiciente domino, qui, dum vult, flagellat, dum vult, miserelur, miserabi- 15 liter sunt afflicti. Tunc occurrebat dictum Augustini: Si quis bellum iustum susceperit, utrum aperta pugna an ex insidiis vincat, non refert ad iusticiam. Fuerunt tunc, qui dicerent ista iusto dei iudicio fuisse permissa, aliqui**ex eo etc. A.: Predicta cottidiana defensio contra bereticos qualem 20 habuit effectum? R. : Quoad ponderositatem suam modicum. ^ Eodem denique anno, scilicet 1426., Albertus dux Austrie castrum Lunten" 1426, bürg °, quod heretici traditamentis in principatu suo occupaverant, potencialiter obsedit, sed consumptis ad 8 septimanis in obsidione 25 tandem Castro non obtento in sua est reversus. A.: ^ Licet pax sit bonum bonorum omnium excellentissi- mum, bella tamen, que dominus suos fideles passuros predixit — et ecclesie victoriam predicavit — , nobis plus sunt utilia quam pax. 30 R.: Et quomodo? A.: Quia pax nos delicatos, remissos et timidos facit, bella vero mentem acuunt*^ et presencia quasi transeuncia contempnere informant. R.: Bene in hoc sentis. Nam attendentes hoc quidam 35 milites et militares viri sompnolenciam mentis excucientes et bonum eterne pacis desiderantes ad complaeenciam principum et civitatum imperialium, qui animo et intencione disponendi, qualiter huiusmodi errores et scandala extirpentur, conventum » Auster 2. ^ aliqui — etc. om. 2. c Cuttenburg 2. ^ accuuiit 1. 40 ^ Oben S. 424 in Nr. 64. » Zum Folgenden vgl S. 334 Z. 6ff. und S. 424 Z. 33 ff, « Vgl. xum Folgenden S. 420 Z. 37 ff. * Die folgendeJi Worte auch S. 432 Z. Uff. Digitized by Qoo^(^ — 672 — 1427 in civitate Maguntinensi^ dominica proxima post festura puri- Febr. 9. ficacionis B. Marie virginis constituerant, militaria exercicia, ludos et solacia, que hactenus in hastiludiis et torneamentis agere consueverunt, in impugnacionem heresum et errorum convertere decreverunt, ^ eo videlicet modo, quod tocius negocii 5 armiductrix vexillifera signumque vexillare sit et esse debeat ymago iamdicte gloriosissime puerpere virginis Marie cum beatissimi sui parvuli ymagine et ante easdem gloriosus miles B. Gteorgius genibus flexis bravium* laudabilis milicie sue, scilicet sertum floridum, suscipiens. 10 A.: Istud anno domini 1427. post nativitatem domini^ litteris* quorundam principum, scilicet duorum ecclesiasticorum et unius Romani iraperii electoris ^, summo pontifici insinuatum est. Et licet in variis terrarum spaciis per heraldos sit publi- catum,^ rogo tarnen te, ut propter posteros nostros referas rem 15 gestam. R: Quam vis omnis Christianorum potestas tunc temporis ab impugnacione hereticorum manus retraxisset^ ipsique catholi- cos crudelissime persequerentur, predictum tamen militare propositum non ab omnibus acceptabatur. Interea principes 2(> Mai 4. electores dominica Misericordia Francfordie conventum faciunt et expedicionem fiendam in Bohemiam per 4 exercitus secundom 4 piagas terre disponunt. A.: Die, oro, quem efifectum huiusmodi ordinacio sie secundum piagas terre disposita accepit. 25 R.: Nisi deus bonum ex nichüo eliceret, melius fuisset, quod ista expedicio nunquam fuisset excogitata. A.: Ut quomodo? R: Ideo, quia quidam, qui exercitus ducere debebant, cum tali potencia, ut sperabatur, non venerunt. ^Quidam, qui 30 eciam singularem debebat fecisse exercitum, non est auditus arma movisse ^. Alii venerunt in Bohemiam et obsesso, sed non obtento opido Misa nuncupato ex insperato exercitus ab obsidione recedit et in Tachoviam declinat.^ Ubi Heinricus tituli S. Eusebii presbiter, cardinalis Anglie volgariter nun- 35 » Von spät. Hand am Rand: Est ex graeco ßpaßslov 2. *> elec- tores Hss. « 4. expedicio am Band 1. 2. ^ novisse 1. ' Vgl S. 440 Z. 21 ff. 2 Zum Folgenden vgl. S. 449 Z. 18 ff, ^ Weihnachten des vorhergeJienden Jahres 1426. 40 * Oben S. 433 Nr. 72. '^ Vgl S. 449 Z. 12 ff. « Vgl. S. 447 Z. 12 ff. ' Vgl. S. 450 Z. 21 ff. Digitized by Goo^(^ ~ 673 — cupatiis, apostolice sedis legatus, ad principes venit, factaque/^27 exhortacione confederantur, ut simul contra inimicos velint Stare. Erigiturque ab eodem legato die lune 4. meiisis Augusti Aug. 4. anno domini 1427. vexillum non simplicis crueis, sed yraaginis 5 Christi crucifixi. Sed mirabili rerum eventu sibi invicem non auxiliantes dimissa constancia in negocio dei et ecclesie atque suo, quod triste est valde dicere vel scribere, nichil operantur. Tuncque venit in memoriam dictum Ysaye prophete: Dominus in medio misit spiritum vertiginis, hoc est controversie et 10 erroris, ut scribunt doctores, permissive propter mala illorum punienda, in quibus completum est illud, quod scriptum est ibidem: Ve, qui predaris; nonne ipse predaberis? Ve, qui spernis; nonne ipse sperneris? Cum consumaveris depreda- cionem, depredaberis etc. Egressis igitur nostris sine omnj 15 fructu de Bohemia statim heretici prefalum opidum Tachau, quod multo forcius erat munitum quam Misa opidum supra- nominatura, quod nostri obsederant, gladio et igne vastant mulieribus tamen et parvulis, qui primos Impetus evaserant^ parcentes. Eos itaque, qui de exercitu catholicorum ibi 20 manserant, ex quibus quam plures ad custodiam civitatis positi erant, et alios, qui ad conservandum se ad castrum ibidem confugerant, numero plus quam 1400 vires exutis omnibus, que habebant, ad caplivitatem ducunt. Hiis promiserant Hussiste, quod de instanti velint eis dare treugas usque post 25 festum nativitatis domini. Sed quod promiserant, ratum non tenuerunt Hie venit in memoriam dictum Abacuk prophete dicentis: Quare, domine, non respicis super inique agentes et taces impio devorante iustiorem se et facis horhines quasi pisces maris et reptilia non habencia ducem? 30 A.: 0 quanti tunc expulsis ecclesie fratribus scandalizati mirati sunt et mirando scandalizabantur ^ de pretaxate eiusdem expedicionis labore, quod tarn arduo et bono inchoato principio tam humilem et non bonum finem acceperunt. ünde quia gaudium est miseris socios habere laboris, desiderantissime i'.5 scire vellem, quis uraquam talia audisset. R. : Simiie contingit Conrado III. Romanorum Augusto. * Refert enim quidam^ hystoriarum scriptor, frater uterinus » Qualiter Conradus Romanorum Augustus ceptonira suorum contra Sarracenos trij^tcm finem habuit am Rand 1. ebemo, nur Imperator siait 40 Rom. Aug. 2. * Aus Ottos von Freising Gcsta Friderici imp. J, 60 ; vgl. S. 452 Z If. und S. 540 Z. 35 ff. * Otto von Freising; vgl. vorige Anmerkung. Quellen and Eroerlerungen N. F. 1. 43 Digitized by Google — 674 — eiusdem Conradi, quod^ circa annum domini 1145. EagenioIII. apostolice sedi presidente idem Conradus Romanorum Augustus cum aliis principibus ad pugnandum contra Sarracenos a S. Bernardo abbate Clarevallensi est cruce signatus, et permittente deo alto et bono inchoato principio tristem finem acceperunt 5 Et subinfert idem egregius hystoriographus : Quamvis dicamus sanctum illum abbatem spiritu dei ad excitandos nos afflatum fuisse, nos tarnen ad superbiam lasciviamque nostram salubria mandata non observantes merito rerum personarumque dis- pendium reportavimus, quemadmodum illud a racionibus non !»• est dissonum neque antiquis exemplis, A. : Quia tu supra'-^ dixisti: Nisi deus bonum ex malo eliceret etc., rogo te, ut dicas, quid tibi videtur boni* exhinc evenisse? R.: Quia scriptum est: Nemo bonus nisi solus deus, ideo i^ dicere, quid sit bonum, alcioris est consideracionis. More rustico tamen tibi volens aliquantulum satisfacere te de in- advertencia non inmerito reprehendo. A.: Quare? R. : Tu audisti falsam multorum opinionem, qui dicebant -^' quod comprehensus ab Hussistis nichil criminis haberet in eo, si ore diceret se secte eorum velle adherere, dummodo fides in corde fixa permaneret. A.: Audivi et dixi hanc opinionem esse heresim Elche- scitarum, que tempore Origenis in Oriente pullulabat, et quam 2? idem Origenes statim, postquam visa est pullulare, restrinxit R. : Bene sentis. Kam hec eadem falsa opinio tunc ces- savit, cum mirabili dei providencia Hussiste arridente sibi fortuna a catholicis amplius non fidem, sed pecuniam require- bant. Dicebant^ enim: Da miclii pecuniam et credas, "»■' quidquid veiis. A. : Nunc considero, quia deus ex malo elicit bonum. Sed quia supra^ dixisti: Nemo meretur coronam, nisi qui legitime certaverit, die, obsecro, quid ultra gestum est. 1427 R. : *" Anno suprascripto, scilicet 1427., Heinricus apostolice ':^ sedis legatus seriosius principes, prelatos ac civitates con- Nov. ii. vocavit* Francfordiam et circa festum S. Martini conclusis et » om. 2. ^ Xota verbum Hiissistarum am Rand 1. ohne Nota 2. c Quid actum sit in anno 1427. per cardinalcm de Anglia am Ratui l * Zum Folgenden vgl. S. 451 Z. 31 ff. 4« * 8. 672 Z. 26. » S. 665 Z. 27. * Vgl. S. 452 Z. 19. Digitized by Google - 675 — avisatis modis et mediis, quibus Hussistis ia Bohemia resistatur, litteris suis publicat et mandat generalem contribucionem ^ ad subsidium impugnacionis hereticorum. Sed res ista, proch dolor, non est sortita effectum. 5 A. : Ut quomodo? R. : Prefatus legatus recedit a Germania ^ in Angliam, et contribueio in singulis terris et territoriis a elero et populo, ymo a Judeis, colligitur. Sed nichil exhinc dignum memoria expeditur. *Item anno domini li28. circa inicium quadra-/425 10 gesime Hussiste intraverunt Ungariam et usque Pusanium per-Fe6r. 17. venientes^ et quam plurima ibidem depopulantes in Bohemiam sunt reversi. Tunc temporis Sigismundus Komanorum Augustus castruni Columbacia •'^ vocitatum in finibus Ungarie recuperare laborabat. Eodem anno circa festum pasce Hussiste in Slesia ulpri/ 4. 15 in paucis diebus quam plures civitates vastaverunt, exusserunt et desolarunt Eodem i'ciam anno circa festum corporis Christi Juni :i ipsi Hussiste intraverunt Bavariam* et pluribus diebus opidis et villis exustis et multis spoliis factis illesi in Bohemiam redierunt. 20 A.: Die, rogo, quid ad hec Sigismundus Romanorum Augustus et Ungarie ac Bohemie rex fecerit? K.: ^'Anno domini 1429. feria 2. post Quasimodogeniti 2429 Sigismundus Roraanorum Augustus Pusanii civitate XingdiriQ April 4, habuit colloquium ^ cum Hussistis presentibus pluribus episcopis, 25 principibus et doctoribus et signanter 4 doctoribus ^ universitatis Parisiensis. A. : Kogo, ut referas rem ibi gestam. R. : Sigismundus Romanorum Augustus habito et concluso consilio eos alloquitur, quomodo erraverunt in fide et servent 30 ritus et mores, quos neque ipsi quondam neque patres eorum tenuerunt. Quapropter si ad communionem sancte universalis occlesie vellent redire, certi ® essent modi et vie eos reformandi et benivole essent suscipiendi. A.: Quid ad hec ipsi responderunt ? 35 R. : Ipsi responderunt et dixerunt, quod vellent audiri coram tota communitate et ibi cum ecclesia christiana subire a Quid actum est in anno 1428. per Hussitas am Rand 1. ^ veni- ontcs 2. c Quid actum est anno 1429. per rejrcm Komanorum am Rand 1. ^ De 4 doctoribn^ universitatis Parisiensis am Hand 1.2. « certe 2. 40 ' Oben S. 453 Nr. 84, bexw. in Nr. 83. ' Vgl. S. 457 Z. 40. ^ Taubenstein (Golubac) in Serbien. » Vgl. S, 407 Z. 26 fr. '" Der im Folge mlen bcnütUe Bericht darüber oben S. 458 Nr. 90. 43* Digitized by Google — 676 — compromissum ad decemendum de fide, utrum fides cathoH- corum esset melior vel fides Hussistarum. A. : Cum fides catholica sit firmata et fundata supra firraam petram, que est Christus Jesus, absurdum fuit hoc responsum. Nam in Constanciensi concilio heresiarcha Hussis- ö tarum iudicialiter seuteociatus est et combustus pulveribus eiusdem ibidem in lacum proiectis. B. : Bene dicis. Nam et ibidem hoc responsum tamquam iueptum fuit abiectum et declaratum, quod non expedit coram communitate disputare de fide, sed coram litteratis et sapientibus i<* presertim ex eo, quod multi sunt in populo, qui obtusi sunt et simplices et huiusmodi intelligere non valerent A. : Hoc bene recordor te prius dixisse, cum aiebas: Expedit populum simpliciter credere, presbiteros vero expresse.^ Nam in multitudine hie magis vincit, q"i alcius clamat i^^ B.: Quia istud, quod ante semel audisti, raemoriter tenuisti, nosse debes, quod in eodem coUoquio post predicta Hussistis fuit oblata via pacis usque ad futurum concilium, in quo deberent audiri et determinacioni et* informacioni** eiusdem concilii subiacere. -' A.: Quid ipsi ad hec dixerunt? R: Ipsi dixerunt, quod coram concilio libenter velint audiri et, quando omnes principes tam ecclesiastici quam temporales et omnes alii reformarentur, ipsi eciam vellent reformari** et Interim fidem suam teuere et oninia ista, que - acquisivissent. A.: Qualiter placet tibi ipsorum responsio? B.: Dicito, qualiter placet tibi? A.: Yellem libencius a te audire, ut ego michi ipsi sapiens non viderer. B.: Ex verbis ipsorum dupliciter reperiuntur se ipsos irretuisse ^ Primo sie: Cum ipsi, ut videtur, disertissimos ex suis deputaverint ad respondendum, vel ignoraverunt aut noluerunt scire prophetica verba: Non declines cor meum iu verba malicie ad excusandas excusaciones in peccatis. Secund«> -'< posito casu eciam impossibili, quod omnis homo in occidente reformaretur, quis reformaret partem orientis, in quo infiniti sunt errores? A. : Piacent, que dicis, et ista libencius a te audivi. Et quis eciam simplex doluni ipsorum non considerat? •' » ow. 2. b iiiforinacioniiiue 2. c informari 2. <* 1 irretivisx' spätere Hand am Rand 2 ' S. 670 Z, 13. Digitized by Qoo^(^ — 677 — R: Quamvis ipsi dolosis suis verbis varias queTQrexii 1420 evasiones, tarnen per cei-tos Bohemos a rege Sigismundo ad hoc deputatos ipsi post hoc conventi fuerunt, ut ipsi inter se deliberarent, si quid boni possent adinvenire. 5 A.: Quid ipsi ad hec dixerunt? R.: Ipsi responderunt, quod cum nemine vellent pacem habere, nisi qui de fide ipsorum esset. Et gladium, quem semel evaginassent, in vaginam remittere non vellent, nisi omnes cogerent fidei sue adherere. 10 A. : Quid ad talia responsa fecit Sigismundus Romanorum Augustus et Bohemie rex? R. : Ipsi Hussiste non nominarunt eum regem, sed dominum principem. Et dum alloquerentur eum, ut fidei ipsorum assentiret, et ipsi eum vellent habere in dominum, 15 ipse indignatus omnes principes et dominos exhortatus est et petivit, ut ad exaltacionem fidei, ad extirpacionem et delecionem talium infidelium ipsi dignarentur adiuvare. XJnde et de con- sensu principum et aliorum ad festum Johannis baptiste supra-Jwm24. dicto anno domini 1429. disposuit in Bohemiam fieri expedi- -0 cionem. A. : Quem effectum habuit illa disposicio? R. : Nullum. A. : Die tamen, quid tunc temporis gestum est. R.: Anno supramemorato, scilicet 1429., dominica trinitatis Mii 22, -5 factus est conventus magnus Präge civitati * principali Bohemie, et presentibus ambassiatoribus Sigismundi Romanorum Augusti varia sunt ibi tractata. A. : Die unum e multis. R.: Hussiste voluerunt, ut celebrando concilio Interesse ^^0 debeant patriarcha Constantinopolitanus, Greci et Armeni. A. : Nunc manifestius^ agnovi, quod memoriter tenui te dixisse, quod ipsi Hussiste scire nolunt verba prophetica: Non declines cor meum in verba malicie. Nam manifeste conantur excusare se excusacionibus in peccatis, cum nolunt subesse «^5 decretis concilii nisi predictis, scilicet patriarcha Constantino- politano, Grecis et Armenis, presentibus. R.: üt quomodo? A. : Qiiis ignorat predictos sie inter se esse diverses, ut nequaquam nisi mirabiÜ disposicione divina possunt simul 40 concordare? R.: Si predicti adessent concilio, Hussiste determinacioni f^^eneralis concilii vellent obedire. * so Hs6. ^ miuiif(\stus 1 Digitized by Google — 678 — A.: Tu vocaris racio. Sed contra proprietatem nominis racionabiliter non loqueris, cum materiam remotam, in qua predicatum cum subiecto non potest convenire, introduds. K. : Tu in principio nostri coUoquii dixisti, quod benivole velles mecum fabulari et me libenter audire ; quomodo sie 5 indignaris? A.: Tu reprehendisti me prius de inadvertencia, sed non indigneris tu': et ego te de improvidencia merito considero. R: Ut quomodo? A. : Tu tuo ore promisisti, quomodo Alexandro Litwanie 10 alias Witoldo duci magno, prout scribit Bladislaus rex Polonie, iusiurandum non servaverunt.