E( tt- SILI ITALICI PUNICA EDIDIT LUDOVICUS BAUER. VOLUMEN PKIUS. LIBROS I— X CONTINENS. • LIPSIAE IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI. MDCCCXC. lipsiae: tyfis b. g. tbubnebi. MEMOEIAE HERMANNI BLASS. Praefatio. Sili Italici Punica edenti mihi, priusquam ad ipsam rem accedam, paucis admonere liceat, quam bene sint de illo poeta meriti G-eorgius Thilo et Hermannus Blass, quippe qui libris mss. diligenter excussis huius editionis posuerint fundamenta. Atque ille quidem iam ante triginta fere annos cum Sili edendi consilium cepisset, plurimum operae studiique consumpsit in codicibus et conferendis et aestimandis. Qua in re quid profecerit, cognoscitur ex quaestionibus, quas scripsit, Silianis:1) undeviginti, quos inspexerat, co- dicum et antiquissimum et optimum sibi persuasit esse Vaticanum 1652, quem totum contulit. In eodem ille libello et in emendationibus Silianis 2) specimina dedit artis criticae qua esset in edendo poeta usurus. Ita om- nibus in spem adductis brevi fore ut Silius revivisceret, nescio qua de causa ab incepto destitit ille vir doctis- simus ac pro sua liberalitate atque humanitate, quae collegerat congesseratque, detulit ad Hermannum Blass, qui et ipse huic carmini emendando operam dabat.3) 1) Quaestiones Silianae scripsit Georgius Thilo in „Nach- richten uber das kgl Pddagogium zu Hallt" 1858. — 2) Emen- dationes Silianaein Symbolis philol. Bonnensium 1864 I. p. 399— 410. — 3) Emendationen zu Silius Italicus im Jahresbericht iiber die Louisenstadtische Realschule, Berlin 1867. VI PRAEFATIO. Hic vir opus a Thilone inehoatum cum perficiendum suscepisset, illius aliorumque virorum doctorum auxilio benigne adiutus, viginti quinque codicum, qui aetatem tulerunt,1) summa cura ac diligentia rationem habuit eorumque genera, quo erat ingenii acumine, tam accurate tamque argute discrevit, ut quin recta sint, quae de ea re exposuit, vix possit dubitari; icscribitur autem ea com- mentatio „Die Textesquellen des Silius Italicus"?) Neque minus acute in eodem libro quae de archetypis amissis possent erui quove consilio veteres viri docti eis usi essent, exquisivit. Codicibus igitur diligenter collatis definitisque, qui novae editioni essent fundamento, undique, quidquid per- tinebat ad poe'tam vel explicandum vel emendandum, miro quodam studio collegit, collecta aut in margine editionis, qua potissimum utebatur, Rupertianae adscripsit aut in- numerabilibus fere notata schedulis illi libro inseruit. Ipsum autem poelam quam diligenter perspectum habuerit quamque recte aestimaverit, cognoscere licet ex commen- tatione, quam scripsit de Ernesti Wezelii dissertatione „De C. Silii Italici cum fontibus tum exemplis" (Lipsiae 1874) in Fleckeiseni Annall. 1874 p. 471—512. Iam omnibus rebus ita praeparatis ut brevi editio in lucem prodire posse videretur, praematura ille morte est absumptus, nil nisi parte libri primi ad edendum per- fecta; pauca quoque, quae ad praefationem pertinebant, scripta reliquit, ex quibus infra nonnulla, quae sunt de codicibus, depromentur. 1) His codicibus unum, qui est Romae in Museo Propa- gandae, addidit Georgius Wartenberg in Fleckeiseni Annall. 1887 p. 431 sq.; alterum, qui est ex bibliotheca Matthiae Cor- vini, ego contuli eodem loco 1889 p. 796 sq. — 2) Exstat in Fleckeiseni Annall. 1875 p. 161—261 ; etiam separatim im- pressa est. PRAEFATIO. VII Gratiam, quam illi viro et doctissimo et sagacissimo pro egregiis in Silium meritis debemus, ita reddere volui, ut hunc librum dedicarem illius memoriae. Opus ipsum Sili Italici Punicorum libros in- scripsi. Etsi enim, id quod primus Theodorus Mommsen monuit (Ind. Plin. p. 425), plene nomina leguntur apud Gruterum p. 300 n. 1 (cf. etiam CIL VI, 1984),1) ubi Ti. Catius Silius Italicus appellatur, tamen, cum omnes libri mss. praenomen omittant praeter unum Malatesti- anum, cui nulla omnino iides est (T. p. 178 et 217)2), Publii praenomen poe'tae tribuentem, codicum auctoritatem sequi malui. Quem codex Coloniensis saec. IX prae se tulerit titulum nescimus; neque enim Ludovicus Carrio aut Franciscus Modius, qui librum ms. tractaverunt, qnid- quam monent de titulo neque utuntur praenomine, prae- terquam quod semel apud Modium Ep. XLI p. 191 legi- mus: quae nunc ex Caio S. I. allegabo. Illud praenomen autem a Marso aliisque Silio nulla alia de causa prae- positum est, nisi quod creberrime occurrat nobis apud Silios (Dausqueius in editione sua p. 2). Attamen veri- simile est Modium, qua erat diligentia, si invenisset in Coloniensi, restituturum fuisse poe'tae suum praenomen, ut restituisse se gloriatur cognomen Q. Curtio Rufo (cf. Rutgers, Variae Lectiones Lugduni Batavorum 1618 III. c. 4). Accedit quod „Sili" volumen in catalogo libri cuiusdam ms. Lassbergiani saec. IX. laudatur (T. p. 160); etiam in codice Bernensi 363 fol. 147 b scriptum est „Silius Italicus XV lib. de bellis punicis" cf. Th. Gottlieb: 1) Minus recte de Rossi aliam inscriptionem stelae mar- moreae (CIL XIV, 2653) refert ad Silium poetam. — 2) T. littera significatur liber H. Blassii, qui inscribitur „Die Textesquellen" etc. VIII PRAEFATIO. „Bandbemerkungen des Cod. Bernensis 363" in ,,Wiener Studien" IX (1877) p. 151 sq. (Woelfflin p. 1.). In verbis ipsis poetae recensendis eos codices se- cutus sum, quibus imprimis fidem habendam esse Hermannus Blass 1. 1. demonstravit. Omnium autem codicum facile princeps est L (cod. biblioth. Laurentianae plut. XXXVII. cod. 16 membran. fol.); secundum locum obtinet P (cod. biblioth. Aedilium Florentinae Ecclesiae CXCVI chartac. in fol. min.), qui, quamquam lituris lacunis coniecturis est valde corruptus, tamen ex eodem apographo quo L fluxisse videtur. His proximi sunt codex Oxoniensis (O) et Vaticanus 1652 (V), qui secundum L librariorum in- terpolatione maxime sunt liberi habendi.1) Qui codices quattuor quotiens inter se consentiunt, lectionem habemus non suspectam; significavit autem H. Blass hunc codicum consensum littera S, non quo ipsius Sangallensis lectiones assecutos nos putemus (T. p. 239), sed quod proxime ad verba cod. Sang. accessisse nobis videmur. Illorum igitur codicum lectiones a textu diversas omnes fere expressi omissis tantum et mere orthographicis, in quibus e simplex posita est pro oe vel ae, ut fere fit in codd. (T. p. 235), vel ubi i et y commutantur Graecis in vocabulis, ut libicus, tirius, friges, micene pro Libycus, Tyrius, Phryges, Mycene, et levioribus singulorum codicum mendis, ut I. 27 Agamenoniam L pro Agamemnoniam, I. 83 pitee L pro piceae, I. 44 teneris F pro Teucris aliisque id genus. Ubicumque repudiavi scripturas illo- rum codicum neque quidquam monui, unde sit lectio textus emendata, habes Italorum i. e. vetustiomm editionum emen- 1) Lectiones codicis Casanatensis corruptissimi (T. p. 178) protulit Onorato Occioni: Le Paniche di Tiberio Cazio Silio Italico, traduzione con proemio e note. Seconda edizione rive- duta e corretta. Torino 1889. PRAEFATIO. IX dationes, quae inde in oinnes, quae secutae sunt, editiones sunt receptae; idem significare volui vocabulo vulgo illis locis, quibus libros secutus a ceteris editionibus diseessi. At codicis Coloniensis saec. IX, qui fuit Coloniae in bibliotheca Ecclesiae Cathedralis, quas viri docti enota- verunt scripturas, ut res postulabat, sive cum textu dis- sentiebant sive, ut plerumque fit, consentiebant, ad unum omnes attuli, ut qualis fuerit ille codex, quem periisse valde dolemus, coniectura quasi augurari possimus. Auc- toritate eum Sangallensi fere parem esse cum Blass cen- suerit, equidem aliquanto plus valere eum mihi persuasi collatis omnibus, quas ex eo novimus, scripturis cum ceteris codicibus; nam ille ut permultis locis solus veram lectionem praebet, ita plerumque, ubi quattuor nostri co- dices inter se dissentiunt, ab eis stat, quorum lectio prae- ferenda videtur. Cum autem duo tantum viri Coloniensem ipsi vide- rint, Ludovicus Carrio et Franciscus Modius, quorum hic in libro Novantiquarum Lectionum Francofurti 1584 edito plurimos, ille in Emendationum et Observationum libris II Antverp. 1576 et Paris. 1583 minus triginta poetae locos sanavit, his viris fidem habebimus maximam. Paulo mi- noris momenti lectiones eae videntur esse, quae ab Nicolao Heinsio ex editione Sili Gryphiana quadam depromptas, cum Burmanni humanitate nactus esset, Drakenborchius publici iuris fecit. Quibus quamquam fidem abrogare — quisquis fuit, qui codicem Coloniensem contulerit cum illa editione Gryphiana sive Carrio, ut N. Heinsius voluit, sive alius quis homo doctus — plane esset insipientis, tamen meminerimus oportebit longum fuisse iter, quo ex codice ipso lectiones in Gryphianam, ex hac per N. Hein- sium in editionem Parisiensem Colinaei 1531, ex hac denique a Drakenborchio descriptae in nostrum tandem X PRAEFATIO. conspectum devenerunt in editione Drakenborchiana, unde nunc nos eas haurimus ; atque docuit Blass (T. p. 208 sq.) errasse revera aliquotiens sive Heinsium sive Draken- borchium, etsi raro ei contigit, ut illos erroris convinceret. Ceteri viri docti, qui ex codice Coloniensi varias attulerunt lectiones, Dausqueius, Barthius, Drakenborchius, quo iure id fecerint, disseruit Blass (T. p. 200. 204. 212.); de qua re qui velint accuratius facere iudicium, ipsum adeant libellum. In rebus orthographieis codices ita sum secutus, ut neque manifesta librariorum menda sequi neque sine causa a libris discedere vellem. Haec autem imprimis commemoranda mihi videbantur: Accusativos pluralis in is finitos quod modo usurpaverim, modo spreverim, facile quis vituperaverit; sed in ea re, quamquam ne hac inconstantia offendantur legentium oculi timeo, ad librorum scripturam reverti, quod mirum in modum illi consentiunt inter se; cuius rei pauca proferre exempla mihi liceat: artes exhibent LFOV V. 351, Vm. 99 — artis II. 140, V. 362, XI. 311. 422, XIII. 537. XVI. 402. — aures I. 216, II. 580, VI. 80. 508, IX. 57, XL 69. 580, XV. 63, XVI. 212. 294. 344, XVII. 85. 523 (V h. 1. is) — auris VI. 519 (O — es) XI. 77. 189 (O auras). 290. 432, XII. 211. 338, XIII. 22. 153, XV 459 (O auras) — Alpes I. 487. 589, II. 333, III. 645, IV. 6Q. 407. 746, V. 160. 386, VI. 106. 703, IX. 550 etc. — Alpis I. 65, XIII. 741, XV. 662 — tenues I. 291 — tenuis IV. 114, XIV. 225 aliisque locis. In praeveroiis assimilandis codices ita variant, ut neque in universum inter se consentiant *) neque singuli 1) Excepta haec pauca sunt: LFOV semper exhibent ads in verbo adsum: II. 551, XII. 113 adsunt; IV. 127, XIII. 137 PRAEFATIO. XI ipsi sibi constent; cui rei documento haec sunt: affundere XIII. 695 LF, XIV. 347 LFOV, XV. 219 IF — adfundere V. 65 LFOV, XIII. 695 OV, XV. 219 OV; agglomerare V. 238 OV, XV. 149 LFOV — adglomerare V. 238 LF; allaU VI. 383 LO, VIII. 74 LF — adlabi VI. 383 FV, VIII. 74 OV; allatrare VIII. 290 LOV — adlatrare VIII. 290F, XI. 428 LFOV; anniti XI. 540 LF, XV. 575 LF — adniti II. 123 LFOV, XI. 540 OV, XV. 104 LFOV, XV. 575 OV. — Quid multa? eandem inconstantiam invenimus in ceteris praeverbiis; modo legimus in libris collabi, modo conlabi: modo illabi, modo inlabi; modo irrorare, modo inrorare, modo summittere, modo submittere aliaque id genus. Quae cum ita sint, certa norma ex codicibus non elucet. Quoniam autem optimus codex L plerumque utitur assimilatione , equidem constanter assimilare malui. — Similem in modum variant libri in obt — et opt — : FV. 413 optusae L obtusaeF] VI. 385 optutu LF, X. 263 obtutul* optutuT] X. 227 optenditUF, XIII. 341 obtendensl, opten- dens F. — Post ex insequens 5 semper fere libri omittunt, ut exanguis, excidere, excindere, exerere, existere, expectare, expirare, extare, extinguere, extruere, exudare, exul, exultare, exuperare, exurgere; exbibent tamen omnes exsatiare VII. 535, exsibilare VI. 219, exsomnis IX. 5. — In singulis denique verbis, quoad id fieri potuit, optimi codicis scripturam retinui; quae huc pertinent, invenias in apparatu critico. In verborum distinctione, cum summa mihi lex esset sententiarum perspicuitas, fortasse nimius fui. Coniecturas satis multas tn apparatum criticum recepi eo consilio ut, quae viri docti in carmine emendando tentaverint, de- monstrarera. adsis; XV. 664. 801 adsit. item X. 611 adnatet, contra XIV. 354 adnabat FOV annabat L. XII PRAEFATIO. Sequitur, ut quae recentiore aetate de Silio scripta sint, enumerem: 1) de ipso poe'ta eiusque carmine, quale sit, disputavere : J. Pr. Chr. Korttim in „Geschichtliche Forschungen<( Leipzig 1863 p. 209—252. Onorato Occioni, Caio Silio Italico e il suo poema, Padova 1869, ed. II. Firenze 1871. (cf. etiam supra p. VIII. n.) H. Blass, 1. 1. p. VI. F. E. Brandstaeter, De Punicorum carminis epici a Silio Italico conditi cum argumento tum stilo atque ornatu poe'tico in „Jahresbericht iiber die hbhere Burgerschule zu Witten" 1877. Fr. Buecheler, Coniectanea de Silio, Iuvenale, Plauto aliis poetis latinis in Museo Rhenano 1880 p. 390. J. Schinkel, Quaestiones Silianae, Diss. Lipsiae 1884 p. 1—34. 2) ad fontes et historicos et poe'ticos pertinent haec: G. Cosack, Quaestiones Silianae, Diss. Halis 1844. E. Wezel, De C. Silii Italici cum fontibus tum exemplis, Diss. Lipsiae 1873. M. Heynacher; TJeber die Quellen des Silius Italicus, Bfeld 1874. idem, XJeber die Stellung des Silius Italicus unter den Quellen zum zweiten punischen Krieg, Nord- hausen 1877. J. Schlichteisen, De fide historica Sili Italici quaestiones historicae et philologicae, Regimonti Prussorum 1881. A. Kerer, Ucber die AbhangigTceit des C. Silius PRAEFATIO. XIII Italicus von Livius , Programm des Staatsgym- nasiums in Bozen 1881. L. Bauer, Das Verhaltnis der Punica des C. Silius Italicus zur dritten Dekade des T. Livius, Diss. Erlangen 1883. J. S. van Veen, Quaestiones Silianae, Lugduni Batavorum 1884. L. Cholevius, Epitheta ornantia, quibus utitur Vergilius, cum iis comparata, quibus posteriores epici Latini, maxime quidem Silius, carmina sua distinxerunt, Diss. Regimonti Pr. 1865. G. Barchfeld, De comparationum usu ap. Silium Italicum, Diss. Gottingae 1880. J. Groesst, Quatenus Silius Italicus a Vergilio pendere videatur, Diss. Aquis Mattiacis 1887. 3) ad genus dicendi et rem metricam spectant: J. Schinkel 1. 1. p. 35 — 77. P. Verres, De Tib. Silii Italici Punicis et Italici Iliade Latina quaestiones grammaticae et me- tricae, Diss. Monasterii Guestf. 1888. J. Franke, De Tib. Silii Italici Punicorum tropis, Diss. ibidem 1889. 4) quo tempore Silius carmen suum condiderit, quae- sivere: F. Buchwald, Quaestiones Silianae, Diss. Gorlicii 1886, p. 1 — 22. A. Cartault, Est-il possible de fixer exactement la date de la composition des „Pu/niques" de Silius ItaUcus in „Revue de philologieu etc. XI. p. 11 — 14. K. Fr. Hermann in Philologo IV. p. 575. H. Blass in Fleckeiseni Annall. 1874 p. 497 n. 14. XIV PRAEFATIO. 5) num Silius auctor sit Iliadis Latinae, dis- putavere : Fr. Buecheler in Museo Rhenano XXXV. p. 391 sq. R. Doering, TJeber den Homerus Latinus im Pro- gramm des Lyceums iu Strassburg, 1884. idem, De Silii Italici Epitomes re metrica et genere dicendi, Diss., Argentorati 1886. Fr. Plessis, Italici Ilias Latina, Paris 1885, praef. p. XV -XVII. P. Verres 1. 1. 6) ad rem criticam pertinent haec1): I. Livinei emendationes manu scriptae in editione Silii Basileensi a. 1543, quae est in bibliotheca Guelferbytiana (cf. T. p. 199). J. Fr. Gronovii a) em. in Observationum libris, Devent. 1652. b) em. mss. in ed. Silii Parisiensi 1531. c) em. mss. in ed. Silii, Amstelodami 1631.2) R. Bentleii emendationes ad Silium publici iuris factae a) in „Classical JournaV 1811 vol. III. p. 381—386. b) in M. Hauptii opusc. III. 1. p. 89 — 107. I. Schraderi em. a) in Observationum libro, Franeq. 1761. b) editae a M. Hauptio, Hermes IV. p. 345 sq. c) editae a van Veen, ibidem XXIII. p. 211 sq. I. A. Nodellii em. in appendice editionis Aviani, Amstelodami 1787 (has van Veen mecum com- municavit). 1) Non commemoro hoc loco, quae iam a Rupertio in edi- tione sua sunt laudata aut quae infra singulis carminis locis laudabuntur. — 2) Utrumque librum ex bibliotheca Leidensi contulit H. Blass. PRAEFATIO. XV F. H. Bothe, Des C. Silius Italicus Punischer Krieg, Stuttgart 1855. G. Thilo 11. 11. p. V.1) H. Blass 1. 1. (nonnullas alias emendationes hic vir in margine editionis Rupertianae adscripsit uel schedulis notavit). Aem.Baehrens in Fleckeiseni Annall.l872p.631sq. idem, in „Bursians Jahresbericht" F, H. 6. 7 p. 52 sq. A. Chory, Emendationum Silianarum specimen, Diss. Ratiboriae 1877. E. Koch, Quaestiones Silianae criticae et exege- ticae, Diss. Monasterii 1877. H. Koestlin in Philologo XXXVIII. p. 58-60. I. Schlichteisen 1. 1. I. S. van Veen, a) 1. 1. idem, b) Notulae criticae ad Sil. Ital. Mnemosyne XVI p. 292 sq. et XVII. p. 368 sq. F. Buchwald, 1. 1. p. 23 sq. L. Bauer, Zu Silius Italicus in Fleckeiseni Annall. 1888 p. 193-224. 1) Hic vir doctus opere iam perfecto varias coniecturas mecum communicavit, quas h. 1. proferre mihi liceat: 1. 293 nunc] sanctum 425 Iamque ruit geminans c. v. d. improbata versuum translatione IV. 71 quanto hoc stat celsius — vallum. 72 et maius quid 86 cantus] saltus 224 Herculei taciturno murmure luci 348 fronte quieta (quae emendatio egregia in textum est recipienda) VI. 314 sq. et, nulla quos morte nec igni Exuero, servans portarem i. T. luctus VII. 33 Hic ardens exire malis et r. v. Vll. 245 verba sic distincta vult: iam c. quanto Artior, et n. T. c. quantum Detritum e. f. ?93 uel] tibi IX. 78 Aduectus] Adiunctus X. 332 Hortatur] Marte sati uel Sorte datas. XVI PRAEFATIO. His expositis reliquum est, ut viris doctis qui me et consilio et re adiuverunt, gratias agam publicas: Eduardo Woelfflino, praeceptori dilectissimo, quo auctore librum edendum suscepi, Karolo Ernesto Georges, Ioanni Hilberg, Ioanni Schlichteisen, quem praematura morte esse abreptum valde doleo, Ferdinando Schoentag Ratisbonensi , Iacobo Simoni van Veen, Georgio Helmreich. Scripsi Augustae Vindelicorum mense Aprili 1890. L. B. Addenda et corrigenda. p. 15 adde in apparatu critico: 409 captare S raptare uulgo. p. 53 adde in apparatu critico: 126 Bele, oro, g. Bentley. p. 32 lege II. 221 conexae pro connexae, item III. 675 conexa, IX. 379 conixus. p. 104 lege V. 107 Sicine pro Siccine. p. 130 lege VI. 214 Balistas pro Ballistas, item VI. 269 balista. p. 132 lege VI. 273 phalarica pro falarica, item IX. 339. p. 171 lege VII. 729 coniuent pro conniuent. Silius Italicus. Index notarum. Cm Ep. 93 = lectio codicis Coloniensis a Modio prolata in Novantiquarum Lectionum epistula 93. CcEm.II, 11 = lectio cod. Col. a Carrione prol. in Emen- dationum libro II cap. 11. Ch = lectio cod. Col. a Nicolao Heinsio prol. in editione Sili Drakenborchiana. Cd = lectio cod. Col. a Drakenborchio prolata eodem loco. S = consensus quattuor codicum LFOV. T. p. . . = Textesquellen des Silius Italicus p. . . SILI ITALICI PUNICORUM LIBER PRIMUS. Ordior arma; quibus caelo se gloria tollit Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura Carthago. Da; Musa, decus memorare laborum Antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit Et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti 5 Gens Cadmea super regno certamina mouit; Quaesitumque diu, qua tandem poneret arce Terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro Iuratumque Ioui foedus conuentaque patrum Sidonii fregere duces, atque impius ensis 10 Ter placitam suasit temerando rumpere pacem. Sed medio finem bello excidiumque uicissim Molitae gentes, propiusque fuere periclo, Quis superare datum: reserauit Dardanus arces Ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo 15 Poenorum, ac muris defendit Roma salutem. Tantarum causas irarum odiumque perenni Seruatum studio et mandata nepotibus arma Fas aperire mihi superasque recludere mentes. Iamque adeo magni repetam primordia motus. 20 4 hesperiae F experie LV in 0 deest uocabulum cum mar- gine 11 placitam Cm Ep. 93 14 quis non queis Cd ubique (T. p. 215) ut S quoque 15 obsessa FOV obsepsa L unde ob- saepta Blass Silius Italicus. 1 2 SILI ITALICI Pygmalioneis quondam per caerula terris Pollutum fugiens fraterno crimine regnum Fatali Dido Libyes appellitur orae. Tum pretio mercata locos noua moenia ponit, Cingere qua secto permissum litora tauro. 25 Hic Iuno ante Argos — sic credidit alta uetustas — Ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen Optauit profugis aeternam condere gentem. Uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte Exerere ac missas etiam trans aequora classes 30 Totum signa uidet uictricia ferre per orbem, Iam propius metuens bellandi corda furore Phoenicum extimulat. sed enim conanime primae Contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35 Arma remolitur; dux agmina sufficit unus Turbanti terras pontumque mouere paranti. Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras Hannibal; hunc audet solum componere fatis. Sanguineo tum laeta uiro atque in regna Latini 40 Turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum: cIntulerit Latio, spreta me; Troi'us'? inquit, eExul Dardaniam et bis numina capta penates Sceptraque iundarit uictor Lauinia Teucris, Dum Romana tuae, Ticine, cadauera ripae 45 Non capiant, similisque mihi per Celtica rura Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis Corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo Stagna reformidet Thrasymennus turbida tabo; 24 locos C1l 28 profugos Koch 29 magnam aliis Baehrens coll. Verg. ecl. I. 24 32 propriis Koch , sed cf. XVII. 535 36 agmina LFO magnae Chmagna V sed in marg. m. 1 agmina — dux omnia s. u. T. terra Maduig Aduers. crit. II. p. 461 39 Haxmibal, ut Hamilcar, Hasdrubal, Hannon, Hammon Ch constanter (T. p. 215) 40 tum 0 cum LFV 46 rutilusque Hilberg in Fleckeiseni Annal. 1872 p. 792, sed cf. Verg. Aen. XII. 477 49 Thrasymennus L fere semper I ERPUNICOfiUM LIBER 1. 3 luin Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore 50 Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam Teque uadi dubium coeuntibus, Aufide; ripis Per clipeos galeasque uirum caesosque per artus Uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti/ Haec ait ac iuuenem facta ad Mauortia flammat. 55 Ingenio motus auidus fideique sinister Is fuit; exuperans astu; sed deuius aequi. Armato nullus diuum pudor; improba virtus Et pacis despectus honos; penitusque medullis Sanguinis humani flagrat sitis; his super; aeui 60 Flore uirens; hauet Aegatis abolere, parentum Dedecus; ac Siculo demergere foedera ponto. Dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat. Iamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65 Saepe etiam famuli turbato ad limina somno Expauere trucem per uasta silentia uocem Ac largo sudore uirum inuenere futuras Miscentem pugnas et inania bella gerentem. Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua 70 Addiderat tantam puero patris heu furor altus. Sarrana prisci Barcae de gente, uetustos A Belo numerabat auos. namque orba marito Cum fugeret Dido famulam Tyron; impia diri Belides iuuenis uitauerat arma tyranni 75 Et se participem casus sociarat in omnis.. Nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar; Ut fari primamque datum distinguere lingua 54 hadriaci Cd (T. p. 215) 69 despectus V dispectus LFO 61 auet OV habet L (cf. V. 533, VII .22, XIV. 183, XV. 373) in F desunt uu. 61 — 66 cum inferiore folii parte abscissa 66 limina 0 lumina LV (cf XI. 81) 71 tantam uel candens Blass tandem LOV deest uocabulum in F quondam uulgo— patris heu furor Hilberg (p. I.) qui et interpunctionem post furor sustulit patrius furor S-altus scr. oscus LO ostus V escus (an estus?) corr. m. 2 in astus F ortus uulgo; an legendum: Addi- derat sacrum p. patris et furor. ollus? (cf. II. 296, III. 139) 1* 4 SILI ITALICI Hannibali uocem, sollers nutrire furores, Romanum seuit puerili in pectore bellum. 80 Urbe fuit media sacrum genetricis Elissae Manibus et patria Tyriis formidine culturn, Quod taxi circum et piceae squalentibus umbris Abdiderant caelique arcebant lunrine, templum. Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85 Exuerat regina loco. stant marmore maesto Effigies, Belusque parens omnisque nepotum A Belo series; stat gloria gentis Agenor, Et qui longa dedit terris cognomina Pboenix. Ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo; 90 Ante pedes ensis Phrygius iacet; ordine centum Stant arae caelique deis Ereboque potenti. Hic, crine efifuso, atque Hennaeae numina diuae Atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos. Immugit tellus rumpitque horrenda per umbras 95 Sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes. Tum magico uolitant cantu per inania manes Exciti, uultusque in marmore sudat Elissae. Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur; Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100 Non ille euhantis Massylae palluit iras, Non diros templi ritus aspersaque tabo Limina et audito surgentis carmine flammas. Olli permulcens genitor caput oscula libat Attollitque animos hortando et talibus implet: 105 'Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos Foederibus non aequa premit; si fata negarint Dedecus id patriae nostra depellere dextra, Haec tua sit laus, nate, uelis; age, concipe bella 92 Erebique Bothe 93 Hennaeae Ch hennee corr. m. 1 in aetnee LF (T. p. 236) emiee O ethnee V 93. 94 Hunc— Utque sacerdos, Immugit Bothe 96 inaccensi Cm ad Curtium (T. p. 197) 103 carmine] cardine S 106 recidiua L redi- uiua FOV (V in marg. m. 2 recidiua) 109 uelim Heinsius uelint VoncJc in Lect. lat. p. 156 PUNICORUM LIBER I. 5 Latura exitium Laurentibus; horreat ortus 110 Iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent, Te surgente, puer, Latiae produeere matres.' His acuit stimulis, subicitque haud mollia dictu: cRomanos terra atque undis, ubi competet aetas, Ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam. 115 Non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, Non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. Hanc mentem iuro nostri per numina Martis, Per manes, regina, tuos/ Tum nigra triformi Hostia mactatur diuae, raptimque recludit 120 Spirantis artus poscens responsa sacerdos Ac fugientem animam properatis consulit extis. Ast ubi quaesitas artis de more uetustae Intrauit mentes superum, sic deinde profatur: cAetolos late consterni milite campos 125 Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno. Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, Cuius in aerio pendent tua uertice castra! Iamque iugis agmen rapitur; trepidantia fumant Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130 Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus Eridanus. iacet ore truci super arma uirosque, Tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. Heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis Tempestas, ruptoque polo micat igneus aether! 135 Magna parant superi. tonat alti regia caeli, Bellantemque Iouem cerno.' Uenientia fata Scire ultra uetuit Iuno, fibraeque repente Conticuere. latent casus longique labores. Sic clausum linquens arcano pectore bellum 140 111 suos Sclirader 113 His agitur st. Baehrens Hic ca- ruit st. Chory 117 que om. LFV talpeiaque 0 121 Spi- lantia Ch 122 extis FO estis LV 126 stagnantes Heinsius et Bothe spumantes DraJcenborch et Koch 128 aerio F aereo LOV 133 tulerit S tulerat uulgo 134 quianam Liuineius et Heinsius — horrescit OV horrescet LF 6 SILT ITALICI Atque hominuin finein Gadis Calpenque secutus, Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis; Occubuit saeuo Tyrius certamine ductor. Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae, Occidui qui solis opes et uulgus Hiberum 145 Baeticolasque uiros furiis agitabat iniquis. Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira, Et fructus regni feritas erat; asper amore Sanguinis, et metui demens credebat honorem; Nec nota docilis poena satiare furores. 150 Ore excellentem et spectatum fortibus ausis Antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque Immemor, erecto suffixum robore maestis Ostentabat ouans populis sine funere regem. Auriferi Tagus ascito cognomine fontis 155 Perque antra et ripas nymphis ululatus Hiberis, Maeonium non ille uadurm non Lydia mallet Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro Campum atque illatis Hermi flauescit harenis. Primus inire manus, postremus ponere Martem; 160 Cum rapidum effusis ageret sublimis habenis Quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta Sistere erat; uolitabat ouans aciesque per ambas Iam Tagus auratis agnoscebatur in armis. Quem postquam diro suspensum robore uidit 165 Deformem leti famulus, clam corripit ensem Dilectum domino pernixque irrumpit in aulam Atque immite ferit geminato uulnere pectus. At Poeni, succensa ira turbataque luctu 146 furiis Ch fatis LOV deest in F (T. p. 232) frenis Schrader furtis Chory 147 duci Heinsius 149 honorum Schrader 153 suffixum 0 in rasura suffocum LFV, sed in L ss pro c suprascr. et in F in fnarg. m. 2 suspensum (T. p. 232) 156 ululatur Lefebure 158 nec FOV ne L 159 hermi flauescit F her fmus m. 2 suprascr.) iuflauescit V hec infla- uescit 0 hermu? inflauescitL (T. p. 243) 160 manus L manu FOV 166 leti Cm Ep. 57 LOV lateri F (T. p. 232 et 234) 167'pernixque Cm 7. I. 169 succensa S succensi uulgo r PUNICORUM LIBER I. Et saeuis gens laeta, ruunt tormentaque portant. 170 Non ignes candensque chalybs, non uerbera passini Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, Carnificaeue manus penitusue infusa medullis Pestis et in medio lucentes uulnere flammae Cessauere; ferum uisu dictuque, per artem 175 Saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant, Creuerunt artus, atque, omni sanguine rupto, Ossa liquefactis fumarunt feruida membris. Mens intacta manet; superat ridetque dolores, Spectanti similis, fessosque labore ministros 180 Increpitat dominique crucem clamore reposcit. Haec inter spretae miseranda piacula poenae Erepto trepidus ductore exercitus una Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit. Hinc studia accendit patriae uirtutis imago, 185 Hinc fama in populos iurati didita belli, Hinc uirides ausis anni feruorque decorus Atque armata dolis mens et uis insita fandi. Prinii ductorem Libyes clamore salutant, Mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus. 190 Continuoque ferox oritur fiducia menti, Cessisse imperio tantum terraeque marisque. Aeoliis candens austris et lampade Phoebi Aestifero Libye torretur subdita Cancro, Aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris. 195 Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus Septeno impellens tumefactum gurgite pontum; At qua diuersas clementior aspicit Arctos, Herculeo dirimente freto; diducta propinquis Europes uidet arua iugis; ultra obsidet aequor; 200 173 Carnificaeue S Carnificesue primum ed. Basil. 1522 177 rupto S rapto edd. recc. 185. 186. 187 Hinc Cm Ep. 57 et 0 Huic LFV quod probat Thilo 186 famae Cm l l. didita Cm dedita S 187 anni Cm l. I. 194 torretur Liuineius torquetur S 195 terrae Koch 196 lageus L ex corr. lar- geus F0V 8 SILI ITALICI Nec patitur noruen proferri longius- Athlas, Athlas subducto tracturus uertice caelum. Sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque Erigit aeternum conipages ardua ceruix. Canet barba gelu, frontemque immanibus umbris 205 Pinea silua premit; uastant caua tempora uenti, Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. Tum geminas laterum cautes maria alta fatigant; Atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos, Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210 Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, Serpentum largo coquitur fecunda ueneno; Felix qua piuguis mitis plaga temperat agros, Nec Cerere Hennaea Phario nec uicta colono. Hic passim exultant Nuruidae, gens inscia freni, 215 Quis inter geminas per ludum mobilis aures Quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis. Altrix bellorum bellatorumque uirorum Tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi. Altera complebant Hispanae castra cohortes, 220 Auxilia Europe genitoris parta trophaeis. Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet, Hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant; Non Eleus eat campo feruentior axis. Prodiga gens animae et properare facillima 225 mortem. Namque ubi transcendit florentis uiribus annos, Impatiens aeui spernit nouisse senectam, Et fati modus in dextra est. hic omne metallum: Electri gemino pallent de semine uenae, 201 athlas S 208 geminas JBotlie et Maduig Aduers. crit. II p. 162 geminae S — cautes Ch fauces S 214 hen- naea Ch (cf. u. 93) hennea F ennea L sed in utroque cod. corr. in aetnea 215 numide S in F m. 2 suprascr. nomades (T. p. 233) nomades Ch 221 europe L europa FOV 222 hic Koch — campos sonipes S sonipes c. uulgo 224 Eleus eat] eleuseo LEO eleusco V eat m. 2 suprascr. (T. p. 243) Ataue atr PUNICORUM LIBER I. ;que atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230 Sed scelerum causas operit deus. Astur auarus Uisceribus lacerae telluris mergitur imis Et redit infelix effosso concolor auro. Hinc certant, Pactole; tibi Duriusque Tagusque, Quique super Grauios lucentis uoluit harenas, 235 Infernae populis referens obliuia Lethes. Nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho, Nullaque Palladia sese magis arbore tollit. Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno; Utque dati rerum freni; nunc arte paterna 240 Conciliare uiros armis; consulta senatus Uertere nunc donis. primus sumpsisse laborem; Primus iter carpsisse pedes partemque subire, Si ualli festinet opus. nec cetera segnis, Quaecumque ad laudem stiinulant; somnumque 245 negabat Naturae noctemque uigil ducebat in armis; Interdum proiectus humi turbaeque Libyssae Insignis sagulo duris certare maniplis; Celsus et in magno praecedens agmine ductor Imperium perferre suum; tum uertice nudo 250 Excipere insanos imbris caelique ruinam. Spectarunt Poeni; tremuitque exterritus Astur; Torquentem cum tela Iouem permixtaque nimbis Fulmina et excussos uentorum flatibus ignes Turbato transiret equo; nec puluere fessum 255 Agminis ardenti labefecit Sirius astro. Flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit, Candentique globo medius coquit aethera feruor; 234 Hic Dausqueius 235 granios L grouios F groinos 0 gronios V 236 Infernam p. i\, Obliuio, Lethen Bothe 241 uiros armis, c. s. interpunxi uiros; armis uulgo uiros ; tum armis Blass — consulta] nunc cita JDausqueius 249 ac LFV in F m. 1 suprascr. et in 0 deest voc. c. marg. 250 proferre Blass 252 ex- territus S in 0 corr. ex excerciius (T. p. 205) exercitus uulgo 254 flictibus BentJey 256 astro] aestu van Veen 10 SILI ITALICI Femineum putat huruenti iacuisse sub umbra Exercetque sitim et spectato fonte recedit. 260 Idem correptis sternacem ad proelia frenis Frangere equum et famam letalis amare lacerti Ignotique amnis tranare sonantia saxa Atque e diuersa socios accersere ripa. Idem expugnati primus stetit aggere muri, 265 Et quotiens campo rapidus fera proelia miscet, Qua sparsit ferrum7 latus rubet aequore limes. Ergo instat fatis, et rumpere foedera certus, Quo datur, interea Romam comprendere bello Gaudet et extremis pulsat Capitolia terris. 270 Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumpta uiro belli maioris amore. Haud procul Herculei tollunt se litore niuri, Ciementer crescente iugo, quis nobile nomen Conditus excelso sacrauit colle Zacynthos. . 275 Hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas Geryone extincto caeloque ea facta ferebat. Tris animas namque id monstrum; tris corpore dextras Armarat ternaque caput ceruice gerebat. Haud alium uidit tellus, cui ponere finem 280 Non posset mors una uiro, duraeqne sorores Tertia bis rupto torquerent stamina filo. Hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor Armenta ad fontis medio feruore uocabat, Cum tumidas fauces accensis sole uenenis 285 Calcatus rupit letali uulnere serpens Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis. Mox profugi ducente Noto aduertere coloni, Insula quos genuit Graio circumflua ponto 259 uinenti Ch inuenta LOV iuueni F sed m. 2 suprascr. V inuenia (T. p. 237) uuenti Heinsius 264 Atque e diuersa socios Ch — accersere Cd (T. p. 214) et S constanter excepto VI. 95 ubi arcessere 269 Quo datur Ch 275 zachinthos L con- stantsr 277factaCh 278 Tris Ch 289 circunflua L wfcircun caput 315 circunuallare 328 circundata 339 circunlita 355 etc. PUNICORUM LIBER I. 11 Atque auxit quondaru Laertia regna Zacynthos. 290 Firmauit tenues ortus rnox Daunia pubes, Sedis inops, misit largo quam diues alumno, Magnanimis regnata uiris, clarum Ardea nomen. Libertas populis pacto seruata decusque Maiorum, et Poenis urbi imperitare negatum. 295 Admouet abrupto flagrantia foedere ductor Sidonius castra et latos quatit agmine campos. Ipse caput quassans circumlustrauit anhelo Muros saeuus equo, mensusque pauentia tecta, Pandere iamdudum portas et cedere uallo 300 Imperat et longe clausis sua foedera; longe Ausoniam fore, nec ueniae spem Marte subactis; Scita patruru et leges et iura fidemque deosque In dextra nunc esse sua. uerba ocius acer Intorto sancit iaculo figitque per arma 305 Stantem pro muro et minitantem uana Caicum. Concidit exacti medius per uiscera teli, Effusisque simul praerupto ex aggere menibris, Uictori moriens tepefactam rettulit hastam. At multo ducis exemplum clamore secuti 310 Inuoluunt atra telorum moenia nube. Clara nec in numero uirtus latet; obuia quisque Ora duci portans, ceu solus bella capessit. Hic crebram fundit Baliari uerbere glandem Terque leui ducta circum caput altus habena 315 290 Et quae L. Muller d. r. m. p. 172 et van Veen, sed cf. III. 100 293 clarum scr. nunc S urbi Blass , nisi duo hemistichia exciderunt 295 urbi Heinsius ubi Ch S (T. p. 188) 297 latos . . . campos Cm Ep. 46 latas (corr. ex latos) . . . terras L latos . . . cas (m. 2 corr. in capos) F latas . . . cas V . . . as . . . causas O (litterae lat c. marg. abscissae) in marg. m. 2 capos (T. p. 217 not. 53) 300 et S ac uulgo 306 mini- tantem uana Caicum Cm Ep. 46 Cc Em. JJT, 11 mutantem mem- bra naicum L mutantem membra uaicum F nutantem (nut corr. ex mut) naicum O mutantem/^uaicum V et in marg. m. ^membra (T. p. 245) 307 exacti— teli Cc l. I. Concidit V Condidit LF deest uoc. c. marg. in O 309 retulit Ch S 310 Ac S 314 baliari S (scd III. 365 balearis, ubi baliaris Ch) 12 SILI ITALICI Permissum uentis abscondit in aere telum, Hic ualido librat stridentia saxa lacerto, Huic impulsa leui torquetur lancea nodo. Ante omnis ductor, patriis insignis in armis, Nunc picea iactat fumantem lampada flainina, 320 Nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat Aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas Contendit neruo atque insultat fraude pharetrae: Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris, Spicula qui patrio gaudens acuisse ueneno 325 Fundit apud ripas inopina binominis Histri. Cura subit, collem turrita cingere fronte Castelloque urbem circumuallare frequenti. Heu priscis numen populis, at nomine solo In terris iam nota Fides! Stat dura iuuentus 330 Ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros, Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto, Seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis Intendunt uires; adductis stridula neruis Phocais effundit uastos balista molaris; 335 Atque eadem, ingentis mutato pondere teli, Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. Alternus resonat clangor. certamine tanto Conseruere acies, ueluti circumdata uallo Roma foret; clamatque super: eTot milia7 gentes 340 Inter tela satae, iam capto stamus in hoste? Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona uirtus Primitiaeque ducis! taline implere paramus Italiam fama? talis praemittere pugnas?' 316 Permissum V et Gronouio feste qui ccd. Oxcn. non mu- tilatum inspexit 0 Ter missum LF — ascondit corr. m. 1 ex ascendit L ascendit FOV accendit Heinsius 318 Huic F Hinc LV deest c. marg. in 0 325 qui Heinsius et Bentley quae S — gaudent Liuineius 329 at Ch 0 ac LFV 332 Sa- gunto Cm JEp. 46 340 clamatque Heinsius clamantque S 342 Nonne pudet coepti Ch — ominis Cm Ep. 46 V omnis (i m. 1 suprascr.) L ois F onis 0 (T. p. 1SS et 202) 343 ta- line LO taliue FV PUNICORUM LIBER I. 13 Accensae exultant inentes, haustusque me- 345 dullis Hannibal exagitat; stimulantque sequentia bella. Inuadunt manibus uallum caesasque relinquunt Deiecti muris dextras. subit arduus agger Imponitque globos pugnantum desuper urbi. Armauit clausos ac portis arcuit hostem 350 Librari multa consueta phalarica dextra; Horrendum uisu robur celsisque niuosae Pyrenes trabs lecta iugis; cui plurima cuspis — Vix muris toleranda lues — sed cetera pingui Uncta pice atque atro circumlita sulphure fu- 355 mant. Fulminis haec ritu summis e moenibus arcis Incita; sulcatum tremula secat aera flamma, Qualis sanguineo praestringit lumina crine Ad terram caelo decurrens ignea lampas. Haec ictu rapido pugnantum saepe per auras; 360 Attonito ductore; tulit fumantia menibra; Haec uastae lateri turris cum turbine fixa; Dum penitus pluteis Uulcanum exercet adesis; Arma uirosque simul pressit flagrante ruina. Tandem condensis artae testudinis armis 365 Subducti Poeni uallo caecaque latebra Pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem. Terribilem in sonitum procumbens aggere uicto Herculeus labor atque immania saxa resoluens Mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis 370 Aeriae rupes; scopulorum mole reuulsa; Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. Surgebat cumulo certantum prorutus agger; 355 fumat Heinsius fumans Chory 358 praestringit Cd (T. p. 214) 365 arte F arcte LV arctae 0 artae coni. Koch actae uulgo 366 Subducti Koch Subducto S 370 caeli Ch S caelo uulgo 372 scandunt L 373 tumulo L — cer- antem S corr. m. 1 in certantum LF certatim m. 2 suprascr. in F certatim Ch (T. p. 233) — prorutus Cm Ep. 46 14 SILI ITALICI Obstabatque iacens uallum, ni protinus instent Hinc atque liinc acies media pugnare ruina. 375 Emicat ante omnis primaeuo flore iuuentae Insignis Rutulo Murrus de sanguine; at idem Matre Saguntina Graius geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes. Hic magno socios Aradum clamore uocantem, 380 Qua corpus loricam inter galeamque patescit, Conantis motus speculatus, cuspide sistit; Prostratumque premens telo, uoce insuper urget: eFallax Poene, iaces; certe Capitolia primus Scandebas uictor. quae tanta licentia uoti? 385 Nunc Stygio fer bella Ioui!' Tum feruidus hastani Aduersi torquens defigit in inguine Hiberi; Oraque dum calcat iam singultantia leto: cHac iter est', inquit, cuobis ad moenia Roinae, 0 metuenda manus. sic, quo properatis, eundum.' 390 Mox instaurantis pugnam circumsilit arma Et rapto nudum clipeo latus baurit Hiberi. Diues agri, diues pecoris famaeque negatus Bella ferens arcu iaculoque agitabat Hiberus, Felix heu nemorum et uitae laudandus opacae, 395 Si sua per patrios tenuisset spicula saltus. Hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus. Cui saeuum arridens: cNarrabis Hamilcaris umbris Hanc', inquit, cdextram, quae iam post funera uulgi Hannibalem uobi sdederit comitem' — et ferit alte 400 Insurgens gladio cristatae cassidis aera 374 ni FO ni corr. m. 1 in ne L (T. p. 236) ne V 377 ac S 378 Itala van Veen 380 aradum F aiadum corr. m. 1 in aradum L aiadum V eneadum 0 381 corpus] pectus Schrader 394 ferens S feris uulgo serens Heinsius 396 tenuasset Heinsius tentasset CTwry torsisset Blass 397 ladiuus L et in marg. m. 1 laius — ladiuus F (sed m m. 1 suprascr.) laudmus O om. V sed in marg. m. 2 ladiuus (T. p. 236) Laudus Braken- oorch 400 dederit comitem Blass comitem dedit L sed in marg. m. 1 dabit — dedit O dabit V comitem et ferit dedit alte F PUNICORUM LIBER I. 15 Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo Saeptus et horrentis effingens crine galeros; Tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta 405 Kartalo; non pauidus fetas mulcere leaenas; Flumineaque urna caelatus Bagrada parmam Et uastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal, Audax in fluctu laceras captare carinas — Una omnes dextraque cadunt iraque perempti; 410 Nec non serpentem diro exarmare ueneno Doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros Ac dubiam admoto subolem explorare ceraste. Tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis, Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415 Heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas Mentitumque Iouem increpitans; occumbis; Hiarba. Et iam corporibus cumulatus creuerat agger; Perfusaeque atra fumabant caede ruinae; Tum ductorem auido clamore in proelia poscit. 420 At parte ex alia; qua se insperata iuuentus 426 Extulerat portis; ceu spicula nulla manusque Uim ferre exitiumue queant; permixtus utrisque Hannibal agminibus passim farit et quatit ensem; Cantato nuper senior quem fecerat igni 430 Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens Fidebat magica ferrum crudescere lingna; Quantus Bistoniis late Gradiuus in oris Belligero rapitur -curru telumque coruscans, 403. 404 Cc Em. II. 11 ita ut supra, nisi quod horrentes Carrio scripsit — 403 umbrante capillo Ch — Chremetes Gronov 405 masulis S Masulus uulgo 406 Kartalo Cc l. 1. Karthalo Ch (T. p. 202 et 206) Harcalo LF Harchalo V . . rchalo O (duae litt. c. marg. desunt) — fetas FOV ccrr. m. 1 in feras L 407 Ba- grada Cd (T. p. 215) — parmum m. 1 corr. in parmam LF paruam OV 408 hiemsal L 412 Athyr Ch 417 Jarba Cd (T. p. 215) 421—425 hos uersus transposui post u. 532 cf. quae exposui in Fhckeis. Annal. 1888 p. 209 sqq. 431 Te- misus Cm Ep. 46 16 SILI ITALICI Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435 Cornipeduni afflatu domat et stridoribus axis. Iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Me- tiscum; Iam Lygdum Duriumque simul flauumque Galaesum Et gerninos; Chromin atque Gyan; demiserat umbris. Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440 Uoce mouere fora atque orando fingere mentes Nec legum custos sollertior, aspera telis Dicta admiscentem: 'Quaenam te; Poene, paternae Huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta Feminea fabricata manu pretioue parata, 445 Exulibusue datum dimensis litus harenis. Fundamenta deum Romanaque foedera cernis' — Ast illum7 toto iactantem talia campo, Ingenti raptum nisu medioque uirorum Auulsum inter tela globo et post terga reuinctum 450 Hannibal ad poenam lentae mandauerat irae; Increpitansque suos inferri signa iubebat Perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum Monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat Nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem. 455 Sed postquam a trepidis allatum feruere partem Diuersam Marte infausto, Murroque secundos Hunc superos tribuisse diem; ruit ocius amens Lymphato cursu atque ingentis deserit actus. Letiferum nutant fulgentes uertice cristae, 460 Crine ut flammifero terret fera regna cometes, Sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis Fax caelo radios; ac saeua luce coruscum Scintillat sidus terrisque extrema minatur. Praecipiti dant tela uiam; dant signa uirique, 465 436 domat S tonat uulgo 437 Ostum Ch Oscum Heinsius 438 Durium Ch 439 Chromin Ch — Gjan Ch 449 uisu corr. m. 1 in nisu L uisu FO iussu V 457 mauroque corr. m. 1 in murroque L mauroque FOV 458 Hunc OV Nunc LF 460 Letiferum nutant Cm Ep. 57 PUNICOEUM LIBER I. 17 Atque ambae trepidant acies; iacit igneus hastae Dirum lumen apex; ac late fulgurat umbo. Talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto Per longum uasto Cori cum murmure fluctus Suspensum in terras portat mare? frigida nautis 470 Corda tremunt; sonat ille procul flatuque tumescens Curuatis pauidas tramittit Cycladas undis. Non cuncta e muris unum incessentia tela Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem Tormentis excussa tenent. ut tegmina primum 475 Fulgentis galeae conspexit et arma cruento Inter solem auro rutilantia, turbidus infit: cEn7 qui res Libycas inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora. foedera, faxo, Iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus. 480 Fer tecum castamque fidem seruataque iura; Deceptos mihi linque deos'. Cui talia Murrus: 'Exoptatus ades. mens olim proelia poscit Speque tui flagrat capitis; fer debita fraudum Praemia et Italiam tellure inquire sub ima. 485 Longum in Dardanios finis iter, atque niualem Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat'. Haec inter cernens subeuntem comminus hostem Praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens Aggere conuulso saxum et nitentis in ora 490 Deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu. Subsedit duro concussus fragmine muri. Tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit Uirtus pressa loco; frendens luctatur et aegro Scandit in aduersum per saxa uetantia nisu. 495 Sed postquam propior uicino lumine fulsit Et tota se mole tulit, uelut incita clausum Agmina Poenorum eingant, et cuncta pauentem 472 pauidii8 — cycladus S 481 Fer tecum Liuineius Ferfc equm F Fert equum LOV 495 uetantia nisu Ch uertantia F nutantia LOV — nisu FV uisu corr. m. 1 in nisu L uisci corr. in uisu 0 SlLItJS Italicus. 2 18 SILI ITALICI Castra premant, lato Murrus caligat in hoste. Mille simul dextrae densusque niicare uidetur 500 Ensis, et innumerae nutare in casside cristae. Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos Igne micet; trahit instanti languentia leto Membra pauens Murrus supremaque uota capessit: *Conditor Aleide, cuius uestigia sacra 505 Incolimus terra, minitantem auerte procellam, Si tua non segni defenso moenia dextra'. Dumque orat caeloque attollit lumina supplex — cCerne', ait, ean nostris longe Tirynthius ausis Iustius affuerit. ni displicet aemula uirtus, 510 Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis Agnosces, inuicte, tuis; fer numen amicum Et, Troiae quondam primis memorate ruinis, Dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos'. Sio Poenus pressumque ira simul exigit ensem, 515 Qua capuli statuere morae, teloque relato Horrida labentis perfunditur arma cruore. Ilicet ingenti casu turbata iuuentus Procurrit^ nota arma uiri corpusque superbo Victori spoliare negant. coit aucta uicissim 520 Hortando manus, et glomerata mole feruntur. Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis; Incessunt sudibus librataque pondera plumbi Certatim iaciunt. decisae uertice cristae, Direptumque decus nutantum in caede iubarum. 525 Iamque agitur largus per membra fluentia sudor, Et stant loricae squamis horrentia tela. Nec requies tegimenue datur mutare sub ictu. 499 laeto Dausqueius late Thilo tanto Blass 501 innu- mera Heinsius et Bothe 506 terra OV ut coni. Gronov terrae LF 507 defenso S defendo Ch (T. p. 247) 516 moras van Veen 522 Hinc 0 Huic LFV 524 decisae uertice Ch L densae de (de m. 1 suprascr.) F et dense OV (T. p. 222 et 225) 525 Direptumque FOV Directumque L Dereptumque Lefebure et Buperti — iubarum FOV uibrarum L PUNICORUM LIBER I. 19 Genua labant, fessique humeri gestamina laxant. Tum creber penitusque trabens suspiria sicco 530 Fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo Auditur gemitus fractumque in casside murmur. 532 Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, 421 Cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto Horrescit saetis dorso et postrema capessit Proelia, canentem mandens aper ore cruorem, Iamque gemens geminat contra uenabula*dentem. 425 Mente aduersa domat gaudetque nitescere duris 533 Uirtutem et decoris pretio discrimina pensat. Hic subitus scisso densa inter nubila caelo 535 Erupit quatiens terram fragor, et super ipsas Bis pater intonuit geminato fulmine pugnas. Inde inter nubes uentorum turbine caeco Ultrix iniusti uibrauit lancea belli Ac femine aduerso librata cuspide sedit. 540 Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum Et uos, uirginea lucentes semper in ara Laomedonteae, Troiana altaria, flammae, Heu quantum uobis fallacis imagine teli Promisere dei! propius si pressa furenti 545 Hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes, Nec, Thrasymenne, tuis nunc Allia cederet undis. Sed Iuno, aspectans Pyrenes uertice celsae 530 Dum — trahit van Veen 531 nisu FO uisu LV 422 hirtum — dorsum van Veen 423 saetis Ch seuus LFV se- nas 0 saetas Heinsius 424 canentem Ch cadentem F sed n m. 1 suprascr. candentem L tenentem OV (T. p. 217) 425 sic u. restitui cum Lefeburio — Iamque gemet geminum c. u. den- tem Ch et S nisi quod pro dentem in LF torquens, in OV ul- timum uersus uocabulum uenabula est (T. p. 217 et 221) uersum uncis includit Bentley — Iamque acuens geminum c. u. torquet Barth Iamque terit g. c. u. dentem Ruperti Iamque acuit g. c. u. d. Thilo Iamque gemens geminum dentem in uenabula tor- quet Schlichteisen (p. I.) 533 gaudetque Cm Ep. 57 538 uen- torum] telorum Bentley 540 femine Cm ad Liuium (T. p. 198) Ch F leinure L femore 0 V 2* 20 SILI ITALICI Naua ruaimenta et primos in Marte calores, Ut uidet impressum coniecta cuspide uulnus, 550 Aduolat, obscura circumdata nube, per auras Et ualidam duris euellit ab ossibus hastam. Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, Tardaque paulatim et dubio uestigia nisu Alternata trahens, auersus ab aggere cedit. 555 Nox tandem optatis terras 'pontumque tenebris Condidit et pugnas erepta luce diremit. At durae inuigilant mentes, molemque reponunt, Noctis opus. clausos acuunt extrema pericli Et fractis rebus uiolentior ultima uirtus. 560 Hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre Certat opem in dubiis miserando naua labori, Saxaque mananti subuectat uulnere miles. Iam patribus clarisque senum sua munia curae. Concurrunt lectosque uiros hortantur et orant, 565 Defessis subeant rebus reuocentque salutem Et Latia extremis implorent casibus arma. cIte citi, remis uelisque impellite puppim, Saucia dum castris clausa est fera; tempore Martis Utendum est rupto et grassandum ad clara periclis. 570 Ite citi, deflete fidem murosque ruentis Antiquaque domo meliora accersite fata. Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos'. Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum Et fugiunt tumido per spumea caerula uelo. 575 Pellebat somnos Tithoni roscida coniux, 549 Naua Cm Ep. 41 Cc Em II. 11 550 et 551 inser. Cm et Cc 11. II. desunt uu. in S (T. p. 173) 552 Et ualidam Cm et Cc II. II. Eualidam ed. Boman. 3 554 nisu FO uisu LV cf. u. 531 555 auersus Cd FO aduersus LV 558 repo- nunt O in rasura seponunt LFV 561 puer ChF pueri LOV 562 naua Cc Em. II. 11 Ch uana S 566—68 uerba salutem — uelisque inser. Cm Ep. 41 Cc Em. II, 11 reuocentque impellite puppim in eodem uersu S (T. p. 173 et 240) 567 Et Latia Cm Ac Latia Cc 11 11. (T. p. 197) 570 rupto Cd S rapto uxdgo PUNICORUM LIBER I. 21 Ac rutilus priniis sonipes hinnitibus altos Afflarat montis roseasque niouebat habenas. Iam celsa e muris extructa mole iuuentus Clausam nocturnis ostentat turribus urbem. 580 Rerum omnes pendent actus, et milite maesto Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, Inque ducem uersae tanto discrimine curae. Interea Rutulis longinqua per aequora uectis Herculei ponto coepere existere colles, 585 e) Et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci. Thracius hos Boreas scopulos immitia regna Solus habet semperque rigens nunc litora pulsat; Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes; Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, 590 Haud ulli contra fiducia surgere uento. Uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant Aequora, et iniecto conduntur gurgite montes; Iamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. Hunc postquam Boreae dirum euasere furorem, 595 Alternos maesti casus bellique marisque Et dubium rerum euentum sermone uolutant. eO patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt Fata loco? sacraene manent in collibus arces? An cinis, heu superi! tanto de nomine restat? 600 Ferte leues auras flatusque ciete secundos, Si nondum insultat templorum Poenicus ignis Culminibus, Latiaeque ualent succurrere classes'. Talibus illacrimant noctemque diemque querelis, Donec Laurentis puppis defertur ad oras, 605 577 Ac F At LOV 578 roseasque LF roseaque OV 581 Poenum omnes Schrader 582 Lassata L 583 Inque LF Iamque V deest in O 586 iugi se attollere Blass 587 Thra- ciusj Circius Bentley 588 habet L het F hichet O om V (T. p. 218) 589 plangit Cm Ep. 83 F tangit LOV (T.p. 229) 595 Hunc LF Nunc OV 598 O patria, o Fidei domus in- clyta Cm Ep. 41 alterum o deest in S 599 sacraeue S 602 Poenicus Cc Em. II. 11 penitus S (T. p. 218) 22 SILI ITALICl Qua pater, acceptis Anienis ditior undis, In pontum flauo descendit gurgite Thybris. Hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae. Concilium uocat augustum castaque beatos Paupertate patres ac nomina parta triuruphis 610 Consul et aequantem superos uirtute senatum. Facta animosa uiros et recti sacra cupido Attollunt*, hirtaeque togae neglectaque mensa Dexteraque a curuis capulo non segnis aratris; Exiguo faeiles et opum non indiga corda, 615 Ad paruos curru remeabant saepe penates. In foribus sacris primoque in limine templi Captiui currus; belli decus; armaque rapta Pugnantum ducibus saeuaeque in Marte secures; Perfossi clipei et seruantia tela cruorem 620 Claustraque portarum pendent; hic Punica bella; Aegatis cernas fusaque per aequora classe Exactam ponto Libyen testantia rostra; Hic galeae Senonum pensatique improbus auri Arbiter ensis inest; Gallisque ex arce fugatis 625 Arma reuertentis pompa gestata Camilli; Hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa Et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa. Sed postquam clades patefecit et horrida bella 630 Orantum squalor; praesens astare Sagunti Ante oculos uisa est extrema precantis imago. Tum senior maesto Sicoris sic incipit ore: cSacrata gens clara fide; quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti, 635 Ne crede emensos leuia ob discrimina pontum. 609 Concilium 0 in rasura Consilium LFV 612 et] quia 0 613 togae Cm Ep. 57 comae S 614 curui — aratri Heinsius 628 coni Cm Ep. 48 L om. 0 (m. 2 inser. tonse) co . . V comparmaq^ F (T. p. 217) 629 gesa m. 2 corr. ex cesa L cesa V caesa F cesa 0 corr. in gessa cui suprascr. tela Gallica 635 subacti Ch 636 emeusos F emensum LOV PUNIUORUM LIBER I. 23 Uidimus obsessam patriam murosque trementis; Et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum, Uidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro; Areete, o superi, nostroque in Marte tenete 640 Fatiferae iuuenem dextrae! qua mole sonantis Exigit ille trabes ! et quantus crescit in armis ! Trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, Exciuit Calpen et mersos Syrtis 'harenis Molitur populos maioraque moenia quaerit. 645 Spumeus hic, medio qui surgit ab aequore, fluetus, Si prohibere piget, uestras effringet in urbes. An tanti pretium motus ruptique per enses Foederis hoc iuueni iurata in bella ruenti Creditis, ut statuat superatae iura Sagunto? 650 Ocius ite7 uiri7 et nascentem extinguite flainmam, Ne serae redeant post aucta pericula curae. Quamquam o; si nullus terror, non obruta iam nunc Semina fumarent belli, uestraene Sagunto Spernendum consanguineam protendere dextram? 655 Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, Omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe. Per uos culta diu Rutulae primordia gentis Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae, Conseruate pios, qui permutare coacti 660 Acrisioneis Tirynthia culmina muris. Uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni Iuuisse egregium; uos et Campana tueri Moenia, depulso Samnitum robore, dignum 638 coitus L. Miiller d. r. m. p. 172 642 exigit Cc Em. II. 11 exycit Ch (T. p. 206 et 209) , 647 uestras se effringet i. u. Bentley et Maduig Aduers. crit. II. p. 162 se effundet Blass uestram se effringet in urbem opinor , si quid mutandum 650 superatae ChF superataue LV superataue 0 (T. p. 229) 654 uestrene m. 2 corr. ex uestreue L uestraeue FV uestire ue 0 656 et 657 Buchwald post 652 ponendos esse censet 662 Zanclen Cm Ep. 41 Zanclem Cc Em. II. 11 (T. p. 197) Zanclen L F in marg. (T. p. 232) tandes 0 tan- dem V — tyranni Cm l. I. 24 SILI ITALICI Sigeis duxistis auis. uetus incola Daunus, 665 Testor uos, fontes et stagna arcana Numici, Cuni felix nimium dimitteret Ardea pubem, Sacra domumque ferens et aui penetralia Turni, Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. Cur ut decisa atque auulsa a corpore membra 670 Despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?' Tandem, ut finitafc uoces, — miserabile uisu — Summissi palmas, lacerato tegmine uestis, Affigunt proni squalentia corpora terrae. Inde agitant consulta patres curasque fatigant. 675 Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti, Poscendum poenae iuuenem celerique negantis Exuri bello Carthaginis arua iubebat. At Fabius, cauta speculator mente futuri Nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem 680 Et melior clauso bellum producere ferro: Prima super tantis rebus pensanda, ducisne Ceperit arma furor, patres an signa moueri Censuerint; mittique uiros, qui exacta reportent. Prouidus haec, ritu uatis, fundebat ab alto 685 Pectore praemeditans Fabius surgentia bella. Ut saepe e celsa grandaeuus puppe magister, Prospiciens signis uenturum in carbasa Corum, Summo iam dudum substringit lintea malo. Sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis 690 Praecipitare latens fatum. lectique senatu, Qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis Pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces Nec diuum oblitis indicere bella morentur. 665 Daunus Blass Dauni S 669 nomina duxi Ch 670 auulsa a corpore Ch 671 Dispiciat LOV Dispinat F — nosterque LFO uesterque V — luam Heinsius 673 Summissi ^almas Cc Em. II. 11 S Submissis palmis Ch (T. p. 206) 674 Accingunt F 679 tanta F 680 laetius Cc l. I. (T. p. 197) — parcusque Cm Ep. 83 Cc 1. 1 paruisque S 691 se- natus S 694 oblitis L in rasura oblitus FOV PUNICORUM LIBER II. 25 SILI ITALIOI PUNICORUM LIBER SECUNDUS. Caeruleis prouecta uadis iam Dardana puppis Tristia magnanimi portabat iussa senatus Primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles, Ter centum memorabat auos7 quos turbine Martis Abstulit una dies, cum Fors non aequa labori 5 Patricio Cremerae maculauit sanguine ripas. Huic comes aequato sociauit munere curas Publicola, ingentis Uolesi Spartana propago. Is? cultam referens insigni nomine plebem; Ausonios atauo ducebat consule fastus. 10 Hos ut depositis portum contingere uelis Allatum Hannibali consultaque ferre senatus Iam medio seram bello poscentia pacem Ductorisque simul conceptas foedere poenas, Ocius armatas passim per litora turmas 15 Ostentare iubet minitantia signa recensque Perfusos clipeos et tela rubentia caede. Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat Tyrrhenae clangore tubae gemituque cadentum. Dum detur, relegant pontum neu se addere clausis 20 Festinent; notum, quid caede calentibus armis, Quantum irae liceat, motusue quid audeat ensis. Sic ducis affatu per inhospita litora pulsi, Conuerso Tyrios petierunt remige patres. 1 Caeruleis Cd (T. p. 214) Herculeis proiecta 0 (T. p. 242) 8 Publicola LFV deest in 0 c. marg. Poplicola Heinsius — Uolesi] uolsci S Folci pro Folsci Ch (T. p. 203) 10 fastus FOV corr. m. 2 in fasces L (T. p. 236) 11 consurgere F 18 clamat L 20 neu se F std i. marg. m. 2 ne an ut LOV (T. p. 232) 2Q SILI ITALICI Hic alto Poenus fundenteni uela carinam 25 Incessens dextra: 'Nostrum, pro Iupiter!' inquit, 'Nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis. Heu caecae mentes tumefactaque corda secundis! Armatum Hannibalem poenae petit impia tellus! Ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri 30 Ante expectatum, portisque focisque timebis, Quae nunc externos defendis, Roma, penatis. Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa Scandatis licet et celsam migretis in arcem, Nullo iam capti uitam pensabitis auro'. 35 Incensi dictis animi, et furor additus armis. Conditur extemplo telorum nubibus aether, Et densa resonant saxorum grandine turres. Ardor agit, prouecta queat dum cernere niuros, Inque oculis profugae Martem exercere carinae. 40 Ipse autem incensas promissa piacula turmas Flagitat, insignis nudato uulnere, ductor Ac repetens questus furibundo personat ore: cPoscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas Ostentat, dominique uocat nos ira senatus. 45 Si taedet coepti, culpandaue mouimus arma, Ausoniam ponto propere reuocate carinam. Nil nioror, euincta lacerandum tradite dextra. Nam cur, Eoi deductus origine Beli, Tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis, 50 Seruitium perferre negem? Rhoeteius immo Aeternum imperet et populis saeclisque propaget Regna ferox; nos iussa uirum nutusque tremamus'. Effundunt gemitus atque omina tristia uertunt In stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribus iras. 55 26 hunc uersum qui deest in S inser. Cm Ep. 76 Cc Em. II. 4 (T. p. 173) 29_ petis Heinsius 43 Ac OV At LF 48 euincta Ch en uicta L en uicta FOV 52 Aeternum im- peret et Ch S Imperet aeternum uulgo imperitet Heinsius — seclisque Cm Ep. 76 V seculisque 0 sedisque L edisque F 53 Regna Ch LF Segna OV (T. p. 218) Signa uulgo Dis PUNICORUM LIBER II. 27 iscinctos inter Libyas populosque bilinguis Marmaricis audax in bella Oenotria signis CJenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae. Hammone hic genitus; Phorcynidos antra Medusae Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis 60 Battiadas late imperio sceptrisque regebat; Cui patrius Nasamon aeternumque arida Barce,» Cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis Parebant nullaque leuis Gaetulus habena. Atque is fundarat thalanios Tritonide nympha, 65 Unde genus proauumque Iouem regina ferebat Et sua fatidico repetebat nomina luco. Haec, ignara uiri uacuoque assueta cubili, Uenatu et siluis primos defenderat annos; Non calathis mollita manus operataue fuso, 70 Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta Cornipedem ac strauisse feras immitis amabat. Quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant Saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant Hebrum innupta manus. spreti Ciconesque Getaeque 75 Et Rhesi domus et lunatis Bistones armis. Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum crinem dono dextrumque feroci Nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laeuam Thermodontiaca munita in proelia pelta, 80 Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. 56 Libyas Ch 58 asbite L asbi'te F asbtfte V asbierte 0 — Iarbae Ch (cf. I. 417) 59 arua Schrader coll. Lucan IX. 626 62 patiens van Veen coll Lucan IX. 439 Nasamon, gens dura 63 syrtes S 68 Hec L ex. corr. Nec FOV 69 de- fenderat Ch S dependerat Lefeoure impenderat Burmann exe- gerat Heinsius 70 mollita F mollita L (alterum 1 m. 1 su- prascr.) molita OV 73 Threiciam Schrader 75 Hebrum] Haemum Burmann et Drakeno. prob. van Veen Eurum Euperti prob. RibbecJc (Proll. in Verg. p. 364) sed cf. Gossrau ad Verg. Aen. I. 317 et Kvicala in „Vcrgilstudien" p. 104 78 dono crinem Ch crinem dono S nodo Heinsius cf. Thilo p. 20 79 ful- gentem — laeuam Ch laeuum S 28 SILI ITALICI Pars coinituni biiugo curru, pars cetera dorso Fertur equi; nec non Ueneris iam foedera passae Reginam cingunt, sed uirgine densior ala est. Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos 85 Ante aciem ostentabat equos; tumuloque propinqua Dum sequitur gyris campum, uibrata per auras Spicula contorquens summa ponebat in arce. Hanc hasta totiens intrantem moenia Mopsus Non tulit et celsis senior Gortynia muris 90 Tela sonante fugat neruo liquidasque per auras Dirigit aligero letalia uulnera ferro. Cres erat, aerisonis Curetum aduectus ab antris, Dictaeos agitare puer leuioribus annis Pennata saltus assuetus harundine Mopsus. 95 Ille uagam caelo demisit saepe uolucrem; Ille procul campo linquentem retia ceruum Uulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus. Nec se tum pharetra iactauit iustius ulla? 100 Eois quamquam certet Gortyna sagittis. Uerum ut, opum leuior, uenatu extendere uitam Abnuit, atque artae res exegere per aequor; Coniuge cum Meroe natisque inglorius hospes Intrarat miseram, fato ducente, Saguntum. 105 Coryti fratrum ex humeris calamique paterni Pendebant uolucerque chalybs, Minoia tela. Hic, medius iuuenum, Massylae gentis in agmen Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. Iam Garamum audacemque Thyrum pariterque 110 ruentis 86 propinqua scr. propinquo S propinquum Best cf. Dra- Jcenlorch a. h. I. 88 condebat Schrader 92 Dirigit LO Derigit FV Deligit Ch 94 melioribus Bentley — armis Gro- nouius et Heinsius 96 demisit Cd (T. p. 214) S diuisit uulgo 97 uincentem Schrader 98 rueretque LV rese- retque 0 reueretque F rueratque Liuineius et Bothe 100 ullus Schrader 107 alacerque Chory 110 thyrum V tyrum L tirum O thereus F PUNICORUM LIBER II. 29 Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittae, Impubem malas, tam certae occurrere Lixum Fuderat et plena tractabat bella pharetra. Tum, uultum intendens telumque in uirginis ora; Desertum non grata Iouem per uota uocabat. 115 Namque ut fatiferos conuerti prospicit arcus, Opposito procul insidiis Nasamonias Harpe Corpore praeripuit letum calamumque uolantem, Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu; Et primae ferrum a tergo uidere sorores. 120 At comitis frendens casu labentia uirgo Membra leuat paruaque oculos iam luce natantis Irrorat lacrimis totisque annisa doloris Uiribus intorquet letalem in moenia cornum. Illa uolans humerum rapido transuerberat ictu 125 Conantis Dorylae, iunctis iam cornibus arcus; Educti spatium nerui complente sagitta, Excutere in uentos resoluto pollice ferrum. Tum subitum in uulnus praeceps deuoluitur altis Aggeribus nuuri, iuxtaque cadentia membra 130 Effusi uersa calami fluxere pharetra. Exclamat paribus frater uicinus in armis Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum. Atque illum raptim promentem in proelia telum Hannibal excussi praeuertit turbine saxi. 135 Labuntur gelido torpentia frigore membra, Deficiensque manus pharetrae sua tela remisit. At pater in gemino natorum funere Mopsus Correptos arcus ter maesta mouit ab ira, 111 leuemque V leuumque LFO saeuumque Heinsius et Bothe 112 Impubem, malis VoncJc (Spec. crit. Traj. 1744) — lixum S Lyxum edd. recc. 117 Nasamonias Harpe Ch nasamonias ex corr. L nasamonius F nasomonius 0 nasamo- mus V 121 At comitis frendens casu Ch Et c. casu fren- dens S 122 iam in luce Liuineius cf. V. 409 123 an- nisa Ch adnixa S 125 umerum Cd (T. p. 215) — rabido Bothe 127 Educti Cm Ep. 76 Et ducti S Adducti Eeinsius 132 Et clamat S 30 SILI ITALICI Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis. 140 Paenitet heu sero dulcis liquisse penatis, Arreptoque auide, quo concidis, Icare, saxo, Postquam aeuum senior percussaque pectora frustra Sentit et, ut tantos compescat morte dolores, Nil opis in dextra, uastae se culmine turris 145 Praecipitem iacit et delapsus pondere prono Membra super nati moribundos explicat artus. Dum cadit externo Gortynius aduena bello, Iam noua molitus stimulato milite Theron, Alcidae templi custos araeque sacerdos, 150 Non expectatum Tyriis effuderat agmen Et fera miscebat reserata proelia porta. Atque illi non hasta manu, non uertice cassis, Sed, fisus latis humeris et mole iuuentae, Agmina uastabat claua, nihil indigus ensis. 155 Exuuiae capiti impositae tegimenque leonis Terribilem attollunt excelso uertice rictum. Centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat In clipeo et sectis geminam serpentibus hydram. Ille Iubam Thapsumque patrem clarumque Micipsam 160 Nomine aui Maurumque Sacen, a moenibus actos Palantisque fuga, praeceps ad litora cursu Egerat, atque una spumabant aequora dextra. Nec contentus Idi leto letoque Cothonis Marmaridae nec caede Rothi nec caede Iugurthae, 165 Asbytes currum et radiantis tegmina laenae Poscebat uotis gemmataque lumina peltae Atque in belligera uersabat uirgine mentem. Quem ruere ut telo uidit regina cruento, Obliquos detorquet equos laeuumque per orbem 170 140 notas L m. 2 corr. noctis F0V (T. p. 236) 149 The- ron Cd 151 effuderat OV effanderat LF offuderat Heinsius 160 tapsum S cf. IV. 635 — patris Heinsius 161 nomen auis Bothe 166 tegmina V tegmine LF0 — laenae Ch lene LV laene F leue 0 167 gemmataque V geminataque LFO PUNICORUM LIBER II. 31 Fallaci gyro canrpum secat ac uelut ales Auerso rapitur sinuata per aequora curru. Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro Incita pulueream campo trahit ungula nubem, Aduersum late stridens rota proterit agmen, 175 Iiigerit et crebras uirgo trepidantibus hastas. Hic cecidere Lycus Thanryrisque et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis ; Qui thalamos ausus quondam sperare superbos, Heu demens! Ithacique torum; sed enim arte pudica 180 Fallacis totiens reuoluto stamine telae Deceptus, mersum pelago iactarat Ulixen. Ast Ithacus uero ficta pro morte loquacem Affecit leto, taedaeque ad funera uersae. Gens extrema uiri campis deletur Hiberis 185 Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater Et seruat cursum perfractis ossibus axis. Iamque aderat remeans uirgo, inter proelia postquam Distringi Therona uidet, saeuamque bipennem Perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum 190 Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat. Nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos Aduersus consurgit equos uillosaque fului Ingerit obiectans trepidantibus ora leonis. Attoniti terrore nouo rictuque minaci 195 Quadrupedes iactant resupino pondere currum. Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas Occupat, incussa gemina inter tempora claua, Feruentisque rotas turbataque frena pauore Disiecto spargit collisa per ossa cerebro; 200 Ac rapta properans caedem ostentare bipenni, Amputat e curru reuolutae uirginis ora. 178 Eurymachus Heinsius et Bothe 182 ulixen L ulixem FOV 186 Nomades Ch 190 Praelibrans Liuineius et Heinsius 193 Aduersus LO Auersus FV Aduersos van Veen 197 bigas Schrader 200 spargit Ch 201 Ac rapta Ch 32 SILI ITALICI Necdum irae positae; celsa nam figitur hasta Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum, Imperat, et propere currus ad moenia uertant. 205 Haec caecus fati diuumque abeunte fauore Uicino Theron edebat proelia leto. Namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal et caesam Asbyten fixique trophaeum Infandum capitis furiata mente dolebat. 210 Ac simul aerati radiauit luminis umbo, Et concussa procnl membris uelocibus arma Letiferum intonuere, fugam perculsa repente Ad muros trepido conuertunt agmina cursu. Sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis 215 E pastu uolucres ad nota cubilia uesper; Aut7 ubi Cecropius formidine nubis aquosae Sparsa super nores examina tollit Hymettos, Ad dulcis ceras et odori corticis antra Mellis apes grauidae properant densoque uolatu 220 Raucum connexae glomerant ad limina murmur. Praecipitat metus attonitos, caecique feruntur. Heu blandum caeli lumen! tantone cauetur Mors reditura metu nascentique addita fata? Consilium damnant portisque atque aggere tuto 225 Erupisse gemunt; retinet uix agmina Theron Interdumque manu, interdum clamore minisque: 'State, uiri; meus ille hostis; mihi gloria magnae, State, uenit pugnae. muro tectisque Sagunti Hac abigam Poenos dextra; spectacula tantum 230 Ferte, uiri; uel, si cunctos metus acer in urbem, Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas'. 205 Imperat L ex rasura Temperat FOV (cf. u. 652) 208 Iamque Heinsius — iramque ChFOV iram L sed s m. 1 suprascr. 211 luminis] tegminis van Veen 221 conexae O conuexae LV conexe F 225 Consilium damnant portisque Cm JSp. 76 — damnantL clamantFOV portaque S 230—231 spec- tacula tantum Ferte, uiri Ch — tanta S — Feste F (T. p. 230) Este LOV PUNICORUM LIBER II. 33 At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu, Dum pauitant trepidi rerum fessique salutis, Tendebat; stat primam urbem murosque patentis 235 Postposita caede et dilata inuadere pugna. Id postquam Herculeae custos uidet impiger arae, Emicat et uelox formidine praeuenit hostem. Gliscit Elissaeo uiolentior ira tyranno: ?Tu solue interea nobis, bone ianitor urbis, 240 Supplicium, ut pandas', inquit, ctua moenia leto'. Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum Mucronem; sed contortum prior impete uasto Daunius huic robur iuuenis iacit; arma fragore Icta graui raucum gemuere, alteque resultant 245 Aere illisa cauo nodosae pondera clauae. At uiduus teli et frustrato proditus ictu, Pernici uelox cursu rapit incita membra Et celeri fugiens perlustrat moenia planta. Instat atrox terga increpitans fugientia uictor. 250 Conclamant ruatres, celsoque e culmine muri Lamentis uox mixta sonat; nunc nomine noto Appellant, seras fesso nunc pandere portas Posse uolunt; quatit hortantum praecordia terror, Ne simul accipiant ingentem moenibus hostem. 255 Incutit umbonem fesso assultatque ruenti Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem: *I, miseram Asbyten leto solare propinquo'. Haec dicens, iugulo optantis dimittere uitam Infestum condit mucronem ac regia laetus 260 Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, Quis aditum portae trepidantum saepserat agmen, Uictor agit curruque uolat per ouantia castra. At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi Deproperat munus tumulique adiungit honorem 265 237 aras Ch arcis Heinsius 241 ut FOV et L 247 et frustrato Ch 249 ter lustrat Heinsius 255 urgeutem Heinsius 258 I, miser, A. Bothe 261 a LOV e F SlLIUS ITALICX7S. 3 34 SILI ITALICI Et rapto cineres ter circuin corpore lustrat. Hinc letale uiri robur tegimenque tremendum In flammas iaciunt; ambustoque ore genisque Deforme alitibus liquere cadauer Hiberis. Poenorum interea quis rerum summa potestas, 270 Consultant bello super, et quae dicta ferantur Ausoniae populis, oratorumque minaci Aduentu trepidant. mouet hinc foedusque fidesque Et testes superi iurataque pacta parentum, Hinc popularis amor coeptantis magna iuuentae, 275 Et sperare iuuat belli meliora. sed, olim Ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon Sic adeo increpitat studia incautumque fauorem: c Cuncta quidem, patres, — neque enim cohibere mi- nantum Irae se ualuere — premunt formidine uocem. 280 Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propin- quent. Testabor superos et caelo nota relinquam, Quae postrema salus rerum patriaeque reposcit. Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto Haec serus uates Hannon canit; anxia rupi 285 Pectora, ne castris innutriretur et armis Exitiale caput, monui et; dum uita, monebo, Ingenitum noscens uirus flatusque paternos. Ut; qui stelligero speculatur sidera caelo, Uenturam pelagi rabiem Caurique futura 290 Praedicit miseris haud uanus flamina nautis. Consedit solio rerumque inuasit habenas — Ergo armis foedus fasque omne abrumpitur armis, 267 Hinc 0 Huic LFV — tegimenque LV tegmenque F0 272 Ausoniae populis S Ausoniae a populis Ch — mina- cem Aduentum van Veen 275 coeptantis Ch ceptan- tis FO ceptantis L (U suprascr. m. 2) captantis V 276 bello uel bellis Burmann 211 Hannon Ch (T. p. 203) 279 Cuncti equidem Liueneius et Heinsius 282 nota Ch F uota L0V 289 speculatus Heinsius 292 Consedit 0 Concedit LFV PUNICORUM LIBER II. 35 Oppida quassantur, longeque in moenia nostra Aeneadum arrectae mentes, disiectaque pax est. 295 Exagitant manes iuuenem furiaeque paternae Ac funesta sacra et conuersi foedere rupto In caput infidum superi Massylaque uates. An nunc ille noui caecus caligine regni Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta — 300 Sic propria luat hoc poena nec misceat urbis Fata suis — nunc hoc, hoc inquarn, tempore muros Oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis. Lauimus Hennaeas animoso sanguine uallis Et uix conducto produximus arma Lacone. 305 Nos ratibus laceris Scyllaea repleuimus antra Classibus et refluo spectauimus aequore raptis Contorta e fundo reuomeutem transtra Charybdin. Respice, pro demens! pro pectus inane deorum! Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra. 310 Quo ruis? et patriae exitio tibi nomina quaeris? Scilicet immensae, uisis iuuenilibus armis, Subsident Alpes, subsidet mole ninali Alpibus aequatum attollens caput Apenninus. Sed campos fac, uane, dari. num gentibus istis 315 Mortales animi? aut ferro flammaue fatiscunt? Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. Pubescit castris miles, galeaque teruntur Nondum signatae flaua lanugine malae. Nec requies aeui nota, exanguesque merendo 320 Stant prima inter signa senes letumque lacessunt. Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas 299 An nunc Ch Annuit S 300 haud Tirynthia Ch ut LF aut OV 301 Sic] Ut Baehrens Dis Chovy — luat hoc poena Ch 302 Fata Cm Ep. 76 — nunc hoc hoc inquam temporeCm 1. 1. nunc hoc inquam hoc in tempore Ch (T.p.210) nunc hoc inquam hoc tempore S 304 Hennaeas Ch eth- naeas S cf. I. 93 310 Libyaque Buperti 311 h. u. inser. Cm JEp. 76 Cc Em. II. 4 deest in S (T. p. 173) iuuenilibus Cm et Cc iuuenalibus Ch (T. p. 210) 315 num LV nunc FO 316 fatis- cunt L fatescunt F0V 320 aeuo Liuineius 36 SILI ITALICI Tela intorquentis correpta e uulnere uidi; Uidi animos niortesque uirum decorisque furorem. Si bello obsistis nec te uictoribus offers, 325 Quantum heu? Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!' Gestar ad haec — namque impatiens asperque co- quebat Iamdudum immites iras mediamque loquentis Bis conatus erat turbando abrumpere uocem — : 'Concilione', inquit, cLibyae Tyrioque senatu, 330 Pro superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum Haud dum sumpta uiro? nam cetera non latet hostis. Nunc geminas Alpes Apenninumque minatur, Nunc freta Sicaniae et Scyllaei litoris undas; Nec procul est, quin iam manes umbrasque pa- 335 uescat Dardanias; tanta accumulat praeconia leto Uulneribusque uirum ac tollit sub sidera gentem. Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. Uidi ego; cum; geminas artis post terga catenis 340 Euinctus palmas, uulgo traheretur ouante Carceris in tenebras spes et fiducia gentis Regulus Hectoreae; uidi, cum robore pendens Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. Nec uero terrent puerilia protinus ora 345 Sub galea et pressae properata casside malae. Indole non adeo segni sumus. aspice, turmae Quot Libycae certant annos anteire labore Et nudis bellantur equis. ipse; aspice, ductor, Cum primam tenero uocem proferret ab ore, 350 Iam bella et lituos ac flammis urere gentem 323 retorquentes Burmann 325 obsistis S absistis uulgo 332 interrogationis signum post uiro tollit van Veen 333 mi- natur LF minati 0 (sed m. 2 tus suprascr.) minaci V minari Heinsius 337 ae tollit sub sidera g. Ch attollit L ad si- dera OV 339 tremant L cx corr. pmant FOV 341 Euinc- tus ChLF Succinctus OV 348 Quo Bothe PUNICORUM LIBER II. 37 Iurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat. Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos: per saxa niuesque — Dicam etenini, ut stimulent atram uel inania 355 mentem — Per caelum est qui pandat iter. pudet Hercule tritas Desperare uias laudemque timere secundam. Sed Libyae clades et primi incendia belli Aggerat atque iterum pro libertate labores Hannon ferre uetat. ponat formidinis aestus 360 Parietibusque domus imbellis femina seruet Singultantem animam; nos, nos contra ibimus hostem, Quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa; Uel Ioue non aequo, fixum est. sin fata repugnant, Et iam damnata cessit Carthagine Mauors, 365 Occumbam potius nec te, patria inclita, dedam Aeternum famulam liberque Acheronta uidebo. Nam quae, pro superi! Fabius iubet? ocius arma Exuite et capta descendite ab arce Sagunti. Tum delecta manus scutorum incendat aceruos, 370 Uranturque rates, ac toto absistite ponto. Di, procul o, merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas nostrique solutas Ductoris seruate manus!' Ut deinde resedit — [Factaque censendi patrum de more potestas, 375 Hic Hannon reddi propere certamine rapta Instat et auctorem uiolati foederis addit] — Tum uero attoniti, ceu templo irrumperet hostis, 352 patrio 0 — post Tiunc uersum deteriores codd. exhi- bent: ultor erit caedis iam te spectante propinquae. h. u. deest in Col. et S (T p. 227) 353 Proinde F Satque L in rasura Propinque polo OV (T. p. 227 et 24S) — astrisque Cm Ep. 76 Ch astusque V (T. p. 220) 355 artam Ernesti et Bothe 364 re- pugnant S repugnent edd. nonnuUae 366 dedam Cm Ep. 81 dudum S (T. p. 248) ductam Chory 372 unquam Buchwald 374 ut Cm Ep. 81 375—377 desunt in Col. teste Modio (T.p. 173).cumThilone spurios hos uersus esse iudico 377 ad- dit S addi Gronouius et Heinsius 38 SILI 1TALICI Exiluere patres; Latioque id uerteret omen, Orauere deuru. At postquaru discordia sensit 380 Pectora et infidas ad Martem uergere mentes; Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem, Consilium propere exposcit, patribusque uocatis; Bellum se gestare sinu pacemque profatus, Quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis 385 Imperat ac, saeuo neutrum renuente senatu; Ceu clausas acies gremioque effunderet arma: cAceipite infaustum Libyae euentuque priori Par', inquit; cbellum' — et laxos effundit amictus. Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. 390 Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae, Accisis uelox populis; quis aegra lababat Ambiguo sub Marte fides; praedaque grauatus Ad muros Poenus reuocauerat arma Sagunti. Ecce autem clipeum saeuo fulgore micantem 395 Oceani gentes ductori dona ferebant; Callaicae telluris opus; galeamque coruscis Subnexam cristis; uibrant cui uertice coni Albentis niueae tremulo nutamine pennae; Ensem unam ac multis fatalem milibus bastam. 