^ Item ad dietam Brune **, civitate Moravie, diu expectati non venerunt.^ Item in expugnacione Tachovie promissas treugas fregerunt.^ Item Pusanii*^ civitate XJngarie in coUoquio publice * coram Sigismundo Roman onim 15 Augusto, ubi petebant se audiri, non pacem, sed dolosas evasiones, quibus päx oflfenditur et leditur, quesiverunt. Et modo dicis : Si predicti, scilicet patriarcha Constantinopolitanus. Greci et Armeni, concilio adessent, ipsi Hussiste determinacioni generalis concilii vellent obedire ? Quod quomodo non sit *-^' verum, ex rebus gestis sufficienter declaratur. R.: Placet, quod dicis, et gaudeo, quod sie hjstorice relata tarn memoriter tenuisti. Verumtamen dicito propter alios, quas evasiones aut subterfugia ipsi possent ulterius habere? A. : Tu facis me reminisci dierum puericie mee, dum 2J scolasticis inbuerer disciplinis. R. : Et quomodo? A. : Tu ipse vidisti, et cottidiana hodie declarat experiencia, quod pueri in scolis magistris solent sepissime dare verba evasionum et subterfugiorum responsa. Et nisi magistri 3' auctoritatem haberent corrigendi discipulos, ipsi pueri et discipuli de iniuria sibi facta sepissime quererentur, et nisi propter alias evasiones et subterfugia, que adhuc facere possunt, que- sivisses, responsum tibi sicut provocanti non dedissem. R.: Dicito ergo benivole et non indigneris. ''^'^ A.^: Posito, quod in concilio congregetur tota ecclesia occidentalis cum predictis, patriarcha Constantinopolitano, Grecis » Am Rand von späterer Hand: sed non indignor tarnen 2. *> Brumo Hs8. Am Rand van späterer Hand: 1. Brinnae 2. « ^^^ Rand spät. Hand: 1. Posonii 2. ^ q^^i^ ^gg^ 4<) * Vgl oben S. 667 Z. 23 ff. * Vyl. S. 422 Anm. 1 und S. 670 Z. 2. » Vgl. S. 451 Z. 6 ff. ufid S. 673 Z. 23 ff. * S. 458 Nr. 90 und S. 675 Z. 18 ff. Digitized by Google «- 679 ^ et Armenis, tarnen si quis auctoritati concilii nou vellet obedire, numquid restat adhuc in partibus orientis totiim regnum soldani, in quo est Babilon meretrix illa magna, scilicet secta Sarracenorum sive Machmetistarum' etc. ? 5 R.: Sufficiunt ista. Sed et hie pro declaracione erroris Hussistarum hoc te volo nosse, quod placet. A.: Vellem hoc libencius audire. R.: In hoc, quod introducunt patriarcham, necesse est, ut et ipsi Hussiste habeant patriarcham, et in eo, quod in- 10 troducunt** Grecos, necesse est, ut et ipsi habeant imperatorem aut regem, quemadmodum habent Greci. A. : Ipsi noiunt obedire Romano patriarche neque Roma- norum Augusto. R.: Et ideo vocantur heretici, eo quod eligunt, quidquid 15 volunt A.: Hoc recordor te dixisse superius^ in eo, quod dicebas Hussistas habere diversas facies et caudas coUigatas. R.: Placet michi tua recens memoria. Unde ulterius nosse te volo, quod predicto anno domini 1429. aeris temperies 74^i?. 20 Hussistis quodammodo videbatur arridere. Sicque ipsi per autumpnum et yeniera in Misna terram rapinis, incendiis et cladibus miserabiliter desolarunt, et marchio Misnensis, qui et dux est Saxonie, coUecto exercitu multo maiori, quam erat exercitus Hussistarum, non est cum eis in hello congressus. 25 A. : Quomodo aeris temperies visa est Hussistis arridere? R. : In eo, quod Hussistis sie in catholicos insevientibus tempora autumpni et yemis ultra solitum, quod nuUus recorda- batur, clara et calida extiterunt. A. : Pueriliter in hoc sentis. 30 R. : Ut quomodo? A. : Si virtute nominis tui utens® raciocinando ista trutinasses, invenisses utique et expertus fuisses eandem aeris temperiem arrisisse orthodoxis ad se defendendum, (fiemadmodum arrisit hereticis ad catholicos offendendum. 35 R.: Quamvis pueriliter dixeris me sensisse, audita tamen veritate ipsam impugnare temerarie refuto. A. : Die ergo, quid ad hec fecerunt Romanorum ^ Augustus et electores. R. : Conradus ® archiepiscopus Maguntinensis et Fridericus 40 marchio Brandeburgensis et Johannes dux Bavarie personaliter * Macumetistarum 1. ^ indiicunt 1. « uteris Hss. ^ Roma- jioriim — electores am Band mit Einfügungsxeivhen 1. ^ Conrardus l. » S. 6G8 Z. 32. Digitized by Qoo^(^ - 680 — presenciam Sigismundi Romanorum Äugusti in Ungariam accedunt, et isdem reversis publicatnr fieri conventus principum 245öNurnberge anno domini 1430. dominica Oculi. In qua dyalogum Marx 19, istuni simul cepimus habere. Interea circa festum purificacionis Febr. 2. S. Marie Hussiste veniunt ad terram advocatorum et Plawen 5 civitatem et castrum obtinent.^ Deinde veniunt in Pranconiam et Bavariam et fugientibus incolis de opidis et castris munitis famosas eciam civitates et principes ad dandum sibi certam pensionem pecunianun coegerunt. Ä.: Dicito, in iam dicto conventu principum Nurnbei^ i' quid est actum? R.: Nichil. A. : Ut quomodo? R. : Sigismundus Romanorum Augustus in üngaria con- Äpril 23. stitutus distulit dietam eandem usque ad festum Georgii et l"» tunc utique, quemadmodum litteris ^suis in valvis ecclesiaram publicavit, personaliter vult venire. A.: Putasne, quod illuc tunc' eciam veniant Hussiste? R.: Fridericus marchio Brandeburgensis supranominatiis cum eisdem Hussistis dietam irrevocabilem illuc tunc veniendi -^ conclusit. * A. : Magna sunt hec, quod idem marchio de tanto negocio se intromisit. R. : Tmo sunt utique magna. Nam et plurimi de isto mirantur. Sed tamen differas modo de ista materia coUoquiuni - habendi, et iam preteritas hystorias factas inter catholicos et Hussistas ad ruminandum melius masticemus. A. : Facio, quod hortaris. Nam et ego de eisdem iibencius tecum volo fabulari. R. : Vides modo ab inicio nostri coUoquii, quomodo ^ auctores heresis Hussistarum Johannem Huss et Jeronimum in concilio Constanciensi iusticie pena cohercuit. A.: Et^uis istud, nisi cecus esset, non videret? R. : Quia plurimi habent oculos, quos tenebris assuetos ad lucem perspicue veritatis nequeunt** attollere. '^" A.: Tales similes sunt avibus, quarum*^ intuitum nox illuminat, dies cecat. R.: Quare est hoc? A.: Hoc ergo a te volo audire. » eciam tunc 1. *> nequunt 1. « quorum 1. ^" ' Vgl. Bexold 3, 34. * RTA. 9, 384, anscheinend in irrtUml. Verknüpfung mit RTA, P, 3b2. ^ Vgl S. 473 Anm. 4. Digitized by Google — 681 — R.: Facilis est ibi responsio. Nara hoc ideo fit, quia tales non verum ordinem, sed siios intuentur affectus, dum licenciam vel impunitatem scelerum putant esse felicem. A. : Et quis sapiencium malit esse exul, inops ignomini- 5 osusque* quam pollens opibus, honore reverendus, potencia validus in sua permanens urbe florere? Cum enira tunc clarius testatiusque sapiencie tractatur officium, cum in contingentes populos regencium quodammodo beatitudo transfunditur, non mirarer, si deus rector bonis iocunda, malis aspera tribueret. Sed 10 quia econtra bonis dura, malis optata concedit, non sufficio amirari. R: Acute quidem sentis. Sed quod bonis dura, malis optata eveniunt, de hoc non solum tu, sed et fere omnis populus miratur **. A. : Quapropter libentissime propter alios a te desidero 15 audire, quare catholici tam gravissimani persecucionem paciuntur. Iter vero perversorum Hussistarum sie prosperatur, quod quidam sie ipsis puUulantibus et prevalentibus vertuntur in dubium dicentes : Videtur verisimile, quod Hussiste in secta sua teneant iusticiam ; quod si non esset, ipsis omnia ad nutum suum non 20 succederent R. : Quoniam labor divisuQ in partes facit respirare, ideo ad verba tua non simul et semel, sed distinctim volo respondere. A. : Placet, ut sie fiat R. : Tu dicis, quare catholici tam gravissimam persecuci- 25 onem patiuntur? A.: Ita dixi. R. : Numquid memineris supradictorum ^ verborum tuorum, quomodo vere impletur semio ewangelicus: Necesse est, ut veniant scandala etc.? 30 A. : Bene recordor. R. : Audisti eciam, quomodo immensitas divine pietatis inter hec nos consolatur et electis suis ista vertit in bonum. A. : Ymo et bene recordor. R. : Et quomodo? 35 A. : Per hystorias veteris et novi testamenti audivi decla- ratum et signanter per mortem Christi, quam a perfidis Judeis in cruce sustinuit, per quam intravit in gloriam suam et data est ei omnis potestas in celo et in terra. R. : Placet summe. 40 » inom. 1. ^ de add. Am Hand von späterer Hand: leg. vel doi vel de illo 2. ' S, 665 Z, 30. Digitized by VjOOQ IC — 682 — A. : Die, oro rursum, quare iter perversorum Hussistarum sie prosperatur? E. : Serutari oceulta iudieia divine providencie non expedit A. : Et ego, qiiod deus scire nos noluit, libenter volo nescire, de manifestis vero aliquid vellem audire. 5 E. : Hoc concordare te audivisse, cum superius ^ hystoriam de Conrado HL Eomanorum Auguste induxi, quod nos ob superbiam lasciviamque nostram salubria mandata non ob- servantes merito rerum personarumque dispendium sustinemus- A.: Assencio quidem, sed quia prospera magnum argu- lu mentum sunt bonis, rege, ut referas, an inter hec mala deus bonorum omnium distributor serenitatem sui voltus catholicis aliquando ostenderit? E. : 2Vox exultacionis et salutis in tabernaculis, id est in secretis, cordium iustorum nunquam defuit. Quos eciam mani- 15 festis signis deus letificavit. Nam quam vis, ut ex predictis habetur, expediciones et disposiciones expedicionum optatiun non acceperint finem, privata tamen bella non defuerunt, in quibus fons et origo omnis bonitatis catholicis tales victorias contulit, ut illud Osee prophete: Tantummodo a rae auxilium *-*<• tuum \ ad litteram videretur adimpletum. Quotquot eciam ex Hussitis ceciderunt *, omnes vultus suos in terram verterunt * ostendentes se indignos esse ad videndum celi claritatem. A.: Letificant valde ista, que retulisti. Et de hoc, quod prius dixi, quod propter prosperos successus Hussistarum 25 quidam vertuntur in dubium, ego multum modo incipio mirari. E.: Quare miraris? Nam si memoras eorum, que prius in confabulacione nostra venerunt in medium, invenies esse homines similes avibus, quarum intuitum nox illuminat, dies cecat. A. : Vellem illa clarius a te audire. 3«* E. : Cottidiana hoc docet experiencia, quod homines dediti terrenis verbosissime ^loquuntur, ad veram vero lucem conti- nendam obmutescunt. Inde evenit, quod hü, dum ad veram lucem videndam mentis intencionem non erigunt, rerum ordinem parum vel nichil curant. 3ö A.: Ut sencio, tu hucusque aliquid tenuisti absconditum. Eogo, ut referas. » Nota de modo casus Hussistanira am Rand 1. ebenso ohne Nota 2. ^ verbolissime 1. » S. 673 Z. 36. 40 2 Du folgenden Worte auch S. 371 Z. Off. » Vjgl S. 431 Z. 13. * Ähnlich Andreas von Deutsch-Brod (Höfler 2, 3S9> Digitized by Qoo^(^ — 683 — R: ^Scribit quidam secretorum compilator-, quod quidam familiaiis cuidam capitaneo Wicleffistaram ab eo audierit sibi- que dixerit, quod in anno, cum numeratur 1421., ab eo tempore, cum se dominio regia opposuenmt, qui tunc erat annus 4., de 5 parte Wiclefistarum 120 milia corruerunt. A. : Cum tot eodem tempore corruerint, unde venit modo ista multitudo ipsorum? R: Hoc memoriter teuere debes, ut in exordio^ nostri colloquii dixi. 0 A.: Et quid est illud? B.: Ex omni terra confluunt ad eos scelerati. A. : Et ex hoc ipsi potentes valde sunt? R: Cum potencia sit habere posse ad explendum, quod quisque desiderat, quoraodo impios et sceleratos, qui prospe- 5 rantur in viis suis maus, dicis esse potentes? A. : Ex eo, quia exercent, quod Übet. R : Sed non possunt explere, quod desiderant A.: Quid est Ulud? R : Naturalis humani generis intencio verum beatitudinis O finem desiderat.* A. : Sic et ipsi desiderant? R: Ipsi quidem desiderant, sed quia illum finem beati- tudinis non adipiscuntur, ideo inpotentissimi redduntur, quia ad beatitudinem nequaquam probra perveniunt 5 A.: Cum res ita se habeat, perspicaciter claret, quod quanto ipsi Hussiste cupita mala perficiunt, tanto magis esse infeliciores. R : Optime in hoc sentis. Nam et hoc philosophica docet consolacio: Infeliciores sunt, qui faciunt, quam qui paciuntur 0 iniuriam. A.: Opto, ut ista aliqua historiali relacione digneris declarare« R: Libenter facio, quod hortaris. Est hystoria veteris testamenti. ^^In tribu Beniamin quidam oppresserunt mulierem in Gabaa et abusi sunt ea tota nocte. Hec de mane rediens 5 ad hospicium ante ianuam expiravit. Cumque tantum nephas et tam grande piaculum nun quam factum esset in Israel, audi- » Historia de f iliis Israel contra tribiim Beniamin am Band add. 1. * Vgl xum Folgenden S. 430 Z. 23 ff. * Gemeint ist xweifellos Andreas von DevUsch-Brod, Die betr.[Stelle 0 fhidet sich in dessen Tractatus de origine haeresis Hussitanim (val oben S. 268 Z. 15 ff.) bei Höfler 2, 344. 3 S, 660 Z. 0. * Ähnlich S. 506 Z 1 f. » Jud, 19, 25 ff. Digitized by Google — 684 - entes hoc alle tribus petiverunt a tribu Beniamin sibi dare viros, qui tantura scelus perpetrarunt, ad eos puniendum. Quod tribus Beniamin facere noluit. Quapropter omnis Israel contra tribum Beniamin surrexit et inito bello die prima tribus Beniamin prevaluit et ceciderunt* de aliis tribubus 22 miUa,ö sequenti vero die 18 railia, tercia vero die filii Israel per insidias ceperunt iirbem Gabaa et incenderunt occidentes vires et muli- eres et parvulos id ipsum facientes aliis civitatibus in Beniamin, sie quod de omni Beniamin soli 600 remanserunt, qui sederunt in petra Remfnon. u A.: Nunc palam loquor et proverbium nuUum dico, quod non est infelicitas maior quam felicitas peccancium. Nunc quoque audivimus et cognovimus mirabilia, que deus fecit patri- bus nostris, et propter misericordiam, quam fecit nobiscum, laudem et virtutes eins narrabimus filiis nostris, ut et filii nostri !:■ enarrent ea filiis suis in generacionem et generacionem. R: Audi et aliam hystoriam.^ **Heraclius Romanorum Augustus, qui cepit regnare circa annum domini G12. eo tem- pore, quo Machmet pestiferum suum dogma seminavit, cum Agareni, qui ° et Sarraceni, gens circumcisa '^, provincias eins •_• vastaret, contra eos dimicat, et Agareni 150 milia militum eins interficiunt et spolia eorum Heraclio remittunt. Que ille reci- pere nolens, sed vindictam ab eis querens portas Caspeas, quas Alexander Magnus Macedo supra mare Caspeum fecit et® propter multitudinem sevissimarum gencium serari iussit, aperuit inde- S que 150 milia auro armata cum omnibus universarum provinci- arum militibus in prelium misit. Cumque in crastinum essent preliaturi, ipsa nocte 52 milia de exercitu Heraclii percussit angelus dei. Reliqui dum regredientes appropinquassent Jerosoli- mam, videns Heraclius se nequaquam resistere posse merore ;? correptus est factusque ydropicus mortuus est. A. : 0 mirabilia dei testimonia! Quis enim cognovit sensum domini, aut quis consiliarius eins fuit? Nunc vere sunt impleta, que in principio^ nostri coUoquii spopondisti, quod declaracio sermonum illuminaret et intellectum daret ö; parvulis. * Quomodo haben tes iustum bellum interdiim pessimis succumbuni am Band add. 1. 2. ^ Historia de Eraclio contra oarracenos de eodem am Rand 1. ^ qjj^,^ 2. ^ verschrieben interconcisa 1. 2. am Rand von späterer Hand: 1. incircmncisa 2. « om, Hss. 4" * Quelle Ekkehard von Aura (SS. ö, 153). Auch in der A. Chr. verwendet, oben S. 15 jedoch nicht abgedruckt. « S. 660 Z. 28. Digitized by Qoo^(^ ^ 685 - E.: Quid ergo? A.: Fateor et rue dixisse: Nunquam negabo altitudinem consilii divini et misericordiam dei super salute generis humani, et in negücio ecclesie ex parte una et Hussistarum parte ex 5 altera intellectum meum certis et veris declaracionibus sio illu- minatum, quod voluntas ferventi desiderio concordat cum intellectu et cognoscit ecclesiam hoc proprium* habere, quod tunc vincit, cum leditur, tunc floret, cum persecucionem patitur, tunc proficit, cum opprimitur, tunc intelligit, cum arguitur, 10 tunc obtinet, cum deseritur, tunc stat, cum superari videtur.^ R.: Quid ergo amplius desideras? A. : Tu dudum ^ dixisti, ut darem tibi locum prosequendi res gestas, et tunc, si de noticia articulorum tamquam parvulus quererem, desiderio meo aliquantulum velles satisfacere. 15 R.: Recordor quidem hoc tibi promisisse, sed numquid tu recordaris dictum tibi ibidem fuisse: Expedit laicos simpli- citer credere, clerum vero expresse? A.: Memoriter hoc tenui. R.: Nosti eciam dictum, quod pestifera dogmata dampna- 20 torum Wicleff et Huss expedit magis tacere quam aliquid de hiis dicere, ut animus humanus huiusmodi non polluatur.^ A. : Novi. R. : Quid ergo adhuc petis? A.: Simpliciter aliquid audire de articulis, quos ipsi 25 Hussiste tamquam verisimiles defendere conantur. R.: Igitur alta alcioribus committendo more rusticano et simpliciter tibi loquendo noveris esse 4 articulos, quos ingeni- osiores Hussistarum offerunt ad defendendum ^. Primus est, quod verbum dei pe;: regnum Bohemie libere et sine impedi- 30 mento a sacerdotibus predicetur, secundus, quod sacramentum eukaristie sub utraque specie, scilicet panis et vini, omnibus Christi fidelibus nuUo peccato mortali indispositis libere ministre- tur, tercius, quod divicie et bona temporalia per brachium seculare a clero auferantur, quartus, quod omnia peccata mortalia 35 et specialiter publica in quolibet statu prohibeantur et destru- antur. * Proprium ecclesie am Rand 1. 2. *> Pc 4 articulis Hussistanim am Bavd 1.2. ^ Quelle ist unxweffelhaft des Andreas von Deutsch- Brod Traktat 40 De ortgine haeresis Hussüarurn (vgl. oben S. 268 Z. 15), wo des h. Hüarius (De Trinitate 7, S bei Miytie, Patrol. tat. 10, 202} Saix: Hoc eiiim ecclesiae proprium est, ut tuuc vincat, cum laeditur, tunc intellijjjatur, cum argui- tur, timc obtineat, cum destruitur, weiter ausgeführt wird (gedr. Höfler 2, 3H0), - .s'. 670 Z. 13 ff. 45 « S. 662 Z. 21 ff., S. 668 Z. 36 ff u. S. 670 Z Üf Digitized by Google — 686 - Ä.: Numquid iamdicti articuli sunt expressi inter articulos dampnate memorie Wicleff et Huss in actis concilii Constanci- ensis? R. : Primum articulum, scilicet quod verbum dei per regnum Bohemie libere et sine impedimento a sacerdotibus 5 predicetur, videtur Wicleflf sub aliis verbis* innuere articulo 14. Similiter Huss eciam sub aliis verbis articulo 17. et arti- culo 18. De secundo vero, scilicet de communione sub utraque specie neuter illorum, scilicet nee Wicleff nee Huss, facit ali- quam mencionem. Tercium vero articulum, scilicet quod 10 divicie et bona temporalia per brachium seculare a clero aufferantur, ponunt Hussiste moderni cum verbis incitativis contra clerum. In articulis vero Johannis Huss iste articulas non habetur. Sed Wicleflf articulo 36. videtur illum innuere sub aliis verbis. Quibus quidem verbis comportatis ibidem cum arti- 15 culo 16. idem Wicleff videtur sibi ipsi repugnare. Quartum eciam articulum, scilicet quod omnia peccata mortalia et speci- aliter publica in quolibet statu prohibeantur et destruantur, ponunt Hussiste moderni ad incitandum populum cum verbis applausivis. In actis vero concilii Constanciensis iste articulus 20 inter articulos Wicleff et Huss non est expressus. A. : Ut audio, tu dudum^ optime dixisti, quod Hussiste habent facies diversas, hoc est varios errores, quos Wicleff et Huss nunquam docuerunt, et, quod unus affirmat, hoc alter negat, et vice versa. 25 K.; Quid ergo vis, ut faciam? A. : Simplici stilo aliquid de predictis articulis a te desi- dero audire. R : Ad primum articulum, scilicet quod verbum dei etc., et ad quartum, scilicet quod omnia peccata mortalia etc., 30 respondeat rusticus, qui in parabola circa principium huius dyalogi dixit: Melius est, ut antiquo more servato ordine superioribus inferiores sint subiecti.^ De secundo vero, scilicet de communione sub utraque specie, audi rem gestam in con- cilio Constanciensi ^ ^Barones regni Bohemie serenissimo 35 principi domino Sigismundo Romanorum Augusto et TJngarie regi niiserunt quendam libellum continentem multas auctori- * om.y am Rand: iiisore verbis 1. *^ De actis in conciüo Con- stanciensi circa couimiinionem utriusque speciei am Rand 1. ^ 8. 668 Z. 32. 40 2 Ä 661 Z. 15 ff. ^ Vgl. xum Folgenden den Abschnitt 6, 6 oben S. 262. Digitized by Google - 687 — tates saci-e scripture, cuius compilator eiusdem Jibelli prohare nitebatur populum laicalem esse cominunicandum sub utraque specie, de quarum solucione idem barones per sapientes, qui tunc cuiu eodem rege Constancie in .concilio erant, petebant 5 clarius informari. Tuncque per catholicos doctores editi sunt pulcerrimi tractatus, qui a multis habentur, in quibus auctori- tate sacre scripture apertissime est declaratum populum laicalem, ymo et sacerdotes, nisi dum conficiunt aut consecrant, non esse communicandos sub utraque specie, sed solum sub una, scilicet 10 specie panis. Unde anno domini 1415. die 15. mensis Junii 1415 in sessione publica ^ plurimorum doctorum tarn divini quam Juni 15, humani iuris deliberacione prehabita declaratum, decretum et diffinitum est, ut a conficientibus sub utraque specie, a laicis vero tantummodo sub specie panis corpus Christi suscipiatur, 15 cum lirmissime credendum sit et nullatenus dubitandum integrum corpus Christi sangwinem tam sub specie panis quam sub specie vini veraciter contineri. Et quicunque pertinaciter oppositum premissorum assererent, tamquam heretici arcendi sunt et graviter puniendi.* 20 A. : Letatus sum in hiis, que dicta sunt nüchi, et bene contentus propter me ipsum in hoc articulo nichil amplius quero. Sed quia malum sub specie boni celatum, dum non cognoscitur nee cavetur, quasi bonum suscipitur, ideo propter inusitacionem quorundam in populo rogo, ut referas, utrum 25 fuerit de voluntate Christi, quod hoc sacramentum a non con- ficientibus vel non consecrantibus debeat sumi sub una^ specie. R.: Non fuit de voluntate Christi hoc sacramentum in- stituentis, quod a non conficientibus vel laicis debeat sumi sub utraque specie, scilicet panis et vini, sed sub una tantum, 30 scilicet panis. A.: Digneris hoc clarius manifestare. B.: *^ Christus in ultima cena, quando sacerdotale instituit officium, postquam cenavit, accipiens calicem dedit discipulis suis dicens: Bibite ex hoc omnes^, hoc est: vos 12^ hie collecti, 35 sicut probat hoc Marcus ewangelista, quilibet seorsum, ita quod » Xon obs taute isto dccroto Julian us cardinalis S. Ant^eli, prcsiden» eoncilii Basilicnsis, non conscnciente concilio istam communionem Bohemis sub bulla faLse bullata et clandestine concessit von anderer Hafid am Rand 2. *> utraxpie 2. c Quod non fuit voluntas Christi, quod laici 40 Hunierent sacramentum eukaristie sub utraque specie am Rand 1. (ümlich^ intencionis statt voluntas, communicarent statt sum. — euk. 2. ^ qui add, 2. ^ Das im Folgeyiden henütxtc Dekret oben S. 227 in 4, 19. - Mut. 20\27; rgl. Marc. 14,23. Digitized by Qoo^(^ - 688 — onines deootat singulos tunc collectos proprie et distributive propter Judam traditorem suum, ne separando eum ab aliis ostenderet eum suam traditorem et furorem Petri et aliorum discipulorum contra eum excitaret. Ecce in hoc Christus manifeste significavit populum laicalem sub utraque speeie 5 sacramentali non esse communicandum, quia, si hoc eiu> voluntas fuisset, ipse utique matrem suam virginem Mariam gloriosam, que tunc dignior fuit omnibus apostolis, advocasset, similiter et 72 discipulos et hospitem cum familia, circa quem fecit cenam suam ultimam, quia multum dilexit eum, similiter K' et alios familiäres, qui eum comitabantur. Sed hoc non fecit. Ideo voluntas eins ad hoc non fuit, ut populus laicalis communi- caret sub utraque speeie sacramentali. Patet hoc clarissime in ewangelio Johannis 6., ubi Christus loquens ad turbas dixit: Ego sum panis vivus, qui de celo descendit Si quis mandu- lö caverit ex hoc pane, vivet in eternum^, et non dixit: Si quis biberit hoc vinum. Istud eciam potest ex variis historiis veteris testamenti declarari et presertim de esu agni pascaUs, qui figurabat Christum, quem quidem agnum multitudo filiorum Israel ymolabat ad vesperam pasce, et comedebant azimos '^' panes, et non est scriptum, quod biberunt vinum. A. : Apertissime hoc autenticis dictis declarasti populum sub una speeie, scilicet panis, debere communicare. Si quis ergo habet aures audiendi, audiat. Qui vero curiosius voluerit ista perscrutari, legat pulcerrimos tractatus, quorum prius est -•' mencio facta *, in concilio Constanciensi et postea a doctoribus egregiis compilatos. R: Quia tu propter populum quesivisti et modo sie responsis es contentus, quod amplius non queris, ego ob singularem favorem populi ^ quero, que fuerit consuetudo ' 3«' primitive ecciesie communicaudo hoc sacramentum. A. : Pete, ut ad tua interrogata digneris respondere. R.: Facio, quod hortaris. Cum primitivam dicamiis ecclesiam, que temporibus apostolorum fuit congregata, ipsa communicando hoc sacramentum servavit modum, qui fuit de '^' voluntate instituentis, scilicet Christi, sicut superius est declara- tum, dando laicis sub speeie panis tantum *^ Et probatur hoc auctoritate scripture Act. 2., ubi legitur, quod post ascensionem domini una die conversi sunt '6 milia hominum, et omnes eraDt » in conc. facta 2. ^ quero populi 2. c populi add. 2. * Quod 4*1 tempore apostolorum populus laicali.s communicabat »üb una speeie am Rand 1. ' Jo. 6. 51 f. Digitized by VjOOQ IC — 689 — perseverantes in docstrina apostolomm et communicacione fractionis panis^ et non potacione vini. A.: Libenter audio, que dicis. Sed rogo, ut referas, unde venerit illud, quod dicitur in primitiva ecclesia fuisse consuetudo 5 commuDicandi populum laicalem sub utraque specie. R.: Tu audivisti approbatam consuetudinem tempore apostolomm. ^Sed postea Äierunt quidam, qui ex simplicitate et pia devocione communicaverunt populum laicalem sub utraque specie sacramentali, ut B. Cüprianus et S. Donatus, 10 sed quam cito fuit eis revelatum per intellectum sacre scripture vel per visionem dei miraculorum, quemadmodum B. Donato in fractione calicis, ipsi retractarunt et penituerunt et amplius nunquam fecerunt Alii vero communicaverunt populum laicalem sub utraque specie ex pura malicia ut erronei et 15 heretici, sicut fecerunt Nestorius et Pelagius et eorum sequaces. A.: Sufficiant hec de articulis premissis. Geterum peto, ut de articulo, qui adhuc restat, micbi aliquantulum satisfacere digneris. B.: Pro destruendo articulo, sciUcet quod divicie et bona 20 temporalia a clero aufferantur, non est necesse neque volo alle- gare scripturas. ^ Legantur enim omnes scripture veteris testa- menti a Melcbisedech primo sacerdote, qui fuit rex et sacerdos, et omnes scripture novi testamenti usque in diem hanc, que est feria 6. post Letare, quando numeratur 1430., invenitur 245Ö 25 sacerdocium semper habuisse bonos orthodoxe fidei zelatores Aför% 29. et sacerdocii amatores, inter quos et quorum defensione clerus velud aurum inter metalla splendidius refulsit "Legitur deni- que in veteri testamento circa annum SOO."^ ante nativitatem domini de Alexandro Magno, quod, cum esset gentilis et totum 30 orbem suo imperio subiecisset, dum appropinquaret Jerosolimam, venit ei obviam Judas sacerdos pontificalibus indutus et reliqui sacerdotes cum eo legitimis stolis induti. Et intuens Alexander pontificem pontificali stola insignem descendit de equo et adiit eum Bolus et nomen dei tetragramaton ® adoravit et pontificem 35 veneratus est. Et obstupuerunt principes exercitus et ludifica- tam mentem regis putaverunt. Solus Parthemius quesivit ab » Qualiter contra consuetudinem primitive quidam communicaverunt laicos sub utraque specie ex devocione simplici, qui post penituerunt ex mala intencione am Band 1. ^ Quod clerici possint bona temporalia 40 possidere am Rand 1. « De honore, quem gentilis rex sacerdotibus impendit am Rand 1. ebenso, doch gentiles, ohne rex, imd impenderunt 2. d KX). 2. e tetragamaton 2. 1 Act. 2,41f, Quellen und Broerteroncren N. F. I. 44 Digitized by Google — 690 — eo, cur sacerdotem iudee gentis adorasset. Respondit: Non hunc adoravi, sed deum, cui principatum sacerdocii gerit. Ecce hoc fecit gentilis. Sed dicit laicus: Iste cleros est repletas: ad quid ei debent dari tanta boua? 0 laice, quis tu es, qui talia loqueris? Numquid tu consideras, quod colonus vel servus ' coloni, calceator vel sartor pauper aut servus eorum aut simili- um in ergasterio suo residens in laboire et pertranseunte * con- siderans te esse eminenciorem se dicit vel cogitat talia vel similia de te ? Yideat ergo princeps, baro, miles, militaris ant plebeius, ne, dum iniuste cupit vel recipit aliena, iure perdat i sibi legaliter et canonice concessa, quemadmodum contingit quam pluribus potentibus in regno Bohemie, qui, dum estima- bant se ditari de spoliis clericorum, facti sunt send servorum suorum. TJtinam ipsi ad laudem dei et hominum pro salute propria tempestive memoriter tenuissent, quod hoc, quod pre- i' cipiti via certum deserit ordinem, letos non habet exitus. A.: Quemadmodum a principio nostri colloquii deductum est, manifesta est heresis Hussistarum et destructis perplexi- tatibus versuciarum Beemoth duo principia humanorum actuum. scilicet intellectus et voluntas, a parte catholicorum in concordiam ^' transierunt. Quis nunc erit modus tractandi cum Hussistis ad dandum pacem ecclesie in eo casu, quo petivit se audiri et i45(> quemadmodum pretactum est, Fridericus marchio Brandebnr- Äprü 23, gensis, ad festum S. G^eorii diem irrevocabilem cum eisdem Hussistis constituit ad tractandum de modis et viis, qui boni ^ et utiles ecclesie viderentur? R. : Tractare de modis et viis, quibus ipsi Hussiste errores suos relinquant, est difficile. A.: TJt quomodo? R : Ideo, quia cuiusque rei natura agit, quod proprium * est Kam sicut musica musicos, medicina medicos, rethorica rethores ^ facit, sie et error homines erroneos et contenciosos '' facit Inde sepius fit, quod homo, cum incipit se verbis defendere, plus offeudit quam defendit. "^Et Hussistarum materia talis est, ut una dubitacione succisa innumerabiles alle >^^ succrescunt ®. A.: Et quid est hoc, quod dicis: Tina dubitacione succisa innumerabiles alle succrescunt? B. : Quia Hussiste in eodem statu vel in eisdem articulis, prout copiose est declaratum, non permanent ^■ A.: Dicitur de eis, quod verissime teneant. » 80 Hss. ^ rethoricos 2. c cont<*nsio»os 1. <* Nota am Rand 1. « 80 Hss. Digitized by Google — 691 — B.: Es iam oblitus eoram, que prius michi insultando replicabas, quomodo Witoldo duci Litwanie iureiurando pro- miserunt etc.? A.: Oblitus non sum, sed quia iam causa tractande con- 5 cordie conveneront cum catholicis, specialiter tractandum de viis et modis, quibus ipsi ad sinum universalis ecclesie revertantur. R: Qui ipsi? A.: Gerte Hussiste, de quibus inter nos est sermo. H) R. : Numquid recordaris dudum tibi dictum fuisse, quod ipsi Hussiste dixerunt, quod gladium, quem semel evaginassent, in vaginam remittere noUent, donec omnes fidei sue cogerent adherere ? ^ A. : Hoc bene recordor. Memoriter eciam teneo te michi 15 dixisse, quod ipsi modo dicant: Da michi pecuniam et credas, quidquid velis.^ R. : In eo, quod tractandum est de concordia, tu conaris facere labirintum.