400 Praeterea textam nodis auroque trilicem Loricam; nulli tegimen penetrabile telo. Haec; aere et duri chalybis perfecta metallo Atque opibus perfusa Tagi; per singula laetis Lustrat ouans oculis et gaudet origine regni: 405 380 ac S — sensit Ch sentit V 382 rexisse Ch 383 Con- silium Koch Concilium S propere exposcit S exp. prop. uulgo — uu. 383 et 387 eiciendos esse putant Buperti et Thilo 392 Ac- cisis Barth Accitis S Ascitis Liuineius et Drakenborch Attritis Heinsius Afflictis Withof Pacatis Schrader Accessis Koch 398 Subnexam scr. Subnixam S Suffixam Schrader 399 Al- bentis Ch Ardentis Bothe 400 unam ut coni. Koch Ch LF unum OV uncum Chory 401 texam Ch intextam Heinsius nexam Ruperti 402 Loricam nulli Ch O Loricam et nulli LFV 405 et gaudet or. Oh gaudetque t origine L (\ m. 1 suprascr.) gaudetque F gaudetque et or. OV PUNICORUM LIBER II. 39 Condebat priinae Dido Carthaginis arces, Instabatque operi subducta classe iuuentus. Molibus hi claudunt portus, his tecta doniosque Partiris, iustae Bitia uenerande_senectae. Ostentant caput effossa tellure repertum 410 Bellatoris equi atque omen clamore salutant. Has inter species orbatum classe suisque Aenean pulsum pelago dextraque precantem Cernere erat. fronte hunc auide regina serena Infelix ac iam uultu spectabat amico. ^ f 415 Hinc et speluncam furtiuaque foedera amantum Callaicae fecere manus; it clarnor ad auras Latratusque canum, subitoque exterrita nimbo Occultant alae uenantum corpora siluis. Nec procal Aeneadum uacuo iam litore classis 420 Aequora nequicquam reuocante petebat Elissa. Ipsa, pyram super ingentem stans, saucia Dido Mandabat Tyriis ultricia bella futuris; Ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis. 425 Parte alia; supplex infernis Hannibal aris Arcanum Stygia libat cum uate cruorem Et priuio bella Aeneadum iurabat ab aeuo. At senior Siculis exultat Hamilcar in aruis — Spirantem credas certamina anhela mouere, 430 Ardor inest oculis; toruumque minatur imago. Necnon et laeuum clipei latus aspera signis Implebat Spartana cohors; hanc ducit ouantem Ledaeis ueniens uictor Xanthippus Amyclis. Iuxta triste decus pendet sub imagine poenae 435 Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto. 408 domosque S domusque edd. 413 Aenean, quod Heinsius suaserat, LFV Aeneam 0 421 petebat Cd (T.p. 214) preibat L peribatF pibat OV redibat Barth operibat Heinsius tenebat Burmann secabat Withof premebat Lefebure 429 Ac S — aruis FV arrnis LO 436 sagunto corr. m. 2 ex saguntos 0 saguntos LFV 40 SILI ITALICI Laetior at circa faeies, agitata ferarum Agmina uenatu et caekta mapalia fulgent. Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri Assuetas niuleet patrio sermone leaenas. 440 It liber campi pastor, cui fine sine ullo Inuetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum Armenti uigilem patrio de more secuntur; Gaesaque latratorque Cydon tectumque focique In silicis uenis et fistula nota iuuencis. 445 Eminet excelso consurgens colle Saguntos, Quam circa immensi populi condensaque cingunt Agmina certantum pulsantque trementibus hastis. Extrema clipei stagnabat Hiberus in ora; Curuatis claudens ingentem flexibus orbem. 450 Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas, Poenorum populos Romana in bella uocabat. Tali sublimis dono, noua tegmina latis o*-^ Aptat concutiens humeris celsusque profatur: cHeu quantum Ausonio sudabitis, arrua, cruore! 455 Quas, belli iudex, pjoefias mihi; Curia, pendes!';v«^ Iamque senescebat uallatus moenibus hostis, Carpebatque dies urbem, dum signa manusque Expectant fessi socias. tandem aequore uano Auertunt oculos frustrataque litora ponunt 460 Et propius suprema uident. sedet acta medullis Iamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis. Est furtim lento misere durantia tabo Uiscera et exurit siccatas sanguine uenas Per longum celata fames; iam lumina retro 465 437 at V ac LFO 438 uenatu L 448 mnlcet patrio S patr. mulc. uulgo 441 campi Cm JEp. 81 campis V 445 ui- uentis 0 447 circa LFO circum V 456 iudex ChS corr. m. 2 in uidex L 457 uallatus Cm Ep. 81 LF uallatis OV 459 uanos Burmann uani Lefebure 460 norunt Chory 463 misere Ch LF miseris OV — rurantia Heinsius ardentia Schrader rugantia Chory — lenta macies d. tabe Bentley 465 fames] sitis Bentley PUNICORUM LIBER II. 41 Exesis fugere genis, iain lurida sola Tecta cute et uenis male iuncta trernentibus ossa Extant, consumptis uisu deformia membris. Humentis rores noctis terramque madentem Solamen fecere mali, cassoque labore 470 E sicco frustra presserunt robore sucos. Nil temerare piget; rabidi ieiunia uentris Insolitis adigunt uesci; resolutaque, nudos Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. i Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto 475 Illacrimat fractae nequicquam casibus urbis. Namque metus magnique tenent praecepta parentis, Ne saeuae tendat contra decreta nouercae. Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctae Contendit Fidei secretaque pectora tentat. 480 Arcanis dea laeta polo tum forte remoto Caelicolum magnas uoluebat conscia curas; Quam tali alloquitur Nemeae pacator honore: eAnte Iouem generata; decus diuumque hominumque, Qua sine non tellus pacem, non aequora norunt, 485 lustitiae consors tacitumque in pectore numen, Exitiumne tuae dirum spectare Sagunti Et tot pendentem pro te, dea, cernere poenas Urbem lenta potes? moritur tibi uulgus, et unam Te matres; uincente fame; te maesta uirorum 490 Ora uocant, primaque sonant te uoce minores. Fer caelo auxilium et fessis da surgere rebus'. Haec satus Alcmena; contra cui talia uirgo: ?Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi; Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor. 495 Sed me, pollutas properantem linquere terras, Sedibus his tectisque nouis succedere adegit Fecundum in fraudes hominum genus; impia liqui 467 neruis Lefebure 469 Humentis ex corr. L Umen- tia Ch 0 Uiuentis FV Uuentis Barth 483 tali — Nemeae Cm Ep. 83 uenie LOV nemae F 497 nouis OV iouis LF 42 SILI ITALICI Et, quantum terrent, tanturn metuentia regna Ac furias auri nec uilia praemia fraudum 500 Et super haec ritu horrificos ac more ferarum Uiuentis rapto populos luxuque solutum Omne decus multaque oppressum nocte pudorem. Uis colitur, iurisque locum sibi uindicat ensis, Et probris cessit uirtus. en, aspice gentes: 505 Nemo insons; pacem seruant commercia culpae. Sed secura tua fundata ut moenia dextra Dignum te seruent memorando fine uigorem, Dedita nec fessi tramittant corpora Poeno — Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri — 510 Extendam leti decus atque in saecula mittam Ipsaque laudatas ad manes prosequar uinbras'. Inde seuera leui decurrens aethere uirgo Luctantem fatis petit inflammata Saguntum; Inuadit mentes et pectora nota pererrat 515 Immittitque animis numen. turn, fusa medullis, Implicat atque sui flagrantem inspirat amorem. Arma uolunt tentantque aegros ad proelia nisus. Insperatus adest uigor, interiusque recursat Dulcis honor diuae et sacrum pro uirgine letum. 520 It tacitus fessis per ouantia pectora sensus, Uel leto grauiora pati saeuasque ferarum Attentare dapes et mensis addere crimen. Sed prohibet culpa pollutam extendere luceni Casta Fides paribusque famem compescere mem- 525 bris. Quam simul inuisae gentis conspexit in arce, Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, Uirgineum increpitat miscentem bella furorem Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram 500 Ac LF Et OV 507 Sed si cura Heinsius sessura (=casura cf. u. 549) Bothe 513 leui Cm Ep. 83 V ioui LFO 521 It ChLF Et OV 522 foedasque Burmann — suorum Bentley 526 conspexit ChLF inspexit OV 529 ira Ch LF ita OV PUNICORUM LIBER II. 43 Tisiphonen; imos agitantein uerbere manes, 530 Et palmas teudens: cHos'; inquit; 'noctis alumna; Hos muros impelle manu populumque ferocem Dextris sterne suis-, Iuno iubet; ipsa propinqua Effectus studiumque tuum de nube uidebo. Illa deos summumque Iouem turbantia tela, 535 Quis Acberonta moues, flammam immanesque chelydros Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac; mixto quae spumant felle; uenena Et quicquid scelerum; poenarum quicquid et irae Pectore fecundo coquitur tibi; congere praeceps 540 In Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum. Hac mercede Fides constet delapsa per auras'. Sic uoce instimulans dextra dea concita saeuam Eumenida incussit muris; tremuitque repente Mons circum; et grauior sonuit per litora fluctus. 545 Sibilat insurgens capiti et turgentia circa Multus colla micat squalenti tergore serpens. Mors graditur; uasto caua pandens guttura rictu, Casuroque inbiat populo: tunc Luctus et atri Pectora circumstant Planctus Maerorque Dolorque; 550 Atque omnes assunt Poenae; formaque trifauci Personat insomnis lacrimosae Ianitor aulae. Protinus assimulat faciem mutabile monstrum Tiburnae gressumque simul sonitumque loquenti. Haec bello uacuos et saeui turbine Martis 555 Lugebat thalanios, Murro spoliata marito; Clara genus Daunique trahens a sanguine nomen. Cui uultus induta pares disiectaque crinem 531 palma ostendens Heinsius palmam tendens Lefebure 533 suis Cm Ep. 41 Cc Em. II. 4 LF tuis OV 534—537 uerba de nube uidebo — quo territa inser. Cm et Cc 11. II. in S legitur: stndiumque tuum quo comprimit ora (T. p. 173. 238. 240) 546 circa Ch S circum uulgo 548 caua pandens g. Ch S pan- dens caua uulgo 553 adsimilat Buperti 554 loquenti S loquentis uulgo 557 Daunique Cc Em. II 4 clarumque S — a sanguine Cc l. I. 44 SILI ITALICI Eumenis, in medios irrumpit turbida eoetus Et maestas lacerata genas: fQuis terminus?' in- 560 cSat Fidei proauisque datum! uidi ipsa cruentum, Ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: Eripe te, coniux, miserandae casibus urbis Et fuge, si terras adimit uictoria Poeni; 565 Ad manes, Tiburna, nieos; cecidere penates, Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. Nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo? Felix, Murre, necis patriaque superstite felix. 570 At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, Post belli casus uastique pericula ponti Carthago aspiciet uictrix; tandemque suprema Nocte obita, Libyae gremio captiua iacebo. Sed uos, o iuuenes, uetuit quos conscia uirtus 575 Posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, Uestris seruitio manibus subducite matres. Ardua uirtutem profert uia. pergite primi Nec facilem populis nec notam inuadere laudem'. His ubi turbatas hortatibus impulit aures, 580 Inde petit tumulum, summo quem uertice montis Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis Struxerat et grato cineres decorarat honore. Excitus sede, horrendum ! prorumpit ab ima Caeruleus maculis auro squalentibus anguis; 585 Ignea sanguinea radiabant lumina flamina, Oraque uibranti stridebant sibila lingua; Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem Uoluitur et muris propere delabitur altis 561 Sat — datum Cc l l. 562 laceratum Thilo — funere Leftbure laniato funere uel laniatum uulnere Huperti 571 Ac LFO Hac V 573 Suprema JBothe ct van Veen supremum S 574 Nocte Ch S Morte uulgo 575 concita uel insita Schrader 578 praefert Hcinsius PUNICORUM LIBER II. 45 Ac similis profugo uicina ad litora tendit 590 Spumantisque freti praeceps immergitur undis. Tum uero excussae mentes, ceu prodita tecta Expulsi fugiant manes, umbraeque recusent Captiuo iacuisse solo. sperare saluti Pertaesum, damnantque cibos; agit abdita Erinnys. 595 Haud grauior duris diuum inclementia rebus, Quam leti proferre ruoras; abrumpere uitam Ocius attoniti quaerunt lucemque grauantur. Certatim structus surrectae molis ad astra In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 Longae pacis opes quaesitaque praemia dextris, Callaico uestes distinctas matribus auro Armaque Dulichia proauis portata Zacyntho Et prisca aduectos Rutulorum ex urbe penates; Huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque 605 Infaustos iaciunt enses et condita bello Effodiunt penitis terrae gaudentque superbi Uictoris praedam flammis donare supremis. Quae postquam congesta uidet feralis Erinnys, Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 Quassat et inferna superos caligine condit. Inde opus aggressi, toto quod nobile mundo Aeternum inuictis infelix gloria seruat. Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, Pressitouans capulum cunctantemqueimpulitensem 615 Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. Inuitas maculant cognato sanguine dextras 592 excussae mentes Cm Ep. 81 excussi amentes S 594 ia- cuiEse Ch latuisse LOV (in L m. 1 corr. ut uidetur ex licuisse) icuisse F — salutem van Veen 595 damnantque cibos Ch — abdita LO adita FV addita cod. Put. et coni. Gronouius 597 perferre S 601 Longae Cm Ep. 81 Longas S 605 captis] raptim Buperti arcis Chory 607 penitis scr. cum uiro quodam, quem laudat DraJcenhorch a. h. I. penitus S — terre S terra edd. ex coni. Dautquei 610 tinctam L tractam FOV 613 uictis Heinsius et Bothe 614 parentem Cm Ep. 34 S (in L tamen m. 1 mprascr. parentum) 46 SILI 1TALICI Miranturque nefas auersa mente peractuni Et facto sceleri illacriniant. hic, turbidus ira Et rabie cladum perpessaeque ultima uitae, 620 Obliquos uersat materna per ubera uisus; Hic, raptam librans dilectae in colla securim Coniugis, increpitat sese mediumque furorem Proiecta damnat stupefactus membra bipenni. Nec tamen euasisse datur; nam uerbera Erinnys 625 Incutit atque atros insibilat ore tumores. Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito Effluxere tori, et subiere obliuia taedae. Ille iacit, totis connisus uiribus, aegrum In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 Exundat fumum piceus caligine uertex. At medios inter coetus pietate sinistra, Infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis Dum properas auferre necem, reddentia formam Ora tuam laceras temerasque simillima membra. 635 Uos etiam primo gemini cecidistis in aeuo, Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma, Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis Reddere et in uultu genetrici stare suorum. Iam fixus iugulo culpa te soluerat ensis? 640 Eurymedon, inter miserae lamenta senectae, Dumque malis turbata parens deceptaque uisis: cQuo ruis? huc ferruin', clamat, 'conuerte, Lycorma', i Ecce simul iugulum perfoderat ense Lycormas. Sed magno: 'Quinam, Eurymedon, furor isteV so- 645 nabat Cum planctu, geminaeque nota decepta figurae, 618 auersa Cm l. I. aduersa 0 620 perpessusque Leftbure 626 tumores 0 timores LFV 629 connisus Heinsius conni- sum Cm Ep. 34 F connixum LOV 631 fumum Cm l. I. fumans S sed in F um m. 2 suprascr. (T. p. 233) — picea van Veen 634 reddentia Cm l. I. 639 stare suorum Ch errare Schrader 645 quinam Cm l. I. 646 nota Ch notis S PUNICORUM LIBER II. 47 Funera niutato reuocabat nomine niater, Donec, transacto tremebunda per ubera ferro? Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. Quis diros urbis casus laudandaque monstra 650 Et Fidei poenas ac tristia fata piorum Imperet euoluens lacrimis? uix Punica fletu Cessassent castra ac miserescere nescius hostis. Urbs, habitata diu Fidei caeloque parentem Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 Sidoniae tela atque immania facta suorum, Iniustis neglecta deis; furit ensis et ignis, Quique caret flamma, scelerum est locus. erigit atro Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. Ardet in excelso proceri uertice montis 660 Arx, intacta prius bellis — hinc Punica castra Litoraque et totam soliti spectare Saguntum — Ardent tecta deum. resplendet imagine flammae Aequor, et in tremulo uibrant incendia ponto. Ecce inter medios caedum Tiburna furores, 665 Fulgenti dextram mucrone armata mariti Et laeua infelix ardentem lampada quassans Squalentemque erecta comam ac liuentia planctu Pectora nudatis ostendens saeua lacertis, Ad tumulum Murri super ipsa cadauera fertur. 670 Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, Iraque turbatos exercet regia manes, Alecto solium ante dei sedemque tremendam Tartareo est operata Ioui poenasque ministrat. Arma uiri, multo nuper defensa cruore, 675 Imponit tumulo illacrimans; manesque precata, 647 Funera — nomine Cm l l. 649 Tunc etiam Cm Z. Z. — hoc loco uu. 665—80 inserendos putat Bothe 651 ac LF et OV — fata ChLF facta OV 652 TemperetF (cf. u. 205) 656 facta S fata Ch 662 solita hinc spectare Heinsius solita inspectare Lefebure 663 resplendet Cm Ep. 34 Cc Em. II. 4 665 sqq. cf. ad u. 649 668 erecta OV erepta LF 674 poe- nisque Heinsius 48 SILI ITALICI Acciperent sese, flagranteni lampada subdit. Tunc rapiens leturn: cTibi ego haec', ait, coptiine coniux, Ad manes, en, ipsa fero'. Sic ense recepto Arma super ruit et flammas inuadit hiatu. 680 Semiambusta iacet nullo discrimine passim Infelix obitus, permixto funere, turba. Ceu, stimulante fame, cum uictor ouilia tandem Faucibus inuasit siccis leo, mandit hianti Ore fremens imbelle pecus7 patuloque redundat 685 Gutture ructatus large cruor; incubat atris Semesae stragis cuinulis, aut, murmure anhelo Infrendens, laceros inter spatiatur aceruos. Late fusa iacent pecudes custosque Molossus Pastorumque cohors stabulique gregisque magister; 690 Totaque uastatis disiecta mapalia tectis. Irrumpunt uacuam Poeni tot cladibus arcem. Tum demum ad manis, perfecto rnunere, Erinnys Iunoni laudata redit magnamque superba Exultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695 At uos, sidereae, quas nulla aequauerit aetas, Ite, decus terrarum, animae, uenerabile uulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum. Cui uero non aequa dedit uictoria nomen — Audite, o gentes, neu rumpite foedera pacis 700 Nec regnis postferte fidem! — uagus exul in orbe Errabit toto, patriis proiectus ab oris, Tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit. Saepe Saguntinis somnos exterritus umbris Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 Inuictus quondam Stygias bellator ad undas Deformata feret liuenti membra ueneno. 686 ruptatus L (cf. 1. 525, II. 668) — artis Schrader 691 sep- tis Heinsius 697 uulgus Elysio Heinsius 699 Cui ChF n,,;,, t t\xr Quis LOV PUNICORUM LIBER III. 49 SILI ITALICI PUNICORUM LIBER TERTIUS. Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castae, Non aequo superum genitore, euersa Sagunti, Extemplo positos finiti cardine mundi Uictor adit populos cognataque limina Gades. Nec uatum mentes agitare et praescia corda 5 Cessatum super imperio. citus aequore Bostar Uela dare et rerum praenoscere fata iubetur. Prisca fides adytis longo seruatur ab aeuo, Qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris, Inter anhelantis Garamantas corniger Hammon 10 Fatidico pandit uenientia saecula luco. Hinc omen coeptis et casus scire futuros Ante diem bellique uices nouisse petebat. Exin clauigeri ueneratus numinis aras Captiuis onerat donis, quae nuper ab arce 15 Uictor fumantis rapuit semusta Sagunti. Uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani Impositas durare trabes solasque per aeuum Condentum nouisse manus. hinc credere gaudent Consedisse deum seniumque repellere templis. 20 Tum; quis fas et honos adyti penetralia nosse; Femineos prohibent gressus ac limine curant Saetigeros arcere sues; nec discolor ulli Ante aras cultus; uelantur corpora lino, Et Pelusiaco praefulget stamine uertex. 25 Discinctis mos tura dare atque e lege parentum Sacrificam lato uestem distinguere clauo. 14 clauigeri] cornigeri Cm Ep. 34 S 19 hinc Ch 21 quis V qui LO q F 25 Et Pelusiaco Cd 26 e om. OV SlLIUS Italicus. 4 50 SILI ITALICI Pes nudus tousaeque comae castumque cubile; Irrestincta focis seruant altaria flammae. Sed nulla effigies simulacraue nota deorum 30 Maiestate locuni et sacro impleuere timore. In foribus labor Alcidae: Lernaea recisis Anguibus bydra iacet; nexuque elisa leonis Ora Cleonaei patulo caelantur biatu. At Stygius, saeuis terrens latratibus umbras, 35 Ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro, Uincla indignatur, metuitque Megaera catenas. Iuxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos Aeripedis ramos superantia cornua cerui. Nec leuior uinci Libycae telluris alumnus 40 Matre super stratique genus deforme bimembres Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan. Inter quae fulget sacratis ignibus Oete, Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae. Postquam oculos uaria impleuit uirtutis iinago, 45 Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi Iniectum terris subitum mare nullaque circa Litora et infuso stagnantis aequore campos. Nani qua caeruleis Nereus euoluitur antris Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 Proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans Oceanus fontis torrentibus ingruit undis. Tum uada, ceu saeuo penitus permota tridenti, Luctantur terris tumefactum imponere pontum. Mox remeat gurges tractoque relabitur aestu, 55 29 flammas Bothe et van Veen 30 nullae Heinsius 34 cleonaei F cleonea LV cleonaea 0 35 At S Ast uulgo cf. L. Muller, d. r. m. 395 — Stygias Burmann et van Veen 39 cervi Ch S cervae uulgo 42 amnis cod. Put. frontemque minor nunc omnis Acarnan ChLF fr. rumor n. o. OV (T. p. 224) nunc] truncam Heinsius 47 Iniectum F ex corr. Inuec- tum LOV 51 Proruptum ChLF Preruptum OV — relap- sans L 52 Oceanus Ch 55 fractoque Heinsius stratoque Ruperti tardoque Chory PUNICORUM LIBER III. 51 Ac ratis erepto campis deserta profundo, Et fusi transtris expectant aequora nautae. Cymothoes ea regna uagae pelagique labores Luna mouet, Luna, immissis per caerula bigis, 59 Fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys. Haec propere spectata duci; nam multa fatigant. Curarum prima exercet, subducere bello Consortem thalami paruumque sub ubere natum. Uirgineis iuuenem taedis primoque Hymenaeo Imbuerat coniux memorique tenebat amore. 65 At puer; obsessae generatus in ore Sagunti, Bissenos Lunae nondum compleuerat orbes. Quos ut seponi stetit et secernere ab armis, Affatur ductor: cSpes o Carthaginis altae, Nate, nec Aeneadum leuior metus, amplior, oro, 70 Sis patrio decore et factis tibi nomina condas, Quis superes bellator auum; iamque aegra timoris Roraa tuos numerat lacrimandos matribus annos. Ni praesaga meos ludunt praecordia sensus, Ingens hic terris crescit labor; ora parentis 75 Agnosco toruaque oculos sub fronte minacis Uagitumque grauem atque irarum elementa mearum. Si quis forte deum tantos inciderit actus Et nostro abrumpat leto primordia rerum, Hoc pignus belli, coniux, seruare labora. 80 Cumque datum fari, duc per cunabula nostra; Tangat Elissaeas palmis puerilibus aras Et cineri iuret patrio Laurentia bella. Inde ubi flore nouo pubescet firmior aetas, Emicet in Martem et; calcato foedere, uictor 85 56 Stat ratis Liuineius et Heinsius 57 Et fusi Ch S Effusi uulgo 58 Cymothoes F ex corr. Cymotheos LOV 61. 62 fatigant. Curarum p. e. Cm Ep. 98 66 At V Ac LFO 68 secedere Buchwald 72 Qui S — iam gesta aegra ti- moris 0 73 numerat (t suprascr.) V numera LFO numeret uulgo 78 tantis inuiderit actis Bentley 79 Et Liuineius et Bentley Ut S 52 SILI ITALICI In Capitolina tumulum mihi uindicet arce. Tu uero, tanti felix quam gloria partus Expectat, ueneranda fide, discede periclis Incerti Martis durosque relinque labores; Nos clausae niuibus rupes suppostaque caelo 90 Saxa manent; nos Alcidae, mirante nouerca, Sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes. Quod si promissum uertat Fortuna fauorem Laeuaque sit coeptis, te longa stare senecta Aeuumque extendisse uelini; tua iustior aetas, 95 Ultra me improperae ducant cui fila sorores.' Sic ille. at contra Cirrhaei sanguis Imilce Castalii, cui materno de nomine dicta Castulo Phoebei seruat cognomina uatis, Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes; 100 Tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos, Concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen, Lasciuo genitus Satyro nymphaque Myrice, Milichus indigenis late regnabat in oris, Cornigeram attollens genitoris imagine frontem. 105 Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, Barbarica paulum uitiato nomine lingua. Quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: cMene, oblite tua nostram pendere salute, Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota lio Primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum Deficiam montis coniux tua? crede uigori Femineo; castum haud superat labor ullus amorem. Sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui, Cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro: 115 91 sic interpunxi cum Bentleio nos, Alcidae m. n. uulgo 97 at L ac FOV — Itnilce] inulte LOV in ultae corr. m. 2 in in ulcae F Himilce Schlichteisen 99 natis 0V unde nati Buperti et Thilo, sed cf. Schlichteisen p. 17 100 Et quae van Veen, sed cf. I. 290 101 Bacchus] bacelus S 104 regna- bat van Veen regnarat S 106 inulte LO inulce FV 109 sa- lute Ch salutem V quod prob. Bothe 110 nota] nobis Chory 111 ut scandere Ch PUNICORUM LIBER III. 53 I felix; i numinibus uotisque secundis Atque acies inter flagrantiaque arma relictae Coniugis et nati curam seruare memento. Quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes; Quantum te; metuo; ruis ipsos acer in enses 120 Obiectasque caput telis; nec te ulla secundo Euentu satiat uirtus; tibi gloria soli Fine caret; credisque uiris ignobile letum Belligeris in pace mori. tremor implicat artus, Nec quemquam horresco; qui se tibi conferat unus. 125 Sed tu; bellorum genitor; miserere nefasque Auerte et serua caput inuiolabile Teucris/ Iamque adeo egressi steterant in litore primo; Et promota ratis; pendentibus arbore nautis; Aptabat sensim pulsanti carbasa uento; 130 Cum; lenire metus properans aegramque leuare Attonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: 'Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniux. Et pace et bello cunctis stat terminus aeui; Extremumque diem primus tulit; ire per ora 135 Nomen in aeternum paucis mens ignea donat; Quos pater aetheriis caelestum destinat oris. An Romana iuga et famulas Carthaginis arces Perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras Increpitans genitor; stant arae atque horrida sacra 140 Ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horae Prolatare diem. sedeamne; ut nouerit una Me tantum Carthago? et; qui siin, nesciat omnis Gens hominum? letique metu decora alta relinquam? Quantum etenim distant a morte silentia uitae? 145 Nec tamen incautos laudum exhorresce furores; Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta Gloria, cum longo titulis celebratur in aeuo. 121 nec ulla S 124 arctus FO armis LV 125 con- ferat V conferet LFO 128 gressi S 136 paucis] pacis S 141 horae FV orae L ore 0 147 Est nobis et van Veen 54 SILI ITALICI Te quoque magna manent suscepti praemia belli; Dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis 150 Iliacaeque nurus et diues Dardanus auri/ Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, Confisus pelago celsa de puppe magister Cunctantem ciet. abripitur diuulsa marito. Haerent intenti uultus et litora seruant, 155 Donec, iter liquidum uolucri rapiente carina, Consumpsit uisus pontus, tellusque recessit. At Poenus belli curis auertere amorem Apparat et repetit properato moenia gressu. Quae dum perlustrat crebroque obit omnia uisu, 160 Tandem sollicito cessit uis dura labori, Belligeramque datur somno componere mentem. Tum pater oinnipotens, gentem exercere periclis Dardaniam et fama saeuorum tollere ad astra Bellorum meditans priscosque referre labores, 165 Praecipitat consulta uiri segnemque quietem Terret et immissa rumpit formidine somnos. Iamque per bumentem noctis Cyllenius umbram Aligero lapsu portabat iussa parentis. Nec mora. mulcentem securo membra sopore 170 Aggreditur iuuenem ac monitis incessit amaris: eTurpe duci totam somno consumere noctem, 0 rector Libyae. uigili stant bella magistro. Iam maria effusas cernes turbare carinas Et Latiam toto pubem uolitare profundo, 175 Dum lentus coepti terra cunctaris Hibera. Scilicet, id satis est decoris memorandaque uirtus, Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? En age, si quid inest animo par fortibus ausis, Fer gressus agiles mecum et comitare uocantem; 180 Respexisse ueto — monet hoc pater ille deorum — Uictorem ante altae statuam te moenia Romae.' 150 si Blass 154 arripitur LV 179 animi, par Bur- mann 181 ipse Liuineius et van Veen PUNICORUM LIBER III. 55 Iamque uidebatur dextram iniectare graduque Laetantem trahere in Saturnia regna citato, Cum subitus circa fragor et uibrata per auras 185 Exterrent saeuis a tergo sibila linguis; Ingentique metu diuum praecepta pauenti Effluxere uiro; et turbatus lumina flectit. Ecce iugis rapiens siluas ac robora uasto Contorta amplexu tractasque per inuia rupes, 190 Ater letifero stridebat turbine serpens. Quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos, Et geminum lapsu sidus circumligat Anguis, Immani tantus fauces diducit hiatu Attollensque caput nimbosis montibus aequat. 195 Congeminat sonitus rupti uiolentia caeli Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. Hoc trepidus monstro — neque enim sopor ille nec altae Uis aderat noctis, uirgaque fugante tenebras Miscuerat lucem somno deus — ardua quae sit; 200 Scitatur, pestis terrasque urgentia membra Quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu. Cui gelidis almae Cyllenes editus antris: cBella uides optata tibi. te maxima bella, Te strages nemorum, te moto turbida caelo 205 Tempestas caedesque uirum magnaeque ruinae Idaei generis lacrimosaque fata secuntur. Quantus per campos populatis montibus actas Contorquet siluas squalenti tergore serpens Et late humectat terras spumante ueneno, 210 Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro Inuolues bello Italiam tantoque fragore Eruta conuulsis prosternes oppida muris.' His aegrum stimulis liquere deusque soporque. 196 rupti ChLF rapti OV 197 permixtam Cd (T. p. 214) 203 altae Bothe 207 sequentur van Veen 211. 212 decur- rens — Inuolues Ch. 56 SILI ITALICI It merubris gelidus sudor, laetoque pauore 215 Promissa euoluit somni noctemque retractat. Iamque deum regi Martique sub omine fausto Instauratus honos; niueoque ante omnia tauro Placatus meritis monitor Cyllenius aris. Extemplo edicit conuellere signa, repensque 220 Castra quatit clamor permixtis dissona linguis. Prodite, Calliope, fainae, quos horrida coepta Excierint populos tulerintque in regna Latini, Et quas indomitis urbes armarit Hiberis Quasque Paraetonio glomerarit litore turmas 225 Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos Et terris mutare iugum. non ulla nec umquam Saeuior it trucibus tempestas acta procellis; Nec bellum raptis tam dirum mille carinis Acrius infremuit trepidumque exterruit orbem. 230 Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, Membra leuis celsique decus fraudata superbum Corporis, at docilis fallendi et nectere tectos Numquam tarda dolos. rudis his tum parma, breuique Bellabant ense; at uestigia nuda, sinusque 235 Cingere inassuetum, et rubrae uelamine uestis Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. His rector fulgens ostro super altior omnis Germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu Mago quatit currus et fratrem spirat in armis. 240 Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, Prisca situ ueterisque ante arces condita Byrsae. 222 Prodite Cm Ep. 98 et Ch 224 Hiberas Ch — indo- mitus turbas a. Hiberus van Veen 228 Saenior LF Senior OV 229 ruptis Cd S (T. p. 188) rapidis D. Heinsius — tam dirum] in Troiam Salmasius in Pergama Heinsius Graiorum Buperti molitum Baehrens trans aequor Thilo Atridum Blass 233 at Ch ac S 234 radis (sed u m. 2 suprascr.) iis tu V radix ijs tum LF radijs tum 0 rude sutum p. Heinsius crates tum p. uel aclis tunc arma Blass 235 at Ch ac S 239 nauoque Markland ad Stat. Silv. V. 1. 76 PUNICORUM LIBER III. 57 Tunc, quae Sicanio praecinxit litora niuro, In clipei speciem curuatis turribus, Aspis. Sed dux in sese conuerterat ora Sychaeus, 245 Hasdrubalis proles, cui uano corda tumore Maternum implebat genus, et resonare superbo Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore. Affuit undosa cretus Berenicide miles, Nec? tereti dextras in pugnam armata dolone, 250 Destituit Barce sitientibus arida uenis. Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas prauos fidei stimulauit in arma. Quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam, Consilio uiridis, sed belli serus; Ilertes. 255 Sabratha tum Tyrium uulgus Sarranaque Leptis Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos Et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus. Tum Uaga et antiquis dilectus regibus Hippo, Quaeque procul cauit non aequos Ruspina fluctus, 260 Et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. Ducit tot populos, ingens et corpore et armis, Herculeam factis seruans ac nomine famain, Antaeus celsumque caput super agmina tollit. Uenere Aethiopes, gens haud incognita Nilo, 265 Qui magneta secant; solis honor ille, metalli Intactum chalybem uicino ducere saxo. His simul, immitem testantes corpore solem? Exusti uenere Nubae. non aerea cassis Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 243 Tunc S Tum uulgo 247 implebant S 253 paruosV — Battiadae proauos Heinsius gnauos Barth pariles Boilie 255 ilertes S Ilerces Ch 256 Sabratha LV Sabrata FO 257 Oeaque ChLF Oraque OV 258 tingim V tiugun L tin- gum F tingu 0 Tingin edd. 259 Tamuaga Ch 260 cauit Ch. canit S (T. p. 218) 261 Rutulo nuuc Ch rutulomine S — thapsus LF tapsus 0V Dapsus Ch 263 ac Cm Ep. 98 264 An- taeus FV Antheus L0 266 solis b. ille, m. interpunxi solis h. i. metalli, Int. uulgo soli est h. ille metallo, Int. Buperti solis h. ille, metallis Bothe 270 non Ch 0V nec LF 58 SILI ITALICI Tempora multiplici mos est defendere lino Et lino munire latus scelerataque sucis Spicula dirigere et ferrum infamare ueneno. Tum primum castris Phoenicum tendere ritu Cinyphii didicere Macae. squalentia barba 275 Ora uiris, humerosque tegunt uelamine capri Saetigero; panda manus est armata cateia. Uersicolor contra caetra et falcatus ab arte Ensis Adyrmachidis ac laeuo tegmina crure. Sed mensis asper populus uictuque maligno; 280 Nam calida tristes epulae torrentur harena. Quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum ueniens lucis domus ultima terrae. Praefuit, intortos demissus uertice crinis, Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas 285 Atque inter frondes reuirescere uiderat aurum. Uos quoque desertis in castra mapalibus itis; Misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum Indomitisque loqui et sedare leonibus iras. Nulla doruus; plaustris habitant; migrare per arua 290 Mos atque errantes circumuectare penates. Hinc mille alipedes turmae — uelocior Euris Et doctus uirgae sonipes — in castra ruebant. Ceu pernix cum densa uagis latratibus implet Uenator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 Nare sagax e calle feras, perterrita late Agmina praecipitant uolucres formidine cerui. Hos agit haud laeto uultu nec fronte serena, Asbytes nuper caesae germanus, Acherras. 271 Pectora Gronov 273 inflammare Heinsius 274 phe- nicum m. 1 corr. ex phemum F phemeum LV phenitum 0 278 caetra Ch 279 Adyrmachidis Cd (T p. 215) adymara- dis L achimaradis OV acinaradis (— cidis m. 1 suprascr.) F 285 Bocchus V Boccus LFO 288 Gaetulia sueta Ch getula sueta 0 gens assueta LFV (in V m. 1 in marg. 1'getula sueta T. p. 236 et 243) 290 arma S (in F arua, sed m. 1 suprascr. Tarma T. p. 232) 292 Hinc Ch LO Huic FV 299 Acherras Ch PUNICORUM LIBER III. 59 Marmaridae; medicum uulgus, strepuere cateruis; 300 Ad quorum cantus serpens oblita ueneni, Ad quorum tactum mites iacuere cerastae. Tum; chalybis pauper; Baniurae cruda iuuentus, Contenti parca durasse hastilia flamma, Miscebant auidi trucibus fera murmura linguis. 305 Necnon Autololes; leuibus gens ignea plantis; Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; Tanta fuga est; certant pennae, campumque uolatu Cum rapuere, pedum frustra uestigia quaeras. Spectati eastris, quos suco nobilis arbor 310 Et dulci pascit lotos nimis hospita baca. Quique atro rabidas efferuescente ueneno Dipsadas immensis horrent Garamantes harenis. Fama doeet; caesae rapuit cum Gorgonis ora Perseus; in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 Inde Medusaeis terram exundasse chelydris. Milibus his ductor spectatus Marte Choaspes; Neritia Meninge satus; cui tragula semper Fulmineam armabat; celebratum missile, dextram. Huc coit aequoreus Nasamon, inuadere fluctu 320 Audax naufragia et praedas auellere ponto; Huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, Qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha Inuento primam Libyen perfudit oliuo. Necnon totus adest uesper populique reposti. 325 Cantaber ante omnis; hiemisque aestusque famisque Inuictus palmamque ex omni ferre labore. Mirus amor populo; cum pigra incanuit aetas; 301 uersus.deestin L 302 tactum Cm Ep. 16 ChFOV tac- tus Cm Ep. 98 (T. p. 210) 303 Baniurae Ch bamurae S Baniurae et Heinsius 315 in Libyam Ch 317 marte V in arce LO marce corr. in arce F (T. p. 232) — choaspes LFV coaspes 0 318 meanige LF mauigie V mauige 0 319 libra- tum Heinsius sceleratum uel celeratum uel terebratum Schrader 320 Huc Heinsius Huic Ch F Hinc LOV 322 Huc Ch LO Hinc F Hunc V 60 SILI ITALICI Imbelles iam dudum annos praeuertere fato Nee uitam sine Marte pati. quippe omnis in armis 330 Lucis causa sita, et damnatum uiuere paci. Uenit et, Aurorae lacrimis perfusus, in orbem Diuersum, patrias fugit cum deuius oras, Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. His paruus sonipes nec Marti notus; at idem 335 Aut inconcusso glomerat uestigia dorso, Aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, iuga Pyrenes uenatibus acer Metiri iaculoue extendere proelia Mauro. Uenere et Celtae sociati nomen Hiberis. 340 His pugna cecidisse decus, corpusque cremari Tale nefas. caelo credunt superisque referri, Impastus carpat si membra iacentia uultur. Fibrarum et pennae diuinarumque sagacem Flammarum misit diues Callaecia pubem, 345 Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, Nunc, pedis alterno percussa uerbere terra, Ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras. Haec requies ludusque uiris, ea sacra uoluptas. Cetera femineus peragit labor; addere sulco 350 Semina et impresso tellurem uertere aratro, Segne uiris. quicquid duro sine Marte gerunduin, Callaici coniux obit irrequieta mariti. Hos Uiriathus agit Lusitanumque remotis Extractum lustris, primo Uiriathus in aeuo; 355 Nomen Romanis pactum mox nobile damnis. 329 fato Bentley saxo S taxo JRuperti 335 natus Hein- sius — at V ac LFO 337 rapit Ch 338 Cydnus Ch Cid- nus post in lacunam insertum F (T. p. 233) Cidinis L Erduus OV (T. p. 221) Cycnus uel Cygnus Schlichteisen 340 socia- tum Wesseling ad Diodor. 356, 18 quod prob. Bothe 341 ce- cidisse FOV tendisse L 342 Uile Withof et Schrader 350 ab- dere Liuineius 362 gerundum S gerendum edd. 354 Uiria- thus Ch ad X. 220 et F uiriafcthus LOV 356 pactum S factum uulgo — damnisj daunus S PUNICORUM LIBER III. 61 Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, Aut Uasco, insuetus galeae, ferre arma morati. Non; quae Dardanios post uidit, Ilerda, furores, Nec qui; Massageten monstrans feritate parentem7 360 Cornipedis fusa satiaris, Concane, uena. Iamque Ebusus Phoenissa mouet, mouet Arbacus arma; Aclyde uel tenui pugnax instare ueruto; Iam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo, Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 Et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium Oeneae misere domus Aetolaque Tyde. Dat Carthago uiros, Teucro fundata uetusto, Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem Uitifera et Latio tantum cessura Lyaeo. 370 Hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis Atque altrix celsa mittebat Saetabis arce, Saetabis, et telas Arabum spreuisse superba Et Pelusiaco filum componere lino. 375 Mandonius populis domitorque insignis equorum Imperitat Caeso, et socio stant castra labore. At Uettonum alas Balarus probat aequore aperto. Hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit, Concubitus seruans tacitos, grex perstat equarum 380 Et Uenerem occultam genitali concipit aura. Sed non multa dies generi, properatque senectus; Septimaque his stabulis longissima ducitur aestas. 357 Cerretani ChLF terretani OV 359 Non quae ChLF Nec 0V 361 fissa Schrader — concaue S 362 Ebosus Heinsius — Arbacus Ch arbatus LFO arbutus 0 Artabrus uulgo 363 Aclyde ChV Aclide 0 et ex Acride corr. F Acclyde L 364 lindus S Lyndus uulgo 365 Funda Cm Ep. 98 Feruida S (T. p. 242 et 244) — ferens LFV gerens 0 serens Heinsius — Baliaris Ch balearis S 372 Sedetana Ch (T. p. 211) Hede- tana Cm Ep. 98 — Sedethana L 373 arce Cm l. I 374 Sae- tabis Ch — superba Cm 1. 1. 376 Mardonius Bothe 378 Uetto- num Heinsius Uectonum Ch uestonum S 380 perstat Ch S prostat uulgo, quod prob. van Veen 383 aestas ChLF aetas OV 62 SILI ITALICI At non Sarmaticos attollens Uxama muros Tam leuibus persultat equis; hinc uenit in arma 385 Haud aeui fragilis sonipes crudoque uigore Asper frena pati aut iussis parere magistris. Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum Et rictu horrificant galeas; uenatibus aeuum Transigitur, uel more patrum uis raptaque pascunt. 390 Fulget praecipuis Parnasia Castulo signis Et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal Ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leues redimitaque sacra Nebride et arcano Maenas nocturna Lyaeo. 395 Arganthoniacos armat Carteia nepotes. Rex proauis fuit humani ditissimus aeui, Ter denos decies emensus belliger annos. Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo, Et Munda; Emathios Italis paritura labores. 