* A. : Cum labirintus sit edificium perplexum, quod vix 20 dissolvi possit, quomodo tu vis dissolvere negocium Hussistarum et maxime ex eo, quod quidam vocantur Pragenses, quidam equestres, quidam Thaborite, quidam orphani, quidam populäres et varias ipsimet inter se habent divisiones ? Cum quibus igitur tractandum erit negocium? 25 R.: Etema dei sapiencia, que attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter, dignetur spiritus sui amorem in corda nostra fundere et nos in unum congregare ad laudem et gloriam suam per omnia secula seculorum. Amen.** 30 a Videtur hie verum predicere quasi propheta actor am Rand 1. ^ Explicit dyalogus de expeaicionibuR in Boheiniam et actis erga eo» (»ompositus per fratrem Andream canonicum regulärem in monasterio 8. Magni oonfossorij* in pede |X)ntis Ratisponensis situato deo servien- tem add. I. 35 ' Oben S. 677 Z 7 ff. 2 8. 674 Z. SO, 44* Digitized by VjOOQ IC Digitized by Google Compendium de condieione eivitatis Ratisponensis et de diversis heretieis. Digitized by Google Digitized by Google Anno domini 1422. Sigismundas rex Bomanorum et principes electores ad tractandum de delecione Wiklefistarum et Hussistarum hereticorom in regno Bohemie stataerant fieri congregacionem principum Ratispone. Quapropter ego frater 5 Andreas presbiter monasterii S. Magni in pede pontis Batis- ponensis, ut condicio eiusdem civitatis Batisponensis ab antiquo et tempora, quibus diversi heretici diverse pullularunt, darius elucescerent, presens compendium pro modnlo ingenioli mei ex cronicis collegi Johannique episcopo Batisponensi, prout seqiiitur, 10 in forma porrexi *. Superscripcio civitatis, que modo volgariter et communiter Begenspurkch nuncupatur ^. Urbis conspicue si qnis per metra notare Prindpinm gestit nomina sive sui, 15 Presciat hanc Septem bene nominibus vodtatam, Tanquam sit cunctis clara diebus ea. De nomine primo, quod dicta fuerit Tyburnia a Tyberio cesare. Privignus Julii, cui Tyberius prius eins Nomen pretytulat, conditor ipse sui. 20 Sub quo tunc passus Christus Jesus est, deus abnus, Cum fait incepta iam bene grata sibi. De nomine secundo, quod dicta faerit Quadrata a quadratis lapidibus vel etc. De quadris deutro cum sit, Quadrata vocatur, 25 Quod simul et nomen quadra figura favet, Thetragoni quod quippe viri modo sint, quibus illa Construitur semper atque tenetur adhuc. De nomine terdo, quod dicta faerit Germansheim ab occursu "^ Germanorum. 30 Que sed ob accursum Germanorum quoque largum, Germansheym temum nomen habere datur. Sint ita Germani, quod Teutonici, benedicti, Sub quibus et germen than David ecce tonat. a perrezi Hs. ^ nucupatur Es. ^ so Es. Digitized by ^ — 696 — De nomine quarto, quod dicta fuerit Hyaspolis. At quod hyent ore cives, sie Hyaspolis inde Nomen ei quartum fertur, nt ecce, sunm. Hya sublimes desideiii quoque nosces Nempe vires, quorum hoc nomen esse seiet. 5 De nomine quinto, quod dicta fuerit Ymbripolis, volgariter Begenspurkch. Begenspurkch quintum, sed et Ymbripolim, sibi tractom Nomen ab Ymbre ferunt flumine dante locum, Quod sibi teutonicum Begenspurkch servat ut ipsum i Flumen adhuc donum nunc repleatur aquis. De nomine sexto, scilicet Ratispona. Nempe Batispona ratibus pro ponte quod usa Prefuerit, sextum dant sibi nomen abhinc. Det quod et hec.pontem totum simul hinc super orbem, i^ Quo valeat cunctis spesque redire püs. De nomine septimo, quod dicta fuerit Beginopolis. Post Beginopolem *, quod et urbs regum, sie ab olim Nomen habet, Karulus favit ut ipse pius, « Qui quoque pre reliquis satis imperialibus altis 'J Tunc privilegiis dignificavit eam. De Petro patrono et clavibus clipei civitatis Batispone. Que quoque clavigerum volt patronum sibi Petrum, Guius ad hoc signa publica sponte gerit, Quod sie et a petra sua sicque salus et in ipsa ^^ Nunc fundamentum quodlibet ecce suum. De corporibus sanctorum, quibus civitas Batispona decoratur. Templis magnificis decoratur et insuper archis Urbs hec sanctorum corporibusque suis Nempe Dyonisii magni, sed et hinc Emerami, a Pontificis pariter martirisque pii. Cum quibus Erhardi quoque Wolfgangi modo cunotis Corpora pontificum dent adamare locum Cum reliquis magnis multisque püs venerandis, Quorum seit dominus nomina quippe Jesus. 35 Qui modo pro nobis dominum rogitent pietatis Pacis presidium, quod det et ipse suis, Cum Sit ad extremum sie res deducta, quod ipsum Singula collaudent et venerentur ibi. • so Es, 4t' Digitized by VjOOQ IC — 697 — Excerpta quedam de cronicis summorum pontificiun Bomanorum- que imperatorum et precipue in Alemannia ac civitate nostra Bayarie Batispona. 1. Quid Sit cronica. — 2. De modo tenendo circa infra- 5 scripta. — 3. Differencia inter cesarem, Augustum et imperatorem. — 4. De ciTitate Batispona et bina clave clipei civitatis eiusdem septemque nominibns. . . . Gaudet nämque in ea kathedralis ecdesia patrono B. Petro principe apostolomm, ad quem dominus Jesus dixit: 10 Tu es Petrus etc. et iterum : Tibi dabo claves regni celorum. Versus : 0 Batisbona Noricorum celsa Corona, Claviger nauclerus te regit, pontifex herus. Tu Petri navis. Probat hoc clipei bina clavis. i:> Gephe sagena gaudes uberrima plena ... — 5. De prima persecucione in Christianos. — 6. De per- secucione secunda in Christianos. — 7. De heretids eiusdem t^mporis. — 8. De persecucione tercia in Christianos. — 9. De persecucione quarta in Christianos. — 10. De hereticis eiusdem 20 temporis. — 11. De Bavaria ad fidem conversa. — 12. De persecucione quinta in Christianos. — 13. De persecucione sexta in Christianos. -- 14. De primis christianis imperatoribus. — 15. De hereticis. — 16. De persecucione septima in Christi- anos. — 17. De Origene et quare ipse hereticorum dogmata 25 legerit. — 18. De persecucione octava in Christianos. — 19. De scriptis Dyonisii episcopi contra hereticos et quomodo ipse divinitus sit confirmatus ad legendum hereticas lecciones. — 20. De persecucione nona in Christianos. — 21. De Paulo heretico. — 22. De heresi Manicheorum. — 23. Notabile de 30 decem persecucionibus. — 24. De persecucione decima in Christianos. — 25. De papa, qui pre timore ydolis sacrificavit. — 26. De synodo prima generali et Arrio heretico. — 27. De concUio hereticorum contra Alexandrum Alexandrie episcopum et morte Arrii. — 28. De papa et imperatore hereticis et primo 35 scismate. — 29. De symbolo Athanasü. — 30. De Eunomio heretico. — 31. De monacho facto imperatore. — 32. De epi- scopo per contencionem facto heretico. 7- 33. De synodo secunda generali et Macedonio heretico. — 34. De Pelagio heretico. — 35. De synodo tercia generali et Nestorio heretico. 40 — 36. De synodo quarta generali et Eutice heretico. — 37. De Paulino episcopo Batisponensi primo. — 38. De scismate sedato per Theodericum Arrianum regem Gothorum. — 39. De synodo quinta generali et Theodore heretico. — 40. Quanta bona Theo- Digitized by Google — 698 — delinda regina Longobardonun, filia Garibaldi regis Bavaronun, fecerit in ecclesia dei. — 41. De S. Rudperto, qui Theodonem ducem in civitate Ratispona baptizayit. — 42. De scismate epi- scoporum. — 43. De multiplicitate heresum. — 44. De Machimet seductore Sarracenomm. — 45. De S. Emmerammo Batispone 5 tumulato. . . . S. Emmerammus Pictaviensis episcopus, volgwiter zu Peytaw, nacione Aquitanicus, volgariter von Gyen ^ . . . — 46. De synodo sexto universali. — 47. De telis araneanim. — 48. De primo abbate monasterii S. Emmerammi. — 49. De primo legitimo Ratisponensi episcopo. — 50. Quomodo cremacio yma- 10 ginum ecclesiasticarum fuerit occasio primitiva translacionis Romani imperii de Grecis in ffrancos. — 51. De S. Erharde Ratispone tumulato. — 52. De Otilone rege Bayarie et Tassi- lone duce, eins filio. — 53. De synodo septima generali. — 54. De heresi Feliciana Ratispone dampnata. — 55. De muta- 15 cione kathedre pontificalis de monasterio S. Emmerammi in ecclesiam S. Stephani Ratispone. — 66. De conversione ducum BohemJe ad fidem katholicam. — 57. De synodo octava generali et adoracione ymaginum. — 58. Quomodo Amolfus Imperator Ratispone ad S. Emmerammum tumulatus vindictam de hostibus 2C> ecclesie fecerit et quod civitatem Ratisponam ampliaverit — 59. De regibus Ratispone in patibulo suspensis. — 60. De Bohemia tota devastata. — 61. Quod Bohemi episcopatom habent ab episcopo Ratisponensi. — 62. De üngaria ad fidem conversa. — 63. De victoria episcopi Ratisponensis contra 25 TJngaros. — 64. De duce Bohemorum captivo ducto Ratis- ponam. — 65. Quod rogatu Heinrici imperatoris Leo papa venit Ratisponam. — 66. De Berengario, qui ecclesiam galli- canam perturbavit. — 67. Quod Marianus cum ceteris fratribus venerit Ratisponam. — 68. De comite ab imperatore capite 3<' truncato in civitate Ratispona. — 69. Versus de inicio ordinis Carthusiensium. — 70. Versus de terra sancta a Christianis recuperata. — 71. Versus de ortu Premonstratensium. — 72. De ortu aliorum quatuor ordinum. — 73. Quod Otto Babenbergensis episcopus ob regni negocia vocatus ab imperatore venit Ratis- aö ponam. — 74. Versus de ponte per Danubium Ratispone. — 75. De fundacione monasterii S. Magni. — 76. De mutacione ducatus Bohemie in regnum et marchionatus Austrie in ducatum. — 77. De deposicione ducis Bavarie per Fridericum impera- torem. — 78. De synodo nona generali et Amalrico heretico. 40 — 79. De ordine predicatorum et fratrum minorum. ... hü ambo ordines tempore SiMdi 25. episcopi Ratisponensis, qui ' Vgl oben JS. 47 Z. 32, bexw. S. 48 Z. 31. Digitized by Google ~ 699 — cepit presidere anno domini 1208. *, ^civitatem Ratisponam ceperunt inhabitare. ^ — 80. De ordine fratrum herenaitarum ordinis S. Augustini. — 81. De rege, qui invasus Ratispone vix evasit mortem. — 82. De synodo decima generali. — 5 83. De rege Bohemie a rege Romanorum occiso. — 84. De Heinrico episcopo Ratisponensi. — 85. De concilio Yiennensi. — 86. De imperatore, qui diu civitatem Ratisponam frustra impugnavit. — 87. De imperatore dolose volonte civitatem Ratisponam capere. - 88. De concilio undecimo et ultimo 10 generali. Hec predicta excerpta ex cronicis collecta divini timoris tocius prudencie fulgore clarissimo domino Johanni U. sacer- dotum ac presulum dignissimo, 37. Ratisponensis ecclesie epi- scopo, ego frater .N. canonicorum suorum minimus offerendo 15 correccioni et emendacioni recommendo. • 80 Es, ' Vgl. Ohm S, 64. Digitized by Google Anhang. 7. Überlieferung von historischen Aufzeichne ngen des Andreas aus den Jahren 1430 — 1434(1435) in Cod. lat. 1503 der Pariser Nationalbibliothek. 14S0Märxl9. AnDo domini 1430. dominica Oculi incepi^ facere dya- • April 15. logum et in vigilia pasche domino Gonrado episcopo Ratis- ponensi presentavi ad examinandum et comgendum. Juni 4. -Anno, quo supra, ante festum penthecostes principes Numberge congregantur. Sigismundus Bomanoram rex in TJngaria constitutus expectatur et venturus nundatur, sed non v venit. Propter predictam congregacionem factam Numberge Fridericas marchio Brandeburgensis deputavit dietam Hussitis. Scripsit eciam doctoribus catholicis petens, ut ad dietam illam venirent et conflictum cum Hussitis haberent. Misit eciam doctorem cognomine Fischel'^, ut dicebatur, ad Martinom r papam Y. petens, ut hoc de licentia sua fieret Qui talia nuncia non solum sprevit, sed et precepit, ut nequaquam fieret. Hamm rerum litteias libenter habuissem, sed obtinere non potui. 1431 ^Anno domini 1431. 20. die mensis Februarii, que fult Febr. 2ö.feria3. post Invocavit, Martinus papa V. moritur. Post quem 2i» Gabriel cardinalis nacione Venetus eligitur et Eugenius IV. nominatur. Item supradicto anno presente Juliane apostolice sedis legato fit expedicio qiünta in Bohemiam — iste actor vocat eam quartam^, quia in precedenti dyalogo non quotavit nisi 25 tres, licet mihi videatur fuisse quatuor et sie ista sit quinta — ' Vgl oben S. 680 Z. 3 u. S, 689 Z. 23. - Vgl. XU diesem Äbsckniä S. 473 Z. 16—25. ^ Dr. Qeorg Vischel, auch sonst Gesandter des Kurfürsten JMedrich von Brandenburg. Vgl. Bexold 3, 56, Änm. 3; AUmann, Reg. an 6 Stellen. :{< * Vgl. XU diesem Abschnitt S. 474 bex>u. S. 573, "^ Auch S. 476 Z. 32. Digitized by Google — 701 — ad delendum Hnssitas hereticos, et circa festum assumpcionis i^5i Marie fit illa füga in populo, de qua per Universum orbem^u^. u. narratur. Tunc temporis Sigismundus rex Nurnberge et seriosius prefigit dietam principibus veniendi Prancfordiam. T) A.d quam non venit, sed profectus est Italiam.^ ^Anno, quo supra, prima die mensis Octobris concilium OAr^ l. Basiliense presidente Juliane legato inchoatur. Anno, quo supra, totus populus regni Bohemie die 2&.Nov. 26. mensis ITovembris ad concUium Basiliense invitatur. 10 Anno, quo snpra, 26. Novembris offertur Hussitis salvus Conductus per . . . p . . . Anno domini 1432. circa festum pasche ambasiata con- 1432 cilii Basiliensis et ambasiata Hussitarum convenerunt in oppi- April 20. dum Egre. Ambasiatores fuerunt ex parte concilii magister 15 Henricus Token et magister Joannes Nider prior ordinis predicatorum Basiliensis, in theologia professores, et dominus Joannes de Moulebron ordinis Cisterciensis. Ex parte Hussi- tarum plures fuerunt; inter quos fuerunt magister Joannes de Rokasana, Procopius Basus, Mathias Thaborita et plures alii. 20 Concordata ibidem fuerunt plura capitula et salvus conductus in forma redactus. Anno, quo supra 3, in die S. Katherine in ecclesia iVw. 25. S. Ambrosii Mediolanensis accepit coronam argenteam italici regni Sigismundus rex Bomanorum. 25 ^Anno, quo supra, Hussite circa adventum domini ixdNov. 30. concilium Basiliense sunt profecti et permauseruut ibidem usque • ad feriam 3. post pascha disputantes cum quatuor per sacrumi455 concilium deputatis aut tractantes cum aliis per ipsum conci- ^pri/ U. lium ordinatis. 30 Anno domini 1433. circa festum pasche Hussite cum April 14. solemni ambasiata concilii redeunt in Bohemiam, et redeuntibus dominis ambasiatoribus ad concilium Basiliense Hussite circa festum S. Margarete Pzlnam civitatem obsederunt Jtdi 12. Anno, quo supra, in die sancto penthecostes Sigismundus Mm 31. 35 Romanorum rex ab Eugenio papa IV. Rome in ecclesia S. Petri imperialem coronam accepit.^ * ^Anno domini 1433. feria 4. die 16. mensis Septembris aS^^. 16. a Der folgende Abschnitt am Rayid mit Zeichen auf diese Stelle. ' Vgl. S. 477 Z. 23 bis S. 478 Z. 6. 40 ^ Zum Folgenden vgl. S. 479. ^ Falsch toie oben S. 479 und S. 575. * Vgl zum Folgenden S. 480. ^ Vgl. S. 481 Z. 16 ff. « Zum folgenden Abseknitt vgl. S. 482 Z. 21 ff. Digitized by Goo^(^ — 702 — 1433 Ruasite de obsidione civitatis Pilznensis miserunt partem exercitus in numero, ut estimabatur, 2 milium virorum in Bavariam. Qui a feria 4. predicta usque in feriam 2. sequentis Sept. 2i. septimane, in qua erat festum S. Mathei ewangeliste, terram incendiis, depeccuniacionibus et katholicorum captivitatibus 5 atrociter perturbabant. Eo tempore dux Bavarie Johannes filius Ruperti regis Bomanorum personaiiter in oppido suc» Newnburg erat constitutns. Is cum vlderet mala gentis Christiane zelo succensus, licet paucos equestres haberet, minus ducentis, in divino tamen confisus auxilio, a quo omnis victoria i" expectatur, hereticos pessimos hello aggreditur exturbatisque eorum agminibus yictoiiam obtinet fugientibus hostibus eque- stribus, sed non omnibus evadentibus, aliis occisis, paucis captivatis. De suis autem quasi nullus lesus est; nani non plus quam 10 occubuerunt Caput prelü pro Johanne duce,i- qui personaliter non interfuit suis militibus nolentibos, foit Henricus Pflueg, signifer Wilelmus Paulstorfer, qui graviter fuit Yolneratus, ambo militares. Multa iacula per pixides et balistas aliaque tormentorum genera mittuntur in Males, sed deo eos protegente nil nocent. i" Anno, quo supra, tempore autumpni ambasiatores concilii Basiliensis iterum veniunt Fragam. 1434 ^Aimo domini 1434. circa festum ascensionis^ domini Mai 6. quidam de Bohemis novam Pragam civitatem obtinent. Tunc temporis obsidio civitatis Plznensis solvitur. :?f Anno, quo supra, hü, qui Taborite et orphani vocati sunt et ab obsidione^ civitatis Pizlnensis^ recesserant, in magna multitudine sunt in hello prostrati. Äug, 15. Anno, quo supra, circa festum assumpcionis B. Marie fit dieta in Batispona inter condlium Basiliense, quod suos ^ oratores misit, scilicet- episcopos Gonstanciensis provincie Bothomagensis, Augustensem et Lubicensem, abbatem de Moul- bron, auditorem domini cardinalis S. Angeli legati, unius presi- dencium in concilio, scilicet Johannem de Palomar decretorum doctorem, archidiaconum Barchilonensem, Martinum Bemierii >< decanum Turonensem, prepositum S. Florini in GonfLuencia, ambasiatorem unius electorum sacri imperii, Egidium Garlerii decanum Gameracensem, Thomam de Wienna, Henricum Token canoiücum Magdeburgensem, priorem predicatorum Basilee, in ^ assensionis Es. ^ osidione Hb. ^ so Hs. 4*' ' Vgl xum Folgenden S. 484. * Vgl. das ganx, ähnliche, von Garlerii herrührende Verxeiehnis der Konxilsgesandten in Monumenta eonc. gen. sec, XV. 1,505. Digitized by Google — 703 — theologia professores, prepositum ^ Ratisponensem, decretonun 1434 doctorem, et Thomam de Courcellis in theologia licenciatum, et Bohemos, qui miserunt multos barones, clientes, id est nülites, et duos sacerdotes, scilicet magistriiin Joannem de 5 Rokasana et Martinum presbiterum de Grudin. Ad hoc foit dieta, ut Bohemi implerent capitula concordata in secunda ambasiata concilii ad Pragam inter legatos eiusdem concilii et ipsos Bohemos. Qui hoc facere noluerunt, quia dicebant se non habere ad hoc potestatem nisi prius eis concederetur per 10 legatos concilii prefatos, quod communio sub utraque specie quoad laycos aut non conficientes concederetur passim et in- differenter per totum regnum Bohemie et marcionatum * Moravie. Et quia legati concilii hoc nuUatenus facere voluerunt, sie recesserunt Bohemi, quod fiet congregacio regni in feste Galli, Okt. 16. 15 quod est in Octobri et referrent ista, que gesta sunt, suadebunt- que pro posse, quod concordata impleantur simpliciter, et dabunt responsum in Egra apud consulatum in feste B. Martini Nov. IL sequenti proxime. ^ *> Anno domini 1435. 23. die mensis Januarii ^ recesserunt oratores 1435 20 >*acri concilii Bosiliensis, scilicet episcopus Oonstanciensis, dominus Jo-Jan. 23. hannes de Palomar auditor, archidiaconus Bareilonensis, dominus Martinus BoiTuerii decanus Turonensis, dominus Tilmanus prepositus S. Florini in Confluencia, dominus Egidius Carlerii decanus Cameracensis et dominus Thomas de Halzebach doctor de Wien na ad peticionem imperatoris pro •25 dieta tenenda in Bruna. Cumque dicti oratores immensis laboribus afflicti propter altitudinem nivium, frigora pene intollerabilia et ventonim impetus vix 31. die sequenti appulissent Wiennam urbem egregiam Austrie, nichil Jan, 3L paratum ad dietam cum Boemis invenerunt. Tandem dei auxillo et operi- bus illorum dieta in Bnma urbe Moravie condicta est. Laboribus ipsorum 50 oratorum concilii c imperator pollicitus est se affuturum. In illa igitur dieta, que cepit haberi 2. Julliid eiusdem anni, concordata fuenmt ceriAJtdi 2. capitula, ut patet in sequentibus ^, inter ipsos oratores concilii ^ et am- basiatores Boemorum, licet propter difflcultatem imicam in extremo die tractatus supervenientem nichil fuerit conclusum absolute, sed tantum, quod 35 ista capitula sie concordata Boemi referrent ad congregacionem regni colebrandam Präge in festo S. MaÜiei apostoli Septembris sequentis et Sept. 21. oratores concilii referrent ad ipsum et eciam dr£ficultatem illam unicam et, si patres complanarent illam, responsio sigiiificaretur domino impera- tori et ille notificaret Boemis. Qui eciam dominus imperator misit epi- 40 scopum 8egniensem (?t dominum Nicolaimi Stok ad concilium, ut vellent ^ 80 Es. b Der folgende Abschnitt ist mit anderer Tinte als alle die vorausgehenden geschrieben . ^ consilii Hs. ^ so Hs. ' AiLch a. a. 0. ohne den Namen: Friedrich Parsberger. ' Vgl. oben S. 186. {') ^ So auch Carlerii a. a. 0. S, 524, wo die Konxilsgesandten ganx ähnlich und in der gleichen Reihenfolge wie oben angeführt sind. ' Gemeint ist xweifellos der in der Hs. folgende Lnher de legationi- bus etc. des Carlerii. Digitized by Qoo^(^ — 704 — 1436 grate ad iUam respondere et transire Boemie attento, ut inquiebant, qnod nulluni asserebant ecclesie preiudicium. De sex igitur oratoribuB 1aribu> Wienne remanentibus ^ alii tres ad conciliiun r^ressi, scilicet domini Joannes de Palomar, TilmanuB et Egidius, nunciavenint, que facta fuerant Brune cum Boemis imperatore presente. Tandem venientibus nuncii^ 5 imperatoris ad concilium deliberattmi est super illa diMcultate, et remissur« est dominus Joannes de Palomar ad tres Wienne manentes, ut deni Boemis super illa difficultate responsum. Cum ipso Palomar redierunt Nov. 9. eciam nuncii imperatoris ad ipsum mensc^ Novembris die 9. eiufidem anni. //. Oheraltaicher Zusätze zur Chronica pontificum 1«' et imperatorum Romanorum und deren Fortsetzung in dm, 9711. Zu S. 76 nach Z. 31: Qui prioratus'^ est sub regimine venerabilis abbatis Alte Superioris. Zu S. 90 Z. 33 nach Mediolanensis : scilicet Bamabo filii in sutoris, ut inlEra^ patet. Zu S. 92 nach Z. 43: Floruit hüs temporibus Nycolaus de Lyra ordinis fratnim minorum, doctor egregius. Qui totam bibliam ad litteram luculentissime exposuit exposicio^emque suam in Ysaiam prophetam anno domini 1327. conposuit De -y quo vide in eadem exposicione Ysaie ultimo. Zu S, 95 nach Z. 8: Anno domini 1338. presidente Bene- dicto Xn. in civitate Pysana per fratrem Bartholomeum ordinis predicatorum, doctorem decretorum, consumatum est opus iuris, quod intytulatur: Summa Pysani. 2.^ Zu S. 113 nach Z. 28: *Hic eciam Venzeslaus habuit hortum, in quo leo ferus erat, qui quemlibet hominem ad eum missum devorabat, et in hoc rex ipse plurimom delectabatur. Introitus autem ipsius horti fuit taliter dispositus: In ipso introitu horti fuit constructa quedam stuba, que vertebatur per >■ gyrum, habens ianuam unam, per quam, qui ingrediebatur. amplius exire non poterat nisi ad leonem tantum, quia, cum aliquis introductus fuisset in illam, mox unus de familia gyra- bat ipsam stubam, quousque ianua eiusdem stube ad introitum sive patulum supradicti horti veniret. Et sie talis homo aut 3-' exiebat de stubella ad leonem aut leo ad eum intrabat et sie hominem vorabat. Habuit autem predictus rex Wenzeslaus in frequencia curie sue militem strennuum atque audacem valde, nomine Wilhelmum Prawnberger ^, qui fuit nacione Wavarus Vgl. a. a. 0. i, 674. FrauenxeU. Oben S. 123 Z. 29, hexw. S. 124 Z 2. Vgl, xum Folgenden S. 111 Anm. 1. S. 468 Z, 14 u. S. 569 Z. 12. * Vgl. ' Vgl. Digitized by Google - 705 — et in Castro, quod Ekk dicitur, residebat Quem rex primum multiim dilexit ob animi audaciam, sed postmodum exosum habuit. Qui eciam rex volens experiri audaciam predicti militis iussit, ut intiaret stubam supradictam. Quo ingrediente mox f) ipsa gyrabatur, et sie nobilis vir accessit audaci animo ad leonem habens caltellum brevem, qui volgariter dicitur degen, dicens: Rapax bestia, nequaquara me devorabis. Tuno leo omni feritate deposita pedem dextrum militi porrexit et cauda ei alludens et ipsum illesum exire permisit Videns rex hoc 10 spectaculum fecit exire illum et eum in reverencia amplias habere cepit. Sed ille cognita fraude regis ab eo declinavit et in Wawariam reversus est. Zu S. 153 Z. Iff. von miderer gleiclizeitiger Hand am stark beschnittenen Rand: (Anno) domini 1412. in (profesto ^) 2^/^ 15 S. Katherine circa me(dium noc)ti8 ortus est ventus a me(ridie Aop. 24, v)alde vehemens, qui duravit (in s)equentem diem et in die (circa) meridiem destruxit in tectis (edif)icia beate virginis in Pogen super (....) turrim ecclesie et demers(it . .) incluse quem habuit. (. . .) Et valde notabile, quod (edif)icia montium 20 non debent (erig)i in altum. Zu S. 155 statt Z. 11 und 19: Item anno partus in- temerate virginis Marie 1430. sabbato post festum S. Egidii 1430 imperator Sigismundus venit causa devocionis ad montem beate Sept, 2. virginis in Pogen unacum Hainrico duce de Lanczhuet et 25 Friderico burgravio Numbergensi necnon nobili viro dicto de ßosenburg, Bohemus nacione. Quibus revertentlbus ad civitatem Strawbing^ circa horam vesperorum venerabilis abbas Jacobus Althe Superioris cum conventu suo obviavit processionaliter cum reliquiis extra portam superiorem eiusdera raonasterii 30 cantantes responsorium : Sicut fui cum Moyse, ita etc., abbas autem portans lignum sancte crucis, quod porrexit imperatori in curru sedenti. Quod ipse devotissime adorans peracta autem oracione profectus est versus civitatem Strawbing non intrans monasterium supradictum. Item feria 4. post festum Egidii Äep^. 6. 35 predictus Sigismundus imperator iterum venit ad monasterium nostrum, scilicet Altach Superius, cum sollempni comitatu Ungaroriim, Turcorum, Alamanorum, Bohemorum diversarumque nacionum ob devocionem sancte crucis, que ibidem reliquialiter habetur in magna porcione. Qui cimiterium laycorum in- 40 travit usque ad ianuas ecclesie, que clause erant ignorante * Hemmauer, Histor. Eniwurff d. Closters Ober- Alt- Äich, S. 256. * Känig Sigmund hielt sich vom 25. Äug. bis 10. Sept. in Straubing auf; Reg. Nr. 7757a— 7775a. Vgl. oben S. 571 und unten S. 708. Quellen aud Eroerterungen N. F. I. 45 Digitized by Google — 706 — abbate et conventu. Quibus tarnen statim intimatur. Qui confestim aperientes ei, imperator autem portabatur usque ad niediam chori, quia ire non poterat. Cui custos ecclesie nomine Johannes postea ^ abbas porrexit sanctam cnicem, cum qua semuniens diligenterqueinspiciens orando Interim psalmum: 5 Miserere mei, deas, etc., et videns eam minus omatam dixit custodi Johannij quem putabat esse abbatem, quod ipsemet eam obducere sive ornare vellet auro argentoque secundum imperialem munificeneiam et dignitatem salutifere cnicis. Abbas autem, qui stetit retro eustodem Johannem, considerans verba lo imperatoris timuit, ne forte talis thesaurus raperetur a monasterio. ßecedente igitur imperatore abbas memor verborum imperatoris adstatim misit pro aurifabro noraine Conrado de Strawbing- Qui comparens et modulum, volgariter ein muster, accipiens sancte crucis secundum longitudinem, latitudinem et spissi- 15 tudinem, et post hunc modum laminas argenteas fecit isto opere, sicut hodie cemitur, cum ymaginibus ewangelistamm. Quibus paratis venit magister Conradus aurifaber et obducens sanctam crucem mediantibus cyrothecis, ne tangeret eam nudis manibus adiuvante eum fratre Johanne custode, qui similiter 2»» utebatur cyrothecis, et sie perficiebatur opus etc. Erat enim sancta crux antea ornata et obducta cum laminis argenteis tenuissimis per papam Honoriam II., que lamine erant ligno sancto annecte cum gunffis argenteis minutissimis, quorum foramina adhuc apparent, que a simplicibus hominibus putantur 25 esse foramina vermium. Der Satz S, 156 Z. 26: Donet etc,^ in dem Atidreas den noch lebenden Papst segnet, ist durch die Nachricht von dessen Tode und andere Stellen aus der Forts, z, J, 1431 ersetzt. 1432 S, il9 statt Z.26—29: «Item eodem anno 25. die mensis 3C' Febr. 25, Pebruarii feria 3. sexagesime inchoavit esse inundacio aqnanim tam valida et inmensa, ut ad omnia altaria nostre ecclesie in Obern altach accederet exceptis tribus altaribus in ambitu, tarnen ambitus alias plenus erat aquis. Eciam tanta erat multitudo et fortitudo glaciei in aqua, ut deiceret nobis murum 35 circa cimiterium dominorum usque ad murum porte superioris. Item eodem anno et sequenti anno facta est tanta caristia in nostris partibus, ut scafifa siliginis emeretur pro 18 solidis Ratisponensibus. Item aiino predicto erat tanta vis fngoris in hyeme, scilicet ut aves celi et cetera animancia pre nimio ^^ ' 1438-1463. ' Vgl, xum folgenden Abschniä Will, Hochwasser und Eisgang %u Regensburg i, J. 1432, in VO, 45, 225. Digitized by Google — 707 — frigore morerentur. Item eodem anno, scilicet 1432., dedicata ^452. est cappella beate virginis Marie in ambitu anno precedenti fabricata per venerabilem dominum Jacobum abbatem huius loci. Hie dominus Jacobus abbas construxit turrim novam. 5 Item impetravit a sede apostolica^, ut omnes successores sui, scilicet 'abbates huius loci, mitris pontificalibus uterontur. Hie eciam construxit duas turres, scilicet turrem iudicis et tuiTem super portam inferiorem, necnon fabricam in latere domus hospitum sitam versus aquilonarem partero. 10 S. 480 statt Z. 5—9: Anno domini 1433. die dominica 1433 in octava innocentum vel circa erat magna inundacio aquarum, «/an. 4, ita ut ad infirmatorium et ad curiam eiusdem domus accederet ad profunditatem duorum cubitorum. S. 482 Z. 8 — 11 statt solis — Christi: hora tercia post 15 meridiem tarn magna, ut stelle viderentur. Zu S. 482 Z. 21 ff. von gleichzeitiger anderer Hand am Rand: Interfeccio hec facta est in Hylkersrüdt. Zu S. 483 Z. 7 von gleichzeitiger anderer Hand am Rand: In illo prelio fuit eciam Petrus Fuesperger. 20 Zu S. 483 Z. 18: Item eodem anno facta sunt magna tonitrua et inmensa fulmina, ita ut plurimos homines interfi- cerent Ex quibus precipue duo domicelli in Metensi mona- sterio perierunt fulminis percussu pulsantes in iurri nocte 8. Albani martiris, et campanator nomine Petrus vix evasit. Juni 21. 2b III. Oheraltaicher (oder Straubinger) Zusätze zu den Auszügen aus der Fortsetzung der Chroyiica pontificum et imperatorum Romanorum in clm. 9503* Zu S. 473 nach Z. 6: propter impetum Hussitarum vel aliorum hostium evitandum. 30 Zu S. 479 nach Z. 25: 2 Eodem anno in die S. Msiihie 1432 Febr. 24 Danubius propter nivem a festo S. Elisabeth precedente adhuci-^^i Nov. 19. usque sepius cadentem et durantem, iam liquescentem cepit multum augmentari, ita quod aqua ascendit supra pontem in Straubing, cuiusmodi quantitas Dannbii nulli incolarum tunc 35 temporis in dicto oppido degencium visa fuerat vel audita. Hec inundacio durat ultra 3 septimanas et magna pericula fecit in edificiis, hominibus et brutis et aliis degentibus in locis declivis et planiciebus circa aquas. Hoc eciam anno propter i^52. intensam hiemis brumositatem fere omnes arbores nobiles 40 annuUate apparebant quasi igni combuste. Eciam nix per * Die Bulle gedr. bei Hemmauer a. a. 0. S. 264. ' Vgl. xum folgenden Abschnitt oben S. 706 und Anm. 2, Digitized by Google — 708 - 1432 totam hiemem multiplicata durans, ubi supra, pro magna parte suffocavit blada, ita quod ana scaffa tritici vel siliginis, que precedenti solvebat 70 d. r., vendebatur hoc anno circa festum Nov, 11, S. Martini pro 2 libris d. r. Item pisa, caula, rape, ova et omnia comestibilia erant in caro foro preter pisces. 5 1430 Anno ut supra 1430. expectabatur continue adventus regis Sigismundi ad Nürenberg. ^ Qui adventum suum per totam etatem distulit in preiudicium ecclesie non parvum, quia eodem anno debuit fieri expedicio contra Hnssitas in Boemiam, qne per totum propter absenciam regis extitit protelata. 10 Et licet circa medium quadragesime tamquam precursor regis episcopus Sagrabiensis, cancellarius eins, ad Straubing veniens statim abisset ulterius ad Nürenbergam, tamen rex ipse post Aug, 25, in crastino S. Bartholomei quadam feria 6. intravit Straubing Sept. 10.