400 Nec decus auriferae cessauit Corduba terrae. Hos duxere uiros flauenti uertice Phorcys Spiciferisque grauis bellator Arauricus oris, Aequales aeui; genuit quos ubere ripa Palladio Baetis umbratus cornua ramo. 405 Talia Sidonius per campos agmina ductor Puluere nigrantis raptat lustransque sub armis, Qua uisu comprendere erat, fulgentia signa 384 Uxama Heinsius Suxama ChLF smiania 0 suuania V (T. p. 188 et 226) Sucrana uel Cartama Buperti 387 et Liuineius et von Veen — magistri Dausqueius 388 Rhyn- dacus V Rhindacus FO Rhydacus L Iihodanus Schlichteisen 391 Folgent edd. nonn. — Parsania Ch 393 dei Nysaeis Lachmann ad Lucr. VI. 1067 cum Scaligero dyoniseis LV dio- niseis 0 dionisseis F 395 arcano Ch ortano LFO hortando V (T. p. 223) Ortano = Oretano coni. Rosweidus quidam quem laudat Lausqueius a. h. I. Orthano uel Orthanae Heinsius 399 tarceseos S 400 Hemathios Brakenborch 402 Phor- cys Ch phorcis S 403 Arauricus Ch F (T. p. 230) aran- ticus LO aranthicus V Arauacus SchHchteisen (cf. V. 557) 405 betes S PUNICORUM LIBER III. 63 Ibat ouans longaque umbram tellure trabebat. , Non aliter, quotiens perlabitur aequora curru 410 / / Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn Frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris Nereiduni chorus et sueto certamine nandi Candida perspicuo conuertunt brachia ponto. At Pyrenaei frondosa cacumina montis 415 Turbata Poenus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi uerticis arce Diuisos Celtis late prospectat Hiberos Atque aeterna tenet magnis diuortia terris. Nomen Bebrycia duxere a uirgine colles, 420 Hospitis Alcidae crimen; qui, sorte laborum Geryonae peteret cum longa tricorporis arua; Possessus Baccho saeua Bebrycis in aula Lugendam formae sine uirginitate reliquit Pyrenen, letique deus; si credere fas est; 425 Causa fuit leti miserae deus. edidit aluo Namque ut serpentem patriasque exhorruit iras; Confestim dulcis liquit turbata penates. Tum noctem Alcidae solis plangebat in antris Et promissa uiri siluis narrabat opacis, 430 Donec maerentem ingratos raptoris amores Tendentemque manus atque hospitis arma uocantem Diripuere ferae. laceros Tirynthius artus; Dum remeat uictor, lacrimis perfudit et amens Palluit inuento dilectae uirginis ore. 435 At uoce Herculea percussa cacumina montis Intremuere iugis; maesto clamore ciebat 410 curru Cm Ep. 98 413 spreto MarTdand ad Stat. Silv. II. 2.19 414 conuertuntS connectunt Ch 418 lateCm Ep. 98 420 hebritia L hebricia OV babriciaF 422 longo S 424 Ingendam, sed. in marg. TLugendam F (T. p. 232) 425 fle- tique diu Bothe 426 sic interpunxit Heinsius miserae, deus edidit aluo. Namque uulgo 427 hunc locum uariis coniec- turis? de quibus cf. Buperti a. h. I. , temptatum recte defendit Schlichteistn p. 21 436 At Ch LF Ac OV 64 • SILI ITALICI Pyrenen, scopulique onines ac lustra ferarum Pyrenen resonant. tumulo tum membra reponit, Supremum illacrimans; nec honos intercidet aeuo, 440 Defletumque tenent montes per saecula nomen. Iamque per et collis et densos abiete lucos Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae. Inde ferox quaesitum armis per inhospita rura Uolcarum populatur iter tumidique minaces 445 Accedit Rhodani festino milite ripas. Aggeribus caput Alpinis et rupe niuali Proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos Ac propere in pontum lato ruit incitus alueo. 450 Auget opes stanti similis tacitoque liquore Mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis Cunctantem immergit pelago raptumque per arua Ferre uetat patrium uicina ad litora nonien. Inuadunt alacres inimicum pontibus amnem; 455 Nunc celso capite et ceruicibus arma tuentur, Nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis. Fluminea sonipes religatus ducitur alno; Belua nec retinet tardante Libyssa timore; Nam trabibus uada et iniecta tellure repertum 460 Connexas operire trabes ac ducere in altum Paulatim ripae resolutis aggere uinclis. At gregis illapsu fremebundo territus acris Expauit moles Rhodanus stagnisque refusis Torsit harenoso minitantia murmura fundo. 465 Iamque Tricastinis incedit finibus agmen, Iam facilis cainpos, iam rura Uocontia carpit. 440 intercidit uulgo 448 Proserit Ch LF Proselit 0 Prosedit V 457 ulnis L undis m. 2 suprascr. ulnis F undis OV 458 aluo S 460 ratibus Bentley dliique — iniecta m. 2 corr. ex inlecta F inlecta LOV 461 rates Heinsius 463 acris] atras Heinsius et Bentley 466 in- cedit LF incendit OV intendit edd. c. cod. Put. 467 uocon- tia LF uocantia OV Uocuntia edd. PUNICORUM LIBER III. 65 Turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum Ductoris uastauit iter. narnque Alpibus ortus, Auulsas ornos et adesi fragmina montis 470 Cum sonitu uoluens, fertur latrantibus undis Ac uada translato mutat fallacia cursu; Non pediti fidus, patulis non puppibus aequus; Et tunc, imbre recens fuso, correpta sub armis Corpora multa uirum spumanti uertice torquens 475 Immersit fundo laceris deformia membris. Sed iam praeteritos ultra meminisse labores Conspectae propius dempsere pauentibus Alpes: Cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta Atque aeui glacie cohibent; riget ardua montis 480 Aetherii facies, surgentique obuia Phoebo Duratas nescit tlammis mollire pruinas. Quantum Tartareus regni pallentis hiatus Ad manis imos atque atrae stagna paludis A supera tellure patet, tam longa per auras 485 Erigitur tellus et caelum intercipit umbra. Nullum uer usquam nullique aestatis honores. Sola iugis habitat diris sedesque tuetur Perpetuas deformis hiems; illa undique nubes Huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos. 490 Iam cuncti flatus uentique furentia regna Alpina posuere domo. caligat in altis Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. Mixtus Athos Tauro Rhodopeque adiuncta Mimanti Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys. 495 468 durentia LOV m. 2 suprascr. druantia F 469 tar- dauit Heinsius uexauit Burmann uallauit Chory et Blass coll. IX. 238 473 fisus L 476 lateris LOV m. 2 corr. in laceris F 479 canaque V cauaque LFO — tectae Heinsius 480 Atque cui 0 — glacie scr. glaciem S — cohibens van Veen sublata interpunctione — Aequam aeui glaciem cohibent Barth Aequaeuam Dausqueius tecta (sc. sunt), Atque aeui glacies co- hibent Bothe 494 Mimanti Ch minanti S 495 peleo S Phlegeo Ch Pholoe Heinsius Pindo Liuineius, sed cf. A. Zingerle, zu spdteren latein. Dichtem II. p. 16 s%. Silius Italicus. 5 66 SILI ITALICI Primus inexpertas adiit Tirynthius arces. Scindentem nubes frangentemque ardua montis Spectarunt superi longisque ab origine saeclis Intemerata gradu magna ui saxa domantem. At miles dubio tardat uestigia gressu, 500 Impia ceu sacros in finis arma per orbem, Natura prohibente, ferant diuisque repuguent. Contra quae ductor — non Alpibus ille nec ullo Turbatus terrore loci, sed languida maestis 504 Corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem — : cNon pudet obsequio superum fessosque secundis, Post belli decus atque acies, dare terga niuosis Montibus et segnes summittere rupibus arma? Nunc, o nunc; socii, dominantis moeuia Romae Credite uos summumque Iouis conscendere culmen. 510 Hic labor Ausouiam et dabit hic in uincula Thybrim.' Nec niora, commotum promissis ditibus agmen Erigit in collem et uestigia Knquere nota Herculis edicit magni crudisque locorum Ferre pedem ac proprio turmas euadere calle. 515 Rumpit inaccessos aditus atque ardua primus Exuperat summaque uocat de rupe cohortes. Tum, qua durati concreto frigore collis Lubrica frustratur canenti semita cliuo, Luctantem ferro glaciem premit. haurit hiatu 520 Nix resoluta uiros, altoque e culmine praeceps Humenti turmas operit delapsa ruina. Interdum aduerso glomeratas turbine Corus In media ora niues fuscis agit horridus alis; Aut rursum immani stridens auulsa procella 525 504 maestis Schrader et L. Muller d. r. m. p. 172 maestus S monstris uulgo 511 et dabit Ch et deest in S (in F m. 2 insertum) 515 calpe LFV talpe O 522 Umenti Modius ad Liv. p. 504 Omenti errore, ut uidetur, typographico Cm Ep. 98 Uiuenti LOV unde Uiuentes uulgo Ingenti F (T.p.234) 523 glomeratas Cm l. I. 525 inmani Cm l. I. PUNICORUM LIBER III. 67 Nudatis rapit arma uiris uoluensque per orbem Contorto rotat in nubes sublimia flatu. Quoque magis subiere iugo atque, euadere nisi, Erexere gradum, crescit labor. ardua supra Sese aperit fessis et nascitur altera moles, 530 Unde nec edomitos exudatosque labores Respexisse libet; tanta formidine plana Exterrent repetita oculis; atque una pruinae Canentis, quacumque datur promittere uisus, Ingeritur facies. medio sic nauita ponto, 535 Cum dulcis liquit terras, et inania nullos Inueniunt uentos securo carbasa malo, Immensas prospectat aquas ac, uicta profundis Aequoribus, fessus renouat sua lumina caelo. Iamque super clades atque importuna locorum 540 Illuuie rigidaeque comae squalore perenni Horrida semiferi promunt e rupibus ora, Atque effusa cauis exesi pumicis antris Alpina inuadit manus assuetoque uigore Per dumos notasque niues atque inuia pernix 545 Clausum montiuagis infestat cursibus hostem. Mutatur iam forma locis. hic sanguine multo Infectae rubuere niues, hic, nescia uinci, Paulatim glacies cedit tepefacta cruore; Dumque premit sonipes duro uestigia cornu, 550 Ungula perfossis haesit compressa pruinis. Nec pestis lapsus simplex; abscisa relinquunt Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. Bis senos soles, totidem per uulnera saeuas Emensi noctes, optato uertice sidunt 555 Castraque praeruptis suspendunt ardua saxis. At Uenus, ancipiti mentem labefacta timore, 526 Nudatis — uiris Cm l. I. Audacis S 532 plana Ch 534 promittere Ch permittere S (cf. Lachmann adLucr. IV. 681) — uisus OV nisus LF 643 effusa Cm Ep. 106 551 com- prensa Heinsius et Bcntley 552 lapsu Heinsius 5* 68 SILI ITALICI Affatur genitorem et rurnpit maesta querelas: cQuis poenae modus aut pereundi tenninus, oro, Aeneadis erit? et quando terrasque fretumque 560 Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros A te concessa Poenus parat urbe nepotes? Alpibus imposuit Libyam finemque minatur Imperio. casus metuit iam Roma Sagunti. Quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam 565 Assaracique larem et Uestae secreta feraruus, Da sedein, genitor, tutisque iacere. parumne est; Exilia errantis totum quaesisse per orbem? Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?' His Uenus; et1 contra genitor sic deinde profatur: cPelle metus, neu te Tyriae conamina gentis 571 Turbarint, Cytherea; tenet longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis Mole uiros spectare paro atque expendere bello. Gens ferri patiens ac laeta domare labores 675 Paulatim antiquo patrum dissuescit honori; Atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris Et semper famae sitiens, obscura sedendo Tempora agit, mutum uoluens inglorius aeuum, Sanguine de nostro populus, blandoque ueneno 580 Desidiae uirtus paulatim euicta senescit. Magnae molis opus multoque labore parandum, Tot populos inter soli sibi poscere regna. Iamque tibi ueniet teinpus, quo maxima rerum Nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro 585 Non indigna polo referet labor; hinc tibi Paulus, Hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis. Hi tantum parient Latio per uulnera regnum, Quod luxu et multum mutata mente nepotes Non tamen euertisse queant. iamque ipse creatus, 590 560 ecquando Heinsius et Bothe 563 libram m. 1 corr. in libyam F libram L libiam OV Libyen uulgo 570 Sic Uemis Withof — at contra Heinsius 576 desuescit uulgo PUNICORUM LIBER III. 69 Qui Poenum reuocet patriae Latioque repulsum Ante suae muros Carthaginis exuat armis. Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aeuo. Exin se Curibus uirtus caelestis ad astra Efferet, et sacris augebit nomen Iulis 595 Bellatrix gens bacifero nutrita Sabino. Hinc pater ignotam donabit uincere Thylen Inque Caledonios primus trahet agmina lucos; Compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros Palmiferamque senex bello domitabit Idymen. 600 Nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna, Sed superum sedem nostrosque tenebit honores. Tum iuuenis, magno praecellens robore ruentis, Excipiet patriam molem celsusque feretur, Aequatum imperio tollens caput. hic fera gentis 605 Bella Palaestinae primo delebit in aeuo. At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, Iam puer auricomo praeformidate Batauo. Nec te terruerint Tarpei culminis ignes, Sacrilegas inter flammas seruabere terris. 610 Nam te longa manent nostri consortia mundi. Huic laxos arcus olim Gangetica pubes Summittet, uacuasque ostendent Bactra pharetras. Hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem, Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615 Idem, indignantem tramittere Dardana signa, Sarmaticis uictor compescet sedibus Histrum. Quin et Romuleos superabit uoce nepotes, 591 reuulsum Drakcnborch et Btntley 595 sic uersum exhibet Cm Ep. 106 Exseret Ch (T. p. 211) — iulus S 597 thy- len FV thilen LO Thulen edd. 599 ripis] remis Schrader 600 idymen L idimen FOV cf. Val. Fl. 1. 12 Idumen edd. 602 sedem S sedes edd. — superam Heinsius 608 batano LFO britano V 609 te om. L 613 obtendent Heinsius — bat- thra L 614 arctos L 617 sedibus LF sectibus O septibus V legibus uel caedibus Dausqueius sudibus Chory, sed cf. Schlicht- eisen p. 25 618 Cum L (cf. IV. 725) 70 SILI ITALICI Quis erit eloquio parturu decus. huic sua Musae Sacra ferent, ineliorque lyra; cui substitit Hebrus 620 Et uenit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. Ille etiam; qua prisca; uides, stat regia nobis; Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe Et iunget nostro templorum culmina caelo. Tunc; o nate deum diuosque dature, beatas 625 Imperio terras patrio rege. tarda senectam Hospitia excipient caeli, solioque Quirinus Concedet, mediumque parens fraterque locabunt: Siderei iuxta radiabunt tempora nati. ' Dum pandit seriem uenturi Iupiter aeui; 630 Ductor Agenoreus; tumulis delatus iniquis; Lapsantem dubio deuexa per inuia nisu Firmabat gressum atque humentia saxa premebat. Non acies hostisue tenet; sed prona minaci Praerupto turbant et cautibus obuia rupes. 635 Stant clausi maerentque moras et dura uiarum. Nec refouere datur torpentia membra quiete; Noctem operi iungunt et robora ferre coactis Approperant humeris ac raptas collibus ornos. Iamque ubi nudarunt silua densissima montis, 640 Aggessere trabes; rapidisque accensus in orbem Excoquitur flammis scopulus. mox proruta ferro Dat gemitum putris resoluto pondere moles Atque aperit fessis antiqui regna Latini. His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645 Taurinis ductor statuit tentoria campis. Interea, uoces Iouis atque oracula portans, Emensis aderat Garamantum laetus harenis Bostar et ut uiso stimulabat corda Tonante: 619 Quis erit 0 Qui serit LFO Qui foret Ch Qui ferit Cd (T. p. 209) — hinc L 622 Ille Modius llla S — uides Cm Ep. 106 629 iusta LF 632 nisu FO (in F m. 2 corr.) uisu LV 634 glacies Blass 635 turbant Ch — et eunti- bus Withof 643 pntris Cm Ep. 106 patris LF (cf. XIII. 464) patens 0 patiens V (T. p. 223) PUNICORUM LIBER III. 71 *Maxime Belide, patriis qui inoenibus arces 650 Seruitium dextra, Libycas penetrauimus aras. Nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis, Nos paene aequoribus tellus uiolentior hausit. Ad finem caeli medio tenduntur ab orbe Squalentes campi. tumulum natura negauit 655 Immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens Construxit turbo, impacta glomeratus harena, Uel si, perfracto populatus carcere terras, Africus et, pontum spargens super aera, Corus Inuasere truces capientem proelia campum 660 Inque uicem ingesto cumularunt puluere montis. Has obseruatis ualles enauimus astris; Namque dies confundit iter, peditemque profundo Errantem campo et semper media arua uidentem Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665 Uerum ubi defessi lucos nemorosaque regna Cornigeri Iouis et fulgentia templa subimus, Exceptos hospes tectis inducit Arisbas. Stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha, Quae nascente die, quae deficiente tepescit 670 Quaeque riget, medius cum sol accendit Olympum, Atque eadem rursum nocturnis feruet in umbris. Tum loca plena deo, dites sine uomere glebas Ostentat senior laetaque ita mente profatur: ccHas umbras nemorum et connexa cacumina caelo 675 Calcatosque Ioui lucos prece, Bostar, adora. Nam cui dona Iouis non diuulgata per orbem, In gremio Thebes geminas sedisse columbas? Quarum, Chaonias pennis quae contigit oras, Implet fatidico Dodonida murmure quercum. 680 651 aras ChS oras uulgo, quod prob. Bentley 654 pan- duntur Burmann 659 et Blass aut S — surgens 0, quod prob. Thilo 661 montes Ch 667 subimus Cm Ep. 106 co- lumnis S 671 que om. S — medius ChS medium uulgo — ascendit Heinsius 675 connexa LF conuexa OV 680 do- nidam LFV domandam 0 — murmure Cm Ep. 106 72 SILI ITALICI At quae, Carpathiuni super aequor uecta, per auras In Libyen niueis tranauit concolor alis; Hanc sedem templo Cythereia condidit ales; Hic; ubi nunc aram lucosque uidetis opacos, Ductore electo gregis, admirabile dictu, 685 Lanigeri capitis media inter cornua perstans, Marmaricis ales populis responsa canebat. Mox subitum nemus atque annoso robore lucus Exiluit; qualesque premunt nunc sidera quercus, A prima uenere die; prisco inde pauore 690 Arbor numen habet coliturque tepentibus aris." Dumque ea miramur, subito stridore tremendum Impulsae patuere fores, maiorque repente Lux oculos ferit. ante aras stat ueste sacerdos Effulgens niuea, et populi concurrere certant. 695 Inde ubi mandatas effudi pectore uoces, Ecce intrat subitus uatem deus. alta sonoro, Collisis trabibus, uoluuntur murmura luco, Ac maior nota iam uox prorumpit in auras: cc Tenditis in Latium belloque agitare paratis 700 Assaraci prolem, Libyes. coepta aspera cerno Gradiuumque trucem currus iam scandere et atram In latus Hesperium flammam expirare furentis Cornipedes multoque fluentia sanguine lora. Tu; qui pugnarum euentus extremaque fati 705 Deposcis claroque ferox das uela labori, Inuade Aetoli ductoris Iapyga campum; Sidonios augebis auos nullique relinques, Altius Ausoniae penetrare in uiscera gentis, Donec uicta tibi trepidabunt Dardana regna. 710 681 carphacium LO carphatium FV 582 nigris Drakcn- borch et Bothe furuis Heinsius atris Chory , sed. cf. Schlicht- eisen p. 14 683 templo Cm l. 1. 684 aram V ut coni. Heinsius arma LFO 685 Ductori Heinsius 687 aries Gronov 690 pauore Cm l. I. 699 aures Bothe 701 Sic interpunxit Heinsius prolem: Libyes uulgo PUNICORUM LIBER IV. 73 Nec ponet pubes umquam Saturnia curain, Dum carpet superas in terris Hannibal auras." Talia portabat laetis oracula Bostar Impleratque uiros pugnae propioris amore. SILI ITALIOI PUNICORUM LIBER QUARTUS. Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes Nubiferos montes et saxa minantia caelo Accepisse iugum, Poenosque per inuia uectos, Aemulaque Herculei iactantem facta laboris Descendisse ducem. diros canit improba motus 5 Et gliscit gressu uolucrique citatior Euro Terrificis quatit attonitas rumoribus arces. Astruit auditis, docilis per inania rerum Pascere rumorem uulgi, pauor; itur in acris Bellorum raptim curas, subitusque per omnem 10 Ausoniam Mauors strepit et ciet arma uirosque. Pila nouant, ac detersa rubigine saeuus Induitur ferro splendor, niueumque repostae Instaurant galeae coni decus; hasta iuuatur Ammento, reuocantque noua fornace bipennis. 15 Conseritur tegimen laterum impenetrabile, multas Passurus dextras atque irrita uulnera, tborax. Pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum 714 Impleratque S Implebatque edd. 4 iactantem facta Liuineius, quod Heinsius fdlso cod. Col. tribuit (T. p. 210) iactatur fama S 13, niueumque Cm Ep. 66 inuenumque S 15 Ammento LOV Amento F (cf. IX. 509; XIII. 159) — re- uocantque Cm l. I. recoquuntque Gronov et Bcntley coll. Verg. Aen. VII. 636 74 SILI ITALICI Cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem. Nec uero muris, quibus est luctata uetustas, 20 Ferre morantur opem; subuectant saxa cauasque Retractant turris; edit quas longior aetas. Hinc tela accipiunt arces, ac robora portis Et fidos certant obices accersere silua; Circumdant fossas. haud segnis cuncta magister 25 Praecipitat timor, ac uastis trepidatur in agris. Deseruere larem; portant ceruicibus aegras Attoniti matres ducentisque ultima fila Grandaeuos rapuere senes; tum crine soluto Ante agitur coniux, dextra laeuaque trahuntur 30 Parui, non aequo comitantes ordine, nati. Sic uulgus; traduntque metus, nec poscitur auctor. At patres, quamquam exterrent immania coepta Inque sinu bellum, atque Alpes et peruia saxa Decepere, tamen crudam contra aspera mentem 35 Et magnos tollunt animos. iuuat ire periclis Ad decus et dextra memorandum condere nomen, Quale dedit numquam rebus Fortuna secundis. Sed Libyae ductor tuto fouet agmina uallo, Fessa gradum multoque gelu torpentia neruos; 40 Solandique genus — laetis ostentat ad urbem Per campos superesse uiam; Romamque sub ictu. At non et rerum curas consultaque belli Stare probat solusque nequit perferre quietem. Armiferae quondam prisca inter tempora gentes 45 Ausonium inuasere latus sedesque beatas Et metui peperere manu. mox impia bella Tarpeius pater et capti sensere Quirites. Hic dum sollicitat donis et inania corda Ac fluxam morum gentem fouet armaque iungit, 50 23 et OV 24 Ac Liuineius 26 agris ChLF aruis V armis 0 (T. p. 225) 32 Sic uulgant traduntque van Veen, sed cf. VII. 511 35 Decepere Cm Ep. 66 40 gradu Ch 45 quondam] Senonum Schrader , quod prob. Schlichteisen 49 Has Schlichteisen PUNICORUM LIBER IV. 75 Iam consul, uolucri peruectus litora classe, Scipio Phocaicis sese referebat ab oris; Ingentisque duces, pelagi terraeque laborem Diuersum einensos, propiora pericula uallo Iungebant, magnaeque aderant primordia cladis. 55 Namque ut, collatis admoto consule castris, Sustulerat Fortuna inoras, signumque furoris Accensae uiso poscebant hoste cohortes: fDebellata procul; quaecumque uocantur Hiberis,' Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor 60 Uoce sonat; non Pyrenen Rhodanumue ferocem Iussa aspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis Poenorum turinas, equitemque per ardua uectum 65 Insultasse iugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul: eHostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis Cautibus atque aegre torpentia membra trahentem. Eh age, qui sacros montis rupesque profundas 70 Transiluit, discat, quanto stat celsius arce Herculea uallum, et maius sit, scandere collis, An uestros rupisse globos. det inania famae, Dum magna fuso pugna retroque ruenti, Qua uentum est; obstent Alpes. super ardua ductum 75 Huc egere dei, Latios ut sanguine finis Imbueret, tellusque hostilis conderet ossa. Scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum Carthago, anne eadem mittat, quae, mersa sub aequor, Aegatis inter uasto iacet obruta ponto.' 80 51 praeuectus Heinsius et Bothe 54 propiore van Veen 59 quacunque uagantur Iberi Liuineius — coluntur Heinsius colantur Thilo habitantur Drdkenborch — Ibera Bothe — uer- sum delendum censet Bentley — nil mutaui; nam Hiberis = Hiberia est cf. Acbaiis = Achaia Ov. met. V. 577; VII. 504 60 numerosa Liuineius nemorosa S 61 ferocem ChLF fu- rentem OV 71 stet Heinsius 73 uestros ChLF nostros OV 76 SILI ITALICI Haec ait atque agnien Ticini flectit ad undas. Caeruleas Ticinus aquas et stagna uadoso Perspicuus seruat turbari nescia fundo Ac nitidum uiridi lente tratiit anine liquorem. Uix credas labi; ripis tam mitis opacis, 85 Argutos inter uolucrum certamine cantus, Somniferam ducit lucenti gurgite lympham. Iamque sub extremum noctis fugientibus umbris Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas — Explorare locos consul collisque propinqui 90 Ingenium, et campis quae sit natura, parabat. Par studium Poeno similesque in pectore curae. Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis. Uerum ubi commoto docuerunt puluere nubes Hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro 95 Quadrupedum cornu tellus geinit, ac simul acer Uincentum lituos hinnitus saeuit equorum: eArma, uiri, rapite arma, uiri/ dux instat uterque. Ambobus uelox uirtus geminusque cupido Laudis et ad pugnas Martemque insania concors. 100 Haud mora; iam tantum campi dirimebat ab ictu, Quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo, Cum subitum liquida, non ullis nubibus, aethra Augurium mentes oculosque ad sidera uertit. Accipiter, medio tendens a limite solis, 105 Dilectas Ueneri notasque ab honore Diones Turbabat uiolentus aues atque unguibus idein, Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae, Ter quinas dederat saeua inter uulnera leto; Nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor lio Gliscere, et urgebat trepidam iam caede priorum 83 Perspicuas S 86 certamine ChS certamina uulgo 88 fugientibus Cm Ep. 66 fulgentibus edd. nonn. uett. 89 duas Heinsius uterque 98 rapite S capite Ch 100 consors Heinsius 103 liquido S 110 saciesue LFV sacrasue, sed e m. 1 suprascr. O satiasue Dausqueius (cf. VI. 52) 111 priorum] suorum L PUNICORUM LIBER IV. 77 Incertamque fugae, pluma labente, columbam, Donec Phoebeo ueniens Iouis ales ab ortu In tenuis tandem nubis dare terga coegit. Tum uictrix laetos signa ad Romana uolatus 115 Conuertit, prolesque ducis qua parte decora Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae Perstringens conum galeae, se reddidit astris. Exclamat* Liger — huic superos sentire monentis 120 Ars fuit ac penna monstrare futura magistra — : cPoene, bis octonos Italis in finibus annos, Audaci similis uolucri, sectabere pubem Ausoniam multamque feres cum sanguine praedam; Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna 125 Armiger ecce Iouis. nosco te; summe -deorum. Assis o firmesque tuae, pater, alitis omen. Nam tibi seruantur — ni uano cassa uolatu Mentitur superos praepes — postrema subactae Fata, puer, Libyae et maius Carthagine nomen/ 130 Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi, Et faustum accipitrem caesasque in nube uolucres Aeneadis cladem et Ueneris portendere genti. Tum dictis comitem contorquet primus in hostis, Ceu suadente deo et fatorum conscius, hastam. 135 Illa uolans patuli longe per inania campi Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas, Dum primae decus affectat decerpere pugnae, Obuia quadrupedis praeceps Catus ora tuiisset. Sic elanguescens ac iam casura, petitum 140 Inuenit uulnus caedemque accepit ab hoste Cornus et oblatae stetit inter tempora frontis. Incurrunt acies7 magnoque fragore per aequor 113 ueniens] nehemens F ut saepius cf. 712; VII. 61; VIII. 449 119 Perstringens LV Pstringens F Prestringens 0 120huicFVhincLO — momentis S 131omniaO 137lctumCm Ep. 66 Letum S 140 et iam V 141 caedem LOV sedemF — accepit ChLF inuenit OV recepit uulgo 78 SILI ITALICI Suspendunt cuncti frenis sublime reductos Cornipedes ultroque ferunt. erectus in auras 145 It sonipes, rapidaque uolans per aperta procella, Tenuia uix summo uestigia puluere signat. Boiorum ante alias Crixo duce mobilis ala Arietat^in primos obicitque immania membra. Ipse, tumens atauis, Brenni se stirpe ferebat 150 Crixus et in titulos Capitolia capta trahebat. Tarpeioque iugo demens et uertice sacro Pensantes aurum Celtas umbone gerebat. Colla uiri fuluo radiabant lactea torque, Auro uirgatae uestes, manicaeque rigebant 155 Ex auro, et simili uibrabat crista metallo. Sternitur impulsu uasto perculsa Camertum Prima phalanx^ spissaeque ruunt conferta per arma Undae Boiorum; sociata examina densent Infandi Senones; collisaque quadrupedantum 160 Pectoribus toto uoluuntur corpora campo. Arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum Lubrica belligerae sorbet uestigia turmae. Seminecum letum peragit grauis ungula pulsu Et circumuolitans taetros e sanguine rores 165 Spargit humo miserisque suo lauit arma cruore. Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori Purpureo moriens uictricia sanguine tinguis. Nam tibi, dum stimulas cornu atque in proelia mentes Accendis renouasque uiros ad uulnera cantu, 170 Haesit barbaricum sub anhelo gutture telum Et clausit raucum letali uulnere murmur. At sonus, extremo morientis fusus ab ore, 144 cunei Heinsius 148 Crixo S Cryxo Heinsius (cf. Schlichteisen p. 88) 149. 150 sic interp. Heinsius membra Ipse tumens, ataui Brenni uulgo atauis V ataui LF atani 0 153 gerebat Ch 158 confercta L conferta m. 2 corr. ex con- festa F confesta OV confecta Blass 165 a sanguine edd. nonn. 166 arma LF ora OV 167 dumidi Ch, unde Nu- midae Heinsius 170 reuocasque van Vecn PUNICORUM LIBER IV. 79 Flexa pererrauit mutis iam cornua labris. Crixus Picentem Laurumque, nec eminus ambo, 175 Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta, Ripis lecta Padi, letum tulit. auia namque Dum petit ac laeuo meditatur fallere gyro, Hasta uiri femur et pariter per nuda uolantis Ilia sedit equi et geminam dedit horrida mortem. 180 Idem? sanguinea Uenuli ceruice reuellens, Sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo Et te sub gelido nutritum, Tulle, Uelino, Egregium Ausoniae decus ac memorabile nomen, Si dent fata nioras, aut seruent foedera Poeni. 185 Tum Remulum atque, olim celeberrima nomina bello, Tiburtis Magios Hispellatemque Metaurum Et Clanium, dubia meditatus cuspide uulnus. Nec locus est Tyriis belli pugnaeue, sed omnem Celticus impleuit campum furor; irrita nulli 190 Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. Hic inter trepidos immane Quirinius audens, Cui fugere ignotum atque inuicta mente placebat Rebus in aduersis exceptum pectore letum, Cuspide flammat equum ac dispergit gaesa lacerto, 195 Si reserare uiam atque ad regem rumpere ferro Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis, Quod nequeat sentire, decus. cadit inguine fosso Teutalus, et uasto quatitur sub pondere tellus. Occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor 200. Caesariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat Auro certantem et rutilum sub uertice nodum. Sed Parcae intonsa non exaudita uouentem 174 Flexa Cm Ep. 66 176 Dat gl. L. Barth Sed gla- dius Lauro Heinsius 179 nuda Ch unda F (T. p. 230) an- hela LOV 180 et V om. LFO 182 tepido Ch 186 ro- mulum OV 187 Hispellatemque Metaurum Ch mataurum S — Hispellatesque Heinsius 188 Clanium Ch clamium F damium L damu 0V (T. p. 233) — haud dubia Ernesti — me- ditatum Barth 195 gaesa 0V cesa LF 199 Tentalus L 80 SILI ITALICI Ad manes traxere coma; per candida rnembra It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. 205 At, non tardatus iaculo occurrente, Ligaunus Irruit aduersumque uiro rotat obuius ensem Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti Annectunt nerui, decisaque uulnere dextra Laxatis paulum moribunda pependifc habenis; 210 Dumque micans tremulo conatu lora retemptat, Flectentem assuetos imitatur nescia frenos. Demetit auersi Uosegus tum colla, iubaque Suspensam portans galeam atque inclusa perempti Ora uiri, patrio diuos clamore salutat. 215 Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, Accitas propere castris in proelia consul Raptabat turmas primusque ruebat in hostem, Candenti sublimis equo. trahit undique lectum Diuitis Ausoniae iuuenem, Marsosque Coramque 220 Laurentumque decus iaculatoremque Sabellum Et Gradiuicolam celso de colle Tudertem Indutosque simul gentilia lina Faliscos, Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris Pomifera arua creant Anienicolae Catilli, 225 Quosque in praegelidis duratos Hernica riuis Mittebant saxa et nebulosi rura Casini. Ibant in Martem terrae dominantis alumni, Damnati superis nec iam reditura iuuentus. Scipio, qua medius pugnae uorat agmina uertex, 230 Infert cornipedem atque, instinctus strage suorum, Inferias caesis mactat Labarumque Padumque Et Caunum et multo uix fusum uulnere Breucum 206 Hgamis L 209 dextra S laeva uulgo 213 Uose- gus Ch uesegus S, sed in F m. 2 corr. in uosegus — Uogesus Heinsius Uosagus Schlichteisen 214 Suspensans L 220 Co- raeque Heinsius 224 flumine Cd (T. p. 214) LE murmure OV 225 cathilli LOV chatilli F, sed VIII. 366 catilli 232 La- tarumque SchlicMeisen 233 Caunum Ch camium LF ca- mum OV — Breucum Ch Leucum Schlichteisen PUNICORUM LIBER IV. 81 Oorgoneoque Larum torquenteui luniina uultu. Occidis et tristi; pugnax Lepontice, fato; 235 Nam dum frena ferox obiecto corpore prensat Atque aequat celsus residentis consulis ora Ipse pedes; frontem in mediam grauis incidit ensis; Et diuisum humeris iacuit caput. at Batus; amens Qui luctatur equo parmaque incursibus obstat; 240 Ictu quadrupedis fulua porrectus harena Elisa incussis amisit calcibus ora. Perfurit Ausonius turbata per aequora ductor; Ceu Oeticus Boreas; totum cum sustulit imo Icarium fundo uictor mare; nauita uasto 245 Iactatur sparsus; lacerata classe; profundo, Cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas. . Crixus, ut in tenui spes exiguumque salutis, Armat contemptu mentem necis; horrida barba Sanguinea rutilat spuma; rictusque furentis 250 Albet, et affuso squalent a puluere crines. Inuadit Tarium; uicino consule pugnas Miscentem, saeuisque uirum circumtonat armis. Uoluitur ille solo; nam pronum effundit in armos Fata extrema ferens abies; rapiturque pauore 255 Tractus equi; uinctis connexa ad cingula membris. Longa cruor sparso linquit uestigia campo; Et tremulos cuspis ductus in puluere signat. Laudabat leti iuuenem egregiosque parabat Ulcisci consul manis, cum dira per auris 260 Uox uenit; et Crixum ferri clamoribus audit, Haud notum uultu. surgit uiolentior ira Comminus atque oculos optato in corpore figit. 236 prensas et aequas uulgo, quod prob. Bentley 238 oc- cidit OV 239 at Batus ChLF achatus OV 244 imo V ymo 0 uno LF 245 lcarium ex corr. F Irarum LOV, unde lratum Heinsius 251 affuso Cli 252 Darium uel Cla- rium Ch Marium Heinsius Dasium DraJcenborch 256 uinctis OV iunctis LF — cingula V singula LFO 257 linquit ChLF liquit 0V 260 auris S auras uulgo SlLITJS iTAIilCTTS. 6 82 SILI 1TALICI Tum; stimulans grato plausae ceruicis honore, Cornipedemalloquitur : cUulgumMartenique minorem 265 Mox, Gargane; uocant superi ad maiora. uidesne, Quantus eat Crixus? iam nunc tibi praemia pono Illum Sidonio fulgentem ardore tapeta, Barbaricum decus, et fuluis donabere frenis.' Sic fatus, magno Crixum clamore ciebat 270 In pugnam ac uacuo poscebat proelia campo. Nec detractantem par ira accenderat hostem. Ut iussae cessere retro spatiumque dederunt Hinc atque hinc alae, et medio stetit aequore pugna: Quantus Phlegraeis Telluris alumnus in aruis 275 Mouit signa Mimas caelumque exterruit armis, Tantus semifero Crixus sub pectore murmur Torquet et horrisonis ululatibus erigit iras: cNemone incensae captaeque superfuit urbi, Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma, 280 Narraret, dextras? disce en nunc', inquit et una Contorquet nodis et obusto robore diram Uel portas quassare trabem. sonat illa tremendum Ac, nimio iactu seruasse improuida campi Distantis spatium, propiorem transuolat hostem. 285 Cui consul: cFerre haec umbris proauoque memento, Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.' Tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam, Dignum mole uiri nisus. fugit illa per oras 290 Multiplicis lini subtextaque tegmina neruis 265 uulgum Martemque minori! Nos Thilo tu Martem temne minorem . Buchivald 267 tunc S 274 et ChLF om. OV 275 Telluris Cm Ep. 66 276 Mimas Cm l. I. numas L mumas F minax OV — caelumque Cm l. I. et cae- lum S 281 tunc OV 282 duram Gronov- 284 At Koch 288 sacros — montes van Veen 290 Dignum Cm Ep. 88 Dignam S, sed in F m. 2 corr. (T. p. 232) — nisus CmLF nixus OV — oras Cm 291 subtextaque Ch subtectaque S subtentaque Gronov — nerui JBlass PUNICORUM LIBER IV. 83 Atque altum tota metitur cuspide pectus. Procumbit lata porrectus in arua ruina, Et percussa gemit tellus ingentibus armis. Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo, 295 Pugnatura fretis subter caecisque procellis, Pila, immane sonans, impingitur ardua ponto. Immugit Nereus, diuisaque caerula pulsu Illisum accipiunt irata sub aequora montem. Ductore amisso pedibus se credere Celtae; 300 Una spes anima tantusque pependerat ardor. Ac ueluti summo uenator densa Picano Cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram Immittit passim dumosa per inuia pestem — Dum tacitas uires et flammam colligit ignis, 305 Nigranti piceus sensim caligine uertex Uoluitur et pingui contorquet nubila fumo; Mox subita in toto lucent incendia monte — Fit sonitus, fugere ferae, fugere uolucres, Atque ima longe trepidant in ualle iuuencae. 310 At Mago, ut uertisse globos primumque laboreni, Qui solus genti est, cassum uidet, arma suorum Ac patrium in pugnas equitem uocat. undique nudi Assiliunt frenis infrenatique manipli. Nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis, 315 Nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas; Aut illi dextros lunatis flexibus orbes, Aut illi laeuos sinuant in cornua gyros; Texunt alterno glomerata uolumina cursu Atque eadem refuga cedentes arte resoluunt. 320 Hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos, 293 arua Cm l. I. 301 anima Cm 303 Piceno Sca- Jiger 305 tantas F tacitus van Veen 308 toto S tanto Ch 310 ima longe Cm l. I. una S 311 ut Cm 312 casum S 313 patrium Cm 316 auehit ChFOV aduehit L 318 sinu- ant V sumant LFO 320 Atque eadem refuga Cm Ep. S8 refugam LF Atque sedem refugam OV (T. p. 225) — arte 0V arce LF 6* 84 SILI ITALICI Fert Boreas Eurusque refert molemque profuudi Nunc huc alterno; nunc illuc, flamine gestant. Aduolat aurato praefulgens ruurice ductor Sidonius; circaque Metus Terrorque Furorque. 325 Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem Extulit et magno percussit lumine campos, Spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit Uertere terga pudor; nec leti cura decori, Sed fugere infixum est; terraeque optantur hiatus. 330 Sic? ubi Caucaseis tigris se protulit antris, Linquuntur cainpi; et tutas petit omne latebras Turbatum insano uultu pecus; illa pererrat Desertas uictrix uallis, iamque ora reducto Paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens 335 Corpora, et immani stragem meditatur hiatu. Non illum Metabus, non illum celsior Ufens Euasere tamen; quamuis hic alite planta, Hic* ope cornipedis totis ferretur habenis. Nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens 340 Fraxinus; Ufentem collapsum poplite caeso Ensis obit laudemque pedum cum sanguine ademit. Iamque dedit leto Sthenium Laurumque domoque Collinum gelida, uiridi quem Fucinus antro Nutrierat dederatque lacum tramittere nando. 345 Fit socius leti coniecta Massicus hasta; Uitiferi sacro generatus uertice montis Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto Dissimulat cursum ac; nullo mutabilis imbri; Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas. 350 322 Eurusque] cursusque S 332 Caucaseis Cm Ep. 88 FV caucasis L causeis 0 333 insano assultu Heinsius saltu Blass 334 Desertas Cm l l LF Disiectas OV — ora FV ore LO 335 mandens Cm manrlans Ch (T.p. 211) mandet S, sed in F m. 2 corr. in mandes (T. p. 232) 341 caeso ChLF flexo OV 342 Ense subit Bentley (cf. IX 382) 343 sthe- nium V sthemum LF sthenumque 0 Stemium uulgo Stenium Schlichteisen — Larumque Ch 344 uiridi] uitreo uulgo 350 Praestringit Liuineius — geminanti LOV germinanti F PUNICORUM LIBER IV. 85 Exoritur rabies caedum, ac uix tela furori Sufficiunt; teritur iunctis umbonibus umbo, Pesque pedem. premit, et nutantes casside cristae Hostilem tremulo pulsant conamine frontem. Tergemini primam ante aciem sacraproeliafratres 355 Miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce Xanthippo felix uteri inter bella crearat. Res Graiae ductorque parens ac nobile Amyclae Nomen et iniectus Spartanis colla catenis Regulus inflabant ueteri praecordia fama. 360 Marte probare genus factisque Lacona parentem Ardebant gelidosque dehinc inuisere montis Taygeta et tandem bellis innare subactis Eurotan patrium ritusque uidere Lycurgi. Sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt 365 Ausonii, totidem numero, quos miserat altis Egeriae genitos immitis Aricia lucis, Aetatis mentisque pares; at non dabat ultra Clotho dura lacus aramque uidere Dianae. Namque ut in aduersos, impacti turbine pugnae, 370 Eumachus et Critias et laetus nomine patris Xanthippus iunxere gradus, ceu bella leones Inter se furibunda mouent et murmure anhelo Squalentis campos ac longa mapalia complent — Omnis in occultas rupis atque auia pernix 375 Maurus saxa fugit, coniuxque Libyssa profuso, Uagitum cohibens, suspendit ab ubere natos; Illi dira fremunt, perfractaque in ore cruento Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus — Haud secus Egeriae pubes, hinc Uirbius acer, 380 Hinc Capys, assiliunt paribusque Albanus in armis. 355 sacra Ch /ra F t fera LOV 357 Xantippo S 358 Graias Ch — Amyclae Ch amiclae OV amide LF 360 in- flabat Cd (T. p. 215) 363 subacti Buperti peractis van Veen 364 Eurotam F 365 negarunt Ch negabant S 368 at V ac LFO 369 Clotho V Cloto LFO 374 ac LF et OV 378 perfectaque Ch, unde praesectaque Heinsius 379 feri S 86 SILI ITALICI Subsidens pauluin perfossa proruit aluo Albanum Critias — ast illi cuncta repente Implerunt clipeum miserando uiscera lapsu — Eumachus inde Capyn; sed tota mole tenebat 385 Ceu fixum membris tegimen; tamen improbus ensis Annexam parmae decidit uulnere laeuain, Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu Infelix manus atque haesit labentibus armis. Ultima restabat fusis iam palma duobus 390 Uirbius. huic trepidos simulanti ducere gressus Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, Et tandem aequatae geminato funere pugnae. Inde alterna uiris transegit pectora mucro, Inque uicem erepta posuerunt proelia uita. 395 Felices leti, pietas quos addidit umbris! Optabunt similes uenientia saecula fratres, Aeternumque decus memori celebrabitur aeuo, Si modo ferre diem serosque uidere nepotes Carmina nostra ualent, nec famam inuidit Apollo. 400 At consul toto palantis aequore turmas Uoce tenet, dum uoce uiget: cQuo signa refertis? Quis uos heu uobis pauor abstulit? horrida primi Si sors uisa loci pugnaeque lacessere frontem, Post me state uiri et pulsa formidine tantum 405 Aspicite! has dextras capti genuere parentes. Qua fugitis? quae spes uictis? Alpesne petemus? Ipsam turrigero portantem uertice muros Credite summissas Romam nunc tendere palmas. Natorum passim raptus caedemque parentum 410 384 uiscera] niisera S 388 prensa Heinsius 391 sti- mulanti S 399 serosque Dausqueius miserosque S, unde in serosque uenire n. Barth 402 dum uoce] quantum ore Buchwald 406. 407 sic interp. Dralcenborch Aspicite has dextras. capti g. parentes, Quos f. edd. priores — Qua FOV Quas L ut Heinsius coni. Quo edd. Parm. et recc. Asp. h. dex- tras. capti g. parentes (sc. eas). Quo f. Bothe 410 paren- tum OV parentem LF PUNICORUM LIBER IV. 87 Uestalisque focos extingui sanguine cerno. Hoc arcete nefas!' Postquam inter talia crebro Clamore obtusae crassoque a puluere fauces, Hinc laeua frenos, hinc dextra corripit arma Et latum obiectat pectus strictumque minatur 415 Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent; comminus ensem. Quas acies alto genitor dum spectat Olyrnpo, Consulis egregii mouere pericula mentem. Gradiuum uocat et patrio sic ore profatur: cMagnanimi, me nate, uiri, ni bella capessis, 420 Haud dubie extremus terret labor; eripe pugnae Ardentem oblituraque sui dulcedine caedum. Siste ducem Libyae-, nam plus petit improbus uno Consulis exitio, tota quam strage cadentum. Praeterea, cernis, tenerae qui proelia dextrae 425 Iam credit puer atque annos transcendere factis Molitur longumque putat pubescere bello, Te duce primitias pugnae, te magna magistro Audeat et primum hoc uincat, seruasse parentem.' Haec rerum sator. at Mauors in proelia currus 430 Odrysia tellure uocat; tum fulminis atri Spargentem flammas clipeuin galeamque deorum Haud ulli facilem multoque labore Cyclopum Sudatum thoraca capit quassatque per auras Titanum bello satiatam sanguinis hastam 435 Atque implet curru campos. exercitus una Irarum Eumenidesque simul letique cruenti Innumerae facies, frenisque operata regendis Quadriiugos atro stimulat Bellona flagello. Fertur ab imraenso tempestas horrida caelo 440 Nigrantisque globos et turbida nubila torquens Inuoluit terras; quatitur Saturnia sedes 422 post caedum interp. Lefebure 423 duces OV 436 cursu Dralcenborch cum ed. Parm. 437 Dirarum Gronov 439 atro] torto uel saeuo van Veen 88 SILI ITALICI Ingressu treinefacta dei, ripasque relinquit, Audito curru, fontique relabitur amnis. Ductorem Ausonium telis Gararnantica pubes 445 Cinxerat et Tyrio regi noua dona parabat, Armorum spolium ac rorantia consulis ora. Stabat Fortunae non cedere certus et acri Mole retorquebat, crudescens caedibus, hastas, Iamque suo, iamque hostili perfusa cruore 450 Membra madent, cecidere iubae, gyroque per orbem Artato, Garamas iaculis propioribus instat Et Iibrat saeua coniectum cuspide ferrum. Hic puer ut patrio defixum corpore telum Conspexit, macluere genae, subitoque trementem 455 Corripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. Bis conatus erat praecurrere fata parentis, Conuersa in semet dextra; bis transtulit iras In Poenos Mauors. fertur per tela, per hostis Intrepidus puer et Gradiuum passibus aequat. 