* et continuavit permanente eo ibidem usque in dominicam post 15 festum nativitatis S. Marie, et fuerant protunc in eodem oppido cum rege archiepiscopus Maideburgensis, marchio Branden- burgensis, item 7 duces Bavarie, scilicet Ludwicus, Emestus, Wilhelmus, Heinricus, Johannes, Otto, Albertus filius Emesti.' Deinde rex venit ad Nürenbergam. Et quamvis aliqualiter 20 fuisset conclusum pro expedicione contra Hussitais, tamen res fuit dilata usque ad tempora inabilia ad exercitum ducendum vel expedicionem fiendam, ita quod rex flexit iter suum ad civitates Swevie^, puta Ulmam, Constanciam etc. 1433 Zu S. 480 nach Z, 21: Eodem anno circa festum 25 Aug. 24. S. Bartholomei venerunt ad Straubing 36 nobiles ^ hastiludentes cum acutis cuspidibus, quorum medietas erat Australium a parte orientali, alia Swevorum ab occidentali plaga. Principa- liter ex parte orientalium erat ülricus comes de Cileia, coadiu- tores vero sui ülricus comes de Helfenstain, ambo milites, 30 Reinpertus de Walsee, Christoforus de Liechtenstain et quidam magnus baro de Moravia dictus dominus Potto, item Wilhelmus de Stain magister curie comitis de Cileia predicti, Georius Sweinspeckb, Nicolaus Drugsäs et Georius Sawrer, 4 milites, unacum afiis nobilibus 9. Principalis vero ex parte occi- 35 dentalium fuerat Jacobus Dnigsäs de Balpurg liber, consodales ipsius Heinricus comes de Muntfort, Eberhardus Drugsäs germanus suus, Eberhardus de Freiberg, Marquardus de Schellenberg, omnes 5 miütes, item Johannes de Pussenang ^ Vgl S. 473 Z, 16 ff. 40 ^ Dürfte richtig sein; vgl. Reg, Nr. 7775a. « Vgl Reg. Nr. 7760. * Vgl, oben S. 572 Z. 1. * Vgl. die kurxe Notix des Andreas darüber oben S, 482 Z, 16 f. Digitized by Google — 709 — über, Conradus de Freiberg, Casparus de Klingenberg, Warmund 1433 Pencznawer et germanus suus Heinricus unacum aliis 8 nobiii- bus nülitaribus. Zu S, 489 nach Z. 35: Eciam Adolfus in brevibus 5 annis obüt^ Similiter et ducissa de Clivis relicta ipsius post hec nubens comiti de Wirttenberg non diu supervixit.* Zu S. 493 nach Z. 18 der oben S. 583 Z. 40 ff. ab- gedruckte Abschnitt über den Tod der Agnes Bernauerin. Zu S. 495 nach Z. 12: Hec pestilencia incepta fuit 10 statim post treugas ^ factas inter Ludwicum et Heinricum duces Bavarie, hoc est circa festum S. Jacobi, et fuit magna in civi- Jm/» 25, täte Wiennensi et per totam Austriam, similiter in civitate Ratispona et fere per totam Bavariam et continuavit usque adZ>c* 25. solsticium yemale, licet circa equinoccium autumpnale modicum Sept. 24. 15 remitteretur. Maxime autem in hac peste moriebantur adoles- centes et mulieres iuvenes impregnate, quarum quasi nuUa evasit cum primo eins fetu. Daran schliessen sich die folgenden Aufzeichnungeyi, welche die Angaben des Andreas teilweise verbessern und ergänzen: 20 Anno eodem circa festum S. Leonard! dux Albertus 7^55 filius Ernesti ducis Bavarie duxit Annam filiam ducis deiVbr. 6. Brunsweich in conthoralem legitimam nupciis Monaci celebratis^ Que anno sequenti, puta 1437., die Joris 3. mensis Octobris 74,97 hora fere 2. post meridiem ^ peperit filium nomine Johannem. Okt, 3. 25 Et anno sequenti, puta 1438., die.Mercurii 27. Augusti^i45S dicta Anna ducissa paulo ante meridiem peperit secundum filium -Am^. 27. nomine Ernestum. Hos duos filios genuit in oppido Straubing.^ Anno vero sequenti, videlicet 1439., eadem Anna ducissa i45P die solis 26. Julii, scilicet in die S. Anne matris Marie, hora Ju/* 26. 30 quasi meridiei genuit Monaci ^ tercium filium nomine Sigis- mundum. Post hoc anno 1441. prehabita ducissa die solis Eal.7/42 Januarii genuit Monaci quartum filium.*-* Jan. 1. ' 1441; Haeutle S. 28. 35 * Margarethe von Kleve heiratete den Grafen Ulrich V, von Württem- berg und starb 1444; Haetäle S. 26. ^ Vgl. oben S. 493 Z. 30. * Vgl. S. 495 Z. 22—25. ^ Genauer als Andreas oben S. 496 Z. 28. 40 ® Ebenfalls genauer als oben S. 501 Z. 3. ' Diese genaue am Ort oder in nächster Nälie entstandene ÄJigabe bestätigt des Andreas BeJiauptung oben S. 496 Z. 29. Haetäle S. 30 u. 34 hat demnach wohl Unrecht. ** Darnach ist Haeutle S. 34 zu berichtigen. 43 * Albrecht genannt; Datum und Ortsangabe wohl auch hier richtig gegenüber den Angaben bei Haeuile S. 32, Digitized by Google — 710 — IV. Des Johannes Chrafft, Predigers zu Cham, Zusätze zu seiner Abschrift der Chronica ponti- ficum et imperatorum Bo manorum. S. 7: In nomine domini. Amen. Incipit cronica veteris testamenti coUecta ex diversis libris cuiusdam fratris minorum, 5 qui eam in unum redegit ab inicio seculi usque ad tempus gracie. Quam ego Johannes Chraflt predicator indignus in opido Camb Katisponensis diocesis conscripsi et conscribere feci adiuncta cronica fratris Andree ad S. Magnum in preurbio i^^&. civitatis Ratispona anno domini 1466. Interserui eciam croni- lu cam fratris Martini penitenciarii de ordine fratrum predicatorum. 1474 S. 4: Anno domini 1474. in die Petri et Pauli aposto- Juni 29, lorum hora vesperarum fuit tam magnus ventus, ut ecclesiam S. Udalrici in Augusta deiceret et plebanum ibidem cum popiüo suo, circiter 40 homines utriusque sexus, sufFocaret, et 15 plurima edificia corruere fecit in eadem civitate et aliis usque in Ungariam, et istius venti non meminit homo. Et protonc illustrissimus imperator Fridericus fuit in eadem civitate, vide- licet Augusta. 1475 S. 5: Anno domini 1475. feria 4. post Judica fuit tam 2^) Marx. 15' ingens choruscacio et tonitruum, sicuti nunquam visa est tunc temporis, et maxime circa silvam Bohemorum. 1484. Anno domini 1484. fuit tam ingens pestis in Bavaria, quod non meminit homo, et seviebat per Universum orbem. Vix tercia pars hominum salva vita mansit 25 2486 Anno domini 1486. 2. die mensis Januarii circa ultimum Jan. ^.tactum höre diei in Camb fuit tam validus ventus et venit vehemens cum tonitruis et choruscacionibus quasi per totam noctem. Credo, quod non vivit homo, qui meminit. 1453, S. 369: Anno domini 1453. dominus palatinus Fridericus, 30 qui protunc nomine tutorio sive procuratorio (rexit) et tenuit palatinatum, adoptavit et subrogavit sibi Philippum verum heredem, fratris sui Ludwici filium. Eodem anno Ambergenses diversas discordias inter se habuerunt 1454. Anno domini 1454.^ tumultus communitatis * insurrexit 35 contra consiliarios prefati domini Friderici per eum missos, eos manu forti et armata captivantes et ducentes in pretorium feria 6. in vigilia anunciacionis B. Marie, quod tunc erat in sabbato ante palmarum, et habitum fuit interdictum ab hora captivitatis usque ad secundas vesperas palmarum propter 40 detencionem magistri Johannis Ernesti. ' Jahr und Tagesdaten stimmen nicht xusammen, * Ambery; vgl. Löwenthal, Oesch. d. Stadt Amberg S, 244. Digitized by Google — 711 — Anno doniini 1454. intravit prenotatus dax Fridericus in 1454 die S. Agathe fraudulenter ut volpis, ferociter at lupus, potenter Febr. 5. iit leo cum magno exercitu equitum circa 1300 et 500 rusti- corum in feria 4. proxima ante festum conversionis S. Pauli. Ja». 23. (?) 5 Eodem die omnes poi-tas civitatis munivit ponens custodes nobiles et rusticos circa 40 circa quamlibet portam. ünnurneriertes BL 2: Anno domini etc. 1467. in diebu8i4ö7 rogacionum fuerunt inundaciones aquarum non tamen magne Ifai 4-6. circa civitatem Camb, et in die ascensionis domini, sicuti estlfot 7. 10 consuetudo prefate civitatis clerum et populum post prandium transire in Cambmunster, que est vera mater, et ibi decantare nonas, dominus Leonhardus Stettner protunc decanus cum fratre suo üdalrico Stettner equestres exierunt et circa pontem molendini, quod volgo gewadtveldt dicitur, cum equis ceciderunt 15 in aquam vel flumen, quod Tmber dicitur, et in presencia 300 vel ultra hominum, que in ambobus littoribus parati fuerunt ad subveniendum eis, ambo dolenter submersi sunt. Et successit eum Mathias Pollinger in decanatu. Idem prefatus dominus Leonhardus düigens fuit in edificiis reparandis, que 20 usque hodie videntur in Camb. Quorum anime in pace equiescant. 5. 370: Anno 1490. sanctissimus Innocencius VIII. dedit24öö. nnum iubileum per totam Germaniam eciam in Camb, ubi unc eram predicator etc. 25 F. Kurze Fortsetzung der Chronik von den Fürsten zu Bayern, Wie herzog Ludweig sich het erwegt mit krieg wider sein sun, auch Ludweich, genant der pucklot, und wie in herzog Hainreich wolt erstochen 30 haben etc. Herzog Ludweig und graf zu Martain het sich erwegt mit krieg wider sein sun, auch Ludwicus, genant der puklot — daruuib das er ein pukl auf seinem ruck het, nent man in also — , und wolt den enterbt haben von eines suns^ wegen, 35 den er het, hübslich. Do mocht Ludwicus der pucklot mit- sambt des marggraf Albrecht und bürgraf zu Nürenberg, des swester^ er het, velt wider sein vatter zu Newnburg^ und gewan das gesloss und dy stat und nam sein vater und het den in huet, das er nichtz gewaltig was. Das wert etlich zeit 40 ' Wieland von Freiberg. '' Margarethe. ^ Neuburg a, D. Digitized by Google — 712 — Do gieng ab von todes wegen Ludwicus der pucklot. Do kam marggraf Albrecht sein swager und nam ein dy stat mitsambt der purch und herzog Ludweig und het den als ein gefangen und wolt yil von im haben, darumb das er seinem swager geholfen het. Des wolt der herzog nicht tuen und wolt sich 5 nicht schäczen lassen, wan er gar ein herter fürst was. Do verkawft marggraf Albrecht herzog Ludweig herzog Hainreich, den man hies den pluetvergiesser ^, wan er dy menschen alweg geren tötet, und was an guet ein reicher fiirst und was marg- graf Albrecht herzog Hainreich swester* sun, umb dreyssikh lu tawsent gülden. Do nam nu herzog Hainreich, der in zu Constencz auch den egenanten herzog Ludweig auch erstochen wolt haben und das im auch erzaigt von im ward, zu sein banden und fürt den gein Parchawsen. Das ist geschehen, 1446 Äug. 22. do man zalt 1446 jar, zu unser frawen tag assumpcionis Marie, 15 1447 nnd het in unz auf des heiling krewz tag, als es funden ward. Mai 5.* Do starb herzog Ludweig in der vanknüs zu Purchawsen und begraben ist er in dem closter zu Rotenhaslach, und man saget, das im vergeben sey worden von geschaft wegen herzog Hain- reichs, den man nent den reichen herzog, und man saget, das 2ii er an gold und an silber wol hab, das man maynt, woi auf zu fünfmalhunderttawsent gülden, und auch herzog Ludweig der starb in dem grossen pann. Und ist auch herzog Stephan, sein vatter, und sein sun Ludwicus und er selbs noch ungesungen. Herzog Ludweig und graf zu Martain was gar ein kriegpär 25 fürst, und im gieng doch kainer nicht zu glück aus. Wie er doch ein herter fürst was, do schuef er doch kain menschen zu töten, wie vil ainer wider in tet etc. Das herzog Kristof, herzog Hannsen zu Bayren sun, ist gefedert worden zu einem kunig gein 30 Tenmark etc. 14-11 Anno domini 1441 jar Georii ward gefedert herzog April 23.* KristoflF von Bayren zu einem kunig gein Tenmark, wan im der kunig von Tenmark, der sein anherr ist gewesen, bey seinem leben tig dy kunigreich übergab, wan er nicht leyblich 35 erben het, und regiret dy kunigreich gar mächtiklich und was 144S. darzu gar ein milder herr und lebt, unz da man zalt 1448 jar, do ward im vergeben von einem ritter. Und sein mueter^ ' Dieser Beiname wäre xu Eaeutle S, 113 nachxutragen, « Elisabeth. 40 ^ Viehnehr in der Nacht rotn 1. auf den 2. Mai; Eaeutle S, 124 * Vielmefir 1440 April 10. * Katharina von Pommern. Digitized by Qoo^(^ — 713 — aynew von Tenmark was und was genant Katherina und stiftet ein frawncloster sand Breyden orden, und das kloster ist genant zum Gnadenperg.^ Und dem selben kunig Eristofen wolt kunig Soldan sein tochter geben haben und schrayb im 5 das also zu, und wie er im geschribeu hat, des selben briefs ist hie geschriben. -Der brief, den der haynisch kunig Soldan hat geschieht kunig Eristoffen gein Tenmark etc. Dem unser götter günstig sein, von den wir in den pet- 10 hewsern unser götter antwurt gehabt haben und in im villeicht der geist des grossen Alexander wurchet, dem grossen kunig golci der TroUorum, des fegfewrs, der Norwegen und auch der Tennen und der Sweden, der starken Göttern und auch der Salamander und der edlen Bayren übetreffenlichen fürsten, 15 unserm weysyczer seytling der land, unseren fürlieben etc Walthasar Soldanus, ein frewnt der götter, ein kayser zu Babiloni, ein webaner Alexandri, ein herr der herren, eiii kunig der kunig zu Africa und zu Arabia, Galdea, libia, Barbari, Armenia, Assiria, Mosamen, Miluen, Alexandria, 20 Egypten, Parthen, Madion, Mesopothamie, Irkönien und ein hueter der grüeb des gekrewzigisten gotz etc. hayl und frewntlich sälikait. Es ist erhöret in unsem oren durch unsern lieben maister Hannsen von Ewropa, wie du seyst ein grosser kunig der Trollen, des fegfewrs, zu Norweg und der mächtigen 25 Sweden und des grossen volks der Tennen und ein über- winter der unerlosten Gottorum und ein edlister fürst der Bayren, dy etwen grosse dink und manigerlay in unsern reychen überwüntiklich getan haben und unsern göttlichen vorfodem jünst gezaygt gesayt haben, darumb so wel wir 30 frewntschaft zu deiner person und mächtikait haben, und do wir solchs von dir gehört haben, sey wir wunsam fro gewesen und darumb haben wir in den pethewsem unsern göttern opfer geopfert, das dir von got genäm ist gewalt, lob und er diser werlt in solchen jungen tagen, und wir wundem, das du 35 undertänig pist dem grossen briester der ßomär, wan wir doch unser götter Machmeth, Amon, Cyrometus glüksamkait ver- günnen, darumb wiss, dich in kürz haymzusuechen mit unser grossen schifFart, do der wint get gegen mittemacht gegen den landen Irochosian, Bosgentheon, Mosaniam und Bussiam, dy 40 dein kunigreich berüren, und wellen persönlich zu dir kömen ' Vgl, oben S. 466 Z. 15 u. S, 567 Z 3. ' Die folgenden 4 Kapitel sind fingierte Erxeugnis^e. Digitized by Google — 714 — und doselbs unser tochter Xersinam dy schönst dir zuaygen als einem man und sy dir zu einem weyb. Darumb haben wir dir den brief gesant mit unserm geliben und dyener und dobey ein gülden vass vol lawters walsamo durch den obge- melten menschen, der unser stätter tischgenoss ist gewesen, 5 der dir vil wirt sagen von unsem wegen. Geben zu Babiloni auf dem wasser Intum Machmeti und Gyrometi, unser götter, Bamerati, Amonis, Algorostrum etc. Nota, kunig Soldan schiket ein brief pabst Ewgenio. lo Soldanus ßabilonie, Assyriorum, Sarmantinorum, Egyp- ciorum, AUexandrinorum, Partorum, Eiamitonim, Exteromm Indorum, Dragmantorum custosque spelunce crucifixi magno sacerdoti Romanorum graciam. Quam palpitat queritando Syon speculum gaudii, a quo subversa est Jerusalem speciosissima, 15 Akaron potentissima? Nonne deleta per yos centum et quinqua- ginta civitates, quas revera vexerat? Nunc autem familie subi- ciuntur. Si venire proponis, non accipias tot annorum spacia protrahenda, cum auro, argento et speciebus electis et gemmis preciosis habundamus nichil aliudque quam sangwinem Christia- 20 norum sitimus, et filii tui martires moriuntur ac celeri morte et iuvenes renascantur patemum cruorem vindicantes etc. Wie der heylig vater dem haynischen kunig antwurt geben hat etc. Ewgenius IV. episcopus, servus servorum, Soldano Babi- 25 lonie, procuratori Sathane, gladium bis acutum eteme dispendium. Nunquid non putas regna potentissima, Romanorum invictissi- mum, Francie gloriosissimum, Anglie ditissimum, Hyspanie, Portugalie, Hybernie, Scocie, Swecie, Dacie, Cypprie, Navarie, Newerie, Napulie, regna latissima, üngarorum serenissinium, 30 Bohemorum fortissimum, Polonorum ferocissimum denique, parvipendis Thewtonicos per multa terrarum spacia diffusos quorum crudelitatem et ferocitatem nunquam aliquis perdomare potuit exterorum, conparas nos pusillo et gutte roris et ignoras nos tot et tantam armatorum bellatorumque potenciam, quam 35 pretendis et sine magno labore pateretur ingressus in cinerem redigerent et favillam etc. Der brief, den kunig Waldach schicket kunig zu Krackaw. Wir Waldach, mächtiger kunig und soldan von Babilon, 40 zu Turckaw und zu Egypten, zu Partyn, Medan, almächtiger Digitized by Google ^ 715 — fürst der Juden, Armeny, kanig des edeln gestains, probst des irdischen paradis, gewaltig, da dy sann aufget und auch nider, kunig der kunig und ein fürsten belaiter von dem türren pawm pis an den perck Ackaron, obrister rat Macbmet, ein 5 nef der götter, trost und hayl der hayden, verdierber der cristenhait, ein büter der grueb des crewzten gotz, kunig in Jerusalem, enpieten dir kuniglein zu Krakaw hail und gnad« Algar, in Lyttaw kunig, unser getrewer man, hat von dir und deiner ritterschaft gesait, das ir stark begir zu ritterlichen dingen 10 habt Davon wisset, das wir ein grossen hof haben wellen zu Aligar, in unser stat, auf den tag, als ewr gott geporn ward. So süUen haben auf der pan fanftawsent ritter yerdackt mit gold gar und funftausent frawn und junckfrawn in roten sammat geclaidet, dye auf abentewr sullen sehen. Welcher 15 ritter das pest tut, den küsset dy schönst fraw für seinen mund und gibt im zu abentewr einen sitichen an ainem guidein kethelein. Davon beger wir dein und auch vom Rom eins kayserleins und seiner ritterschaft, dem wellen wir und dir und allen den ewren vart geben von Krakaw gein Aligar 20 in guten trewen an all arglist, und wisset, das dy kunigin von Saba zu unserm hof komen wil mit viertausent verdackten rossen und begert furbas zu iren vettern zu Collen zu faren, also das ir dy cristen sicherhait tuen. Geschlecht das, so geben wir auch acht frey strass drew ganze jar rittern und 25 knechten zu Jerusalem ze kommen und zu zyehen wider und für in guten trewen an all arglist. Geben zu Edpaw nach unser pürt72, und unsers reichs in dem 12. jar under unserm secret etc. Digitized by Google Glossar. aber adv. abermaU 640,37, ab gang m. Mangel 643,26. achs m. Ocha 601, 9, ächten tr, verfolgen 597,40. 604,30. 622,15. 637,32; Sehm. 1,28. — ächtnüa f. Verfolgung 620,20. 654, 19. adelhayt f. nobilüaa, Adeligkeü 624, 33. albeg 8. alweg. allerminst cäv. am aüermindesten 635, 30. alweg, albeg adv. immer 596, 36. 602,28. 608,18. 650,12. 654,25. ambasiat/*. Qesandteehaft 642,41. anfraw /: OrossmuHer 621,22. angesigen (vgl. ansigen^ m, dat. obsiegen 641,5. angientz adv. angehende, sofort 596,17. 646,1; xu Sehm. 1, 859. anheben refl. beginnen 591,1.19. anherr m. Qrossvater 591,20. B.n\iKentadj. angelegentlich 609, 22; anCgent sein m. dat. bedrängen 629, 5. ansi^en (vgl. angesigen^ m. dat. obsiegen, superare 611,29. 613, 37. antlücz n. Gesicht 594,41. 635,25. antwurten tr. überschicken 654, 7. an w apen refl. sich wappnen 619,17. ärgern, ergern tr. vermindern, verschlechtern, falschen 605, 7. 643, 2; Sehm. 1, 141. art f. Natur von art naturaliter 597,29. aschermikch, äschermikch m. Äschermittwoch 640,40. 641,2; Sehm. 1,166. ausplümen tr. exflorare, exzer- pieren 591,10. ausrichten tr. diener unterhalten 601, 7. das künikreich verwalten 595,33. 600,22.25, ~ aus- richter m. gubemator 599,9. 601, 5. 1 7. 642, 28; Sehm. 2,37.^ &VL9r ichinm f. gubemaeio 596,2. 601,23. 624,29. 634,25. auswendig, auswentig ade. ausserhalb, auswärts 592, 6, 601,15, 635,35; Sehm. 2,945. aydem, ayden m. Eidam 626, 1-4. 628,29. 629,25; Sehm. 1,37. aygenschaft f. genaues Wissen 624,4; Sehm. 1,49. aynig adj. alleinig, solus 592,28; einig, Concors 604, 5Ö. — a y n u n g f Bündnis, Vertrag 607, 12, 629, 10. panirherr m.,pl. proceres 620,4. paradeys n. Paradies 606,8. pauvellig adi. baufällig 616, 30. — päulich adj. bewohnbar 622, 43. paurenvolk n. Bauemvolk 593, 1. pekchen n. Becken 609,5; Sehm. 1,201. begreifen tr. enthalten 592,19. 615,34, 620,32; aufgenommen haben 592, 26; ergreifen 602, 7. 609,21. 632,35; Sehm. 1,990; componere 603, 7; in diesem Sinn nicht bei Sehm.; mit teyding b. durch Vertrag festsetzen 646, 30. behaben tr. erwerben, erhalten 615,40. 618,15. 639,41, beheben tr. behalten, behaupten 612,9, 637,21. den sig, streyt 596,18. 605,14.610,39. 629,38. 639,38. 640,8. 647,25. 649,1; vgl. Sehm. 1, 1037. beheften tr. festhalten 603, 7; Sehm. 1, 1066. belaiten tr. begleiten 595, 7; Sehm. 1, 1529. belegen|^r. belagern 646,2 (sonst belegem^. bei engen tr. verlängern 611,14. p en /: Pein 625, 42. 643, 23; Sehm. 1 393. benamen tr. benennen 593,4. berait adv. sofort 647,40. Digitized by Google — 717 — beretten ir, defendere 647,1; xu Schm. 2,175. berichten tr. coneordare 641,18, t> eruf en ^r. aeelamare 615, 26; vgl. Sehm. 2, 68. beses m. Belagerung 646,6. besitzen tr. gericht b. xu Qericht siixen 630,35; belagern 615,8. 645, 29, 646, 8. 10. 39, 648, 38. 652,16; Sehm. 2,346. bestäten, he^tviitentr. bestätigen 596,6.34, 603,5,17.21,38. 607, 30. 634,13. 642,27. bestärken tr. stärken, confartare 611, 12, pet w. Gebet, BüU 596,36. 601,36. 609,22, 628,4,^,633,5, 645,34. 649,7; Schm. 1,300. peychtiger m. eonfessor, Bekenner 605, 43, beyter weiter 613,35. becziren tr. verzieren 596,40, pfadawche, m. pfadhauche = Wegelagerer 644, 23; Sehm, 2, 419. pf af f m. Oeistlieher 599, 39; cleri- eu8 im Oegensaix xu mimch, moTMchus 631,13. — pfafhait f, Qeistlichkeü 599,10. 637,32, piJgreym m, Pilgrim 594, 2, p irg «. Oebirg 640,32. 646,33, primat m. homo nobilis 624,43. prüfen tr. erproben, betrachten 591, 27, 651, 21, 653, 9. prunst f, Brand 591, 7. pülln n, Qebrim, Oeheul 616,13; Sehm. 1, 233, puntschuech m. Bundschuh 625, 19,25.27; Schm. 1,249, p u r d /: Bürde 601, 23; Schm. 1,273. purd f. Geburt 602,19; Schm, 1,284, — pürtig adj, gebürtig 594, 12, pyet n. Gebiet 631,1. d a n no c h adv. adhuc, noch, damals noch 607,27. 621,16. 645,31. derweysen tr. beteeisen 624,40. drey stund adv. dreimal 625,14; Schm, 2, 769, dringen tr, bedrängen 648,28, dürstikait s, türstikait. durchandächtig adj. devotissi- mus 609,27. durcherleichist aeff- gloriosissi- mus 636, 6, durchgeadelt adf. procerissimus 653, 4. durchffros cuiv, permaooime 654,35. durchkristenlich adf, chrisOor- nissimus 596, 9, 621, 13, durchläuterist adj. elarissimus 606, 3, durchschreiben tr. perseribere, im Sinn von durchdringen, in- spirieren 592, 30. durchüben ,5ff. 137,18. 138,4. 140, 12 ff 148,30. 33. 149, 5 ff. 156,25. 164,24. 170, 9 ff 171, 31. 175,38. 182,10.17. 183, 11 ff 184,lff. 185,5.33. 186, 5.6. 189,14. 191, ü. 192,18. 193, 9. 194,10.14.18. 210,24. 224,15. Digitized by Google — 746 - 23.30. 233,99. 239,19. 242,16. 244,11. 248,17. 270,8. 274,35. 275,31. 277,22. 283,20.36. 285, 5.21. 310,34. 337,36. 389,30.31. 35. 398,6.12. 415,13. 420,18. 464.15. — 8. a. Maledictus. Eom, Päpste: — , Bonifaz 11. 12, 12. — , Bonifaz VIII. 71,17.18.20.31. 72,13. 73,8.10.11. 106,18.28. 109,28. 162,4.6. 279,31. — , Bonifaz IX. 115, 6. 7. 14. 32. 116,13. 117,29. 118,31. 119,11. 283, 27. 557, 24. — , Canon (Zeno) 17, 36. — , Clemens V. 74,14. -, Clemens VI. 88,35. 96,1. 97,12. 19.22. 99,3.22. 106,20.22.25. 31.35.40. 108,12. 109,48. 495,10. -, Clemens VII. 108,16.24. 111, 2. 5. 115, 11. 234, 33. — , Clemens VIII. , Gegenpapst 337,41. 415,38. 464,18. — , Cletus, 4, 5. 106, 36. 39. — , Cölestin V. 71,14.15. 471,11. — , Eleutherius 10,6. -, p:ugen III. 56,24. 451,31. 674,1. -, p:ugen IV. 225,25. 475,6.29. 479, 9. 15. 481, 18. 27. 488, 28. 489,20.22. 491,41. 496,9.30. 500,6.14.38. 573,7. 576,29. 578, 3.6.40. 579,7. 583,18. 700,21. 701,35. 714,25. ~, Felix V. 500, 42. -, Formosus 34,28. 35,12. — , Gelasius 11, 1. 3. — , Gregor d. Gr. 15, 1. 14. 17. 21. 19,8. 352,40. 392,22. 393,38. 508.16. 509,25flF. — , Gregor II. 18,3.8. — , Gregor III. 18, 22. 28. -, Gregor V. 41,13. -, Gregor IX. 61,29.30. 63,17.26. 180 28 -, Gregor X. 66,12. 67,3.13.15.20. 68,1. 141,19. — , Gregor XI. 98,35. 108,11. 115,29. -,GregorXlI.118,10.123,2.130,12ff. 131, 4 ff. 134, 4 ff. 135, 4 ff. 138, 5. 139,15. 140,2ff 147,5. 162,17.18. 164,1.24. 165,9.25. 166,10. 169,36. 170,6ff. 171,5. 172,11.36. 174,8ff. 175, 4 ff. 183,7. 189,13. 191,6. 192, 18. 193, 9. 194, 10. 14. 18. 210, -.^5. 36. 222,11 ff. 233,28. 234,3. 244,11. 248,17. 260,31. 261, 6 fl. 262,2. 270, 2 ff. 271,36.272,20. 274, 35. 275, 31. 277, 11. 283, 35. 284, 11 ff. 285,4.22. 559,9. — 8. a. Errorius. Rom, Päpste: -, HonoriusII. 47,15. 54,28. 706,23. - , Honorius III. 61, 17. 63, 25. 131,31. 545,15. -, Innocenz II. 536,36. 538,6. -, Innocenz III. 59,16. 67,7. 94,21. 233 19. ~, Innocenz IV. 62,16. 65,6.7.10. 545, 38. — , Innocenz VI. 106,13. -, InnocenzVII. 129,18. 19. 130,16. 162,12. -, Innocenz Vlll. 711,22. — , Johann I. 12,7.26. -, Johann II. 12,10.16. — , Johann VIII. 33,21. 34,3. 59,24. -, Johann XII. 30, 9. 38, 16 24. 528, 23. 31. — , Johann XXI. 68,22. -, Johann XXII. 3,27. 72,12. 74,18. 77,1. 79,33. 80,3.8. 84,17. 85,18. 92,1.2.7. 93,8. 94,2.6.34. 95,38. 96,25. 248,36. 550,3. -, Johann XXHI. 121, 19. 134, 17.21. 135, 4 ff. 136, 4ff. 137,4 ff. 138,10 ff 139, 5 ff. 140,7.31. 147,5 ff. 148,2.7. 153,1.4.13.156,11.14.17. 163,1 ff. 167,22. 168,8. 175,29.38. 176, 5 ff. 177,4.14. 180,23.37. 181,8.34. 183,4. 1%,19. 197,37. 202, 16. 203, 9. 14. 204, 8. 208, 9. 217,5.22. 220,2ff 22 1,2 ff. 247,24. 252.4. 274, 8 ff. 275,26. 276,6. -, Kalixt IL 55,9.10. -, Leo IIL 29,16. 30,1.12.13.20. 28.30.31. 514,10. -, 1^0 IX. 46,1.7.18. 698,27. -, Linus 4,5. 106,36.39. — , Lucius IL 56,21. — , Martin I. 510,36. -, Martin V. 3,30. 111,8. 139,18. 140.5. 141,9.12. 149,24. 150,1. 153,21 154,1. 155,13.18. 156,13 ff. 161,4. 187,5.33. 38. 224,33. 2253 ff. 267.15. 268,9. 273,22. 283,16. 289,2. 290,20. 310, 3L 311,18. 337,33. 338,2. 339,10.346,34.36. 347,25. 348,28. 360,3.13.22. 362,21. 364, 14.36. 365,4. 366, 12. 367,12. 368,23.25. 369,2. 372, 6 ff. 373,21. 376,30. 379,16. 384,18. 386,7. 388,33. 389,28. 391,3. 398.16. 411,23.27. 413,4. 415, 19.23.24. 417,11. 418,21.32. 420,14.36. 421,3. 425,36. 433,9. 435,28. 451,14. 459,10. 464,23. 465,1.7. 467, L 470,17. 472,11. Digitized by Google 747 — 18.22. 473,9.22. 474,16. 475,28. 479,9. 506,29. 567,29. 569,32. 570,39.42. 573,6.662,28.665,34. 666, 26. 700, 15. 20. Eom, Päpste: -, Nikolaus III. 70,19. - , Nikolaus IV. 70, 22. — , Nikolaus V. 79,37. 86,10. 92,4. — , Paschalis II. 48,12. — , Pelagius II. 12,27. 13,1. 508,10. — , Sergius III. 30,4. 35,26. — , Silvester 29, 27. — , Stephan II. 18, 34. 37. 19, 1. 25,15.32. 30,23. — , ürban II. 51, 13. 534,4. -, Urban V. 98, 23. 103, 17. 31. 107,7.32.37. 124,29.31. — , Urban VI. 108, 16. 17. 27. 29. 30.37. 111,1.5. 113,32. 114,17. 115, 8. 18. 20. 181, 21. 155, 15. 228,3flf. 234,13.33. 236,22.39. 239,31. 240, 19 ff. 241,25. 261,6. 310,29. 311, 1. 420, 13.19.37. 464, 22. — , Zacharias 18, 11. 19, 4. 13. 20, 17.30. 21,25. 22,27. 23,29. 41,17. 512,35.47. 513,44. 514,40. 515,31. — , Kardinäle, s. Adimari. Ailli. Anna. Barbarigo. Brancacci. Branda. Brogni. Brossani. Calvi. Castiglione. Oesarini. Ohallant. Condulmer. Conti. Correr. Cra- maud. Dominici. Femandez. Fieschi. FiUastre. Foix. Julianus. Lagery. Landi. Maillesec. Minu- toli. Orsini. Ostia. Pancerini. Saluzzo. Thury. Torso. Win- chester. Zabarella. -, Stadt 4,30.35. 6,4. 8,17. 15,14. 18,25.26.29. 20,17.22. 23,28. 24,18. 26,22.29. 39,2. 40,17.19. 41,8. 42,8. 44,24. 63,24.27. 64,6. 70,13.42. 72,35. 74,16. 75,4. 79.31. 80,29.40. 92,6. 93,9. 99,28. 103,34. 106,29. 108,13.18.24.34. 110,47. 115,29. 116,13. 118,29, 119, 15. 127, 11. 13. 16. 130, 1. 11. 15. 22. 135, 15 ff. 1 53, 4. 156, 23. 162, 13. 170,7. 11. 187,39. 283,32. 306,13. 310,27. 340,1. 358,34. 365.3.7. 372,26 379,21. 387,21. 23.24. 411,32. 415,12. 418,34. 420,9.15. 421,9. 439,27. 451,12. 459, 12. 464, 36. 470, 2 ff. 473, 9. 474,18. 481,4.16. 482,1. 507,12. 509,49. 512,35.39. 513,42. 515,30. 516,21.34. 517,30.43. 528,30. 529.3.8. 541,5. 550,28.39.42. 551,46. 576,29. 578,35.38. 579,11. 580,38. 701,35. Roncesvalles 520,29. Borensteter s. Ensdorf. Rosenberg in d. Oberpfalz 556, 21 . -, Ulrich V. 486,15. 580,27. 705,26. Bosenheim, Peter v., s. Melk, ßoteneck 68,26. 69,6.17. 493,16. Rotensal 541,30. Rothenburg o.T. 71,8.494,4. 587,14. Rothenfels 321,17. Ronen 470, 33. Rudolf, Doktor d. Medizin u. Pfarrer in Regensburg 321,34.35. 322,4. Runher, Johann 348,32. St. Rupert 12,29. 25,35. 510,1.3.5. 698,2. St. Rusticus 46, 35. Saaz 150.12. 155,4. 370,2.29. 412,22. 443,35. 447,7. 448,35. 666,12. Sabellius, Häretiker 665, 23. Sachsen, Hrz. Bernhard 544, 21. 28. 34. -, Hrz. Otto 36,19. 525,9.10.14. Sachsen -Lauenburg, Herzöge : ~, Bernhard 307,16. 320,37. 466,9. - , Erich I. 307,36. — Seine Gem. Sophia V. Braunschweig 307,33. — , Erich V. Lauenburg 307, 11 ff. 334,9. 408,10. 424,35. 466,9. 671, 7. — Sein Kanzler Heinrich 307, 13. — , Otto 307, 16. 466, 10. Sachsen -Meissen s. Meissen. Sachsen -Wittenberg, Kurf. Al- brecht III. 307,18.25. 466,6. Salegast 10, 23. 24. Salerno 95, 34. Saliern 134,33. Sallustius 4,30. 7,21. Saluzzo, Amadeus v., Kard. 225,30. 286, 2. Salzburg, Erzbistum 12,32. 19,11. 25,32. 58,9. 63,29.32. 69,28. 103,7. 132,27. 291,39. 292,8. 294,31.34. 295,6. 297,27. 321,23. 348,33. 510,5. 555,19. -, B. Arno 26,30. 517,43. -, EB. St. Eberhard 57, 1. 26. 542, 39. — , EB. Eberhard III. v. Neuhaus 118,12. 132,21.27. 163,13.166,41. 167,5. 289,6.13. 291,10. 293,22. 294,29. 295,17. 347,3. 348,2.37. 452,20.27. 453,6.16. 456,11. 457,8. -, EB. Eberhard IV. v. Starhem- berg 472, 12. 569, 29. Digitized by Google — 748 Salzburg, £B. Johann II. Beisberger 472,17. 496,6. 569,31. — , EB. Konrad v. Abensberg 316,41. — , EB. Konrad IV., vorher B. v. Lavant 70,13.15. 71,28. — , EB. Philipp V. Kärnthen 68,33. -, EB.Pilgrin 112,13.19. 557,5.11. -, EB. Rudolf 70, 12. — , B. Tiemo 51,28. 534,15. — , B. St Virgüius 25, 31. —, Domdekan Eberhard 348,23. 349, 4. — , Dompropst Johann 348,29. — , Kl. St. Peter, Abt Johann 348,31. — , Stadt 25,32. 57,29. 83,22. 90,6. 151,21. 154,4. 290.35. 291,9. 296,25.29. 336,36. 348,25. 367,16. 455,31. 457,25. 496,6. 548,19. Santiago in Spanien 389, 21. Sarching 327, 7. 568, 10. Sardis 14, 28. 509, 1. Sartoris, Ulrich 326, 12. Sattelboger, Erasmus, Feldhaupt- mann d. Stadt Begensburg 336, 15. 430,12. 431,21.35. 432,1.7. 478,9. 569,19.23. 574,2. — , Erhard, Domherr in Kegensburg 469,38. 470,22. 567,26.30. — , Johann, Feldhauptmann d. B. V. Eegensburg 340,21. 404,32. 405,9. 407,6.12. 448,17. 575,1. Satzenhofer, Dietrich, Bürgermeister V. Regensburg 100,16. Saulburg 471, 16. Ä70, 22. Saurer, Georg v. 708,34. Savoyen, Hrz. AmadeusVIII. 149,20. — s. a. Rom, Papst Felix V. — , Hrz. Ludwig; dessen Gem. Anna V. Lusignan 563,32. Scala, Cangrande I. della (ob iden- tisch mit dicto de Cribegi, teu- tonice dem von der Reytern [von der Leiter]?) 124,6.26. Schärding 83,20. 471,22. 488,10.12. 493,9. 494,13. 548,17. 568,22. 570,26. 583,2.3. 586,43. 587,21. Schaflfhausen 138,25. 167,27. 168,11. 176, 40. 177, 3. 218, 8. Schauenberg, Agnes v. 316,22. Schellenberg, Marquard v. 708,38. Scheyern, Burg bezw. Kloster 49, 43. 50, 1. 5. 522, 43. 525, 6. 526, 17 ff. 528,11. 533,30. 543,9. 544,24.33. 545 20. 21 24 - , Grafen v.'49,"44. 525, 8. 526, 32 ff. 527,36. 528,18.531,29. -, Hrz. Arnold 523,2. 524,2. 525,1 ff. = Arnulf d. Böse. S. Bayern. — Dessen Gem. Agnes 525,5. Scheyern, Gr. Eckhard 524,5. 526, 33.35. 528,17. 533, 31 ff. -, Gr. Otto 49,29.31. 524,7. 526, 36.37. — Dessen Gem. Haxika 49,27. -, Gr. Otto d. J. 49,36. -, Hrz. Wernher 523,2. 524,2. 525,1 ff. 626,34. 528,12.16. — Dessen Crem. Beatrix 525, 5. Schiltorn s. NikopoÜB. Schlehdorf 25,7. 517,9. Schlick, Kaspar 497,40. Schneeberg 330, 30. Schönberg 471,15. 570,21. Schönfeld s. Niederschönenfeld. Schönsee 310,25. 407,9.36. 478,21. 574, 12. Schopfloch 76,28. Schotten 50,16.32. 60,8. Schwabelweis 340, 12. Schwaben, Hrz. Arnulf = Ernst I. 532,1. — , Hrz. Burkhard 36,11. — , Hrz. Ernst I. 532,1. -, Hrz. Ernst II. 530,39ff. 534,25 ff. — , Hrz. Friedrich I. 536, 1. 20. — Seine Gem. Agnes 535, 28. 33. — , Hrz. Friedrich IL 55,36. 535, 3. 30 ff. 536,29. 537,2. 538, 21 ff. 539, 1. 541, 12. — , Hrz. Heinrich 44,35. — , Hrz. Hermann IV. 532, 3. Schwaiger, Nikolaus, Notar in Salzburg 348,21.35. Schwandach 70, 10. Schwarzburg, Herr v. 450,3. Schwarzhofen 64,22. Schweinspeck, Georg v. 708,34. Scrimani, Scrinani, Johannes de 192, 11. 