460 Continuo cessere .globi, latusque repente Apparet campo limesi metit agmina tectus Caelesti clipeo et sternit super arma iacentum Corporaque auctorem teli multasque paternos Ante oculos animas, optata piacula, mactat. 465 Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta, Innixum ceruice ferens humeroque parenteru, Emicat. attonitae tanta ad spectacula turmae Tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis Late cedit Hiber; pietasque insignis et aetas 470 Belligeris fecit miranda silentia campis. Tum celso e curru Mauors: 'Carthagiuis arces Excindes', inquit, cTyriosque ad foedera coges. Nulla tamen longo tanta exorietur in aeuo Lux tibi, care puer. macte, o macte indole sacra, 475 447 ac LF et OV 451 cecinere Lenz et Bothe 453 con- iectum S traiectum Ch — uibrat Schrader et Thilo libat Koestlin 464 Corpora et 0 PUNICORUM LIBER 1Y. 89 Uera Iouis proles; et adhuc rnaiora supersunt; Sed nequeunt nieliora dari.' Tum nubila Mauors Aetheraque, emenso terras iam sole, capessit; Et fessas acies castris clausere tenebrae. Condebat noctem deuexo Cynthia curru, 480 Fraternis afflata rotis, et ab aequore Eoo Surgebant roseae media inter caerula flammae. At consul, tristis campos Poenisque secundam Planitiem metuens, Trebiam collisque petebat. Iamque dies rapti cursu nauoque labore, 485 Et medio abruptus fluitabat in amne solutis Pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmem Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas. Dumque uada et mollis aditus per deuia flexo Circuitu petit et -stagni languentia quaerit, 490 Interdum rapta uicinis saltibus alno Flumineam texit, qua trauehat agmina, classem: •Ecce aderat Trebiaeque simul uicina tenebat, Trinacrio accitus per caerula longa Peloro, Gracchorum proles, consul. gens inclita magno 495 Atque animosa uiro, multusque in imagine claris Praefulgebat auus titulis bellique domique. . Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris, Deerant; namque animos stimulabant prospera rerum Increpitansque super ductor: eQuis tertius urbi 500 Iam superest consul? quaenam altera restat in armis Sicania? en omnes Latiae Daunique nepotum Conuenere manus. feriant nunc foedera mecum Ductores Italuru ac leges et pacta reposcant. At tu, donata tela inter Martia luce, 505 Infelix animae; sic, sic uiuasque tuoque Des iterum hanc laudem nato; nec fine sub aeui 481 rotis] radiis van Veen 483 Et Liuineius — tristis coniunxit cum campos van Veen 485 raptus Dausqueius et Schlichteisen — nauoque Heinsius nanoque ChS uarioque uulgo 486 fluctabat LF fluctuabat OV 503 uersus deest in F 90 SILI ITALICI Oppetere in bello detur, cuin fata uocabunt. Pugnanteni cecidisse meum est/ Haec personat ardens. Inde leui iaculo Massylumque impiger alis 510 Castra sub ipsa datis irritat et elicit hostem. Nec Latius uallo miles debere salutem Fas putat; aut clausas pulsari cuspide portas. Erurnpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto Degener haud Gracchis consul. quatit aura comantis 515 Cassidis Auruncae cristas, humeroque refulget Sanguinei patrium saguli decus. agmina magno Respectans clamore uocat, quaque obuia densos Artat turba globos, rumpens iter aequore fertur. Ut torrens celsi praeceps e uertice Pindi 520 Cum sonitu ruit in campos magnoque fragore Auulsum montis uoluit latus; obuia- passim Armenta immanesque ferae siluaeque trahuntur; Spumea saxosis clamat conuallibus unda. Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae, 525 Centenasque pater det Phoebus fundere uoces, Tot caedes proferre queam, quot dextera magni Consulis, aut contra Tyriae furor edidit irae. Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum Ausonius, gnaros belli ueteresque laborum, 530 Alter in alterius fuderunt comminus ore. Monte procelloso Murranum miserat Axur, Tritonis niueo te sacra, Phalante, profundo. Ut primum insigni fulsit uelamine consul, Quamquam orbus partem uisus unoque Cupencus 535 Lumine sufficiens bellis, citat improbus hastam Et summae figit tremebundam margine parmae. 514 cuneisque Heinsius (cf. 144) 516 Cassidis Aurun- cae Ch 520 celso van Veen 522 monti Heinsius 529 et 532 Murmuranum S 532 axur LFV auxur O (cf. XIII. 390 ubi L Assur) Anxur uulgo 533 niueo] uitreo MarUand ad Stat. Silv. II. 3. 16 et van Veen 535 Cupencus Ch cu- pentus F0V capentus L 536 rotat Bentley , sed cf. IX. 552 PUNICORUM LIBER IV. 91 Cui consul, namque ira coquit: Tone; iruprobe, quicquid Restat in ore fero et truncata fronte relucet.' Sic ait; intorquens derecto turbine robur, 540 Et dirum tota tramittit cuspide lumen. Nec leuior dextra generatus Hamilcare saeuit; Huic cadit infelix niueis Uarenus in armis; Meuanas Uarenus, arat cui diuitis uber Campi Fulginia; et patulis Clitumnus in aruis 545 Candentis gelido perfundit flumine tauros. Sed tristes superi, atque ingrata maxima cura Uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. Instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus. Hinc pila; hinc Libycae certant subtexere cornus 550 Densa nube polum; quantumque interiacet aequi Ad ripas campi, tantum uibrantia condunt Tela; nec artatis locus est in morte cadendi. Allius, Argyripa Daunique profectus ab aruis Uenator, rudibus iaculis et Iapyge campum 555 Persultabat equo; mediosque inuectus in hostis; Apula non uana torquebat spicula dextra. Huic horret thorax Samnitis pellibus ursae; Et galea annosi uallatur dentibus apri. Uerum ubi turbantem; solo ceu lustra pererret 560 In nemore aut agitet Gargano terga ferarum, Hinc Mago; hinc saeuus pariter uidere Maharbal, Ut subigente fame diuersis rupibus ursi Inuadunt trepidum gemina inter proelia taurum; Nec partem praedae patitur furor — haud secus acer 565 Hinc atque hinc iaculo deuoluitur Allius acto. It stridens per utrumque latus Maurusia taxus; Obuia tum medio sonuerunt spicula corde; Incerttimque fuit; letum cui cederet hastae. 539 reducet S 540 derecto ChLFO directo V (cf. II. 92, VI. 228, IX. 583) 543 Hinc OV 544 Meuanas Uare- nus ChLF meuano OV 545 fulginia OV fulginea LF 554 pro- fectus] professus S 558 Hinc S 563 diuersi L 92 SILI ITALICI Et iam, dispersis Romana per agmina sigiris, 570 Palantis agit ad ripas, miserabile, Poenus Impellens trepidos fluuioque immergere certat. Tum Trebia infausto noua proelia gurgite fessis Incboat ac precibus Iunonis suscitat undas. Haurit subsidens fugientum corpora tellus 575 Infidaque soli frustrata uoragine sorbet; Nec niti lentoque datur conuellere limo Mersa pedum penitus uestigia; labe tenaci Haerent deuincti gressus, resolutaque ripa Implicat aut caeca prosternit fraude paludis. 580 Iamque alius super atque alius per lubrica surgens, Dum sibi quisque uiam per inextricabile litus Praeripit et putri luctatur caespite, lapsi Occumbunt seseque sua pressere ruina. Ille, celer nandi, iamiamque apprendere tuta 585 Dum parat et celso connisus corpore prensat Gramina summa manu liquidisque emergit ab undis, Contorta ripae pendens affigitur hasta. Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis Luctantemque uado permixta morte coercet. 590 Mille simul leti facies. Ligus occidit aruis ; Sed proiecta uiri lymphis fluuialibus ora Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. Enabat tandem medio uix gurgite pulcher Irpinus sociumque manus clamore uocabat, 595 Cum rapidis illatus aquis et uulnere multo Impulit asper equus fessumque sub aequora mersit. Accumulat clades subito conspecta per undas Uis elephantorum turrito concita dorso. 574 ac precibus Cd (T. p. 213 et 215) et V 578 tabe Buperti et van Veen 585 ianuamque S ' 586 couni- sus ChLF connixus OV 590 luctantemque Cm Ep. 88 LF undantemque OV 595 lrpinus ChS (cf. XI. 11) Hirpinus alii (cf. H. Jordan, kritische Beitr. z. Gesch. d. lat. Spr. p. 160 et 163) 598 At cumula L in F c et t m. 2 adiect. At comula OV PUNICORUM LIBER IV. 93 Namque uadis rapitur praeceps, ceu proruta cautes 600 Auulsi montis, Trebiainque insueta tinienteni Prae se pectore agit spurnantique incubat alueo. Explorant aduersa uiros, perque aspera duro Nititur ad laudem uirtus interrita cliuo. Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem 605 Et famae nudam impatiens: cSpectabimur'; inquit; *Nec; Fortuna; meum condes sub gurgite letum. Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis Non queat Ausonius; Tyrrhenaue permeet hasta/ Tum iacit assurgens dextroque in lumine sistit 610 Spicula saeua ferae telumque in uuinere linquit. Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum Belua prosequitur laceramque cruore profuso Attollit frontem ac lapso dat terga magistro. Tum uero inuadunt iaculis crebraque sagitta, 615 Ausi iam sperare necem; immensosque per armos Et laterum extensus uenit atra cuspide uulnus. Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso; Ac siluam ingentem, concusso corpore, uibrat, ■ Donec; consumptis longo certamine telis, 620 Concidit et clausit magna uada pressa ruina. Ecce per aduersum; quamquam tardata morantur Uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem Scipio et innumeris infestat caedibus hostem. Corporibus clipeisque simul galeisque cadentum 625 Contegitur Trebia, et uix cernere linquitur undas. Mazaeus iaculo; Gestar prosternitur ense; Tum Pelopeus auis Cyrenes incola Thelgon. 600 praeceps rapitur uulgo 605 perdere Cm Ep. 16 606 nudam Cm l. I. L (T. p. 219) undam FOV — spectabitur Ch 609 permeet Cm l. I. peruicet LF pernicet OV 611 in uul- nere LF in lumine OV (T. p. 214) — linquit Ch 614 et V 617 extensus S extentus uulgo — atra] acta Schrader et van Veen, qui et atrum coni. 621 magna uada pressa Cm Ep. 16 magna depressa 0V magna pressa fur m. 2 suprascr.) F magna pressante L (T. p. 236) 628 pelopeus V polopeus LFO — cyrenis S — thelgon L0 telgon FV 94 SILI ITALICI Huic torquet rapido correptum e gurgite pilum Et, quantum longo ferri tenuata rigore 630 Procedit cuspis, per hiantia transigit ora. Pulsati ligno sonuere in uulnere dentes. Nec leto quaesita quies: turgentia membra Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis. Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato. 635 Quid domus Hesperidum aut luci iuuere dearum, Fuluos aurifera seruantes arbore ramos? Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis Iamque ferox totum propellit gurgite fontem Atque omnis torquet uires; furit unda sonoris 640 Uertieibus, sequiturque nouus cum murmure torrens. Sensit et accensa ductor uiolentius ira: cMagnas7 o Trebia, et meritas rnihi, perfide, poenas Exsolues', inquit. clacerum per Gallica riuis Dispergam rura atque amnis tibi nomina deniain; 645 Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas Illabique Pado dabitur. quaenam ista repente Sidoniuni, infelix, rabies te reddidit amnem?' Talia iactantem consurgens agger aquarum Impulit atque humeros curuato gurgite pressit. 650 Arduus aduersa mole incurrentibus undis Stat ductor clipeoque ruentem sustulit amnem. Necnon a tergo fluctus stridente procella Spumeus irrorat summas aspergine cristas. Ire uadis stabilemque uetat defigere gressum 655 Subducta tellure deus; percussaque longe Raucum saxa sonant; undaeque ad bella parentis Excitae pugnant, et ripas perdidit amnis. Tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum Attollit cum uoce caput: ePoenasne superbas 660 629 Hinc 0 633 leto Cm Ep. 16 iacto S 635 Thapse Ch tapse S 638 Intumuit LFCd (T.p. 214) Intonuit OV 651 in- currentibus ChLF irrumpentibus OV 652 sustulit S (F sub- stnlit, ut v. 638) sustinet uulgo 657 parentis Ch 660 poe- nasne 0 poenasue LF poenasque V PUNICOEUM LIBER IV. 95 Insuper et nonien Trebiae delere minaris, 0 regnis inimice meis? quot eorpora porto Dextra fusa tua! clipeis galeisque uirorum, Quos mactas; artatus iter cursumque reliqui. Caede, uides, stagna alta rubent retroque feruntur. 665 Adde modum dextrae aut campis incumbe propinquis.' Haec, Uenere adiuncta, tumulo spectabat ab alto Mulciber, obscurae tectus caligine nubis. Ingrauat ad caelum sublatis Scipio palmis: fDi patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma, 670 Talin me leto tanta inter proelia nuper Seruastis? fortine animam hanc excindere dextra Indignum est uisum? redde o me, nate, periclis, Redde hosti! liceat bellanti accersere mortem, Quam patriae fratrique probem/ Tum percita dictis 675 Ingemuit Uenus et rapidas direxit in amnem Coniugis inuicti uires. agit undique fiammas Dispersus ripis ignis multosque per annos Nutritas fluuio populatur feruidus umbras. Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos 680 Immissis crepitat uictor Uulcanus habenis. Iamque ambusta comas abies, iam pinus et alni; Iam, solo restans trunco, dimisit in altum Populus assuetas ramis habitare uolucres. Flamma uorax imo penitus de gurgite tractos 685 Absorbet latices, saeuoque urgente uapore Siccus inarescit ripis cruor. horrida late Scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit Tellus, ac stagnis altae sedere fauillae. Miratur pater aeternos cessare repente 690 Eridanus cursus; Nympharumque intima maestus Impleuit chorus attonitis ululatibus antra. 661 minacis S (in F m. 2 corr. in minarisj 662 quot Cli tot V — porro OV 672 fortine ChF (T. p. 230) fortune LOV 673 mi S 676 direxit Ch detexit S detrusit uulgo 679 um- bra8 Cm Ep. 59 685 uno OV 687 arida Gronov et van Veen 692 attonitus S 96 SILI ITALICI Ter caput ainbustuni conantem attollere iacta Lampade Uulcanus mersit fumantibus undis, Ter correpta dei crines nudauit harundo. 695 Tum demum admissae uoces et uota precantis, Orantique datum ripas seruare prioris. Ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas Munitum in collem, Graccho comitante; cohortes. At Poenus; multo fluuium ueneratus honore; 700 Gramineas undis statuit socialibus aras; Nescius heu, quanto superi maiora mouerent; Et quos Ausoniae luctus; Thrasymenne, parares. Boiorum nuper populos turbauerat armis Flaminius; facilisque uiro tum gloria belli; 703 Corde leuem atque astus inopem contundere gentem. Sed labor haud idem Tyrio certasse tyrarmo. Hunc, laeuis urbi genitum ad fatalia damna Ominibus; parat imperio Saturnia fesso Ductorem dignumque uirum ueniente ruina. 710 Inde ubi prima dies iuris; clauumque regendae Inuasit patriae; ac sub nutu castra fuere; Ut pelagi rudis et pontum tractare per artem Nescius, accepit miserae si iura carinae; Uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis 715 Dat iactare ratem: fertur uaga gurgite puppis, Ipsius in scopulos dextra impellente magistri. Ergo agitur raptis praeceps exercitus armis Lydorum in populos sedemque ab origine prisci Sacratam Corythi iunctosque a sanguine auorum 720 Maeonios Italis permixta stirpe colonos. Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur 693 iactu S 695. undauit S 696 adinissae Ch — amissae uires uulgo — uota Gronov uoce S 698 Sic tandem Withof 700 At V Ac LFO 701 statuit ChLF strauit OV 705 dum Ch 711 iuris FV uiris LO 712 ac Cd (T.p. 215) et S 719 in om. S 722 noscenda ed. Basil. 1522 na- scenda S pascenda Heinsius poscens ad c. Bothe haec noscens Thilo pensanda Blass nauanda Buchwald PUNICORUM LIBER IV. 97 Laude super tanta monitor deus. omnia sonini Condiderant aegrisque dabant obliuia curis, Cum Iuno, in stagni numen conuersa propinqui 725 Et madidae frontis crinis circumdata fronde Populea, stimulat subitis praecordia curis Ac rumpit ducis haud spernenda uoce quietem: eO felix famae et Latio lacrimabile nomen Hannibal, Ausoniae si te Fortuna creasset, 730 Ad magnos uenture deos! cur fata tenemus? Pelle moras. breuis est magni Fortuna fauoris. Quantum uouisti, cum Dardana bella parenti Iurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum Sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras. 735 Nobis persolues meritos securus honores. Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit Tmolo missa manus, stagnis Thrasymennus opacis.' His agitur monitis et laetam numine pubem Protinus aerii praeceps rapit aggere montis. 740 Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo Piniferum caelo miscens caput, Apenninus. Condiderat nix alta trabes, et uertice celso Canus apex structa surgebat ad astra pruina. Ire iubet. prior extingui labique uidetur 745 Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. Scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi, Nec superasse iugum finit mulcetue laborem. Plana natant, putrique gelu liquentibus undis Inuia limosa restagnant arua palude. 750 Iamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex 725 Quin LF (cf. III. 618) — numen Cm Ep. 59 LF iuue- nem OV 728 hunc uersum, qui deest in V, eici uult Hein- sius 730 ausoniae F ausonia LOV — Fortuna] Natura Bentley et Schrader 731 cur Ch cui 0 735 sedibus S, in V m. 2 corr. in cedibus 737 cinctum] cunctis S 744 structa Ch stricta S 748 et 750 hi uersus deerant in Col. teste Heinsio — mulcetue LFV mulcetque 0 749 lin- quentibus OV SLLirrs Italicus. 7 98 SILI ITALICI Saeuitia quatitur caeli, manaute per ora Perque genas oculo. facilis spreuisse medentis; Optatum bene credit emi quocumque periclo Bellandi tempus. non frontis parcit honori, 755 Dum ne perdat iter; non cetera membra moratur In pretium belli dare, si uictoria poscat; Satque putat lucis, Capitolia cernere uictor Qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem. Talia perpessi tandem inter saeua locorum 760 Optatos uenere lacus, ubi deinde per arma Sumeret amissi numerosa piacula uisus. Ecce autem patres aderant Carthagine missi; Causa uiae non parua uiris, nec laeta ferebant. Mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido, 765 Poscere caede deos ueniam ac flagrantibus aris, Infandum dictu! paruos imponere natos. Urna reducebat miserandos annua casus, Sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae. Cui fato sortique deum de more petebat 770 Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. Sed propior metus armati ductoris ab ira Et magna ante oculos stabat genitoris iuiago. Asperat haec; foedata genas lacerataque crinis, Atque urbem complet maesti clamoris Imilce. 775 Edonis ut Pangaea super trieteride mota It iuga et inclusum suspirat pectore Bacchum. Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres Clamat: *Io coniux, quocumque in cardine mundi Bella moues, huc signa refer. uiolentior hic est, 780 Hic hostis propior. tu nunc fortasse sub ipsis Urbis Dardaniae muris uibrantia tela Excipis intrepidus clipeo saeuamque coruscans 763 madentis S 759 petat S queat ed. Basil. 1522 — feriat] seruet van Veen 773 genitoris Cm Ep. 59 Ch rede- untis S 774 Asperat haec Cm l. I. Asper ad haec S 776 mota ed. Basil. 1522 motu S PUNICORUM LIBER IV. 99 Lainpada Tarpeis infers incendia tectis. Interea tibi prima domus atque unica proles 785 Heu gremio in patriae Stygias raptatur ad aras! I nunc, Ausonios ferro populare penates Et uetitas molire uias. i? pacta resigna7 Per cunctos iurata deos. sic praemia reddit Carthago et talis iam nunc tibi soluit honores! 790 Quae porro haec pietas, delubra aspergere tabo? Heu primae scelerum causae mortalibus aegris, Naturam nescire deum! iusta ite precari Ture pio caedumque feros auertite ritus. Mite et cognatum est homini deus. hactenus, oro? 795 Sit satis ante aras caesos uidisse iuuencos; Aut si uelle nefas superos fixumque sedetque, Me7 me, quae genui, uestris absumite uotis. Cur spoliare iuuat Libycas hac indole terras? An tlendae magis Aegates et mersa profundo 800 Punica regna forent, olim si sorte cruenta Esset tanta mei uirtus praerepta mariti?' Haec dubios uario diuumque hominisque timore Ad cauta illexere patres; ipsique relictum, Abnueret sortem an superum pareret honori. 805 Tum uero trepidare metu uix compos Imilce, Magnanimi metuens immitia corda mariti. His auide auditis, ductor sic deinde profatur: ?Quid tibi pro tanto non impar munere soluat Hannibal aequatus superis? quae praemia digna 810 Inueniam, Carthago parens? noctemque diemque Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo Hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino. At puer armorum et belli seruabitur heres. Spes, o nate, meae Tyriarumque unica rerum, 815 Hesperia minitante; salus, terraque fretoque 785 Incerta S 790 soluit ChLF fouit 0V 793 pre- cati S 798 absumite ChLV assumite FO 801 sorte Ch forte 0 802 praecepta 0 803 hominisque S hominumque Cd (T. p. 214) 808 prefatur LF 812 fixo S 7* 100 SILI ITALICI Certare Aeneadis; duui stabit uita; memento. Perge — patent Alpes — nostroque incumbe labori. Uos quoque, di patrii; quorum delubra piantur Caedibus atque coli gaudent formidine matrum; 820 Huc laetos uultus totasque aduertite mentes. Nainque paro sacra et maioris molior aras. Tu; Mago; aduersi conside in uertice montis; Tu laeuos propior collis accede, Choaspe; Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus. 825 Ast ego te; Thrasymenne; uago cum milite praeceps Lustrabo et superis quaeram libamina belli. Namque haud parua deus promissis spondet apertis; Quae spectata; uiri; patriam referatis in urbem.' SILI ITALICI PUNICORUM LIBER QUINTUS. Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor perque alta silentia noctis Siluarum anfractus caecis insiderat armis. At parte e laeua; restagaans gurgite uasto; Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis Et late multo foedabat proxima limo; Quae uada; Faunigenae regnata antiquitus Arno; 822 maiores Ch — molior ed. Basil. 1522 melior S 823 conside in u. V concide in u. FO concides u. L 824 Cho- aspej hidaspe LV idaspe F hydaspe 0 3 insiderat ChV inse- derat LFO 4 dextra Lefebure et Bothe, sed cf. Schlichteisen p. 112 — uasti 0 5 humectabat LF umectabat Ch inuetabat (i supra e) V iuetebat 0 — inertis Liuineius et Barth inherti L inerti OV in ercti F 7 Arno Ch (T. p. 203) LF auro 0 aruo V PUNICORUM LIBER V. 101 Nunc uoluente die Thrasymenni nomina seruant. Lydius huic genitor, Tmoli decus, aequore longo Maeoniam quondam in Latias aduexerat oras 10 Tyrrhenus pubem dederatque uocabula terris; Isque insueta tubae monstrauit murmura primus Gentibus et bellis ignaua silentia rupit. Nec modicus uoti natum ad maiora fouebat. Uerum ardens puero castumque exuta pudorem — 15 Nam forma certare deis; Thrasyinenne, ualeres — Litore correptum stagnis demisit Agylle, Flore capi iuuenem primaeuo lubrica mentem Nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta. Solatae uiridi penitus fouere sub antro 20 Naides amplexus undosaque regna trementem. Hinc dotale lacus nomen, lateque Hyinenaeo Conscia lasciuo Thrasymennus dicitur unda. Et iam curriculo nigram nox roscida metam Stringebat, nec se thalamis Tithonia coniux 25 Protulerat stabatque nitens in limine prirno, Cum minus abnuerit noctem desisse uiator, Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, Praegrediens signa ipsa; uias, omnisque ruebat Mixtus eques; nec discretis leuia arma maniplis 30 Insertique globo pedites et inutile Marti Lixarum uulgus praesago cuncta tumultu Implere et pugnam fugientum more petebant. Tum super ipse lacus, densam caligine caeca Exhalans nebulam, late corruperat omnem 35 Prospectum miseris, atque atrae noctis amictu Squalebat pressum picea inter nubila caelum. Nec Poenum liquere doli. sedet ense reposto Abditus et nullis properantem occursibus arcet. 9 Tmoli] molli S — longo. Hdnsius longas S longe uulgo 10 Maeonias S 12 tubae Ch tuba S 18 iuuenem Cm JEp. 59 iuuenum S 20 Solatae Cm l. I. 26 lumine V (cf. I. 66) 27 abnuerit Cm l. 1. 29 Progrediens OV 33 et S ac uulgo 35 interruperat Bentley 102 SILI ITALICI Ire datur, longeque patet, ceu pace quieta, 40 Incustoditum, mox irrerneabile, litus. Namque sub angustas artato limite fauces In fraudem ducebat iter, geminumque receptis Exitium? hinc rupes, hinc undae claustra premebant. At cura umbroso seruabat uertice montis 45 Hostilem ingressuin, refugos habitura sub ictu. Haud secus ac uitreas sollers piscator ad undas, Ore leuem patulo texens de uimine nassam, Cautius interiora ligat mediamque per aluuin, Sensim castigans, compressa cacumina nectit 50 Ac fraude artati remeare foraminis arcet Introitu facilent, quem traxit ab aequore, piscem. Ocius interea propelli signa iubebat Excussus consul fatorum turbine mentem, Donec flammiferum tollentes aequore currum 55 Solis equi sparsere diem. ianique, orbe renato, Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat Caligo in terras nitido resoluta sereno. Tunc ales, priscum populis de more Latinis Auspicium, cum bella parant mentesque deorum 60 Explorant super euentu, ceu praescia luctus, Damnauit uesci planctuque alimenta refugit. Nec rauco taurus cessauit flebile ad aras Immugire sono, pressamque ad colla bipennem Incerta ceruice ferens, altaria liquit. 65 Signa etiam affusa certant dum uellere mole, Taeter humo lacera nitentum erupit in ora Exultans cruor, et caedis documenta futurae Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento; 40 sic Modius Ep. 59 uersum inser. 45 At cura Ch At cura corr. in Ac circa F (T.p. 230) Ac circa LOV At con- tra uulgo Par cura Heinsius At castra Gronov At turma Schrader 50 castigans L (sic coni. Withof) fastigans FOV 58 in terris Buperti 60 parent L 61 euentum Ch 66 af- fusa S effusa c. cod. Tell. Blass aliique effossa Schrader et van Veen PUNICORUM LIBER V. 103 Ac super haec diuuui genitor, terrasque fretumque 70 Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis Fulmina Tyrrhenas Thrasymenni torsit in undas; Ictusque aetheria per stagna patentia flamma Furnauit lacus, atque arserunt fluctibus ignes. Heu uani monitus frustraque morantia Parcas 75 Prodigia! heu fatis superi certare minores! Atque hic, egregius linguae nomenque superbum, Coruinus, Phoebea sedet cui casside fulua Ostentans ales proauitae insignia pugnae, Plenus et ipse deum et socium terrente pauore, 80 Immiscet precibus monita atque his uocibus infit: *Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa, Per patrios, consul, muros suspensaque nostrae Euentu pugnae natorum pignora, cedas Oramus superis tempusque ad proelia dextrum 85 Opperiare. dabunt idem camposque diemque Pugnandi; tantum ne dedignare secundos Expectare deos. cum fulserit hora, cruentam Quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur Nulla uulsa manu, uescique interritus ales 90 Oaudebit, nullosque uomet pia terra cruores. An te praestantem belli fugit, improba quantum Hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis Aduersa fronte; at circa nemorosa minantur Insidias iuga, nec laeua stagnantibus undis 95 Effugium patet, et tenui stant tramite fauces. Si certare dolis et bellum ducere cordi est, Interea rapidis aderit Seruilius armis, 73 Ictusque aetheria Cm JEp. 110 Ictusque L Litusque OV Littusque F (alterum t suprascr.) 74 atque arserunt in fl. i. LF at arserunt in fl. i. 0 atque arserunt (e supra unt) in fl. i. V 76 certare ChS certasse uulgo 82 per te Ch 86 camposque Cm Ep. 110 tempusque S 87 non L 89 por- tet Cm l. I. poscet LFO postet V 92 belli Ch bellis S 94 at circa Ch ac c. S 96 laeuam Leftbure et Bothe dextra Cluuerus Ital. ant. II. 3 p. 5S5, sed cf. Schichteisen p. 112 104 SILI ITALICI Cui par iruperiuru et uires legionibus aequae. Bellandum est astu. leuior laus in duce dextrae.' 100 Talia Coruinus, prhnoresque addere passim Orantum uerba, et diuisus quisque timoris Nunc superos, ne Flaminio; nunc deinde precari Flaminium, ne caelicolis contendere perstet. Acrius hoc accensa ducis surrexerat ira; 105 Auditoque furens socias uon defore uires: 'Siccine nos'; inquit, cBoiorum in bella ruentis Spectastis; cum tanta lues uulgusque tremendum Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret? Quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi; 110 Irata tellure sata et uix uulnere uitam Reddentis uno! iacuere ingentia membra Per campos magnisque premunt nunc ossibus arua. Scilicet has sera ad laudes Seruilius arma Adiungat, nisi diuiso uicisse triumpho 115 Ut nequeam et decoris contentus parte quiescam? Quippe monent superi. similes ne fingite uobis, Classica qui tremitis, diuos. sat magnus in hostem Augur adest ensis; pulchrumque et milite dignum Auspicium Latio, quod in armis dextera praestat. 120 An; Coruine; sedet; clausum se consul inerti Ut teneat uallo? Poenus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem? Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romae Illaesus contendat iter? deforme sub armis 125 Uana superstitio est; dea sola in pectore Uirtus Bellantum uiget. umbrarum me noctibus atris Agmina circumstant; Trebiae qui gurgite quique Eridani uoluuntur aquis, inhumata iuuentus.' Nec mora. iam medio coetu signisque sub ipsis 130 100 in duce dextrae Ch 102 Oranti Heinsius — ti- moris Thilo timori S timore Buperti 103 ne Flaminio Dausqucius et Heinsius de flamino LFV de flamine 0 105 duci Euperti 114 laudis 0 117 mouent OV 126 Una super- stitio Ch 129 uoluentur S PUNICORUM LIBER V. 105 Postrema aptabat nulli exorabilis arraa. Aere atque aequorei tergo flauente iuuenci Cassis erat munita uiro; cui uertice surgens Triplex crista iubas effundit crine Sueuo; Scylla super, fracti contorquens pondera rerni, 135 Instabat saeuosque canum pandebat hiatus, Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum caeso capiti illacerabile uictor Aptarat pugnasque decus portabat in omnis. Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos 140 Ferro squama rudi permixtoque asperat auro. Tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim Celticus ornarat cruor; humentique sub antro, Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra Ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum. 145 Hinc ensem lateri dextraeque accommodat hastam. Stat sonipes uexatque ferox humentia frena, Caucasiam instratus uirgato corpore tigrim. Inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum, Nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet: 150 e Uestrum opus est uestrumque decus, suffixa per urbem Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. Unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque Hortamenta sibi referat: Meus, heu! meus atris Ticini frater ripis iacet; at meus alta 155 Metitur stagna Eridani sine funere natus. Haec sibi quisque; sed est uestrurn, cui nulla doloris 131 optabat S 134 effundit V effudit LFO — crine sueuo LFV sueno 0 severo Ch 137 Gargeni ed. Ald. et Marsi Gargaeui Ch gergeni LF gergani 0 gergrieni V terge- minum Schlichteisen 138 illacerabile OV illetabile L illa- terabile, corr. in illetabile F impenetrabile uel interebrabile Heinsius 139 Raptarat Baehrens, sed cf. 146. 166 140 hinc OV 141 asperat auro V aspera tauro LFO 145 nutrierat 0 nu- trirat V 148 Causacam LFV Clausatam 0 — instrictus L 153 erit Cm Ep. 110 154 Hortamenta Cm l. I. LF Porta- menta OV — astris Cm l. I. 155 at meus Cm l. I. et meus JErnesti 106 SILI ITALICI Priuati rabies; is uero urgentia sumat E medio; fodiant quae magnas pectus in iras; Perfractas Alpes passamque infanda Saguntum, 160 Quosque nefas uetiti transcendere nomen Hiberi; Tangere iam Thybrim. nam dum uos augur et extis Quaesitae fibrae uanusque moratur haruspex, Solum iam superest, Tarpeio imponere castra/ Turbidus haec, uisoque artis in milibus atras 165 Bellatore iubas aptante: eEst; Orfite; munus, Est/ ait, ehoc certare tuum; quis opima uolenti Dona Ioui portet feretro suspensa cruento. Nam cur haec alia pariatur gloria dextra?' Hinc praeuectus equo7 postquam inter proelia notam Accepit uocem: cProcul hinc te Martius/ inquit, 171 *Murrane; ostendit clanior, uideoque furentem Iam Tyria te caede; uenit laus quanta! sed; oro; Haec angusta loci ferro patefacta relaxa.' Tum Soracte saturn; praestantem corpore et armis, 175 Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo, Cum pius Arcitenens accensis gaudet aceruis; Exta ter innocuos laetum portare per ignes: *Sic in Apollinea semper uestigia pruna Inuiolata teras uictorque uaporis ad aras 180 Dona serenato referas sollemnia Phoebo: Concipe/ ait; cdignum factis, Aequane; furorem Uulneribusque tuis. socio te caedis et irae Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiaeque globos dubitarim irrumpere turmae.' 185 158 urgentia em. ingentia S incendia Gronov 161 limen Hiberi Ernesti fluinen uel flumina Buperti 162 uos OV nos LF 165 in milibus] humilibus LF — hirtas Heinsius albas uel altas Ruperti 166 iubas Cm Ep. 110 — orfite LF orphite OV — est om. Ch 170 prouectus 0 171 uocem procul: hic Liuineius et Heinsius 178 laetum Ch latum S 180 feras Liuineius 182 aequare corr. in aequaue (n su- pra u) F equa ue L aequare V equare O 182 fatis et 183 Nu- minibusque Heinsius PUNICORUM LIBER V. 107 Nec iam ultra monitus et uerba morantia Martem Ferre ualet, longo Aeneadis quod flebitur aeuo. Increpuere simul feralia classica signum, Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. 189 Heu dolor, beu lacrimae, nec post tot saecula serae! Horresco ut pendente rnalo, ceu ductor ad arma Exciret Tyrius. latebrosis collibus Astur Et Libys et torta Baliaris saeuus habena Erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque; Tum; quo non alius uenalem in proelia dextram 195 Ocior attulerit conductaque bella probarit, Cantaber et galeae contempto tegmine Uasco. Hinc pariter rupes; lacus hinc, hinc arma simulque Consona uox urget, signum clamore uicissim Per collis Tyria circumfundente corona. 200 Auertere dei uultus fatoque dederunt Maiori non sponte locum; stupet ipse tyranni Fortunam Libyci Mauors, disiectaque crinem Illacrimat Uenus, et Delum peruectus Apollo Tristem maerenti solatur pectine luctum. 205 Sola, Apennini residens in uertice; diras Expectat caedes immiti pectore Iuno. Primae Pieentum, rupto ceu turbine fusa Agmina et Hannibalem ruere ut uidere, cohortes Inuadunt ultro, et poenas pro morte futura, 210 Turbato uictore, petunt accensa iuuentus; Et; uelut erepto metuendi libera caelo, Manibus ipsa suis praesumpta piacula mittit. Funditur unanimo nisu et concordibus ausis Pilorum in* Poenos nimbus, fixosque repulsi 215 Summittunt clipeos curuato pondere teli. Acrius hoc rursum Libys — et praesentia saeui 190 tot post V 192 Exciret Ch 197 uasto S 199 clan- gorque Heinsius 202 stupet Cd (T. p. 213 et 215) LF timet OV 206 diras ChLF duras OV 207 immiti ChV ini- mico LOF, sed F i. marg. 1'imiti 209 ut V et LFO 217 et S ut Dausqueius et Heinsius Libyes pr. Bentley et Lefebure 108 SILI ITALICI Extimulat ducis — hortantes se quisque uicissim Incumbunt pressoque impellunt pectore pectus. Ipsa, facem quatiens ac flauam sanguine multo 220 Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. Stridit Tartareae nigro sub pectore diuae Letiferum murmur, feralique horrida cantu Bucina lymphatas agit in certamina mentes. His iras aduersa fouent crudusque ruente 225 Fortuna stimulus spem proiecisse salutis; Hos dexter deus et laeto Uictoria uultu Arridens acuit, Martisque fauore fruuntur. Abreptus pulchro caedum Lateranus ainore, Dum sequitur dextram, in medios penetrauerat hostis. Quem postquam florens aequali Lentulus aeuo 231 Conspexit, nimium pugnae nimiumque cruoris Infestas inter non aequo Marte cateruas Fata irritantem, nisu se concitat acri Immitemque Bagam, qui iam uicina ferebat 235 Uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta Occupat et socium duris se casibus addit. Tunc alacres arma agglomerant geminaque corusci Fronte micant, paribus fulgent capita ardua cristis. Actus in aduersos casu — namque obuia ferre 240 Arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum Damnasset Stygiae nocti? — praefracta gerebat Syrtieus excelso decurrens robora mente Et7 quatiens acer nodosi pondera rami, Flagrabat geminae nequicquam caedis amore: 245 eNon hic Aegates infidaque litora nautis, 0 iuuenes, motumque nouis sine Marte procellis 220 furuam Bentley et Schrader rauam Heinsius foedam Burmann adflatam Bothe flagrum Blass 229 Abreptus ChL Abrectus F Arreptus OV 234 irritantem L britante F liri- tantem OV 235 bogam V — ferebat Cm Ep. 110 quod prob. Bentley aliique serebat ChS 238 corusci V coruscis ChLFO 239 fulget Ch 240 casus OV 241 una L 242 prae- fracta FV perfracta LO 247 sine more Schrader PUNICORUM LIBER V. 109 Fortunani bello pelagus dabit; aequoris olim Uictores, media sit qualis, discite, terra Bellator Libys; et naeliori cedite regnis.' 250 Ac dmul infesto Lateranum pondere truncae Arboris urgebat, iungens conuicia pugnae. Lentulus huic frendens ira: c Thrasymennus in altos Ascendet citius collis, quam sanguine roret Iste pio ramus/ Subsidensque ilia nisu 255 Conantis suspensa fodit. tum feruidus atro Pulmone exundat per hiantia uiscera sanguis. Nec minus accensis in mutua funera dextris Parte alia campi saeuit furor. altus Iertes Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arui 260 Occumbis, generose Uolunx, nec clausa repostis Pondera thesauris patrio nec regia quondam Praefulgens ebore et possessa mapalia soli Profuerunt. quid rapta iuuant? quid gentibus auri Numquam extincta sitis? modo quem Fortuna fouendo Congestis opibus donisque refersit opimis, 266 Nudum Tartarea portabit nauita cymba. Iuxta bellator iuuenilibus Appius ausis Pandebat campum caede atque, ubi plurima uirtus Nullique aspirare uigor, decus inde petebat. 270 Obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero, Nequicquam extremae longinquus cultor harenae, Impetit os hasta, leuiterque e corpore summo Degustat cuspis generosum extrema cruorem. Intonuere minae, uiolentaque lumina flammis 275 250 regnis S (in V corr. m. 2 in regno) cunctis Ch (T. p. 247) Teucris Thilo iuncti Buperti 251 pondere Cm JEp. 110 S uulnere uulgo uerbere Burmann et Bentley 253 huic F hinc LFO 255 pio ramus OV prior annis L poramu F m. 2 corr. in pioramnis — subsidensque Ch que om. S 259 Iertes ChF (T. p. 230) inertes LOV 260 arui ChS agri uulgo 264 Profuerunt Ch Profuerint V — parta Gronouius et Heinsius 267 portauit O 268 iuuenalibus Ruperti (cf. II. 312) 271 hinc OV — Atlans S Atlas a litore Cm Ep. 46 272 exter- nae Bothe 274 externa MarUand ad Stat. Silv. I. 2, 98 110 SILI 1TALICI Exarsere nouis; furit et diffulminat omnem Obstantum turbam; clausum sub casside uulnus Martia commendat mananti sanguine membra. Tum uero aspiceres pauitantem et condere semet Nitentem sociis iuuenem, ceu tigride cerua 280 Hyrcana cum pressa tremit, uel territa pennas Colligit accipitrem cernens in nube columba, Aut dumis subit, albenti si sensit in aethra Librantem nisus aquilam, lepus. ora citato Ense ferit, tum colla uiri dextramque micantem 285 Demetit ac mutat successu saeuior hostem. Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius socerique miser Magonis inire Optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas, Sidonia tumidus sponsa uanoque superbus 290 Foedere promissae post Dardana proelia taedae. Huic immittit atrox uiolentas Appius iras Conantique grauem fronti librare securim, Altior insurgens, galeam super exigit ictum. At fragilis ualido conamine soluitur ensis 295 Aere in Cinyphio; nec dispar sortis Isalcas Umbonem incerto detersit futilis ictu. Tum quod humo haud umquam ualuisset tollere saxumr Ni uires trux ira daret, contorquet anhelans Appius et lapsu resupino in terga cadentem 300 Mole premit scopuli perfractisque ossibus urget. Uidit coniuncto miscens certamina campo Labentem socer? et lacrimae sub casside fusae 277 turbam, clausum Cm Ep. 16 at clausum Ch (T. p. 211) ac clausum S et cl. uulgo 278 commaculat Bothe 279 aspi- ceres Cm Ep. 16 LF aspices 0 aspiciens V (T.p. 220) 280 in sociis Heinsius 283 dumis Cm 1. I. 284 nisus Cm l. I. L uisus FOV — lepus. ora citato Bentley lepus ore citato S 1. orbe citato. Bwrth 1. ire citatus. Thilo 286 Dometit S 289 isalcas L isalces F isalcis V is alths 0 293 securem S 295 At Cm Ep. 16 Et S 297 detersit Cm l l 298 tol- lere Ch uellere S 299 contorquet Cm Ep. 16 LF (T. p. 222) torquebat OV 300 resupino Cm l. I. LF resupina 0V PUNICORUM LIBER V. 111 Cum gemitu, rapidusque ruit; data foedera nuper Accendunt animos expectatique nepotes. 305 Iamque aderat clipeumque uiri atque immania niembra Lustrabat uisu, propiorque a fronte coruscae Lux galeae saeuas paulum tardauerat iras. Haud secus, e specula praeceps delatus opaca, Subsidens campo summissos contrahit artus, 310 Cum uicina trucis conspexit cornua tauri, Quamuis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta Surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta Lumina miratur fronte ac iam signa mouentem Et sparsa pugnas meditantem spectat harena. 315 Hic prior intorquens telum sic Appius infit: cSi qua tibi pietas, ictum ne desere foedus Et generum comitare, socer.' Per tegmina uelox Tunc aerisque moras laeuo stetit hasta lacerto. At contra non dicta Libys, sed feruidus hastam 320 Perlibrat, magni donum memorabile fratris, Caeso quam uictor sub moenibus ille Sagunti Abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae Germano dederat portare in proelia pignus. Telum ingens perque arma uiri perque ora; doloris 325 Adiutum nisu, letalem pertulit ictuin; Exanguesque uiri conantis uellere ferrum In uulnus cecidere manus. iacet aequore nomen Clarum Maeonio atque Italae pars magna ruinae Appius; intremuere lacus, corpusque refugit 330 Contractis Thrasymennus aquis; telum ore cruento Expirans premit atque admorsae immurmurat hastae. Nec fati melior Mamercus corpore toto Exsoluit poenas, nulli non saucius hosti. 310 Subsidet S Subsidit Lefebure Subsidit campo et Hein- sius 314 micatur S 315 in puguas Heinsius et Buperti — habena S, in F r suprascr. 316 Huic Heinsius 319 Tunc] Cuncta Drakenborth 325 perque ossa Bentley et Corte ad Lucan. III. 467, sed cf. v. 332 326 Adiutimi V in marg. m. 2 admissum — uisu OV 332 admersae L 112 SILI ITALICI Nanique per aduersos; qua Lusitana ciebat 335 Pugnas dira manus; raptuni cum sanguine caesi Signiferi niagna uexillurn niole ferebat Et trepida infelix reuocabat signa suorum. Sed furiata cohors ausisque accensa superbis, Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid 340 Praebebat tellus, sparsis uix peruia telis; Iniecit pariter, pluresque in corpore nullum Inuenere locum perfossis ossibus bastae. Aduolat interea; fraterni uulneris ira Turbatus, Libyae ductor; uisoque cruore, 345 Num lateri cuspis, num toto pondere teluin Sedisset; fratremque amens sociosque rogabat. Utque metum leti procul et leuiora pauore Cognouit; proprio tectum gestamine praeceps Ex acie rapit et tutis a turbine pugnae 350 Constituit castris. medicas hinc oeius artes Et senioris opem Synhali uocat; unguere uulnus Herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu Exigere et somnum tacto misisse chelydro; Anteibat cunctos; nomenque erat inde per urbes 355 Perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis. Ipse olim antiquo primum Garainanticus Hammon Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum Telorumque grauis ictus sedare medendo. Atque is deinde suo moriens caelestia dona 360 Monstrauit nato; natusque heredis honori Tramisit patrias artis; quem deinde secutus Haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers Monstrata augebat studio multaque uetustum 336 caesi Cd (T. p. 214) thesi L tesi F teli OV, unde Teli Scaliger, ut sit nomen signiferi Lethi Schrader 342 nullum S nullo uulgo 343 uersum inser. Cm Ep. 16 deest in S (T. p. 173) 347 fratremque Cm Ep. 110 351 hic L 352 Synhali ChO sinhali L sinali FV 354 tacto Cm Ep. 16 361 Monstrarat uulgo 363 H. melior S — famae Heinsius 364 uetu- stum 0 necustum LFV, in F m. 1 corr. in uetustum (T. p. 232) PUNICORUM LIBER V. 113 Hammonis comitem numerabat imagine patrem. 365 Tum, proauita ferens leni medicamina dextra, Ocius, intortos de more astrictus amictus, Mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus. At Mago, exuuias secum caesique uolutans Hostis mente necem, fraternas pectore curas 370 Pellebat dictis et casum laude leuabat: 'Parce metu; germane. meis medicamina nulla Aduersis maiora feres; iacet Appius hasta Ad manis pulsus nostra. si uita relinquat, Sat nobis actum est, sequar hostem laetus ad umbras/ Quae dum turbatos auertunt aequore campi 376 Ductores ualloque tenent, ex agmine Poenum Cedentem consul tumulo speculatus ab alto Atque atram belli castris se condere nubem, Turbidus extemplo trepidantis milite maesto 380 Inuadit cuneos subitoque pauore relaxat Iam rarescentis acies; tum uoce feroci Poscit equum ac mediae ruit in certamina uallis. Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum Illidit terris molitus Iupiter altas 385 Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo — Intremuere simul tellus et pontus et aether, Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo — Incidit attonitis inopino turbine Poenis Haud secus improuisa lues; gelidusque sub ossa 390 Peruasit miseris conspecti consulis horror. It medius ferroque ruens densissima latum Pandit iter. clamor uario discrimine uocum Fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat. 365 Mammonis S — patrum Heinsius 366 leui S 369 eximias OV 376 tum LFV cum 0 380 maesto] lecto Heinsius multo Burmann misto Bothe alite maesto Koestlin 385 molitus] iaculatus Withof 386 Fulmina S — alto (sc. caelq) Fulmina; n. Alpes, n. m. C. c. Intremuere; si- mul etc. Burmann 388 cum moto — mundo uel fundo Schrader Silius Italicus. 8 114 ' SILI 1TALICI Ceu pater Oceanus cum saeua Tethye Calpen 395 Herculeam ferit atque exesa in uiscera montis Contortum pelagus latrantibus ingerit undis: Dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus unclas Audit Tartessos latis distermina terris, Audit non paruo diuisus gurgite Lixus. 400 Ante omnis iaculo tacitas fallente per auras Occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. Ille sibi longam Clotho turbamque nepotum Crediderat, uanis deceptus in alite signis. 405 Sed non augurio Parcarum impellere metas Concessum cuiquam. ruit inter tela cruentis Suspiciens oculis caelum superosque reposcit Tempora promissae media iam morte senectae. Nec Bagaso exultare daturue impune relictum, 410 Consulis ante oculos uita spoliasse Libonein. Laurigeris decus illud auis nauaque iuuenta Florebat; sed Massylus succiderat ensis Pubescente caput mala, properoque uirentis Delerat leto bellator barbarus annos. 415 Flaminium implorasse tamen iam morte suprema Haud frustra fuit; auulsa est nam protinus hosti Ore simul ceruix; iuuit punire feroci Uictorem exemplo et monstratum reddere letum. Quis deus, o Musae, paribus tot funera uerbis 420 Euoluat? tantisque umbris in carmine digna 395 Tethye Heinsius saeua cethye Ch s. cedire L s. cechre F sceue cetre O sceua cetre V (T. p. 227) saeuior aethere uulgo saeua cuspide Bentley 396 exesi Heinsius 398 frac- tosque i. r. aestus Euperti 402 Occubuit OV 406 telas Heinsius 407 cruentus Bentley 409 iam in morte Liuineius 410 bagaso LF bigaso OV Pagaso Ch cf. Schlichteisen p. 125 — daturue Ch datur ue LF datur ne OV diuue Gronov datum atque Heinsius 411 uita] ictum Gronov 412 nauaque Ch uanaque S 415 annos] F in marg. Z'armos (T. p. 232) 417 iam Ch 419 et addidit Liuineius et Heinsius, deest in S 421 Euoluat V Euoluens LFO Euoluet uulgo PUNICORUM LIBER V. 115 Quis lamenta ferat? certantis laude cadendi Primaeuos iuuenes mortisque in limine cruda Facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis? Sternitur alternus uastis concursibus hostis, 425 Nec spoliare uacat praedaeque aduertere mentem. Urget amor caedum, clausis dum detinet hostem Fraternum castris uulnus, funditque ruitque Nunc iaculis7 nunc ense, modo inter milia consul Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci 430 Ante aquilas et signa pedes. fluit impia riuis Sanguineis uallis, tumulique et concaua saxa Armorum sonitus flatusque imitantur equorum. Miscebat campum, membrorum in proelia portans Celsius humano robur, uisaque pauentis 435 Mole gigantei uertebat corporis alas Othrys Marmarides; lati super agmen utrumque Ingens tollebant humeri caput, hirtaque toruae Frontis caesaries et crinibus aemula barba Umbrabat rictus; squalore hic hispida diro 440 Et uillosa feris horrebat pectora saetis. Aspirare uiro propioremque addere Martem Haud ausum cuiquam. laxo ceu belua campo Incessebatur tutis ex agmine telis. Tandem uesanos palantum in terga ferenti 445 Cum fremitu uultus tacita per nubila penna Intrauit toruum Gortynia lumen harundo Auertitque uirum. fugientis ad agmina consul Intorquet tergo iaculum, quod tegmine nudas Irrupit costas hirtoque a pectore primum 450 Mucronem ostendit. rapidus conuellere tentat, 423 lumina 0 — crudaCh crude V 424 sub pectore ChLF s. pectora OV 431 intima uel inuia Heinsius incita Schrader 437 Othyrs LF Othirs OV 440 hic V hinc LFO huic uulgo 441 horrebat Ch horrebant S 442 Martem Cm JEp. 26 443 ausum Cm l. I. 444 Incessebatur tutis Cm l. I Incessa- batur cunctis S 445 uesano et 446 uulnus Bothe 450 e pectore Heinsius 8* 116 SILI ITALICI Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, Donec, abundanter defuso sanguine, late Procubuit moriens et telum uulnere pressit. Spiritus exundans uicinum puluere moto 455 Perfiauit campum et nubem dispersit in auras. Nec minor interea tumulis siluisque fremebat Diuersis Mauors, uariaque per ardua pugna Et saxa et dumi rorantes caede nitebant. Exitium trepidis letique et stragis acerbae 460 Causa Sychaeus erat; Murranum ille eminus hasta Perculerat, quo non alius, cum bella silerent, Dulcius Oeagrios pulsabat pectine neruos. Occubuit silua in magna patriosque sub ipso Quaesiuit montis leto ac felicia Baccho 465 Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri. Addiderat misero comitem pugnaeque ferocis Gaudebat tristi uictor nouitate Sychaeus. Palantis nam dum sequitur, peruaserat altam In siluam et priscae reclinis ab ictibus ulmi 470 Terga tuebatur trunco frustraque relictos Tauranus comites suprema uoce ciebat. Transegit iuuenern, ac perfossis incita membris Haesit in opposito cuspis Sidonia ligno. Quid uobis? quaenam ira deum, uel mente sinistra Quae sedit formido, uiri? qui, Marte relicto, 476 Ramorum quaesistis opem. non aequus in artis Nimirum rebus suasor metus. arguit asper Exitus euentu praui consulta timoris. Annosa excelsos tendebat in aethera ramos 480 Aesculus, umbrosum magnas super ardua siluas Nubibus insertans altis caput, instar, aperto Si staret campo7 nemoris lateque tenebat Frondosi nigra tellurem roboris umbra. 459 rubebant Heinsius et Schrader 463 eugrios LOV aeugurios F Oebalios Heinsius Orpheos Schrader — pulsauitCh 470 reclinis Dausqueius recliuis S 474 Haesit] Exit OV 481 Aesculus Ch Asculus S 484 nigra Ch PUNICORUM LIBER V. 117 Par iuxta quercus, longum niolita per aeuum 485 Uertice canenti proferre sub astra cacumen, Diffusas patulo laxabat stipite frondes Umbrabatque coma summi fastigia montis. Huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris Rex7 Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490 Dedecus et mentem nimio mutata pauore, Certatim sese tulit ascendensque uicissim Pressit nutantis incerto pondere ramos. Mox alius super atque alius consistere tuto Dum certant, pars excussi — nam fragmine putri 495 Ramorum et senio male fida fefellerat arbor — Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. Turbatos una properans consumere peste, Corripit aeratam iam dudum in bella bipennem, Deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus. 500 Incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore Pulsa gemit, crebris succumbens ictibus, arbos. Fluctuat infelix concusso stipite turba, Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, Fronde super tremuli uix tota cacuminis haerens 505 lactatur, nido pariter nutante, uolucris. Procubuit tandem multa deuicta securi Suffugium infelix miseris et inhospita quercus Elisitque uirum spatiosa membra ruina. Inde aliae cladum facies. contermina caedis 510 Collucet rapidoque inuoluitur aesculus igni. Iamque inter frondes, arenti robore gliscens Uerticibus saeuis, torquet Uulcanus anhelos 489 HennaeaCh 490 tuum S — morti ChF morte LOV 491 turbata Blass 493 insueto van Veen 494 Mox ChLF Moxque OV 498 una Cm Ep. 26 499 aeratam LF er- ratam OV elatam Gronov aptatam Buperti — iamdudum] iam tuta Blass — in bella Cm l. I. in colla Modius 505 Fronte Cm Ep. 26 506 Iactatur Cm l. I. Luctatur S — nutante Cm;Z. I. 509 uirum — membra Cm l. I. membra LF magna OV (T. p. 244) 510 caedi Liuineius taedis Heinsius caesis Ernesti 513 an- helo Bothe 118 SILI ITALICI Cum feruore globos flammarum et culmina torret. Nec tela interea cessant. semusta gementum 515 Atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos. Haec inter miseranda uirum certamina consul Ecce aderat, uoluens iram exitiumque Sychaeo. At iuuenis dubio tantae discrimine pugnae Oceupat euentum telo tentare priorem; 520 Cui medio leuiter clipeo stetit aeris in ora Cuspis et oppositas uetita est tramittere crates. Sed non et consul misso concredere telo Fortunam optatae caedis parat ac latus ense Haurit; nec crudae tardarunt tegmina parmae. 525 Labitur infelix atque appetit ore cruento Tellurem expirans. tum, diffundente per artus Frigore se Stygio, manantem in uiscera mortem Accipit et longo componit lumina somno. Atque ea dum uariis permixtus tristia Mauors 530 Casibus alternat, iam castris Mago relictis, Iam Libyae ductor properantia signa citato Raptabant cursu et cessata reponere hauebant Tempora caede uirum ac multo pensare cruore. It globus intorquens nigranti turbine nubem 535 Pulueris, et surgit sublatis campus harenis; Quaque ferens gressum flectit uestigia ductor, Undanti circum tempestas acta procella Uoluitur atque altos operit caligine montis. Occubuere femur Fontanns, Buta canorum 540 Transfixi guttur, pressoque e uulnere cuspis Prospexit terga. hunc tristes luxere Fregellae Multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit. Haud dispar fortuna tibi, Laeuine, sed auso Non eadem; neque enim Tyrio concurrere regi 545 514 culmina] lumina S 515 semiusta OV 520 priori Heinsius 521 aeris] acris S 524 at Dausqueius 526 ap- petit Ch 533 hauebant Ch habebant LFV h'ebant V 540 fe- mur Cm Ep. 26 — fontanis 0V — Buta Cm l. I 542 luxere Cm l. I lussere V (T. p. 220) PUNICORUM LIBER V. 119 Tentas, sed lectus par ad certamen Ithemon, Autololum moderator; erat; quem poplite caeso Dum spoliat; grauis immiti cum turbine costas Fraxinus irrupit; collapsaque membra sub ictu Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550 Nec Sidicina cohors defit. Uiriasius armat Mille uiros, nulli uictus uel ponere castra; Uel iunxisse ratem duroque resoluere muros Ariete et in turrim subitos immittere pontis. Quem postquam Libyae ductor uirtute feroci 555 Exultare uidet — namque illi uulnere praeceps Terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis — Acrius hoc; pulchro Mauorte accensus in iram Et dignum sese ratus in certamina saeuo Comminus ire uiro; referenti e corpore telum 560 Aduolat et fodiens pectus: cLaudande laborum, Quisquis es; haud alia decuit te occumbere dextra. Ad manis leti perfer decus. Itala gentis Ni tibi origo foret; uita donatus abires/ Hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum, 565 Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar Clarum spectato dederat certamine nomen. Immemor annorum seniumque oblitus; in arma Ille quidem cruda mente et uiridissimus irae Ibat; sed uani frigentem in Marte senectam 570 Prodebant ictus; stipula crepitabat inani Ignis iners cassamque dabat sine robore flammam. Quem postquam accepit patrio monstrante superbus Armigero Poenum ductor: ^Certamina primae Hic lue nunc/ inquit; epugnae; te notus Hamilcar575 546 Ithemon Ch irhemon L yrchemon F yrhemon OV Ethe- mon Schlichteisen 548 spoliat S spolias uulgo 549 in- rumpit F 551 Ne — desit, U. Bothe — Uiriasius ChLF uiciosius 0 uiridasius V 552 uictus Cm JEp. 26 melius S 557 Arauricus Ch (cf. ad III. 403) 565 Fadium Heinsius 573 aspexit Burmann accessit uel aguouit DraJcenborch ex- cepit Huperti — superbus OV superbum LF 120 SILI ITALICl Hac trahit ad manis dextra.' Tum librat ab aure Intorquens iaculum et uersantem in uulnere sese Transigit. extracta foedauit cuspide sanguis Canitiem et longos finiuit morte labores. Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, 580 Assuetum, Thrasymenne, tuos praedantibus hamis Exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae Ducere suspenso per stagna iacentia lino. Interea exanimum maesti super arma Sychaeuru Portabant Poeni corpusque in castra ferebant. 585 Quos ubi conspexit tristi clamore ruentis Ductor, praesago percussus pectora luctu: cQuinam/ inquit, cdolor; o soeii; quemue ira deorum Eripuit nobis? num te; dulcedine laudis Flagrantem et nimio primi Mauortis amore, 590 Atra; Sychaee, dies properato funere carpsit?' Utque dato gemitu lacrimae assensere ferentum; Et dictus pariter caedis maerentibus auctor: cCerno;' ait, caduerso pulchrum sub pectore uulnus Cuspidis Iliacae. dignus Carthagine; dignus 595 Hasdrubale ad manis ibis; nec te optima mater Dissimilem lugebit auis; Stygiaue sub umbra Degenerem cernens noster uitabit Hamilcar. At mihi Flamiuius; tam maesti causa doloris, Morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur 600 Exequias, seroque emptum uolet impia Roma; Non uiolasse mei corpus mucrone Sychaei.' Sic memorans torquet fumantem ex ore uaporem, Iraque anhelatum proturbat pectore murmur, 577 uulnere] puluere Gronov 679 et S ac uulgo 680 in annis Liuineius in ed. Basil. 1543 (T. p. 199) 583 ia- centia Ch latentia S patentia uel uirentia Buperti 584 ex- animum LF exanimem OV 588 quemue Ch quae te Liuineius (T. p. 199) queue 0 589 uobis L 591 mersit Bentley, sed cf. XIII. 627 592 Utque S et Liuineius (T. p. 199 et 202) Atque ed. Marsus aliiaue 593 dictus F doctus L ductus OV 600 minuat ChS minuet uuJgo 601 caroque Bentley careque Schrader PUNICORUM LIBER V. 121 Ut multo accensis feruore exuberat undis; 605 Clausus ubi exusto liquor indignatur aeno. Tuni praeceps ruit in medios solumque fatigat Flaminium incessens; nec dicto segnius ille Bella capessebat, propiorque insurgere Mauors Coeperat, et campo iunctus iam stabat uterque; 610 Cum subitus per saxa fragor, motique repente; Horrendum; colles et summa cacumina totis Intremuere iugis; nutant in uertice siluae Pinifero; fractaeque ruunt super agniina rupes. Immugit penitus conuulsis ima cauernis 615 Dissiliens tellus nec paruos rumpit biatus; Atque umbras late Stygias immensa uorago Faucibus ostendit patulis; manesque profundi Antiquum expauere diem. lacus ater; in altos Sublatus montis et sede excussus auita, 620 Lauit Tyrrhenas ignota aspergine siluas. lamque eadem populos magnorumque oppida regum Tempestas et dira lues strauitque tulitque. Ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes, Et retro fluctus torsit mare. monte relicto 625 Apenninicolae fugere ad litora Fauni. Pugnabat tamen — heu belli uecordia! — miles, Iactatus titubante solo; tremebundaque tela, Subducta tellure ruens; torquebat in hostem; Donec pulsa uagos cursus ad litora uertit 630 Mentis inops stagnisque illata est Daunia pubes. Quis consul terga increpitans; nam turbine motae Ablatus terrae inciderat: eQuid deinde, quid; oro; Restat; io, profugis? uos en ad moenia Romae Ducitis Hannibalem; uos in Tarpeia Tonantis 635 Tecta faces ferrumque datis. sta, miles; et acris Disce ex me pugnas; uel; si pugnare negatum, 607 medios solumque Cm Ep. 26 624 fontibus Heinsius et Schrader 631 inlata est Cm l. I. in alta est O 633 Ab- latus ChLF ablatis OV 122 SILI ITALICI Disce mori. dabit exemplum non uile futuris Flaniinius; ne terga Libys, ne Cantaber umquam Consulis aspiciat. solus, si tanta libido 64G Est uobis rabiesque fugae, tela omnia solus Pectore consumo et moriens, fugiente per auras Hac anima, uestras reuocabo ad proelia dextras.' Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis, Aduolat ora ferus mentemque Ducarius. acri 645 Nomen erat gentile uiro, fusisque cateruis Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat Uulnera barbaricae mentis; noscensque superbi Uictoris uultus: cTune/ inquit, cmaximus ille Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 65a Corporis an tanti manet de uulnere sanguis. Nec uos paeniteat, populares, fortibus umbris Hoc mactare caput. nostros nic curribus egit Insistens uictos alta ad Capitolia patres. Ultrix hora uocat/ Pariter tunc undique fusis 655 Obruitur telis, nimboque ruente per auras Contectus, nulli dextra iactare reliquit Flaminium cecidisse sua. nec pugna perempto Ulterior ductore fuit; namque agmine denso Primores iuuenum, laeua ob discrimina Martis 660 Infensi superis dextrisque et cernere Poenum Uictorem plus morte rati, super ocius omnes Membra ducis stratosque artus certamine magno Telaque corporaque et non fausto Marte cruentas Iniecere manus. sic densi caedis aceruo, 665 Ceu tumulo, texere uirum. tum, strage per undas, Per siluas sparsa perque altam sanguine uallem, In medias fratre inuectus comitante cateruas Caesorum iuuenum Poenus: cQuae uulnera cernis? Quas mortes?' inquit. cpremit omnis dextera ferruni, 645 et 646 acre Momen Bothe 646 fususque S 648 mor- tis Bothe 649 Uictores S 650 licet Ch 653 nostras. 0 nostris LFV 660 laeua ob Cm Ep. 26 LF seua ob 0 seua ad V laeui Heinsius 665 densae Heinsius PUNICORUM LIBER VI. 123 Armatusque iacet seruans certamina miles. 671 Hos; en; hos obitus nostrae spectate cohortes! Fronte minae durant, et stant in uultibus irae. Et uereor, ne, quae tanta creat indole tellus Magnanimos fecunda uiros, huic fata dicarint 675 Imperium7 atque ipsis deuincat cladibus orbem/ Sic fatus cessit nocti; finemque dedere Caedibus infusae, subducto sole, tenebrae. SILI ITALICI PUNICORUM LIBER SEXTUS. Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore, Titan, In noctem diffusus, equos iungebat Eois Litoribus, primique nouo Phaethonte retecti Seres lanigeris repetebant uellera lucis, Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat 5 Insani Mauortis opus: simul arma uirique Ac mixtus sonipes dextraeque in uulnere caesi Haerentes hostis; passim clipeique iubaeque Atque artus trunci capitum fractusque iacebat Ossibus in duris ensis; nec cernere deerat 10 Frustra seminecum quaerentia lumina caelum. Tum spumans sanie lacus et fluitantia summo Aeternum tumulis orbata cadauera ponto. 672 spectate F spectare LOV 673 et stant] perstant uel restant Heinsius extant Withof 674 Ut uereor Heinsius En Leftbure Hei Bothe 676 ne uincat Heinsius 2 urgebatOV 3 refecti Heinsius 4 relegebant Burmann pectebant Lefebure et Schrader 5 En Lefebure 8 hostis S ut coni. Emesti hastis uulgo 124 SILI ITALICI Nec tarnen aduersis ruerat tota Itala uirtus. Bruttius ingenti rniserandae caedis aceruo, 15 Non aequum ostentans confosso corpore Martem, Extulerat uix triste caput truncosque trahebat Per stragem, neruis interlabentibus, artus; Tenuis opum; non patre nitens linguaue, sed asper Ense; nec e Uolsca quisquam uir gente redemit 20 Plus aeui nece magnanima. puer addere sese Pubescente gena castris optarat et acri Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor Obrueret bello diuis melioribus arma. Inde bonor ac sacrae custodia Marte sub omni 25 Alitis; hinc causam nutriuit gloria leti. Namque necis certus, captae prohibere nequiret Cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata Uiderat et magna pugnam inclinare ruina, Occulere interdum et terrae mandare parabat. 30 Sed, subitis uictus telis, labentia membra Prostrauit super atque iniecta morte tegebat. Uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore Reddita, uicini de strage cadaueris hasta Erigitur, soloque uigens conamine, late 35 Stagnantem caede et facilem discedere terram Ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans Effigiem, palmis languentibus aequat harenas. Supremus fessi tenuis tum cessit in auras Halitus et magnam misit sub Tartara mentem. 40 Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen 14 ruerat Heinsius fuerat tota ChF, sed in F fracta m. 2 suprascr. (T. p. 230 et 237) fuerat fracta LOV 15 Bruttius Ch 21 nece magnauima • puer Thilo nec magnanima puer S nec magnanimis — castris cessarat Heinsius nam magno animo uel magni animi p. Ernesti ; uerba nec e Uolsca qu. uir — nec magna anima (ut coni. Dausqueius) puer parenthesi includit Koch — addere S abdere uulgo 32 iniecta ChF intecta L illecta OV efficta Burmann infecta uel inficta Lefebure — mole Heinsius crate Bentley 33 e om. LF 35 uigens Ch in- gens S 41 meritae Ch merito V PUNICORUM LIBER VL 125 Uirtutis sacram rabiem. Laeuinus; ab alto Priuerno; uitis Latiae praesignis honore; Exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat Exanimis; non basta uiro; non ensis; in artis 45 Abstulerat Fors arma; tamen certamine nudo Inuenit Marti telum clolor. ore cruento Pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae. Iam lacerae nares foedataque lumina morsu, Iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50 Frons depasta modis; et sanguine abundat hiatus; Nec satias, donec mandentia linqueret ora Spiritus; et plenos rictus mors atra teneret. Talia dum praebet tristis miracula uirtus, Diuerso interea fugientes saucia turba 55 Iactantur casu siluisque per auia caecis Ablati furtim multo cum uulnere solos Per noctem metantur agros. sonus omnis et aura Exterrent pennaque leui commota uolucris. Non sopor aut menti requies. agit asper acerba 60 Nunc Mago attonitos; nunc arduus Hannibal hasta. Serranus, clarum nomen; tua; Regule; proles; Qui; longum semper fama gliscente per aeuum; Infidis seruasse fidem memorabere Poenis, Flore nitens primo; patriis heu Punica bella 65 Auspiciis ingressus erat; miseramque parentem Et dulcis tristi repetebat sorte penates Saucius. haud illi comitum super ullus; et atris Uulneribus qui ferret opem; per deuia; fractae Innitens hastae furtoque ereptus opacae 70 Noctis; iter tacitum Perusina ferebat in arua. Ac fessus parui; quaecumque ibi fata darentur, Limina pulsabat tecti; cum membra cubili 42 Laeuinas Ch 43 praesignis Cm Ep. 22 44 iace- bat L latebat FOV 52 satias LO corr. m. 2 in saties F satiatV (T. p. 223) satia Cm JEp. 22 — mandentia Cm l. I. 66 cursu van Veen 69 Pulueribus OV 72 Ac Ch Hic S — ibi Ch 73 cum ChLF tum 0V 126 SILI ITALICI Euoluens non tarda Marus — uetus ille parentis Miles et haud surda tractarat proelia faina — 75 Procedit, renouata focis et paupere Uesta Lumina praetendens. utque ora agnouit et aegrum Uulneribus diris ac; lamentabile uisu; Lapsantis fultum truncata cuspide gressus, Funesti rumore mali iam saucius aures: 80 cQuod scelus, o nimius uitae nimiumque ferendis Aduersis genitus, cerno? te, maxime, uidi, Ductorum; cum captiuo Cartliaginis arcem Terreres uultu; crimen culpamque Tonantis, Occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta 85 Expulerint euersa meo de corde; dolorem. Estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro Regulus; ac tantae stirpem periura recidit Surgentem Carthago domus.' Inde aegra reponit Membra toro; nec ferre rudis medicamina — quippe90 Callebat bellis — nunc purgat uulnera lyinpha; Nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli Circumdat tactu et torpentis mitigat artus. Exin cura seni; tristem depellere fesso Ore sitim et parca uires accersere mensa. 95 Quae postquam properata; sopor sua munera tandem Applicat et mitem fundit per membra quietem. Necdum exorta dies; Marus instat uulneris aestus Expertis medicare modis gratumque teporem, Exutus senium; trepida pietate ministrat. 100 Hic iuuenis, maestos tollens ad sidera uultus; Cum gemitu lacrimisque simul: cSi culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, Extremas Italum res Ausoniamque ruentem 74 Deuoluens Schrader — non] iam Barth 78 diris Schrader tiris L, unde Tyriis Blass, duris FOV 81 nimius Cm Ep. 22 nimium 0 86 Expulerant OV 87 eu (= heu) Heinsius 88 ac tantae stirpem Cm Ep. 22 stirpem tantae S 90 medicamina opemque C. belli uel C. telis Heinsius 93 tor- rentes Schrader PUNICORUM LTBER VI. 127 Aspice/ ait; cgenitor; tandemque aduerte procellis 105 Aequos Iliacis' oculos. amisimus Alpes, Nec deinde aduersis modus eSt; Ticinus et ater Stragibus Eridanus, tuque insignite trophaeis Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni. Sed quid ego baec? grauior quanto uis ecce malorum! Uidi crescentis Thrasymenni caedibus undas lll Prostrataque uirum mole; inter tela cadentem Uidi Flaminium. testor, mea nuuiina, manes Dignam me poenae tum nobilitate paternae Strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum, 115 Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent/ Cetera aceruantem questu lenire laborans Effatur senior: Tatrio, fortissime, ritu, Quicquid adest duri, et rerum inclinata feramus. Talis lege deum cliuoso tramite uitae 120 Per uarios praeceps casus rota uoluitur aeui; Sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem Stant documenta domus: sacer ille et numine nullo Inferior, tuus ille parens decora alta parauit Restando aduersis nec uirtutem exuit ullam . 125 Ante, reluctantis liquit quam spiritus artus*. Uix puerile mihi tempus confecerat aetas, Cum primo malas signabat Regulus aeuo. Accessi comes, atque omnis sociauimus annos, Donec dis Italae uisum est extinguere lumen 130 Geutis, in egregio cuius sibi pectore sedem Ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat. Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum Uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo Quae cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis 135 Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona Non praelatus eques. uerum superauit honores 106 Aequos S Aequus Ch 109 Arni Ch et Dausqueius (T. p. 203) LF arui OV (cf. V. 7) Auni edd. nonn. c. codd. Fut. et Tell. Hauni Marsus aliique 117 aceruantem S acer- bantem uulgo 125 illam Heinsius 133 hunc Ch nunc S 128 SILI ITALICI Omnis hasta meos. cui me libare Lyaei Quod cernis latices, dignum cognoscere causam. Turbidus arentis lento pede sulcat harenas 140 Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne Uictus limosas extendere latius undas Et stagnante uado patulos inuoluere campos. Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, Per ripas laeti saeuis consedimus aruis. * 145 Lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris Seruabat sine sole nemus, crassusque per auras Halitus erumpens taetrum expirabat odorem. Intus dira domus curuoque immanis in antro Sub terras specus et tristes sine luce tenebrae. 150 Horror mente redit. monstrum exitiabile et ira Telluris genitum, cui par uix uiderit aetas Ulla uirurn, serpens centum porrectus in ulnas Letalem ripam et lucos habitabat Auernos. Ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis 155 Aluum deprensi satiabant fonte leones, Aut acta ad fluuium torrenti lampade solis Armenta et tractae foeda grauitate per auras Ac tabe afflatus uolucres. semesa iacebant Ossa solo, informi dape quae repletus et asper 160 Uastatis gregibus nigro ructarat in antro. Isque ubi feruenti concepta incendia pastu Gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis, Nondum etiam toto demersus corpore in amnem Iam caput aduersae ponebat margine ripae. 165 Imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Umbro comitatus Auente; 139 dignum S dignum e&tuulgo 141 ulli— amni Liuineius et Heinsius 145 saeuis] riguis Heinsius 149 furuoque Heinsius 150 Sub terra Heinsius, quod prob. Wagner ad Verg. Aen. XII. 811 152 uiderit Ch uiderat 0 159 late- bant L 160 ossa solo, informi dape quae scr. informidate- que S ossa solo informi: lateque uulgo 161 ructarat S ruc- tabat uulgo 162 pastu] ab aestu Heinsius 167 Auente Ch PUNICORUM LIBER VI. 129 Scire nemus pacemque loci explorare libebat. Iamque propinquantum tacitus penetrauit in artus Horror, et occulto riguerunt frigore membra. 170 Intramus tamen et Nyniphas numenque precamur Gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis Arcano gressus audemus credere luco. Ecce e uestibulo primisque e faucibus antri Tartareus turbo atque insano saeuior Euro 175 Spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa Tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo torquens. pauefacti clade uicissim Aspicimus. resonare solum, tellusque moueri, Atque antrum ruere, et uisi procedere manes. 180 Quantis armati caelum petiere Gigantes Anguibus, aut quantus Lernae lassauit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis Auro seruauit ramos Iunonius anguis: Tantus disiecta tellure sub astra coruscum 185 Extulit assurgens caput atque in nubila primam Dispersit saniem et caelum foedauit hiatu. Diffugimus tenuemque metu conamur anheli Tollere clamorem frustra; nam sibila totum Implebant nemus. ac subita formidine caecus 190 Et facti damnandus Auens — sed fata trahebant — Antiquae quercus ingenti robore sese Occulit, infandum si posset fallere monstrum. Uix egomet credo; spiris ingentibus artae Arboris abstraxit molem penitusque reuulsam 195 Euertit fundo et radicibus eruit imis. 168 faciemque Burmann, quod prob. van Veen 171 no- menque Cd (T. p. 212) 178 torquens OV torquem L tor- rens corr. in torquens F intorquens uulgo 179 post Aspi- cimus punctum posui cum Heinsio 184 Iunonis et anguis Cd (T.p. 212 et 214) 185 disiecta] despecta Heinsius disiuncta Lefebure ab infecta Thilo 188 tenuemque Cm Ep. 22 t/^nque V tamen atque uulgo 190 ac S at uulgo 191 Auens Ch. 193 posset S possit uulgo 194 stringentibus uel cingentibus Heinsius — arte uulgo actae Gronov 195 adstrinxit Ruperti Silius Italicub. 9 130 SILI 1TALICI Tum trepidum ac socios extrema uoce cientem Corripit atque haustu sorbens et faucibus atris — Uidi respiciens — obscaena condidit aluo. Infelix fluuio sese et torrentibus undis 200 Crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus. Hunc medio inuasit fluctu ripaeque relatos — Heu genus infandum leti! — depascitur artus. Sic dirum nobis et lamentabile monstrum Effugisse datur. quantum mens aegra sinebat, 205 Appropero gressum et ductori singula pando. Ingemuit, casus iuuenum miseratus acerbos. Utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostein Igneus et magna audendi flagrabat amore, Ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni 210 Ire iubet campis equitem. ruit ipse, citatum Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim Consequitur iusso manus et muralia portat Ballistas tormenta grauis suetamque mouere Excelsas turris immensae cuspidis hastam. 215 Iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam Cornea gramineum persultans ungula campum, Percitus hinnitu serpens euoluitur antro Et Stygios aestus fumanti exsibilat ore. Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis; 220 At nemus arrectae et procera cacumina saltus Exuperant cristae; trifido uibrata per auras Lingua micat motu atque assultans aethera lambit. Ut uero strepuere tubae, conterritus alte Immensum attollit corpus tergoque residens 225 Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. Dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens 202 ripaeque S ripaque Ch — relatos Cm Ep. 22 204 Sic] Uix Heinsius 209 magna Cm Ep. 22 L magno F0V (in F ex corr.) 210 capi O 213 Obsequitur Bentley c. edd. recentt. — cursu Blass 218 hinnitu Cm Ep. 22 immani L inmani F0V 222 Exuperant] Expuerant LF Expulerant V Expaueant O 226 sumatis OV se uastis Bothe PUNICORUM LIBER VI. 131 Contortos orbes derecto corpore totam Extendit rnolem subitoque propinquus in ora Lato distantum spatio uenit; omnis anhelat 230 Attonitus serpentis equus, frenoque teneri Inrpatiens, crebros expirat naribus ignes. Arduus ille super tumidis ceruicibus altum Nutat utroque caput; trepidos inde incitus ira Nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet 235 Elisisse premens. tunc fractis ossibus atram Absorbet saniem et, tabo manante per ora, Mutat hians hostem semesaque membra relinquit. Cedebant iam signa retro, uictorque cateruas Longius auectas afflatus peste premebat, 240 Cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam Uocibus impellens: "Serpentine Itala pubes Terga damus Libycisque parem non esse fatemur Anguibus Ausoniam? si debellauit inertis Halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu, 245 Ibo alacer solusque manus componere monstro Sufficiam." Clamans haec atque interritus hastam Fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto. Uenit in aduersam non uano turbine frontem Cuspis et, haud paulum uires adiuta ruentis 250 Contra ardore ferae, capiti tremebunda resedit. Clamor ad astra datur, uocesque repente profusae Aetherias adiere domos. furit ilicet ira Terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori Et chalybem longo tum primum passus in aeuo. 255 Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset Impetus, ablato ni Regulus arte regendi Instantem elusisset equo rursusque secutum 228 derecto Ch directo 0 230 anhelat Cm Ep. 22 231 serpentis Cm l l. 234 Nutat Ch Mutat S Mittit c. cod. Tell. Lefebure Motat Bentley c. ed. Iunt 236 tunc Ch 238 re- liquit L 248 per inane Cm Ep. 71 primaue S 251 feri Lefebure 254 doloris Burmann 266 rabidi ex ed. Bom. II Lefebure rapido Nicander rabido van Veen 257 ablato Ch 9* 132 SILI ITALICI Cornipedis gyros flexi curuamine tergi Detortis laeua celer effugisset habenis. 260 At non spectator Marus inter talia segni Torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri Hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca Lambebat lingua fessi certamine terga Quadrupedis; torsi telum atque urgentia uelox 265 In memet saeui serpentis proelia uerto. Hinc imitata cohors certatim spicula dextris Congerit alternasque ferum diducit in iras, Donec murali balista coercuit ictu. Tum fractus demum uires, non iam amplius aegra 270 Consuetum ad nisus spina praestante rigorem Et solitum in nubes tolli caput. acrius instant, Iamque aluo penitus demersa falarica sedit, Et geminum uolucres lumen rapuere sagittae. Iam patulis uasto sub uulnere faucibus ater 275 Tabificam expirat saniem specus; ultima iamque Ingestis cauda et iaculis et pondere conti Haeret humi; lassoque tamen minitatur hiatu; Donec tormentis stridens magnoque fragore Discussit trabs acta caput, longoque resoluens 280 Aggere se ripae tandem exalauit in auras Liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni. 260 laeuam Lefebure et Ernesti — effugisset ed. Basil.1522 effudisset S 262 Torpebam Burmann et Bentley — tanti Withof 263 ianuamque S (cf. IV. 585) 265 urguentia Ch (T. p. 247) 270 — 272 sic hunc locum restituere conatus sum; uires: nec iam amplius — rigorem, Et s. i. n. t. caput, acrius instat S et uulgo Tum fracto — acrius instant Gronov nec iam amplius, aegre — caput, a. instat Ernesti nec — rigorem, Inso- lidum (sc^ estj i. n. t. caput. acrius instant, Iamque Bothe nec iam amplius — praestabat spina rigorem, Nec — caput a. instat Thilo non iam — rigorem, Et solito — capiti a. instant Blass 275 ater scr. aer S 276 saniem specus; ultima interpunxi saniem sp. ultima: iamque uulgo saniem, sp. u. Barth saniem; spes ultima edd. recentt. 277 Ingestis Blass Ingenti S — conti 0 concti V tanti LF 280 reuoluens van Veen PUNICORUM LIBER VI. 133 Erupit tristi fluuio mugitus et imis Murmura fusa uadis; subitoque et lucus et antrum Et resonae siluis ulularunt flebile ripae. 285 Heu quantis luimus mox tristia proelia damnis! Quantaque supplicia et qualis exhausimus iras! Nec tacuere pii uates famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, Nos uiolasse manu seris monuere periclis. — 290 Haec tunc hasta decus nobis pretiumque secnndi Uulneris a uestro, Serrane, tributa parente, Princeps quae sacro bibit e serpente cruorem/ Iamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat Serranus medioque uiri sermone profatur: 295 ?Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum, Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, Nec, Thrasymenne, tuus premeret tot nomina gurges.' Tum senior: cMagnas/ inquit, ?de sanguine poenas Percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis. 300 Nam, defecta uiris et opes attrita, supinas Africa tendebat palmas, cum sidere diro Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. Nulla uiro species decorisque et frontis egenum Corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris 305 Uiuidus, et nisu magnos qui uinceret artus. Iam Martem regere atque astus adiungere ferro Et duris facilem per inhospita ducere uitam Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, Cederet Hannibali. uellem hunc, o tristia nobis 310 Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotae ripis! uidissem moenia flammis 286 quantum OV 289 trepida Ch 290 Nos O NonLFV — saeuis Bolhe — piaclis Bentley seri periclis uel pericli Blass 293 qui s. dedit e s. cr. Boihe 296 Hinc S 299 Tum LF Tunc OV 300 Precepit O 303 Therapne] cherapne FOV cheramne L 307 Martem regere Ch ciere S cire Thilo 308 durus ex ed. Parm. et Med. JDraJcenborch aliique — inter- punctionem post uitam sustulit Buperti 134 SILI ITALICI Phoenissae ruere; aut certe non horrida fata Fleuisseni ducis et; nulla quos morte nec igni Exutos seruans portabo in Tartara; luctus. 315 Consertae campis acies; multusque per arua Feruebat Mauors; nec mens erat ulla sine ira. Hic inter medios memorandis Regulus ausis Laxabat ferro campum inque pericla ruebat Nec repetenda dabat letali uulnera dextra. 320 Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris Portat turbo globum piceaque e nube ruinam Pendentem terris pariter pontoque minatur; Omnis et agricola et nemoroso uertice pastor Et pelago trepidat subductis nauita uelis. 325 At fraudem nectens; socios ubi concaua saxa Claudebant; uertit subito certamina Graius Et dat terga celer ficta formidine ductor. Haud secus ac stabulis procurans otia pastor In foueam parco tectam uelamine frondis 330 Ducit nocte lupos positae balatibus agnae. Abripuit traxitque uirum fax mentis honestae Gloria et incerti fallax fiducia Martis. Non socios comitumue manus; non arma sequentum Respicere; insano pugnae tendebat amore 335 Iam solus: nubes subito cum densa Laconum Saxosis latebris intento ad proelia circum 313 Phoenissa eruere Ruperti — autF haud LOV 314 et 315 at nulla nunc morte Burmann ducis: at, nulla quos m. n. i. Exutus, s. p. Lefebure at nunc quos nec morte n. i. Exuero s. p. Thilo 318 Hic Ch Hinc Nicander — Hic iter in medios Marsus aliique 319 campum inque pericla Ruperti cam- pumque pericla Ch campum ac pericla LO campum ac f (suprascr.) pericla F campo ac pericla V c. ac per iniqua Gronov c. ac per tela Heinsius, quod prob. Bentley 327 Con- debant Burmann — certamina Graius Barth uertit subito cer- tamine gyros Cm Ep. 71 uertere L uertre FV iitre 0 certamine gratos S 328 ficta S, ut coni. Modius facta Cm Ep. 71 329 ac ed. Basil. 1522 e L et FOV 336 solis 0 337 in- tento ChLF intente 0 intende corr. m. 2. in intente V PUNICORUM LIBER VI. 135 Funditur, et pone insurgit uis saeua uiroruni. 0 diram Latio lucem! fastisque notandum Dedecus o; Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi 340 Nata tuae tristi damnatur sorte catenae. Haud umquam absistam gemitu. te, Regule, uidit Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho Uisa es; Carthago, superis! quae poena sequetur Digna satis tali pollutos Marte Laconas? 345 At noua Elissaei iurato foedera patres Consultant mandare duci pacisque sequestrem Mittere poscentis uinctam inter proelia pubem Captiuamque manum ductore rependere nostro. Nec mora, iam stabat primis in litoris undis 350 Nauali propulsa ratis, iam nautica pubes Aut siluis stringunt remos, aut abiete secta Transtra nouant; his intortas aptare rudentis, His studium erecto componere carbasa malo. Unca locant prora curuati pondera ferri. 355 Ante omnis doctus pelagi rectorque carinae Puppim aptat clauumque Cothon. micat aereus alta Fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri. Tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti Rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis, Qui uoce alternos nautarum temperet ictus 361 Et remis dictet sonitum pariterque relatis Ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis. Postquam confectum nautis opus, horaque cursus, Atque armata ratis uentique dedere profundum: 365 Omnis turba ruit, matres puerique senesque. Per medios coetus trahit atque inimica per ora 338 pone scr. poena Ch poene LFO pene V Poenum Barth atque uni Withof 339 notandum S notandam uulgo mutata interpunctione 346 At OV Ac LF 348 uinctam Ch uictam S 353 his] bis S 358 trifidi OV trifidis LF trifido Heinsius 360 Durum ad tempus Heinsius Serum Ernesti 363 ut plaudant Euperti 365 uentoque S 136 SILI ITALICI Spectandum Fortuna ducein. fert lumina contra Pacatus frontem, qualis cum litora primum Attigit appulsa rector Sidonia classe. 370 Accessi comes, haud ipso renuente, ratique Impositus maestus socium me casibus addo. Illuuiem atque inopes mensas durumque cubile Et certare malis urgentibus hoste putabat Deuicto maius; uec tam fugisse cauendo 375 Aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo. Spes tamen una mihi — quamquam bene cognita et olim Atrox illa fides — urbem murosque domumque Tangere si miseris licuisset, corda moueri Posse uiri et uestro certe mitescere fletu. 