193, 13. Seckau, Bistum 118, 13. 295, 6. ~ , B. Ulrich 294,25. — s. a.VeideD. Sedlec 345, 13. 15. 16. Seeburger, Jakob, Dompropst in Regensburg 306, 10. 307,3. 387, 22. 470, 7. Seefeld, Edle v. 50,9. Seligenthai 545,13. 556,33. Sempt, Gr. Sighard 48,3. Sengkofen 492, 14. 586, 20. Serabi tz, Gamreth v., Husitenführer 478,24. Serbien (Rascien), Despot Stephan v. 308, 37. Sessa 489, 18. Severa 24,28. 516,31. St. Severinus 8, 41. 11, 4, Sevilla, Isidorus v. 4, 26. 39. 9, 44. 356,13. 384,26. 506,14. 532,32.36. Digitized by Google — 749 — Sibille 6,12. 481,11. 577,42. Sicambria 441, 18. 24. 442, 5. Siegburg 55,13. Siena 130,27. 311,15.23. 414,26. 415,llff. 418,18.21.33.419,4.16. 420,9. 464,14. 465,6.479,8. 668,7, Sigbald 510, 34. Sigenstein 471, 16. 570, 21. Sinj, B. Ludwig 703,40. Sittenbach 65, 22. Sizilien, Kg. Roger II. 536, 39. 537.31. 538, 7 ff. Soissons 21,31. 514,5. Sokol, Hueitenführer 478,23. Soracte 20, 19. 512, 36. Spanien , Kg. Marsirius (in d. Holands- sage) 519,36. Speyer 45,16. 51,40. 70,6. 76,39. 271,20. 375,13.15.531,13.532,6. 540,3. — , B. Raban, s. Trier. Spinis, Thomas de 192, 9. Öpitzer, Regensburger Geschlecht 129, 14. Spoleto 56, 28. -, B. Jakob 364,22. Staffelsee .25,8. 517,9. Stauf 8. Donaustauf. Stauffer, Dietrich 153, 32. 324, 7 ff. — v.Emf eis, Johann 153,28. 330, 15. Stefling 315,5. 323,21. 327,17. Stein, Herren v. 129,15. —, Hilpolt V. 554, 38. — , Wilhehn v. 708, 33. Steingaden 51,30. 534,17. Steinhaiif, Albert, Propst in Strau- bing 103,25. 555,32. Steinitz in Mähren 303,35. Sterner, Regeneburger Geschlecht 129, 13. Stettner, Leonhard, Dekan in Cham 711, 12. 19. -, Ulrich 711, 13. Stipite, Lambert de 226, 18. Stock, Nikolaus, Rat K. Sigmunds 703, 40. Stör, Marquard 332,16. 336,18. 431,29. 582,18.20. Strein, Herr v. 478,29. Stoffel, Heinrich v. 448, 37. Strassburg 312, 32. Straubing 59,28. 76,5. 83,20.32. 90,8. 91,2.4.8.9.13. 102,13. 103,26. 28. 111,14. 116,14.17.22. 133,21. 313,22. 314,8. 321,8. 323,5. 327,5. 329, 9 ff. 330,3.9.338,27.30.33. 465,27. 471,14.19. 482,17. 496,29. 545,1. 547,14. 548,16.24.31. 554.32. 555,30.33 557,41. 558, 10 ff. 559,28.32. 562,7.568,23. 569,34. 570,19.24. 571,30. 572,26. 574,20.25. 576,5. 577,2. 582,33. 583,41. 584,29. 705,27.37. 707,34. 708, 12. 14. 26. 709, 27. Straubing, Pfarrer Heinrich v. 133 21. - , Konradv.,Goldftchmied706,13. 18. Strolnfelser, Johann, s. Reichenbach. Stromer, Sigmund, Bürger v. Nürn- berg 317, 26. Strzekow 364, 3. Stuhlweissenburg 490, 18. 585, 2. Sünching 316, 13. Sulzbach i. 0. 186,23. 556,21. — , Grafen v. 534,34. — , Gr. Bemger 535, 24. 540, 10. Sumpringer, Johann, Domdekan in Regensburg 470,3. Tabor 366, 35. Tachau 337,7.8. 340,34. 368,12. 423,18.20.28. 450, 12 ff. 467,8. 476. 23 . 672. 34. 673, 15. 678, 14. Tagliamento, Fluss 306,20. Tarent 489, 18. Tartarei 309, 4. Taubeustein (Golubac) in Serbien 675, 13. Taus 467,30. 477,3. 567,22. Teck, Hrz. Konrad 85,22.25. 98,39. 554, 1. 2. Tegernheim 340, 11. Tegernsee 23,26. 24,26. 515,28. 516,28. — Dessen Gründer: Albert 22, 13. 15. 23, 17. 23. 24, 33. 511, 17.19. 514, 23 ff. — Otkar 22,13. 16.30. 23,23. 24,33. 511,19, 514, 23 ff. Teisbach 59, 35. 69, 9. Tepl 334,34. 425,24.30. Terentius 210,33. Teufel, Bürgerin Regensburg 339,4. Tevnsdorfer, Richter in Hirschau 143, 19. 34. Tharseus 7,22. Theodorus, Häretiker 697,43. Theuerstadt 7.^, 27. Thüringen, Landgr. Ludwig 58,37. — Dessen Gem. St. Elisabeth 58,34.36. 70,4. 530,24. 546,18.22. Thury, Peter v., Kard. 190,16. 286,3. Tiber. Fluss 8,18. 24,31. 306,13. 387.24. 516,33. Tiberina, Tiburnia, Name v. Regens- burg 8,2.36. 507,29. 508,1. 695,17. Tibur 108,31. Ticinum 14, 37. 509, 10. Tiefenstein 471,22. 570,26. Digitized by Google - 750 - Tilmann, Propst zu Koblenz, Ge- sandter d. Basler Konzils 702, 30. 703,22. 704,4. Tirol, Schloss 102,36. 555,13. — , Gräfin Margarethe Maultasch 551,34. Törring, Ort 151,21. — , Geschlecht 151, 22. Toke, Heinrich, Gesandter d. Basler Konzils 701, 15. 702, 38. Toledo, Johann v. 304, 41. Tollinger, Begensburger Geschlecht 129,21. Tohier, Johann, Notar 365, 32. Torso, Jakobinus de, Kard. 173,41. 174,40. Toul, B. Bruno 46, 4. 5. Toulon, B. Vitalis 202, 25. Tours, EB. Jakob 226, 4. Tragur, B. Simon 226,9. 347,32. Traneyach 348,35. Traunstein 83, 20. 548, 18. Trausnitz im Thal 78, 16.23. 79,6. 7. 8. 14. Trebitsch 422, 19. 670, 27. Trenbeck, Thomas 330, 21. 337, 16. Trient, Bischof 542, 41. — , Bistum 90,1. 148,3. — , Thal von 27, 11. 518, 19. Trier, Erzbistum 42, 20. 24. 365, 9. 28. 487,36. 581,33. — , EB. Otto 450,7. 11. 467,5. 472,20. 570,41. — , EB. Baban, vorher B. v. Speyer 175,21. 317,34. 419,29. 472,22. 500, 19. 571, 1. — , Stadt 8,18. 19,20. 511,31. 529,38. Troja 441, 12 ß. 511,5. 531,37. Troky 372, 21. Truchsess, Eberhard v. 708,37. -, V. Waldburg, Jakob 708,36. — , Nikolaus v. 708, 34. — , V. Eckmühl, Familie 64, 28. Türken 309, 6. 10. 449, 30. 497, 18. 539,41. 562,0. 705,37. Türlinger, Ulrich 336, 17. 431, 28. Turin 14, 30. 509, 3. Ulm 485, 16. 580, 4. 708, 24. Ulrich, Magister v. Augsburg, s. Hangenor. Ungarn, Kg. Assyt 528,6. - , Kg. Bela IV. 58,34. 68,32. 70, 4. 546, 21. 29. — , Königin Gertrud 58, 33. 35. -, Kg. Ludwig 308, 9 flF. 409, 27 ff. — tSeine Mutter Elisabeth 308, 8. 409, 26. Ungarn, Kg. Lelius 528,6. - ,Kg. Stephan 43,33.36. 530,20.22. — Dessen Gem. Gisela 43,34. 530, 21. 24. Ursinis, Poncellus de 192,6. Usenhofen 49,38. 50,4. Utrecht, B. Lambert 19, 29. 512, 1. Uz (Ulrici), Jordan, Bürger in Straubing 116, 20. al. 558, 17. Valencia 183,30. Valerius Maximas 283, 7. Valley, Konrad v. 524,7. 520,30.37. Varus, Quintilius 0,29.32. Vaudemont, Anton v. 476, 12. Velden 69,8. Venedig 127, 25. 27. 30. 128, 1. 6. 7. 14.147,8. 481,12. 482,3. 489,23. 24. 578, 37. 579, 12. Verden, B. Heinrich v. Hoya 175,21. — , B. Konrad v. Soltau 118, 7. — , B. Ulrich, später B. v. Seckau 118,13. 271,35. 294,25. Vergiiius Maro 4,32. 6,1. 7,20. 127,1. Verona 10, 4L 14,28. 35,33.509,2. — , Peter v. 192, 12. St. Veronica 8, 2. Vesler, Begensburger Greschlecht 129, 13. St. Victor, Bichard v. 397, 5. Viehhausen 317, 14. Vienne 74,17. 484,10. 699,6. Vigilius 12,14. Villach 97,1. Vils, Fluss 57, 19. Vilshofen 83,23. 471,25. 548,20. 570, 28. Vindelica, Name v. Augsburg 7, 15. Vindelicier 7, 17. Vineis, Petrus de 80, 24. 550, 23. Vischel, Georg, Dr., Gesandter d. Kurf. Friedrich I. v. Brandenburg 700, 15. Viseu, B. Georg 497,3. Viterbo 66, 15. -, Gottfried v. 31, 7. 531,36. Vohburg, Ort 491,35. 555,9. 580,8. — , Markgrafen v. 541,32. — , Markgr. Diepold 53,42. 54,4.23. — Dessen Gem. Alhaidis 53,43. — Dessen Mutter Leukardis 53, 42. 54, 2. 6. 14. 19. Vohenstrauss 133, 10. 350, 24. VolusianuB 8, 1. Wadstena in Schweden 115,29.30. Waiblingen 538,33. Waldauer, Ulrich 407, 10. Digitized by Google — 751 — Walderbach 56, 31. 324, 27. 31. 385.14. 386,15. 467,33. — , Abt Friedrich 467, 33. —, Abt Johann 321,27. Waldmünchen (Geismünchen) 331, 2.10.20. 332,2.20. 422,33. 423,2. Waldram, bayer. Klostergründer 24,42. 511,21. 516,44. Waideassen 54,24. 404,29. 487,20. 581, 19. Walachei, Woiwode Myrxa 309, 5. Walpotin, Magdalena 484,5. Walsee, Reinprecht v. 339,15 (hier falsch : Reinhard). 18. 708, 31. Warberger, Ulrich 336,17. 431,28. Weichs 98, 4. Weichser, Rittergeschlecht 129,17. Weiden 151,27. Weigel, Vicedominus 78, 18. Weingarten 51,30. 534,18, Weinsberg 538, 27. Weissenburg im Nordgau 494,5. 587. 15. — in Ungarn s. Stuhlweissenburg. Weissenburger, Ulrich s. Ensdorf. Weifen 482,1. 538, 4 fF. 579,11. Weltenburg 28,21.25. 40,5. 519, 25. 29. Wertach (Vinda), Fluss 7, 16. Wesel 362,19.28. 369,6. 666,1. Wessobrunn 28,11.25. 519,16.29. Wetterfeld 324, 17. Wiclif, Johann 120,27. 141,29.30. 142, 13 ff. 143,15.27. 158, 15 ff. 219,39. 220,5. 227,31. 248,5.31. 254,26. 278,3. 354,7. 355,4.22.27. 359,4. 360,12. 388, 14. 389,4. 390,32, 397,14 ff 398,35. 401, 24. 26.36. 402,36. 403,24. 660,34. 661,8.33.36. 668,25.34. 669,13. 685.20. 686, 2 ff. — , Stadt 158, 16. Wien 83,8. 86,15. 98,19.32. 111,9. 153,26. 249,11. 262, 14.32. 266,21. 267,28. 268,27. 309, 16 ff. 332, 8.30. 386,4. 414,3. 422,7.430,1. 478,32. 495,11. 669,36. 704,3.6. 709. 12. Wildenstein 471,15. 570,20. Wildungen, Berthold v. 192, 12. 193. 13. St. Willibald 19, 15. 65, 34. Wiltinger, Johann 370, 29. Winchester, B. Heinrich Beaufort v., Kard. 436,39. 450,21. 452, 6 ff. 453. 21. 456, 7. 457, 2. 31. 467, 9. 672,34, 674,35. Windberg, Gr. Adalbert 54. 29. — Dessen Sohn Adalbert 54, 30. Windberg, Gr. Berthold 54, 30. -, Kloster 56,26.30. Windesbach 82,16. Winkelmas, Thomas, s. Prüvening. Winzer 471, 24. 570, 28. Wischerad 367, 27. 371, 1. Wiser, Heinrich 299, 20. Wisogastaldus 10, 23. Wissegrad s. Blindenburg. Witteisbach, Burg 526,35. — , Pfalzgrafen 49, 44. —, Pfalzgr. Otto, fabelhafter Enkel Kaiser Arnulfs 524,5. 526,34. — , Pfalzgr. Otto IV. 49,41. 328, 20. 526, 43. 527, 5. 544, 32. — Seine Gem. Agnes 49,41. 50,1. 544,32. — , Pfalzgr. Otto V. 56, 15. Wittenberg 307,18. Wörth a.D. 59,35. 316,36. 317,1. 323,3.7. 471,16. 480,14. 570,21. 576,2.10. — Johann, Pfarrer das. 316,34.36. Wolfratshausen, Gr. Otto 55,32. — Dessen Tochter Maria 55, 33. Wolfstein, Friedrich v. 459, 5. Wolf Steiner, Wilhelm, Kriegshaupt- mann d. Stadt Regensburg 340, 24. Worms, Bistum 12,29.30. 70,9. 271,21. 510,4. -, B. Johann 175, 21. — , B. Matthäus v. Krakau 118,8. 410. 19. — , Stadt 26,27. 27,4. 517,41. 518,12. Wschierobecz, Lorenz, Notar in Regensburg 158,5. Wünschelburg, Johann v., Prediger zu Amberg 163,12. 164,5. 166,37. 167,11. Württemberg, Gr. Eberhard d. Milde 572. 20. — Dessen Tochter Elisa- beth 572,20. — , Gr. Ulrich V. 709, 6. Würzburg, Bistum 19, 14. 163, 31. 538 27 — , B.' St. Burkhard 19, 14. 20, 28. 21,23 512,45. 513,42. — , B. Errolongus 48, 23. 28. —, B. Johann II, 317,34. 405, 1.13. 414,34.35. 416,9. 419,29. 4^52,28. 433,11. 435,29. 440,13. 476,1.29. 489, 3 ff. 583, 25 ff -, B. Rupert 48,25.27. -, Stadt 17,37. 31,32. 60,30. 71,7. 432, 35. 433, 18. 489, 10. 539, 15. 583,31. Wutzlhofen 317, 12. 14. Ymbripolis, Name v. Regensburg 9, 35 36. 508, 2. 696, 6. 8. Digitized by Google - 752 - York, Dekan Thomas von, apostol. Protonotar 226, 14. — , Kl. ist. Maria, Abt 'Thomas 226, 11. Zabarella, Franz v., Kard. 218,26. 275,4.9. 276,30. Zähringen, Hrz. Berthold I. 535,27. 2iand, Regensburger Geschlecht 129, 13. — , Heinrich, Bürger in Begensburg 73,41. — , Heinrich, Schultheiss in Begens- burg 100, 17. Zanddf 50,19. Zeidlam 326, 13. Zeil, Landgr. v. 308,13.21. 409,32. 410,11. Zenker, Familie 113,15. — , der guidein, (Hans) 113, 7. 13. -, Johann 483,6. 577,22. — , Parzival 113,17. 572,24. —, Tristan 330,30.35.36. Ziffeuner 318, 35 ff. 465,16. 482,14. 576,88. — Deren Woywode Ladis- laus 319, 17 ff. Zinck 407,27. Zipserburg 319,33. Zisa (Cycza, Cisa) 6,40. 7,10. Ziska, Husitenführer 142^7. 349,25. Znaim 497,9.22. 560,1. Zürich 526, 89. Zwettl 339, 17. Digitized by Goo^(^ Nachträge und Beriehtigungen. S. 8,50 und 40,47 statt: Einleitung L: Festgabe für K, Th. von Heigel S. 160 ff. S, S4, 10 l. Groseiis. S. 89, 11 l. Johannes. S. 139 XU Anm, 8 vgl. Finke, Bilder vom Konstanxer Konxil (Neujahrs- bläiter der Badischen Historischen Kotnmission NF. 6, 1903), S. 54. S. 168,17 ist XU ergänzen: Oedr. Schelhom, Ergötxliehkeiten aus der Kircßienhistorie U 225 aus Hs. 2 S. 169, 18 ebenso: Oedr. Schelhom u. s. w. 1,27. S. 182, 6 ebenso: Schelhom h 220. S. 251, 32 XU 5, 9 habe ich xu bemerken: Aus Cod. pal. Vatieanus 595, der die Rede ganx enthält, nahm sich Herr Professor Dr. Heinrich Finke in Freiburg i. B. eine Abschrift, die er mir xur Kollation freundlichst überliess. Hiefür sei ihm hier bestens gedankt. Leider ist auch in jener Hs, der Text nicht gtä, so dass ich auf Fhnen- dationen verxichtete. S. 305, 42 st. Laon l. Lausanne. S. 333, 13 l. vestram rogo. S. 419, 24 ist XU ergänxen : Gedr. Schelhom, Acta hist.-eccl. 1, 64. S, 471,32 u. 486, 36 ff. st. Carlerius l. Carlerii. S. 483, 21 l. urens. S. 510, Anm. 2 ergänze: Patäus D-iaconus, der die Geschichte mitteilt (MO., SS. rer. lang. S. 128), ist kaum unmittelbar benütxt. S. 546, 1 st. Heinrico /. Ludwico. S. 554, 5 L Ludwicus. S. 5 71, 41 l. ciWtates im-. S. 613, 4 L chebeensun. S. 640, 9 l, kayser, erweit. Ä 727, Sp. 2, Z. 14 L: Kg. Tassilo I. 15,9. — Hrz. Tassilo III. 20,8 u. s. w. Digitized by QyOO^Z J. P. H immer' sehe Buchdruckerei, Augsburg. Digitized by Google Veilai ilerM. Bieger'«>" üBiT.-Bncimaiiillniig (g. inumr) Mlliiclien. Briefe und Akten zur Geschichte des 30jährigen Krieges. Herausg. Yon der Histor. Ck)mmifl8ioii bei der k. Akademie der Wissenschaften. T. Band : Die Grtindung der Union 1598—1608. Bearbeitet von M. Ritter. gr. 8. 47 Bogen. 1870. Jk 10.—. II. Band: Die Union und Heinrich IV. 1607—1609. Bearbeitet von M. Ritter. gr. 8. 40 Bogen. 1874. M 12.—. III. Band: Der Julieber Erbfolgekrieg. Bearbeitet von M. Ritter, gr. 8. 357, Bogen. 1877. Jk 10.-. IV. Band: Die PoUtik Bayerns 1591 1607 I. Hälfte. Bearbeitet von F. Stieve. gr. 8. 37 Bogen. 1878. Jk 10.80. V. Band: Die Politik Bayerns 1591—1607. II. Hälfte. Bearbeitet von F. Stieve. gr. 8. 62 Bogen. 1883. Jk 18.—. VI. Band: Vom Reichstag 1608 bis zur Gründung der Liga. Bearbeitet von F. Stieve. gr. 8. 49V, Bogen. 1895. Jk 20.-. Briefe und Akten zur Geschichte des 16. Jahrhunderts. Herausg. von der Histor. Commission beider k. Akademie der Wissenschaften . I. Band: Beitrage zur Reichsgeschichte 1546 -1551. Bearbeitet von Aug. von Druffel. gr. 8. 58 Bogen. 1873. Jk 18.—. II. Band: Beiträge zur Reichsgeschichte 1552. Bearbeitet von Aug. von Druffel. gr. 8. 55V, Bogen. 1880. Jk 16.80. III. Band, 1. Abth.: Diejenigen Akten aus der Zeit von 1546—1551, auf welche im I. Bande verwiesen. Bearbeitet von Aug. von Druffel. gr 8. 22 Bogen. 1875. Jk 6.70. III. Band, 2. Abth.: Die grosseren Aktenstücke aus der Zeit von 1552. Bearbeitet von Aug. von Druffei. gr. 8. 20 Bogen 1882. Jk 6.— IV. Band: Beiträge zur Beichseeschichte 1535—1555. Von Aug. von Druffel, ergänzt und bearbeitet von Karl Brandi. gr. 8. 52 Bogen. 1896. Jk 20.- V. Band: Beiträge zur Geschichte Herzog Albrechts V. und dea Lands- berger Bundes von Walter Qoetz. gr. 8. 59 Bogen. 1898. Jk 24—. Der Augsburgrer Religionsfriede vom 25. Sept. 1555. Kritische Ausgabe des Textes, bearbeitet von Karl Brandi. gr. 8^ 1896. Jk 1.20. Digitized by Goo^(^ Verlag Her M. RiGger^«^^ ümTrMliairillniig (&. HHmtr) Mlincitiat. Briefe des Pfalzgrafen Joh. Casimir mit verwandten Schriftstücken gesammelt und bearbeitet von Friedrfeh yoii Besold. I. Band 1576-1582. gr. 8. 37 Bogen. 1882. .A( 16.-. II. Band 1582 1586. gr. 8. 30 Bogen. 1884. .M 14.—. Band III erscheint 1903. Das Tagebach Kaiser KarFs VII. aus der Zeit des österreichischen Erbfcigelcrieges. Nach dem Autograph in der Münchener Hof- and Staatabibliothek herauBge^ben von K. Th. Heigei, Professor der Geschichte an der Universität München. 8^ 1883. Preis M 8.-. In Halbfranaband Jk 10 -. ITeue Mstorisclie Vorträge und Aufsätze. Von K. Th. Heigel. 8°. 1883. Preiste.-. In Halbfranzband J« 8. - (jirelleD miil AbitanfOiuip m\ neneree Mniite Bayens. Von K. Th. Heigel. 8^ 1886. Preis Jk 10.—. In Halbfranzband Jk 12 Historische Vorträge und Studien. Von K. Th. Heigel. Dritte Folere. 8». 1887. Pr«ii Jk 7.—. In Halbfranzband M 9.-. (tuellen ond AbhaDdlmiieii zur oeneren toMe Bayerns. Neue Folge. Von K. Th. Heigel. 8«. 1890. Preis Jk 10.—. In Halbfranzband .4k 12.— Des Viglius von Zwiehem TagebDoh des Sehmaikeldlselieii Donanluleg^s. Nach dem Autograph des Brüsseler Staatsarchivs herausgegeben ihkI erläutert von Aug. von D ruf fei. gr. 8».. 1877. Preis w« 6.— Digitized by VjOOQI^^, /^, Digitized by Google Digitized by Google Digitized by Google