380 Claudebam sub corde metus lacrimasque putabam Esse uiro et nostrae similem inter tristia mentem. Cum tandem patriae Tiberino allabimur amni, Seruabam uultus ducis ac prodentia sensum Lumina et obtutu perstabam intentus eodem. 385 Si qua fides; unum, puer, inter mille labores, Unum etiam in patria saeuaque in Agenoris urbe Atque unum uidi poenae quoque tempore uultum. Obuia captiuo cunctis simul urbibus tbat Ausonia, et; campum turba uincente, propinqui 390 Implentur colles; strepit altis Albula ripis. Ipsi Poenorum proceres immitia corda Ad patrios certant cultus reuocare, togaeque Addebatur honos. stetit, illacrimante senatu Et matrum turba iuuenumque dolore profuso, 395 Inter tot gemitus immobilis; aggere consul Tendebat dextram et patria uestigia primus Ponentem terra occursu celebrabat amico. Collegit gressum; monitusque recedere consul Nec summum uiolare decus; cingente superba 400 368 Fortuna] importuna (sc.turba,) Ernesti 372 maestus LF maestis 0V 374 putabat Cm Ep. 71 380 uiri Ch 383 patrio Tiberini Heinsius 394 Addebatur Cm Ep. 71 PUNICORUM LIBER VI. 137 Poenorum turba captiuoque agmine saeptus Ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat. Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, Infelix nimia magni uirtute mariti, Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. — 405 Agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis? — Atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno Deformem aspexit, fusis ululatibus aegra Labitur, et gelidos mortis color occupat artus. Si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere 410 Dent tibi Sidonias matres; me uoce quieta Affatus, iubet et uestros et coniugis una Arcere amplexus; patet impenetrabilis ille Luctibus et numquam summissus colla dolori/ Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis: 415 ?Magne parens/ inquit, cquo maius numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique Solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti, Tangere sacratos uultus atque oscula ab ore 420 Libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra Non licitum? leuiora forent haec uulnera quantuni, Si ferre ad manis infixos mente daretur Amplexus, uenerande, tuos. sed uana recordor Ni, Mare, — nam primo tunc haerebamus in aeuo — Humana maior species erat; horrida cano 426 Uertice descendens ingentia colla tegebat Caesaries, frontique coma squalente sedebat Terribilis decor atque animi uenerabile pondus. Nil posthac oculis simile incidit.' Excipit inde 430 Iam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu: 402 serebat Blass 403 geminum OV gemitum LF — Mar- cia Ch 404 nimium Bothe 405 tristes Ch 413 Arceri Heinsius — patet] manet uel pater JRuperti 425 Ni, Mare Ch Mi Mare S, nisi quod in O Mnnare weZMimare legitur; in eodem cod. uerba tunc — maior omissa sunt 430 excidit OV 138 ! SILI ITALICI c Quid; cum praeteritis inuisa penatibus/ inquit, cHospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas? Affixi clipei currusque et spicula nota Aedibus in paruis; magni monumenta triumphi, 435 Pulsabant oculos, coniuxque in limine primo Clamabat: "Quo fers gressus? non Punicus hic est; Regule; quem fugias; carcer. uestigia nostri Casta tori domus et patrium sine crimine seruat Inuiolata larem. semel hic iterumque — quid; oro, 440 Pollutum est nobis? — prolem; gratante senatu Et patria, sum enixa tibi. tua; respice; sedes Haec est; unde ingens humeris fulgentibus ostro Uidisti Latios consul procedere fasces; Unde ire in Martem; quo capta referre solebas 445 Et uictor mecum suspendere postibus arma. Non ego complexus et sanctae foedera taedae Coniugiumue peto. patrios damnare penatis Absiste ac natis fas duc concedere noctem." Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis 450 Limine se clusit Tyrio questusque reliquit. Uixdum clara dies summa lustrabat in Oeta Herculei monumenta rogi; cum consul adire Accirique iubet Libyas. tum limina templi Uidimus intrantem. quae consultata senatus; 455 Quasue uiri uoces extremum curia maerens Audierit; placido nobis ipse edidit ore. Intulit ut gressus, certatim uoce manuque Ad solitam sedem et uestigia nota uocabant. Abnuit antiquumque loci aspernatus honorem. 460 At circumfusi non secius undique dextram Prensare ac; patriae ductorem nomine tanto 434 uota Heinsius 449 fas duc LF fas est OV 451 clu- sit Cm Ep. 71 seclusit L sedusit F seduxit 0 se duxit V 453 adiri Heinsius 454 Libyas Ch 455 tum quae con- sulta Gronov quaenam consulta Heinsius — senatu Lefebure 456 Quasque JRuperti 459 uocabant Ch uocabat S 460 uulgo additur est, quod deest in S et Ch — aspernatur Heinsius PUNICORUM LIBER VI. 139 Redderet, orabant; captiua posse redemptum Pensari turba, ae Tyrias tum iustius arces Arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis. 465 Tum palmas simul attollens ac luniina caelo: "Iustitiae rectique dator, qui curicta gubernas, Nec leuior mibi diua Fides Sarranaque Inno, Quos reditus testes iurata mente uocaui, Si mini fas me digna loqui Latiosque tueri 470 Uoce focos, ibo ad Tyrios non segnior," inquit, "Stante fide reditus et saluo foedere poenae. Sic nobi^ rerum exitio desistite honorem Tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum; Nunc etiam uinclis et longo carcere torpent 475 Captiuo in senio uires. fuit ille nec uinquam, Dum fuit, a duro cessauit munere Martis Regulus. exangui spectatis corpore nomen. At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum E nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro 480 Pectora, captiuos nostra pensare senecta. Ite dolos contra, gensque astu fallere laeta Discat, me capto quantum tibi, Roma; supersit. Nec uero placeat, nisi quae de more parentum Pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere 485 Haec referenda, pari libeat si pendere bellum Foedere et ex aequo geminas conscribere leges. Sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis, Talia quam uideam ferientis pacta Latinos/' Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae, 490 Nec monitus spernente grauis fidosque senatu, Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa Ac minitans capto patrias properabat ad oras. Prosequitur uulgus patres, ac planctibus ingens 464 hac Heinsius — iustior S 467 sator Heinsius pater uel stator Muperti 468 Serranaque Ch 470 Si ChOV sit LF, quod prob. Bothe 473 Sit S In nobis et 474 Per- dere Withof Uendere Heinsius 480 En nobis Ch 485 Li- byes Ch 491 fidoque ChS 140 SILI ITALICI Personat et luctu carupus. reuocare libebat 495 Interdum et iusto raptum retinere dolore. At trepida et subito ceu stans in funere coniux Ut uidit puppi properantem intrare, tremendum Uociferans, celerem gressum referebat ad undas: c?Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque. 500 Hoc unurn, coniux, uteri per pignora nostri Unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem Terrarum pelagique pati caelique labores. Non ego Amyclaeum ductorem in proelia inisi, Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. 505 Cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum Hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras Flectemus lacrimis, aut, si praeclu3erit aures Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit Teque tuosque simul; uel, si stat rumpere uitam, 510 In patria moriamur. adest comes ultima fati." Has inter uoces uinclis resoluta moueri Paulatim et ripa coepit decedere puppis. Tum uero infelix, mentem furiata dolore, Exclamat, fessas tendens ad litora palmas: 515 "En, qui se iactat Libyae populisque nefandis Atque hosti seruare fidem! data foedera nobis Ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?" Ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris; Cetera percussi uetuerunt noscere remi. 520 Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras Ac legimus pontum pinuque immane cauata Aequor et immensas curua trabe findimus undas. Ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti Obrueret, scopulisque ratem furor improbus Euri 525 495 campus V, ut coni. Liuineius campis LFO, unde per- sonat, et luctu campis r. libebat uulgo 496 raptum V captum LFO 498 puppi Ch puppim V 500 Libyes Clx 509 eadem atque una Heinsius 514 uero V uere LF ue O — mente S 515 a litore Schrader 522 immane Cm Ep. 71 L in umane F minante OV (T. p. 225) PUNICORUM LIBER VI. 141 Frangeret, optabam; letum id comruune fuisset. Sed nos ad poenam moderato flamine lenes Uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori. Infelix uidi patriamque remissus in urbem Narrator poenae dura mercede reuerti. 530 Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum Pygmalioneam teutarem expromere gentem, Si maius quicquam toto uidisset in orbe Geris honiinum, quam quod uestri ueneranda parentis Edidit exemplum uirtus. pudet addere questus 535 Suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem. Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto Fingere ne cessa atque orientis comprime fletus. Praefixo paribus ligno mucronibus omnes Armantur laterum crates; densumque per artem 540 Texitur erecti stantisque ex ordine ferri Infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis Quocumque inflexum perducto tempore torpor Inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus. Absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos 545 Haec superat currus. longo reuirescet in aeuo Gloria, dum caeli sedem terrasque tenebit Casta Fides; dum uirtutis uenerabile nomen, Uiuet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata Audire borrebunt a te calcata minores/ 550 Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura. Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, Sicut sanguinea Thrasymenni tinxerat unda, Uera ac ficta simul spargebat fama per urbem. Allia et infandi Senones captaeque recursat 555 626 et 527 uerba letum — poenam, quae uulgo omissa erant, inser. Cm E<p. 71; exstant in S quoque, sed in poenam S 538 orientis ChLF haurientis OV 540 densumque ChV densusque LFO 543 flexum Ch — perducto S producto uulgo — torpor Bausqueius tortor LFO tactor V 546 Haec s. currus ChL Hos FOV 548 post nomen distinxit Leftbure 554 per orbem OV 142 |SILI 1TALICI Attonitis arcis facies. excussit habenas Luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo. Hic raptim ruit in muros. uox horrida fertur; Hostis adest. iaciuntque sudes et inania tela. Ast aliae, laceris canentes erinibus, alta 560 Uerrunt tecta deum et seris post fata suorum Sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque Amisere; iacent portis ululante dolore Dispersum uulgus, remeantumque ordine longo Seruat turba gradus; pendent ex ore loquentum, 565 Nec laetis sat certa fides, iterumque morantur Orando et, uultu interdum sine uoce precati, Quod rogitant, audire pauent. hinc fletus, ubi aures Percussae grauiore malo; metus inde, negatum Si scire, et dubius responsi nuntius haesit. 570 Iamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo Corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis Oscula uulneribus figunt superosque fatigant. Hic inter trepidos, curae uenerandus, agebat Serranum Marus; atque olim post fata mariti 575 Non egressa domum uitato Marcia coetu Et lucem causa natorum passa, ruebat In luctum similem antiquo; turbata repente Agnoscensque Marum: eFidei comes inclite magnae, Hunc certe mihi reddis/ ait. ?leue uulnus? an alte 580 Usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro? Quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis Abripiat poenaeque instauret monstra paternae, Gratum est, o superi. quotiens heu nate, petebam, Ne patrias iras animosque in proelia ferres, 585 558 Hinc 0 559 rapiuntque Bothe 561 Uertunt OV 563 ululantque dolore Heinsius 566 laetis] leti Blass 568 hinc Gronov aliique hic S 571 redeuntum JDausqueius redeuntis S redeuntia Drakenborch 672 sollicite laeti Ch — affunduntur Heinsius 576 Marcia ChOV martia LF 580 Hunc Cm Ep. 68 LF Nunc OV 581 muro L 582 quidquid id est Cm l. I. PUNICORUM LIBER VI. 143 Neu te belligeri stiniularet in arma parentis Triste decus. niuiiuni uiuacis dura senectae Supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua Numina pugnastis nobis/ At cladis acerbae Discussa ceu nube, patres conquirere fessis 590 Iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli Certatur; pulsusque timor grauiore periclo. Maxima curaruru, rectorem ponere castris, Cui Latium et moles rerum quassata recunibat, Spectante occasum patria. Iouis illa ruenti 595 Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis Cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, Qui ferre in muros uictricia signa parabat. Tum quassans caput: ?Haud umquani tibilupiter/ inquit; eO iuuenis, dederit portas transcendere Romae 601 Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles Caedibus, et ripas fluuiorum exire Latino Sanguine fas fuerit. Tarpeium accedere collem Murisque aspirare ueto.' Quater inde coruscum 605 Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens Abrupto fregit caelo super agmina nubem. Nec Poenum auertisse satis; dat numine magno Aeneadis mentem, gremio deponere tuto 610 Romuleam sedem Fabioque salutis babenas Credere ductori. cui postquam tradita belli Iura uidet: cNon hunc/ inquit, csuperauerit unquam 586 Neu te ChLF Non te OV 589 at Ch ac LFV et 0 590 Discissa Ch 592 timor S dolor uulgo 595 Sperante Blass 600 Tum S Tunc uulgo 601 dederim Drcikenborch — porta L — transcindere Lefebure ex cod. Tell. rescindere Blass 604 accedere S ascendere uulgo accendere Buperti 605 Mu- risue Lefebure — corusca Ruperti 611 Romuleam sedem scr. R. tandem S gentem Liuineius molem Withof sortem JRuperti Romam illam tandem Bothe 144 SILI ITALICI Inuidia aut blando popularis gloria fuco; Non astus fallax, non praeda aliusue cupido. 615 Bellandi uetus ac lauduni cladumque quieta Mente capax; par ingenium castrisque togaeque.' Sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum. Hic, circumspectis nulli deprensus in armis Laudatusque Ioui, Fabius mirabile quantum 620 Gaudebat reducem patriae annumerare reuersus, Duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem. Nec membris quisquam natoue pepercit amato Acrius, aut uidit socium per bella cruorem Tristior. atque idem; perfusus sanguine uictor 625 Hostili, plenis repetebat rnoenia castris. Stirpe genus clarum caeloque affinis origo. Nam remeans longis olim Tirynthius oris Et triplicis monstri famam et spectacula captas Mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Roinae, 630 Egit ouans. tunc Arcadius, sic faina, locabat Inter desertos fundata Palatia dumos Paupere sub populo ductor; cum regia uirgo, Hospite uicta sacro, Fabium de crimine laeto Procreat et magni commiscet seminis ortus 635 Arcas in Herculeos mater uentura nepotes. Ter centum domus haec Fabios armauit in hosteni, Limine progressos uno; pulcherrima quorum Cunctando Fabius superauit facta ducemque Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti. 640 Dum se perculsi renouant in bella Latini, Turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae Pulsandi, collis Umbros atque arua petebat Hannibal, excelso summi qua uertice montis Deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis 645 614 blando ChLF libido 0 libido (c supra d) V (T.p.224 tt 244) 615 praedae Bothe 616 bellandi est uetus Bothe 620 mirabile quantum Ch (T. p 203) 630 nunc deest in OV C34 laeto Ch 643 Pulsando Ch 644 summi Ch summu V — excelsi summo Thilo 645 lateris Heinsius — laetis Heinsius PUNICORUM LIBER VI. 145 Proiecta in campis nebulas exhalat inertis; Et sedet ingentem pascens Meuania taurum, Dona Ioui; tum Palladios se fundit in agros Picenum diues praedae atque errantibus armis, Quo spolia inuitant, transfert populantia signa; 650 Donec pestiferos mitis Campania cursus Tardauit bellumque sinu indefensa recepit. Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, uaria splendentia cernit Pictura belli patribus monumenta prioris 655 Exhausti — nam porticibus signata manebant — Quis inerat lougus rerum et spectabilis ordo. Primus bella truci suadebat Regulus ore; Bella neganda, uiro si noscere fata daretur. At princeps Poenis indicta more parentum 660 Appius astabat pugna lauroque reuinctus Iustum Sarrana ducebat caede triumphum. Aequoreum iuxta decus et nauale trophaeum, Rostra gerens niuea surgebat mole columna; Exuuias Marti donumque Duilius, alto 665 Ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat. Cui; nocturnus honos; funalia clara sacerque Post epulas tibicen adest; castosque penatis Insignis laeti repetebat murmure cantus. Cernit et extremos defuncti ciuis honores: 670 Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; Instabat crista fulgens et terga premebat Regulus; Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon Et Garamas positis dedebant oppida telis. 676 649 Picentum Liuineius — dites Lefebure cupidus Nicander 654 Literni Ch 660 poenis F penis L pocius 0 potius V — indicta pugna ChLF pugnae OV 665 domum: que dulius L donumque dulius F domu coma q dulius 0 donum coinaque dulius V 671 celebraret Ch, unde cernit, ut — celebraret scribendum putat Heinsius SlLIUS ITALICUS. 10 146 SILI ITALICI Lentus harenoso spuinabat Bagrada campo Uiperea sanie? turinisque minantibus ultro Pugnabat serpens et cum duce bella gerebat. Necnon proiectum puppi frustraque uocantem 680 Numina Amyelaeum mergebat perfida ponto Rectorem manus, et feras tibi, Regule, poenas Xanthippus digni pendebat in aequore leti. Addiderant geminas medio consurgere fluctu Aegatis ; lacerae circum fragmenta uideres 685 Classis et effusos fluitare in gurgite Poenos. Possessor pelagi pronaque Lutatius aura Captiuas puppis ad litora uictor agebat. Haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar, Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum 690 Totius in sese uulgi conuerterat ora. Sed Pacis faciem et pollutas foederis aras Deceptumqne Iouem ac dictantis iura Latinos Cernere erat. strictas trepida ceruice securis Horrebat Libys, ac summissis ordine palmis 695 Orantes ueniam iurabant irrita pacta. Haec Eryce e summo spectabat laeta Dione. Quae postquam infesto percensuit omnia uultu Arridens Poenus, lenta proclamat ab ira: eNon leuiora dabis nostris inscribere tectis 700 Acta meae dextrae: captain, Carthago, Saguntum Da spectare, simul flamrua ferroque ruentem, Perfodiant patres natorum membra; nec. Alpes 678 ultro] umbris F corr. m. 1 in ultro — ultor Liuineius et Heinsius 682 Rectorem Cm Ep. 68 683 aequore Cm l. I. 686 affusos Heinsius 689 sic uersus extat in S, nisi quod in 0 iunctos m. 1 corr. in iuncto — uictos Ch iuncto legatus i. o. H. Marsus Hic inter uictos rel. i. o H. Dausqueius Hoc inter uictos rel. i. o. H. Heinsius Haec inter cinctus legatorum ordine H. uel iunctus — ordine Buperti Hac inter uinctos religatus i. o. Bothe Haec inter uinclis religatis o. H. Buchwald Haec inter uinctorum iratus i. ordinem H. Schlichteisen (p. I.) 690 cuncta harum Bothe iunctarum Heinsius 692 Pacis pro pacis scr. Buperti PUNICOEUM LIBER VII. 147 Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis Persultet iuga uictor equis Garamasque Nomasque. 705 Addes Ticini spumantis sanguine ripas Et nostrum Trebiam et Thrasymeimi litora Tusci Clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis Flaminius; fugiat consul manante cruore Scipio et ad socios nati ceruice uehatur. 710 Haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur. Flagrantem effinges facibus, Carthago; Libyssis Eomam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem. Interea uos7 ut dignum est, ista7 ocius ite; 0 iuuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, 715 In cineres monumenta date atque inuoluite flammis/ SILI ITALICI PUNICORUM LIBER SEPTIMUS. Interea trepidis Fabius spes unica rebus. Ille quidem socios atque aegram uulnere praeceps Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum Bellator senio iam castra mouebat in hostem. Sed mens humana maior non tela nec enses 5 Nec fortis spectabat equos. tot milia contra Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus Ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat. Ac ni sacra seni uis impressumque fuisset, 706 Adde et Scaliger 707 Tusci Blass tuscis S 712 effinges LF, ut coni. Modius effugies Cm Ep. 68 effingens OV 714 ista] ite Liuineius 715 gerantur Blass 1 rabidis Cli 5 mens LFV mente 0 — mente humano Barth — non tela S nec t. uulgo 10* 148 SILI ITALICI Sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem, 10 Ultima Dardanii transisset nominis aetas. Ille modum superis in Punica castra fauoris Addidit et Libyae finem inter prospera bella Uincendi statuit. tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. 15 Summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae Et fluxas Latii res maiorumque labores, Qui Carmentis opes et regna Euandria seruas, Surge, age et emerito sacrum caput insere caelo. At Libyae ductor, postquam noua nomina lecto 20 Dictatore uigent, raptim mutata Latinis Imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat, Quae fortuna uiro, quodnam decus; ultima fessis Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem. feruore carentes 25 Angebant anni fraudique inaperta senectus. Ocius accitum captiuo ex agmine poscit Progeniem ritusque ducis dextraeque labores. Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, Clarum nomen erat; sed laeua adduxerat hora 30 Ticini iuuenem ripis, fususque ruentis Uulnere equi, Libycis praebebat colla catenis. Hic ardens — extrema malis — abrumpere uitam: ?Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi In manibus consulta/ inquit. 'Tirynthia gens est; 35 Quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris, Terrarum imperium Carthaginis arce uideres. Non ego te longa serie per singula ducam. Hoc sat erit, nosces Fabios certamine ab uno: 10 Fortunam cunctando Ch cunctando Fortunam S 18 regna] tecta Heinsius sceptra Withof signa Bothe 22 habebat LOV agebat P 26 carentes Barth calentes S 28 labores S laborem Ch 29 Cilnius Ch Cilinus S — Areti Ch 33 sic interpunxi et abrumpere scr. et rumpere S H. a. e. malis , et r. v. uulgo — mali atque abrumpere u. Heinsius H. a. extrema, malis erumpere Marsus, quod prob. Bothe PUNICORUM LIBER VII. 149 Ueientum populi uiolata pace negabant 40 Acceptare iugum, ac uicino Marte furebat Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. Dilectus uetiti, priuataque castra penates Herculei impleuere; domo, mirabile, ab una Patricius iunctis exercitus ibat in armis. 45 Ter centum exiluere duces; quocumque liberet, Uno non pauidus rexisses bella magistro. Sed — dirum egressis omen — Scelerata minaci Stridentis sonitu tremuerunt limina portae, Maximaque Herculei mugiuit numinis ara. 50 Inuasere hostein, numerarique aspera uirtus Haud est passa uiros, et plures milite caedes. Saepe globo densi, saepe et per deuia passim Dispersi subiere uices; meritique labore Aequato nulli quisquam uirtute secundus, 55 Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumpbos. Spes heu fallaces oblitaque corda caducum, Mortali quodcumque datur! grex ille uirorum, Qui Fabia gente incolumi deforme putabat Publica bella geri, pariter cecidere deorum 60 Inuidia, subitis circumuenientibus armis. Nec tamen occisos est cur laetere; supersunt, Quot tibi sint Libyaeque satis; certauerit unus Ter centum dextris. tam uiuida membra laborque Prouidus et cauta sollertia tecta quiete. 65 Nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas, Foderis in pugna uelocius ilia planta Bellatoris equi frenisque momorderis ora.' Quem cernens auidum leti post talia Poenus: 'Nequicquam nostras, demens,' ait, eelicis iras 70 41 furebat Cli 43 Dilectus Ch Delectus 0 46 quae- cunque Heinsius 49 Stridentes s. tr. limine p. Ch — ge- muerunt Heinsius 54 D. subiere, uicis Heinsius 56 inter- punctionem post Aequato sustuli 57 neu S 63 Quot tibi sit S (cf. u. 113) — supersunt. Quod tibi sit L. satis, c. Heinsius 67 pugnam uel pugnas Heinsius 150 SILI ITALICI Et captiua paras nioriendo euadere uincla. Uiuendum est. arta seruentur colla catena.' Haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis. At patres Latiasque nurus raptabat ad aras Cura deum. maesto suffusae lumina uultu 75 Femineus matres graditur chorus; ordine longo Iunoni pallam conceptaque uota dicabant: ?Huc ades, o regina deum, gens casta precamur Et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo 80 Quod nostrae neuere nianus, uenerabile donum. Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua, Interea uelamen erit. si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro Pressa tibi uaria fulgebit gemma corona/ 85 Necnon et proprio uenerantur Pallada dono Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen. Tanta adeo, cum res trepidae, reuerentia diuum Nascitur; at rarae fumant felicibus arae. Dum Roma antiquos templis indicit honores, 90 Iam Fabius, tacito procedens agmine et arte Bellandi lento similis; praecluserat omnis Fortunaeque hostique uias. discedere signis Haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra Iinperii, Romane, caput, parere docebat. 95 Uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis Signa procul, fulsitque nouis exercitus armis, Arrectae spes Sidonii, feruetque secundis 74 matres Schrader 75 lumina] flumine Buperti — uultu] fletu DraJcenborch luctu Schrader 76 h. uer&um spurium censet Buperti 77 dicantes Heinsius 79 dignum uel digno quodcunque e. n. turbae Heinsius dignum . quo- cunque es nomine, turba A. — donum Drakenborch dignae, quocunque es nomine, t. A. Withof 80 acu et S, ut coni. Liuineius acu subt. uulgo — subtemine Cd (T. p. 215) subteg- mine LV sub tebmine F sub mine 0 — acus subtemine Buperti 87 dionon S 89 at Ch ac S 91 tacito Ch tanto S cauto uulgo 96 ubi om. LF 98 Sidonii Ch sidoniae S PUNICORUM LIBER VII. 151 Fortunae iuuenis. uincendi sola uidetur, Quod nondum steterint acies, niora: ePergite/ clamat, cIte citi, ruite ad portas, propellite uallum 101 Pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras Tantum hosti superest. resides ad bella uocantur, Quis pudeat certare, senes. quodcumque uidetis, 104 Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile bello. En, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit; profugus nunc errat uterque, Nomina nostra tremens, et ripas seruat Hiberi. 110 Est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso Creuerit, et titulis libeat cur figere nostris Crudum Marte uiri nomen. quot demere noster Huic annos Fabio gladius ualet! at tamen audet. Audeat. haud ultra faxo spectetur in armis/ 115 Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu Ac, praeuectus equo, nunc dextra prouocat hostem, Nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta Fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae. Ut Thetidis proles Phrygiis Uulcania campis 120 Arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque Maternumque fretum totumque in imagine mundum. Cassarum sedet irarum spectator et alti Celsus colle iugi domat exultantia corda Infractasque minas dilato Marte fatigat 125 Sollers cunctandi Fabius. ceu nocte sub atra Munitis pastor stabulis per ouilia clausum Impauidus somni seruat pecus; efFera saeuit 102 quanto Heinsius, sed cf. VI. 422 105 ut Cm Ep. 68 — Huic reliquum et pr. d. Heinsius — comma post inutile del. Buperti 106 En — atque — nunc sunt Cm l. I. sunt nunc S 107 pauentem Cm l. I. 109 profugus Cm l. I. 113 quot V quod LFO 114 Huic ed. Basil. 1522 Hinc S — at tamen Ch et tamen S 121 clipei Heinsius 122 in om. L 123 speculator Heinsius 152 SILI ITALICl Atque impasta trucis ululatus turba luporum Exercet morsuque quatit restantia claustra. 130 Irritus incepti mouet inde atque Apula tardo Arua Libys passu legit ac nunc ualle residit Conditus occulta, si praecipitare sequentem Atque inopinata detur circumdare fraude; Nunc nocturna parat caecae celantibus umbris 135 Furta uiae retroque abitum fictosque timores Assimulat; tum castra citus deserta relicta Ostentat praeda atque inuitat prodigus bostem. Qualis Maeonia passim Maeandrus in ora, Cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat. 140 Nulla uacant incepta dolis; simul omnia uersat Miscetque exacuens uaria ad conamina mentem. Sicut aquae splendor, radiatus lampade solis, Dissultat per tecta, uaga sub imagine uibrans Luminis, et tremula laquearia uerberat umbra. 145 Iamque dolore furens ita secum immurmurat irae: cObuia si primus nobis hic tela tulisset, Nullane nunc Trebiae et Thrasymenni nomina? nulli Lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis Sanguinea pontum turbasset decolor unda? 150 Inuentum, dum se cohibet, terimurque sedendo, Uincendi genus; en quotiens, uelut obuius iret, Discinxit ratione dolos fraudesque resoluit!' Haec secum, medio somni cum bucina noctem Diuideret; iamque, excubias sortitus iniquas, 155 136 abitum ed. Basil. 1522 abditum L aditum FOV 137 tum LFV tunc 0 nunc uulgo 139 passim it Bothe 146 immurmurat irae Ch 148 sic S Nullane num Trebiae, Thrasymenni Ch Nulla essent uulgo — notas interrogandi appo- suit Buperti — Nulli amnem Trebiae, Thras. nomina nulli Lug. It. Heinsius Nulla nurus Tr. et Thr. nomina, n. L. I. Bothe — nulli Lugerent Itali ChLF Ingererent tituli OV (T. p. 225) 152 en LFO et V — genus est. quotiens edd. cum Liuineio 154 et post secum inserit Liuineius — medio somni Ch mediam somni LOV medio acci somnij F media insomnem dum b. n, Heinsius mediam insomni (sc. Hannibalij Bothe PUNICORUM LIBER VII. 153 Tertius abrupta uigil iret ad arma quiete. Uertit iter Daunique retro tellure relicta Campanas remeat notus populator in oras. Hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni — Diues ea et numquam tellus mentita colono — 160 Addunt frugiferis inimica incendia ramis. Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, Quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri Largitor laticis, grauidae cui nectare uites Nulluni dant prelis nomen praeferre Falernis. 165 Massica sulcabat meliore Falernus in aeuo, Ensibus ignotis, senior iuga. pampinus umbras Nondum uuae uiridis nudo texebat in aruo, Pocula nec norant sucis mulcere Lyaei. Fonte sitim et pura soliti defendere lympha. 170 Attulit hospitio pergentem ad litora Calpes Extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum, Nec pigitum paruosque lares humilisque subire Limina caelicolam tecti. cepere uolentem Fumosi postes et ritu pauperis aeui 175 Ante focos inensae; laetus nec senserat hospes Aduenisse deum; sed enim de more parentum Grato cursabat studio instabatque senectae, Donec opes festas puris nunc poma canistris Composuit, nunc irriguis citus extulit hortis 180 Rorantis humore dapes. tum lacte fauisque Distinxit dulcis epulas nulloque cruore Polluta castus mensa cerealia dona Attulit ac primum Uestae detersit honorem Undique et in mediam iecit libamina flammam. 185 159 Falenti Ch (T. p. 212) 163 uocent S uocant uulgo 165 Nullnm Boihe Nulli S — preliis L plis F plenis OV 167 Ensibus ign. S Signis ign. Ch Ens. ignotus D. Heinsius Finibus uel Censibus Heinsius 168 uuae Bothe uua S 169 miscere Peerlcamp ad Hor. od. III. 19. 6 179 poma ChLF coma OV 184 detersit Cm Ep. 16 L deterpsit corr. in de- cerpsit F deterpsit 0/ decerpsit V 154 SILI ITALICI Deesse tuos latices, hac sedulitate senili Captus, Iacche, uetas. subito, mirabile dictu; Fagina pampineo spumarunt pocula suco, Pauperis hospitii pretium; uilisque rubenti Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata 190 Dulcis odoratis humor sudauit ab uuis. cEn cape,' Bacchus ait, cnondum tibi nota, sed olim Uiticolae nomen peruulgatura Falerni Munera' — et haud ultra latuit deus. inde nitentem Lumine purpureo frontem cinxere corynibi, 195 Et fusae per colla eomae, dextraque pependit Cantharus, ac uitis, thyrso delapsa uirenti, Festas Nysaeo redimiuit palmite mensas. Nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori, Postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum, Iam lingua titubante moues, patrique Lyaeo 201 Tempora quassatus, grates et praemia digna Uix intellectis conaris reddere uerbis, Donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. hic ubi primo 205 Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, Uuiferis late florebat Massicus aruis, Miratus nemora et lucentis sole racemos. It monti decus, atque ex illo tempore diues Tmolus et ambrosiis Ariusia pocula sucis 210 Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis. Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, Ludificante ducem Fabio; iamque improba castris 190 Elusit multra L Fulsit mulctra, sed in marg. fluxitF Elusit militia OV 191 in uuis OV 192 nondum tibiquippe Ch (T. p. 247) 201 patrique ChOV patrioque LF 205 hic Ch hinc S 207 Uuiferis Cm Ep. 31 Uiniferis LF Uiuiferis 0 Uuuferis V 208 lucentes Cm Ep. 31 lucenti 0 turgentes Schrader liuentes Heinsius 209 It monti Cm 1. 1. S Id Modius, sed cf. Val. Fl. IV. 217 210 et om. S 211 ferox Cm l. I. — lacubus Modius latibus Cm l. I. S (in F m. 2 corr. in laribus T. p. 232) 212 tum S dum Ch 213 ut sicci Barth PUNICORUM LIBER VII. 155 Ausoniis uota et pugnandi praua libido 215 Gliscebat; proni decurrere monte parabant. Da famae; da, Musa, uirum, cui uincere bina Concessum castra et geminos domitare furores. cFeruida si nobis corda abruptumque putassent Ingenium patres et si clamoribus/ inquit, 220 cTurbari facilem mentem, non ultima rerum Et deplorati mandassent Martis habenas. Stat pensata diu belli sententia: uincam Seruare inuitos urgentisque ultima fata. Nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit. 225 Si lucis piget, et supremis esse cupido est Nominis Ausonii, taedetque in tempore tali Nullum clade noua claraeque fragore ruinae Insignem fecisse locum, reuocandus ab atris Flaminius nobis est sedibus. ille ruendi 230 Iam dudum properans signum auspiciumque dedisset. An nondum praeceps uicinaque fata uidetis? Una; ut debellet, satis est uictoria Poeno. State, uiri, et sentite ducem. cum optabile tempus Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235 Aequentur factis. non est, mihi credite, non est Arduus in pugnas ferri labor. una reclusis Omnes iam portis in campum effuderit hora. Magnum illud solisque datum, quos mitis euntis Iupiter aspexit, magnum est, ex hoste reuerti. 240 Fortunae Libys incumbit flatuque secundo Fidit agens puppim. dum desinat aura, sinusque Destituat tumidos subducto flamine uentus, In rem cunctari fuerit. non ulla perenni Amplexu Fortuna fouet. iam copia quanto 245 Artior, et — nullo Tyriis certamine — quantum Detritum est famae! quin inter cetera nostra 223 bellis Heinsius et Bothe — uincam] ciues Heinsius mecum Withof, sed cf. IV. 429 230 nobis S uobis uulgo 242 Figit S 243 uentos Ch 246 Artior et ChS artior est n. T. certamine! uulgo 156 SILI ITALIGI Haud laude afuerit, modo qui — sed parcere dictis Sit melius. iam uos acies et proelia et hostem Poscitis? o maneat, superi, fiducia talis! 250 Interea, exclusa maioris sorte pericli, Me solum, quaeso, toti me opponite bello.' His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt. Ut cum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus totumque uidet totique uidetur 255 Regnator ponto; saeui fera murmura uenti Dimittunt nullasque mouent in frontibus alas; Tum, sensim infusa tranquilla per aequora pace, Languentes tacito lucent in litore fluctus. Sensit cnra sagax Poeni fraudisque ueneno 260 Aggreditur mentes. pauca atque haec ruris auiti Iugera nec multis Fabius uertebat aratris; Massicus uuiferis addebat nomina glebis. Hinc pestem placitum moliri et spargere causas In castra ambiguas. ferro flammisque pepercit 265 Suspectamque loco pacem dedit arte maligna, Ceu clandestino traheretur foedere bellum. Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat Dictator saeuire dolos; sed non uacat aegram Inuidiam gladios inter lituosque timere 270 Et dubia morsus famae depellere pugna, Donec reptantem, nequicquam saepe trahendo Huc illuc castra ac scrutantem proelia Poenum, Qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles Exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma. 275 Hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant 248 afuerit Ch affuerit S — nostrae laudi Heinsius — qui sed V quis et LFO 250 maneas L 253 arma] ora Schrader 255 totique Ch totoque S 264 placitum Ch placidam S 269 sed scr. etS (cf. u. 248) &tuulgo — ualet 0, unde uelit Blass — aegram Bothe aegre S aegro uel acrem Heinsius agri Barth aeque Withof 272 et post reptantem, quod est in S, del. Bothe raptantem et trahentem Liuineius captantem nequicquam, s. tr. Heinsius 274 scopuloso Schrader et van Veen PUNICORUM LIBER VII. 157 A tergo rupes, undosis squalida terris, Hinc Literna palus; nec ferri aut militis usum Poscebat regio. saeptos sed fraude locorum Arta fames, poenas miserae exactura Sagunti, 280 Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. Cuncta per et terras et lati stagna profundi Condiderat somnus, positoque labore dierum Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. At non Sidonium curis flagrantia corda 285 Ductorem uigilesque metus haurire sinebant Dona soporiferae noctis. nam membra cubili Erigit et fului circumdat pelle leonis, Qua super instratos proiectus gramine campi Presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris 290 Fert gressus uicina citos; nec degener ille Belligeri ritus, taurino membra iacebat Effultus tergo et mulcebat tristia somno. Haud procul hasta uiri terrae defixa propinquae, Et dire summa pendebat cuspide cassis; 295 At clipeus circa loricaque et ensis et arcus Et telum Baliare simul tellure quiescunt. Iuxta lecta manus, iuuenes in Marte probati; Et sonipes strato carpebat gramina dorso. Ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum: 300 'Heus!' inquit pariterque manus ad tela ferebat, *Quae te cura uigil fessum, germane, fatigat?' Ac iam constiterat sociosque in caespite fusos Incussa reuocat castrorum ad munera planta, Cum Libyae ductor: 'Fabius me noctibus aegris, 305 In curas Fabius nos excitat; illa senectus, Heu fatis quae sola meis currentibus obstat! Cernis, ut armata circumfundare corona, 280 Arta fames Cd (T. p. 215) 288 Eripit Heinsius Exigit Drakeriborch 296 dire S dira e uulgo clara L. Miiller d. r. m. p.173 Tyria Heinsius 296 clipeus iuxta Ch 299 stricto uel strictus — loro Buperti 305 aegrum Nicander aliique 158 SILI ITALICI Et uallet clausos collectus miles in orbem. Ueruru, age; nunc quoniam res artae, percipe porro, 310 Quae meditata mihi. latos correpta per agros Armenta assueto belli de more secuntur. Cornibus arentis edicam innectere ramos Sarmentique leuis fronti religare maniplos; Admotus cum feruorem disperserit ignis, 315 Ut passim exultent stimulante dolore iuuenci Et uaga per collis ceruice incendia iactent. Tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas Custos excubias maioraque nocte timebit. Si cordi consulta — moras extrema recusant — 320 Accingamur/ ait. Gemino tentoria gressu Inde petunt. ingens clipeo ceruice reposta Inter equos interque uiros interque iacebat Capta manu spolia et rorantia caede Maraxes Ac diruru, in somno ceu bella capesseret, amens 325 Clamorem tum forte dabat dextraque tremente Arma toro et notum quaerebat feruidus ensem. Huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta Bellantem somnum: cTenebris; fortissime ductor, Iras compesce atque in lucem proelia differ. 330 Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus Nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes Cornibus et latis accensa immittere siluis Armenta, oppositi reserent qua claustra manipli, Germanus parat.atque obsessa euellere castra. 335 Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus, Non certare dolis/ Nihil hinc cunctante, sed acris Incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae 309 confertus Buchwald — clauso collectos Heinsius — orbem Muperti orbe S 310 hic uersus in codd. sic exstat: uerum age nunc quomodo res arctae nunc percipe porro L pro quomodo — quomo F i. marg. quando, quo 0 quo V (cf. u. 533) 318 Tum 0 Cum LFV 328 Hinc S 329 Bellantem Cm Ep. 31 334 Sarmenta Heinsius — qua ChS quo uulgo 337 Non et hinc Cm JEp. 31 Nos et hic Nicander aliique PUNICORUM LIBER VII. 159 Festinant; cui parca quies minimumque soporis, Nec notum somno noctes aequare; feroci 340 Peruigil inseruibat equo fessumque leuabat Tractando et frenis ora exagitata fouebat. At socii renouant tela arentemque cruorem Ferro detergent et dant mucronibus iras. Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345 Quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum Haud segnem bortantur. discurrit tessera castris; Intentique docent, quae sint properanda, monentque Quisque suos; instat trepidis stimulatque ruentis Nauus abire timor, dum caeca silentia dumque 350 Maiores umbrae. rapida iam subdita peste Uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes. Hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra Armentis capita, adiutae pinguescere flammae Coepere, et uincens fumos erumpere uertex: 355 Per collis dumosque — lues agit atra — per altos Saxosi scopulos montis lymphata feruntur Corpora anbela boum, atque obsessis naribus igni Luctantur frustra rabidi mugire iuuenci. Per iuga, per uallis errat Uulcania pestis, 360 Nusquam stante malo; uicinaque litora fulgent. Quam rnulta, affixus caelo sub nocte serena, Fluctibus e mediis sulcator nauita ponti Astra uidet; quam multa uidet, feruoribus atris Cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365 Uertice Gargani residens incendia pastor. At facie subita uolitantum montibus altis Flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti, Horrere atque ipsos, nullo spargente, uagari Credere et indomitos pasci sub collibus ignes. 370 Caelone exciderint, et magna fulmina dextra 343 At V Ac LFO 344 detergent ChLF detergunt OV 348 monetque LF mouetque OV 349 instat trepidus Cm Ep. 31 362 adfixus coelo Cm l. I. — clauo Blass 367 At Cm l. I. Ac S 368 cedit S 371 Coelone Cm l l LF Coeloue OV 160 SILI ITALICI Torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis Fuderit egestas accenso sulphure flammas Infelix tellus, media in formidine quaerunt. Iamque abeunt; faucesque uiae citus occupat armis 375 Poenus et in patulos exultans emicat agros. Huc tamen usque uigil processerat arte regendi Dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi, Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela Euasisse satis. quin et uestigia pulsi 380 Et gressus premeret castris, ni sacra uocarent Ad patrios ueneranda deos. tum, uersus ad urbem, Alloquitur iuuenem, cui mos tramittere signa Et belli summam primasque iubebat habenas, Atque his praeformat dictis fingitque monendo: 385 cSi factis nondum, Minuci, te cauta probare Erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba Ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt. Uidisti clausum Hannibalem; nil miles et alae Iuuere aut densis legio conferta maniplis. 390 Testor te, solus clausi nec deinde morabor — Dis sine me libare dapem et sollemnia ferre — Hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis, Amnibus aut rapidis — modo pugna absistite — tradam. Interea — crede experto, non fallimus — aegris 395 Nil mouisse salus rebus. sit gloria multis Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro Hostem; sed Fabio sit uos seruasse triumphus. Plena tibi castra atque intactus uulnere miles Creditur; hos nobis — erit haec tibi gloria — redde. Iam cernes Libycum huic uallo assultare leonem, 401 372 rupta Cm l. I. 375 Iamque Cm l. I. 386 Minuci] inimici LF fF i. marg. V. uinci T p. 232) mnuci 0 om. V 391 uersum Heinsio auctore uncis includit Drakenborch 393 Hunc ChLF Nunc OV Tunc Lefebure et Ernesti 395 falli- mus Ch (T.p.203) fallimur S 396 nouisse S 398 sit S sic Ch 400 uobis Ch — erit haec se gloria Ch S haec sed gl. ed. JRom. sec. sat Lefebure 401 huc S hunc edd. recentt. PUNICOKUM LIBER VII. 161 Iam praedas offerre tibi, iam uertere terga, Respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem. Claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae. Haec monuisse satis. sed si compescere corda 405 Non datur oranti, magno te iure pioque Dictator capere arma ueto/ Sic castra relinquens Uallarat monitis ac se referebat ad urbem. Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo Litora Caietae Laestrygoniosque recessus 410 Sulcabat rostris portusque intrarat apertos, Ac totus multo spumabat remige pontus, Cum trepidae fremitu uitreis e sedibus antri Aequoreae pelago simul emersere sorores Ac possessa uident infestis litora proris. 415 Tum magno perculsa metu Nereia turba Attonitae propere renuunt ad limina nota, Teleboum medio surgunt qua regna profundo Pumiceaeque procul sedes. immanis in antro Conditur abrupto Proteus ac spumea late 420 Cautibus obiectis reiectat caerula uates. Is postquam — sat gnarus enim rerumque metusque — Per uarias lusit formas et terruit atri Serpentis squamis horrendaque sibila torsit; Aut fremuit toruo mutatus membra leone: 425 'Dicite/ ait, equae causa uiae? quisue ora repente Peruasit pallor? cur scire futura libido?' Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: cNosti nostros, praesage, timores. Quid Tyriae classes ereptaque litora nobis 430 Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna In Libyam superis? aut hos Sarranus habebit 406 pieque Bothe 412 tortus Heinsius (cf. XIV. 360) 413 uitrei se Heinsim 416 perculsa S percussa uulgo 418 Teleboum Heinsius Teleboi LFV Teleboa 0 Telebois Daus- queius 421 despectat Heinsius receptat uel reflectit Buperti 428 cymodoce L cimdore F cridouote 0 crinodoce V Siliub Italicus. 11 162 SILI ITALICI Nauita iam portus? patria num sede fugatae Athlantem et Calpen extrema habitabimus antra?' Tunc sic, inuoluens repetita exordia, retro 435 Incipit ambiguus uates reseratque futura: cLaomedonteus Phrygia cum sedit in Ida Pastor et, errantis dumosa per auia tauros Arguta reuocans ad roscida pascua canna, Audiuit sacrae lentus certamina formae; 440 Tum matris currus niueos agitabat olores, Tempora sollicitus litis seruasse, Cupido. Paruulus ex humero gorytos et aureus arcus Fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem, Monstrabat grauidam telis se ferre pharetram. 445 Ast alius niuea comebat fronte capillos, Purpureos alius uestis religabat amictus, Cum sic suspirans roseo Uenus ore decoros Alloquitur natos: "Testis certissima uestrae Ecce dies pietatis adest. quis credere saluis 450 Hoc ausit uobis? de forma atque ore — quid ultra Iam superest rerum? — certat Uenus. omnia paruis Si mea tela dedi blando medicata ueneno, Si uester, caelo ac terris qui foedera sancit, Stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra 455 Cypron Idumaeas referat de Pallade palmas, De Iunone — Paphos centum mihi fumet in aris." Dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat Omne- nemus gradiente dea. iam bellica uirgo, 434 Calpes Heinsius 435 Tunc S Tum edd. — euoluens Heinsius 440 lectus MdrJcland ad Stat. Silv. V. 2. 175 441 curru Heinsius 442 liti Heinsius 443 gorytos L 444 nutuque OV tuituque L mutuque F 446 niueo — dente Markland ad Stat. Silv. III. 4. 87 — capillos, Purpureos alius Heinsius capillos Purpureos, alius uulgo — uestisj cesto uel cesti Heinsius, quod probb. Drakenborch et Bothe, sed cf. JRuperti a. h. I. 456 nostram Heinsius 456 Cypros Scaliger 457 De Iunone ChV Et Iunone LFO 458 hec LFO om. V hic ed. JRom. pr. hoc Heinsius his DraJcenborch his aligeros Muperti 459 nam Blass PUNICORUM LIBER VII. 163 Aegide deposita atcjue assuetuni casside crinem 460 Inuolui tunc compta tamen pacemque serenis Condiscens oculis, ibat lucoque ferebat Praedicto sacrae uestigia concita plantae. Parte alia intrabat iussis Saturnia siluis, Iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465 Post fratris latura toros; postrema nitenti Affulsit uultu ridens Uenus. omnia circa Et nemora et penitus frondosis rupibus antra Spirantem sacro traxerunt uertice odorem. Nec iudex sedisse ualet; fessique nitoris 470 Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri. Sed uictae fera bella deae uexere per aequor, Atque excisa suo pariter cum iudice Troia. Tum pius Aeneas, terris iactatus et undis, Dardanios Itala posuit tellure penatis. 475 Dum cete ponto inuabunt, dum sidera caelo Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, Hic regna et nullae regnis per saecula metae. At uos, o natae, currit dum immobile filuru, Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas. 480 Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus; Damnatoque deum quondam per carmina campo Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae. Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485 Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. Hinc ille in furto genitus patruique piabit Idem %ultor patrisque necem; tum litus Elissae Implebit flammis auelletque Itala Poenum 461 Iiiiiolui Gronov Inuoluit ChS — tunc S tum uulgo — tamen] manu Heinsius non compta tamen Barth 466 idem S, unde Iden Heinsius Idam uulgo 466 toros postrema, n. Bofhe, sed cf. Koch p. 20 473 Troia ChS Troia est uulgo 476 ponto innabunt Ch 480 Sasonis Ch 486 MultaqueCh — turgebit Heinsius — Mataurus Ch 487 in furto Ch furto S e furto uulgo 488 fratrisque S 11* 164 SILI ITALICI Uiscera torrentem et propriis superabit in oris. 490 Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet. Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget Et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.' Quae dum arcana deum uates euoluit in antro, Iam monita et Fabium bellique equitumque magister Exuerat mentem ac praeceps tendebat in hostem. 496 Pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem Deerat et, ut paruo maiora ad proelia damno Eliceret, dabat interdum simulantia terga. Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500 Euocat e liquidis piscem penetralibus esca, Cumque leuem summa uidit iam nare sub unda, Ducit sinuato captiuum ad litora lino. Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem Inuenisse fuga; liceat si uincere, finem 505 Promitti cladum; sed enim ditione carere Uirtuteni, et poenas uincentibus esse repostas. Clausurum iam castra ducem rursusque referri Uaginae iussurum enses, reddatur in armis Ut ratio, et purget miles, cur uicerit hosteni. 510 Haec uulgus; necnon patrum Saturnia mentes Inuidiae stimulo fodit et popularibus auris. Tunc indigna fide censent optandaque Poeno, Quae mox haud paruo luerent damnata periclo. Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro 515 Imperia aequantur geminis. cernebat, et expers Irarum senior, magnas ne penderet alti Erroris poenas patria inconsulta, timebat. 496 mento Cellarius 497 Poenos S Poeno Ch — furorem Liuineius (T. p. 210) fauorem S 503 captiuum sinuato uulgo, quod prob. Bothe 509 Uaginae iussurum enses Ch Uiginae LOV Uiginea F — uisurum LFV insuciu 0 513 Tum O — poeni S 516 geminis scr. penitus LOV gemitus F (cf. VI. 403) aequan- tur • penitus c. uulgo aequantur penitus. cernebat Burmann et Drakenborch — cernebat] spernebat Heinsius cedebat uel tem- nebat Withof PUNICORUM LIBER VII. 165 Ac tum; multa putans securu, ut remeauit ab urbe; Partitus socias uires, uicina propinquis 520 Signa iugis locat et specula sublimis ab alta Non Romana minus seruat, quam Punica castra. Nec rnora; disiecto Minuci uecordia uallo Perdendi simul et pereundi ardebat amore. Quem postquam rapidum uidit procedere castris 525 Hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis In subitum curas. propere capere arma maniplis Edicit uallique tenet munimine turmas Ausonius; torquet totas in proelia uires Poenorum ductor propellitque agmina uoce: 530 cDum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae. Non sperata diu plano certamina campo Offert ecce deus. quoniam data copia, longum Detergete situm ferro multoque cruore Exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.' 535 Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli, Perlustrans campos oculis, tantoque periclo Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. Cui natus, iuncta arma ferens: 'Dabit improbus,' inquit, cQuas dignum est, poenas; qui per suffragia caeca 540 Inuasit nostros haec ad discrimina fasces. Insanae spectate tribus! pro lubrica rostra Et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis Aequent imperio et solem concedere nocti Sciscant imbelles. magna mercede piabunt 545 Erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.' Tum senior, quatiens bastam lacrimisque coortis: "Sanguine Poenorum, iuuenis, tam tristia dicta 523 Minici Ch nimia L minima (sed in marg. m. 2 nimia) F mimica 0 inimica V (T. p. 236) - 528 uallique Cm Ep. 94 nulloque S 531 tempora Cm l. I. 532 Non sp. tibi uel Nunc sp. diu Heinsius Tam sp. diu Withof Nam sp. diu opmor 533 quoniam] quomodo L (cf. v. 310) quo (i. marg. quando) F qm OV quando ex ed. JRom. sec. Lefebure 538 qninara Ch 540 est uulgo omittitur — quas dignus ex ed. Rom. pr. Lefebure 166 SILI ITALICI Sunt abolenda tibi. patiarne ante ora inanusque Ciuem deleri nostras? aut uincere Poenum, 550 Me spectante, sinam? non aequauisse minorem Soluentur culpa, si sunt mihi talia corda? Iamque hoc, ne dubites; longaeui, nate, parentis Accipe et aeterno fixum sub pectore serua: Succensere nefas patriae; nec foedior ulla 555 Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. Sic docuere senes. quantus qualisque fuisti, Cum pulsus lare et extorris Capitolia curru Intrares exul! tibi corpora eaesa, Camille, Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560 Ni consulta uiro mensque impenetrabilis irae, Mutassentque solum sceptris Aeneia regna, Nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma. Pone iras; o nate, meas. socia arma feramus Et celeremus opem/ Iamque intermixta sonabant 565 Classica, procursusque uiros colliserat acer. Primus claustra manu portae dictator et altos Disiecit postis rupitque in proelia cursum. Non grauiore mouent uenti certamina mole Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens 570 Africus: obnixi cum bella furentia torquent, Distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt Aequor quisque suum; sequitur stridente procella Nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis. Haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta 575 Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum Orta ex inuidia decoris tulit; omnia namque Dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae, Inuidia, atque una fama et fortuna subactae. Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo 580 549 obolenda Ch 551 non ChLFV nos 0 — minorem S nos aequauisse minori uulgo 552 Soluentur scr. (cf. uu. 544 sq.) Soluetur S 562 Mutassentque solura] Mutauisse sonum S Mutassent solium Heinsius 565 Et celeremus S Acceleremus uulgo — iamque intermixta sonabant Ch PUNICORUM LIBER VII. 167 Ut uidit, treniuere irae, ceciditque repente Cum geruitu spes haud dubiae praesumpta ruinae; Quippe aciem denso circumuallauerat orbe; Hausurus clausos coniectis undique telis. Atque hic Dardanius prauo certamine ductor 585 Iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras — Nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat — Cum senior, gemino complexus proelia cornu, Ulteriore ligat Poenorum terga corona Et modo claudentis aciem nunc, extima cingens, 590 Clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma Maioremque dedit cerni Tirynthius. altae Scintillant cristae et, mirum, uelocibus ingens Per subitum membris uenit uigor; ingerit hastas Auersumque premit telorum nubibus hostem. 595 Qualis post iuuenem, nondum subeunte senecta, Rector erat Pylius bellis aetate secunda. Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen Dat leto fisumque manus conferre Mahalcen, Cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen. 600 Tum Garadum largumque comae prosternit Adherben Et geminas acies superantem uertice Thulin, Qui summas alto prensabat in aggere pinnas. Eminus hos. gladio Sapharum gladioque Monaesum Et Morinum pugnas aeris stridore cientem, 605 Dexteriore gena cui sedit letifer ictus, Perque tubam fixae decurrens uulnere malae, Extremo fluxit propulsus murmure sanguis. 584 Hausurus ChLF Ausurus OV 590 aciem nunc, extima cingens, Cl. interpunxi cum Bupertio aciem, nunc extima, cingens uulgo 595 Auersumque Cm Ep. 94 LF Aduer- sumque OV 597 pyleus L pileus OV pliis, sed in marg. peleus (i supra e) F 698 Thurin Cd (T. p. 215) — Buten] bucen S Beucen Ch — Narin Ch uarin L uarim F marin O nazin V 599 Mahalcem Ch maleon S 602 thidin L thu- lim F0V Tylin ucl Thylin edd. 606 cui sedit scr. sedit cui S consedit Ch 168 SILI ITALICI Proximus liuic iaculo Nasamonius occidit Idmon. Namque super tepido lapsantem sanguine et aegra Lubrica nitentem nequicquam euadere planta 611 Impacto prosternit equo trepideque leuantem Membra afflicta solo pressa uiolentius hasta Implicuit terrae telumque in caede reliquit. Haeret hunii cornus motu tremefacta iacentis 615 Et campo seruat mandatum affixa cadauer. Necnon exemplo laudis furiata iuuentus, Syllaeque Crassique simul iunctusque Metello Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant Proelia et unanimi uel morte emisse uolebant 620 Spectari Fabio. miser hinc uestigia retro Dum rapit et molem subducto corpore uitat Intorti Bibulus saxi atque in terga refertur, Strage super lapsus socium, qua fibula morsus Loricae crebro laxata resoluerat ictu? 625 Accepit lateri penitusque in uiscera adegit, Extabat fixo quod forte cadauere, ferrum. Heu sortem necis! euasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus Occideret, telo non in sua uulnera misso. 630 Uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta Ora nouus pallor; membris dimissa solutis Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. Uenerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, 635 Eoa tumidus pharetrati militis ala, Gens Cadrni, Cleadas; fulua cui plurima passim Casside et aurato fulgebat gemma monili. Qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda 609 huic OV hinc LF — hidmon OV 612 trepidoque — solo Ch 616 campo ChS campis uulgo 618 Syllaeque Crassique Cm Ep. 94 FOV Syllaeque et L (T. p. 236) 619 Fur- nius Cm l. I. 620 h. uersum, qui deest in B, inser. Cm l. I. (T. p. 173) 621 Spectari Cm l l. Spectati S (T. p.237) — hic S 631 iuuentae Heinsius PUNICORUM LIBER VII. 169 Laudatur Ueneri et certat maioribus astrie. 640 Ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen Purpura Agenoreis saturata micabat aenis. Hic auidum pugnae et tam claruin excidere nomen Brutum exoptantem, uarie nunc laeuus in orbern, Nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris 645 Ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam Fundit, Achaemenio detractans proelia ritu. Nec damnata manus, medio sed, fiebile, mento Armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo, Obliquumque secans surrecta cuspide uulnus 650 Umenti ferrum admouit tepefacta palato. At Brutus, diro casu turbatus amici, Ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos Fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram 655 Mandat atrox hastae telumque uolatile nodo Excutit et surnmum, qua laxa monilia crebro Nudabant uersu, tramittit cuspide pectus. Labitur intento cornu transfossus, et una Arcum laeua cadens, dimisit dextra sagittam. 660 At non tam tristi sortitus proelia Marte Phoebei Soractis honor Carmelus agebat; Sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem, Dux rectorque Nubae populi; iam fusus eidem Zeusis, Amyclaei stirps impacata Phalanti, 665 Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. Talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste Tam rapido nec deinde fugae, suadente pauore, Per dumos miser in uicina cacumina quercus 642 aenis Ch 643 et om. S — excidere S exscindere uulgo 646 breuibus Gronov 646 post Cm Ep. 94 V per LFO 651 Umenti Ch Uiuenti S 652 casu OV casus LF 658 uersu Ch cursu S — tramittit Ch 659 transfossus Ch — una] uda LFO unda V 661 non tam] nunquam Liuineius 662 Carmeius Jordan 664 Iubae populis Liuineius 665 Zeuxis Bothe 668 fagae Cm Ep. 94 fuga S 669 in Cm l. I. 170 SILI ITALICI Repserat atque alta sese occultabat in umbra 670 Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. Hunc longa multa orantem Carmelus et altos Mutantem saltu ramos transuerberat hasta; Ut; qui uiscata populatur harundine lucos; Dum nemoris celsi procera cacumina sensim 675 Substructa certat tacitus contingere meta, Sublimem calamo sequitur crescente uolucrem. Effudit uitaui; atque alte manante cruore Membra pependerunt curuato exsanguia ramo. lamque in palantis ac uersos terga feroces 680 Pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. Nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant Cornipedes; totusque nouae formidinis arte Concolor aequabat liuentia currus equorum 685 Terga; nec erectis similes imponere cristis Cessarat pennas, aterque tegebat amictus. Ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos Cum fugeret thalamos, Hennaea uirgine rapta, Egit nigrantem Stygia caligine currum. 690 At Cato; tum prima sparsus lanugine malas, Quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso Moenia, Laertae quondam regnata nepoti, Quamquam tardatos turbata fronte Latinos Collegisse gradum uidet, imperterritus ipse 695 Ferrata calce atque effusa largus habena Cunctantem impellebat equum. negat obuius ire Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. Tum celer in pugnam dorso delatus ab alto Alipedem planta currum premit atque uolanti 700 Assilit a tergo. cecidere et lora repente 671 Hampsicus ChLF Nampsicus OV 674 uiscata Barth aliique uiscatos S 676 Substructa Ch Substracta LF Sub- tracta OV 682 Tunger Ch niger S Tinger Blass 683 furui Dausqueius fului S 696 effusae 1. habenae uel effusam 1. habenam Muperti PUNICORUM LIBER VII. 171 Et stimuli; ferrumque super ceruice tremiscens Palluit infelix subducto sanguine Maurus. Ora rapit gladio praefixaque cuspide portat. At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum 705 Dictator cum caede globum. miserabile uisu, Uulneribus fessum ac multo labente cruore Ductorem cernit suprema ac foeda precantem. Manauere genis laerimae, clipeoque pauentem Protegit et natum stimulans: ?Fortissime, labem 710 Hanc pellamus,' ait; 'Poenoque ob mitia facta, Quod nullos nostris ignes disperserit aruis, Dignum expendamus pretium.' Tunc, arte paterna Ac stimulis gaudens, iuuenis circumdata Poenum Agmina deturbat gladio campumque relaxat, 715 Donec Sidonius decederet aequore ductor; Ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum Auerso pastore lupus fetumque trementem Ore tenet presso; tum, si uestigia cursu Auditis celeret balatibus obuia pastor, 720 Iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis Reiectat praedam et uacuo fugit aeger hiatu. Tum demum, Tyrium quas circumfuderat atra Tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae. Torpebant dextrae, et sese meruisse negabant 725 Seruari, subitisque bonis mens aegra natabat. Ut, qui collapsa pressi iacuere ruina, Eruta cum subito membra, et nox atra recessit, Conniuent solemque pauent agnoscere uisu. Quis actis, senior, numerato milite laetus, 730 Collis et tuto repetebat in aggere castra. 705 At L Ac FOV — laeuo et prorumpit Bothe 712 ar- uis S agris uulgo 713 tum Muperti, sed cf. u. 513 — Marte paterno Heinsius 719 cursiui Heinsius 723 Tyrium scr. tiriis LFO tyriis V terris uulyo Tyrii Bothe Teucris uel turmis Gronov tetrae Buperti demptis Tyriis Schlichteisen (p. 1.) 725 dextrae edd. recc. dextra S 731 Colles Cm Ep. 84 Col- libus S, in F m. 2 corr. in Collis (T. p. 233) 172 SILI ITALICI Ecce autem e media iam morte renata iuuentus, Clamorem tollens ad sidera et ordine longo Ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem Certatim et magna memorabant uoce parentem. 736 Tum, qui partitis dissederat ante maniplis: cSancte/ ait, co genitor, reuocato ad lucis honorem Si fas uera queri, cur nobis castra uirosque Diuidere est licitum? patiens cur arma dedisti, Quae solus rexisse uales? hoc munere lapsi 740 Aeternas multo cum sanguine uidimus umbras. Ocius huc aquilas seruataque signa referte. Hic patria est, murique urbis stant pectore in uno. Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos; Cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.' 745 Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu, Caespite de uiridi surgunt properantibus arae. Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyaei Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus In mensam Fabio sacrum libauit honorem. 750 SILI ITALICI PUNICORUM LIBER OCTAUUS. Primus Agenoridum cedentia terga uidere Aeneadis dederat Fabius. Romana parentem Solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem Impatiensque morae fremit: ut sit copia Martis, Expectanda uiri fata optandumque sub armis 5 Parcarum auxilium; namque, hac spirante senecta, 735 memorabant Ch 736 dissederat Cm l. I. F disce- derat LOV (T. p. 221 et 226) 737 reuocato Cm l. I. 747 pro- perantibus S, ut coni. Liuineius properantius uulgo PUNICORUM LIBER VIII. 173 Nequicquam sese Latium sperare cruorem. Iam uero concors miles signisque relatis Indiuisus honos, iterumque et rursus eidem Soli obluctandum Fa,bio, maioribus aegrum 10 Angebant curis. lentando feruida bella Dictator cum multa adeo, tum miles egenus Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi Egerat et, quamquam finis pugnaque manuque Haud dum partus erat, iam bello uicerat bostem. 15 Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, Uaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis, Respectare domos; maerebant caede sine ulla — Insolitum sibi — bella geri, siccasque cruore Inter tela siti Mauortis hebescere dextras. 20 His super internae labes et ciuica uulnus Inuidia augebant; laeuus conatibus Hannon Ductoris non ulla domo summittere patres Auxilia aut ullis opibus iuuisse sinebat. Quis lacerum curis et rerum extrema pauentem 25 Ad spes armorum et furialia uota reducit Praescia Cannarum Iuno atque elata futuris. Namque hac accitajn stagnis Laurentibus Annam Affatur uoce et blandis hortatibus implet: 'Sanguine cognato iuuenis tibi, diua, laborat 30 Hannibal, a uestro nomen memorabile Belo. Perge, age et insanos curarum comprime fluctus. Excute sollicito Fabium. sola illa Latinos Sub iuga mittendi mora. iam discingitur armis. Cum Uarrone manus et cum Uarrone serenda 35 Proelia, nec desit fatis ad signa mouenda. Ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum. Huc Trebiae rursum et Thrasymenni fata sequentur.' 19 cruori 0 cruoris Heinsius 20 siti S situ D. Heinsius (T. p. 203) sati ed. Mediol. 21 tabes Heinsius 22 auge- bant ChO angebant LFV — Hannon Ch 28 Iamque Dtms- queius — excitam Liuineius 31 a uestro — Belo Ch 33 ille Heinsius 36 nec ChS ne edd. — mouendum Heinsius 174 SILI ITALICI Turu diua, indigetis castis contermina lucis: cHaud/ inquit, etua ius nobis praecepta morari. 40 Sit fas, sit tantum, quaeso, retinere fauorem Antiquae patriae mandataque magna sororis, Quamquam inter Latios Annae stet numen honores.' — Multa retro rerum iacet atque ambagibus aeui Obtegitur densa caligine mersa uetustas, 45 Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, Kegnisque Aeneadum germana colatur Elissae. Sed pressis stringam reuocatam ab origine famam Narrandi metis breuiterque antiqua reuoluam: Iliaco postquam deserta est hospite Dido; 50 Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram Festinat furibunda pyram. tum corripit ensem Certa necis, profugi donum exitiale mariti. Despectus taedae regnis se imponit Iarbas, Et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis 55 Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? Battus Cyrenen molli tum forte fouebat Imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse Casibus humanis facilis. qui, supplice uisa, Intremuit regum euentus dextramque tetendit. 60 Atque ea, dum flauas bis tondet messor aristas, Seruata interea sedes; nec longius uti His opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor Exitium miserae iam Pygmaliona docebat. Ergo agitur pelago, diuis inimica sibique, 65 Quod se non dederit comitem in suprema sorori, 40 ius Cm Ep. 28 OV uis LF 41 sic extat uersus in S, nisi quod in 0 Sic fas legitur , quod probat Barth Sit fas , sit cautum Cm l. I. sit tantum Ch ( T. p. 211) Sed fas sit cautum ed. Marsi Si fas, sit cautum Lefebure — quae detinuisse Ch quin detinuisse Heinsius quaeso tenuisse JRuperti 46 uersus deest in Col. (T. p. 173) ±7 Regnis Ch 51 spes abruptae medio Barih spes abruptae; mediis penetralibus Heinsius 55 fugit Anna Cm Ep. 28 LF arma V arnia 0 (T. p. 224) 61 bis 0 his LFV 65 agitur L agit ut FO ait ut V FUNICORUM LIBER VIII. 175 Donec iactatam laceris, miserabile, uelis Fatalis turbo in Laurentis expulit oras. Non caeli, non illa soli, non gnara colentum Sidonis in Latia* trepidabat naufraga terra. 70 Ecce autem Aeneas, sacro comitatus Iulo, Iam regni compos, noto sese ore ferebat. Qui terrae defixam oculos et multa timentem Ac deinde allapsam genibus lacrimantis Iuli Attollit mitique manu intra limina ducit. 75 Atque ubi iam casus aduersorumque pauorem Hospitii leniuit honos; tum discere maesta Exposcit cura letum infelicis Elissae. Cui sic, uerba trahens largis cum fletibus, Anna Incipit et blandas addit pro tempore uoces: 80 cNate dea, solus regni lucisque fuisti Germanae tu causa meae; mors testis et ille — Heu cur non idem mihi tum! — rogus. ora uidere Postquam est ereptum miserae tua, litore sedit Interdum, stetit interdum; uentosque secuta 85 Infelix oculis, magno clamore uocabat Aenean comitemque tuae se imponere solam Orabat paterere rati. mox turbida anhelum Rettulit in thalamos cursum subitoque tremore Substitit et sacrum timuit tetigisse cubile. 90 Inde amens nunc sideream fulgentis Iuli Effigiem fouet amplexu, nunc tota repente Ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet Conqueriturque tibi et sperat responsa remitti. Non umquam spem ponit amor. iam tecta domumque Deserit et rursus portus furibunda reuisit, 96 Si qui te referant conuerso flamine uenti. Ad magicas etiam fallax atque improba gentis Massylae leuitas descendere compulit artes. Heu sacri uatum errores! dum numina noctis 100 85 uectosque Buperti et Koch, sed cf. u. 97 91 fulgentis deest in S (T. p. 217) sidereain lulique tuamque uulgo 176 SILI ITALICI Eliciunt spondentque nouis medicamina curis — Quod uidi decepta nefas! — congessit in atram Cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.' Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore: eTellurem hanc iuro; uota inter nostra frequenter 105 Auditam uobis; iuro caput; Anna; tibique Germanaeque tuae dilectum mitis Iuli; Respiciens aegerque animi tum regna reliqui Uestra nec abscessem thalamo, ni magna minatus Meque sua ratibus dextra imposuisset et alto 110 Egisset rapidis classem Cyllenius Euris. Sed cur — heu seri moriitus! — cur tempore tali Incustodito saeuire dedistis amori?' Contra sic infit, uoluens uix murmur anhelum Inter singultus labrisque trementibus Anna: 115 eNigro forte loui, cui tertia regna laborant, Atque atri sociae thalami noua sacra parabam; Quis aegram mentem et trepidantia corda leuaret Infelix germana tori; furuasque trahebam Ipsa manu; properans ad uisa pianda, bidentis; 120 Namque asper somno diris me impleuerat horror: Terque suam Dido; ter cum clamore uocarat Et laeta exultans ostenderat ora Sychaeus. Quae dum abigo menti et; sub lucem ut uisa secundent, Oro caelicolas ac uiuo purgor in amni, 125 Illa; cito passu peruecta ad litora, mutae 104 Tunc LO Tum FV 105 frequenti Ch S 106 uobis OV nobis LF — iuro hoc caput Blass 107 dilectum mitis Iuli ChF (T. p. 226) dilecti in uultus L dilecti uultus OV ( T.p. 233) dilecti, inuitus, Iuli Respiciensque Heinsius 1 14uix Cm Ep. 28 sic S 115 labrisque Cm l. I. labiisque S 121 asper somno V a. summo LFO — diris scr. dirus S curis Gronov — Nam somno aspersam Heinsius Nam me asper s. dirusque Ernesti Namque asper s. dirusque Luenemann Namque asper somno diffusam Euperti aspro somno JBothe Namque super s. Lachmann ad Lucr. VL. 514 124 uulgo distinguitur et sub lucem, ut, quod prooat D. Heinsius 125 amni Cm l. I. LF antro OV (T. p. 225) PUNICORUM LIBER YIII. 177 Oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae. Deinde amplexa sinu late uestigia fouit, Ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres. Tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem 130 Euasit propere in celsam, quam struxerat ante Magna mole, pyram; cuius de sede dabatur Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. Hic Phrygiam uestem et bacatum induta inonile, Postquam illum infelix hausit, quo munera primum Sunt conspecta, diem et conuiuia mente reduxit 136 Festasque aduentu mensas teque ordine Troiae Narrantem longos, se peruigilante, labores, In portus amens rorantia lumina flexit: cDi longae noctis, quorum iam numina nobis 140 Mors instans maiora facit, precor,' inquit, cadeste Et placidi uictos ardore admittite manis. Aeneae coniux, Ueneris nurus, ulta maritum, Uidi constructas nostrae Carthaginis arces. Nunc ad uos magni descendet corporis umbra. 145 Me quoque fors dulci quondam uir notus amore Expectat, curas cupiens aequare priores.' Haec dicens ensem media in praecordia adegit, Ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris. Uiderunt comites tristique per atria planctu 150 Concurrunt; magnis resonant ululatibus aedes. Accepi infelix dirisque exterrita fatis, Ora manu lacerans, lymphato regia cursu Tecta peto celsosque gradus euadere nitor. Ter diro fueram conata incumbere ferro, 155 Ter cecidi exanimae membris reuoluta sororis. Iamque ferebatur uicina per oppida rumor. 133 iuncta Heinsius 136 reclusit L 144 — 223 lii uersus non extant in S (T. p. 188); primum leguntur in Aldi et Andreae Asulani ed. Ven. 1523); cum Heinsio dliisque fictos eos esse censeo ad lacunam explendam 157 serebatur Heinsius SlLIUS iTAIilCTJS. 12 178 SILI 1TALICI Tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem Deuenio; hinc uestris pelagi uis appulit oris. 159 Motus erat placidumque animum mentemque quietam Troius in miseram rector susceperat Annam. Iamque omnis luctus omnisque e pectore curas Dispulerat, Phrygiis nec iara amplius aduena tectis Illa uidebatur. tacito nox atra sopore Cuncta per et terras et lati stagna profundi 165 Condiderat, tristi cum Dido aegerrima uultu Has uisa in somnis germanae effundere uoces: eHis, soror, in tectis longae indulgere quieti, Heu nimium secura, potes? nec, quae tibi fraudes Tendantur, quae circumstent discrimina, cernis? 170 Ac nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteae noscis telluris alumnos? Dum caelum rapida stellas uertigine uoluet, Lunaque fraterno lu3trabit lumine terras, Pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit. 175 Surge, age, iam tacitas suspecta Lauinia fraudes Molitur dirumque nefas sub corde uolutat. Praeterea — ne falsa putes haec fingere somnum — Haud procul hinc paruo descendens fonte Numicus Labitur et leni per ualles uoluitur amne. 180 Huc rapies7 germana, uiam tutosque receptus. Te sacra excipient hilares in flumina Nymphae, Aeternumque Italis numen celebrabere in oris.' Sic fata in tenuem Phoenissa euanuit auram. Anna nouis somno excutitur perterrita uisis, 185 Itque timor totos gelido sudore per artus. Tunc, ut erat tenui corpus uelamine tecta, Prosiluit stratis humilique egressa fenestra Per patulos currit plantis pernicibus agros, Donec harenoso, sic fama, Numicius illam 190 Suscepit gremio uitreisque abscondidit antris. 171 Ac DraJcenborch At ed. Ven. An utl Ah Heinsius 172 noscis] sentis Liuineius nescis ed. Gryph. nosti Blass PUNICORUM LIBER VIII. 179 Orta dies totura radiis inipleuerat orbem, Cum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti Et Rutulum magno errantes clamore per agrum, Uicini ad ripas fluuii manifesta secuntur 195 Signa pedum, dumque inter se niirantur, ab alto Amnis aquas cursumque rapit. tum sedibus imis Inter caeruleas uisa est residere sorores Sidonis et placido Teucros affarier ore. Ex illo primis anni celebrata diebus 200 Per totam Ausoniam uenerando numine culta est. Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas Hortata est, celeri superum petit aethera curru, Optatum Latii tandem potura cruorem. Diua deae parere parat magnumque Libyssae 205 Ductorem gentis nulli conspecta petebat. Ille, uirum coetu tum forte remotus ab omni, Incertos rerum euentus bellique uolutans, Anxia ducebat uigili suspiria uoce. Cui dea sic dictis curas sohitur amicis: 210 * Qutd tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem? Omnis iam placata tibi manet ira deorum, Omnis Agenoridis rediit fauor. eia, age, segnis Rumpe moras, rape Marmaricas in proelia uires. 215 Mutati fasces. iam bellum atque arma senatus Ex inconsulto posuit Tirynthius heros; Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis Misit. ego Oenotris aeternum numen in oris 220 Concelebror, uestri generata e sanguine Beli. Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu, Celsus Iapygios qua se Garganus in agros 204 potitura Barth 209 uoce] nocte Liuineius et Hein- sius corde Bentley et Schrader uoto Bothe 213 manet] namque Heinsius 216 senatu Liuineius 217 En ex con- sulto uel Ecce e consulto Heinsius — Mutati fasces iam ; bellum a. a. senatus Exin consulto ed. Lefebure 12* 180 SILI ITALICI Explicat. liaud longe tellus; huc dirige signa.' Dixit et in nubes humentia sustulit ora. 225 Cui dux, proniissae reuirescens pignore laudis: ^Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum Nunien,' ait, cnobis, felix oblata secundes. Ast ego te, compos pugnae, Carthaginis arce Marmoreis sistam templis iuxtaque dicabo 230 Aequatam gemino simulacri munere Dido.' Haec fatus socios stimulat tumefactus ouantis: cPone grauis curas tormentaque lenta sedendi, Fatalis Latio miles. placauimus iras Caelicolum; redeunt diui. finita maligno 235 Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces Nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto, Quae Marte exclusus promittere magna solebas. En, numen patrium spondet maiora peractis. Uellantur signa, ac diua ducente petamus 240 Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.' Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, Subnixus rapto plebei muneris ostro, Saeuit iam rostris Uarro, ingentique ruinae Festinans aperire locum, fata admouet urbi. 245 Atque illi sine luce genus surdumque parentum Nomen, et immodice uibrarat in ore canoro Lingua procax. hinc auctus opes largusque rapinae, Infima dum uulgi fouet oblatratque senatum, Tantum in quassata bellis caput extulit urbe, 250 224 hic L 225 humentia edd. recc. amentia Ch uiuen- tia S uuentia ed. Gryph. euanida Wolf in ed. Basil. 1522 aliique 228 secundes Liuineius secundis S 231 munere ed. Bom. 1 numine S 232 tumefactus Barth tum factus ChS tum festus uulgo — ouantes Ch 234 iras S omnes Ch (T. p. 248) omen Heinsius 236 mutato Heinsius 238 clu- sus Ch, unde quae Marti clusus pr. ed. Lefebure 242 in- stincti ChLF instructi OV 243 Subnexus Heinsius 244 Saeuit iam Ch Seuitiam S 247 at Bentley — uibrarat S uibrabat uulgo — canoro Ch 248 opum Liuineius aliique 249 In- fima Liuineius et Barth Intima S PUNICORUM LIBER VIII. 181 Momentum ut rerum et fati foret arbiter unus, Quo conseruari Latium uictore puderet. Hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti Scipiadas interque Ioui spolia alta ferentem Marcellum fastis labem suffragia caeca 255 Addiderant, Cannasque malum exitiale fouebat Ambitus et Graio funestior aequore Campus. Idem, ut turbarum sator atque accendere sollers Inuidiam prauusque togae, sic debilis arte Belligera Martemque rudis uersare nec ullo 260 Spectatus ferro, lingua sperabat adire Ad dextrae decus atque e rostris bella ciebat. Ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus, Ad uulgum in patres, ut ouans iam, uerba ferebat: c Uos, quorum imperium est, consul praecepta modumque Bellandi posco. sedeone an montibus erro? 266 Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus Diuidit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? Exaudi, bone dictator, quid Martia plebes Imperitet: pelli Libyas Romamque leuari 270 Hoste iubent. num festinant, quos plurima passos Tertius exurit lacrimosis casibus annus? Ite igitur, capite arma, uiri. mora sola triumpho Paruum iter est. quae prima dies ostenderit hostem, Et patrum regna et Poenorum bella resoluet. 275 Ite alacres, Latia deuinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.' Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert Impellitque moras, ueluti cum carcere rupto 253 Hunc OV Nunc LF 260 ulli Heinsius 264 ut ouans iam scr. ut ouantia S et ouantia uulgo resonantia Daus- queius petulantia Heinsius uiolentia Withof ululantia Bothe 266 an] aut Liuineius ac Heinsius — sedeone in raontibus ergo Withof 270 pelli Libyas Cm Ep. 28 V bello LFO 271 iu- bent S iubet uulgo 272 annus V annis (u suprascr.) 0 amnis LF 273 rapite Schrader et Ruperti 276 deuinc- tum LFV deuictum Ch deuicta 0 182 SILI ITALICI Auriga indocilis totas effudit habenas 280 Et, praeceps trepida pendens in uerbera planta, Inipar fertur equis; fumat niale concitus axis, Ac frena incerto fluitant discordia curru. Cernebat Paulus — namque liuic communia Campus Iura atque arma tulit — labi, mergente sinistro 285 Consule, res pessumque dari; sed mobilis ira est Turbati uulgi, signataque mente cicatrix Undantis aegro frenabat corde dolores. Nam cum perdomita est armis iuuenilibus olim Illyris ora uiri, nigro allatrauerat ore 290 Uictorem inuidia et uentis iactarat iniquis. Hinc inerat metus et durae reuerentia plebis. Sed genus admotum superis summumque per altos Attingebat auos caelum. numerare parentem Assaracum retro praestabat Amuiius auctor 295 Assaracusque Iouem; nec, qui spectasset in armis, Abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti: cSi tibi cum Tyrio credis fore maxima bella Ductore — inuitus iiocem hanc e pectore rumpam — Frustraris, Paule. Ausonium te proelia dira 300 Teque hostis castris grauior manet — aut ego multo Nequicquani didici casus praenoscere Marte. Spondentem audiui — piget heu taedetque senectae, Si, quas prospicio, restat passura ruinas! — Cum duce tam fausti Martis, qua uiderit hora, 305 Sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo Absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens Audiuit Poenus! iam latis obuia credo 280 effudit Ch effnndit LOV infundit F 283 At L 284 namque V nam LFO 285 emergente Bothe 286 ira est ChS ira edd. 287 uulgus S 289 iuuenalibus Buperti (cf. II. 312) 291 Inuidia Buperti 295 amullius S 296 ne qui LFV neque 0 300 Paule. Ausonium te Luc. Mucller d. r. m.p. 173 ausouiam S Paule, Ausoniam. te uulgo 303 prae- noscere S pernoscere edd. uett. — marte FO in arte LV 305 oraS (cf. III. 141) 308 Audierit Heinsius PUNICORUM LIBER VIII. 183 Stat campis acies, expectaturque sub ictu Alter Flaminius. quantos, insane, ciebis 310 Uarro uiros, tu — pro superi! — tu pronus in arma? Tu campum noscas ante exploresque trahendo, Qui ritus hostis! tu non, quae copia reruru, Quae natura locis, quod sit, rimabere sollers, Armorum genus, et stantem super omnia tela 315 Fortunam aspicies. fer, Pauie, indeuia recti Pectora; cur, uni patriam si affligere fas est, Uni sit seruare nefas? eget improbus arto Iam uictu Libys, et, belli feruore retuso, Laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto Inuitat patrio, non fidae moenibus urbes 321 Excipiunt, renouatque pari se pube iuuentus. Tertia uix superest, crudo quae uenit Hibero, Turba uirum. persta et cauti medicamina belli Lentus ama. si qua interea irritauerit aura 325 Annueritque deus, uelox accede secundis/ Cui breuiter maesto consul sic ore uicissim: rMecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus In Poenos, inuicte, tuam. nec me unica fallit Cunctandi ratio, qua te grassante senescens 330 Hannibal oppressum uidit considere bellum. Sed quaenam ira deum? consul datus alter, opinor, Ausoniae est, alter Poenis. trahit omnia secum Et metuit deraens, alio ne consule Roma Concidat. e Tyrio consortem accite senatu, 335 311 tu pronus in arma scr. (sublato (xclamationis signo post uiros) tam pionus in arma Heinsius tu protinus arma LOV protinus harena F scd i. marg. 1'arma — prouidus Thilo 313 Qni Bvpeiti Quam ritus hostis Ch Quantum ritus hostis LF rictus OV Quantnm hosti uictus Heinsius Quantum hostis ritus ualeat, quae c. r. edd. uett. 314 locis S loci edd. recc. 316 in- terrogationis sicjnum post aspicies sustuli — indeuia S, quod recte prtoat Maduig in Aduer*. crit. II. p. 161 in deuia edd. recc. 319 retuso Ch recluso S 323 superest crudo, quae interp. Bupcrti 824 mcdicamina S meditamina Heinsius 325 irritauerit S inuitauerit uvlgo 335 accite Cm Ep. 2S accire S 184 SILI ITALICI Non tam saeua uolet. nullus, qui portet in hosteni, Sufficit insano sonipes; incedere noctis, Quae tardent cursum, teuebras dolet; itque superbus Tantum non strictis mucronibus; ulla retardet Ne pugnas mora, dum uagina ducitur ensis. 340 Tarpeiae rupes cognataque sanguine nobis Tecta Iouis, quaeque arce sua nunc stantia linquo, Moenia felicis patriae, q^ocumque uocabit Summa salus, testor, spreto discrimine iturum. Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345 Haud ego uos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum7 similemue uidebit Uarroni Paulum redeuntem saucia Roma.' Sic tum diuersa turbati mente petebant Castra duces. at praedictis iam sederat aruis 350 Aetolos Poenus seruans ad proelia campos. Non alias maiore uirum, maiore sub armis Agmine cornipedum concussa est Itala tellus. Quippe extrema simul gentique urbique timebant, Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355 Faunigenae socio bella inuasere Sicano Sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna Laurentique domo gaudent et fonte Numici; QuosCastrumPhrjgibusquegrauisquondamArdeamisit, Quos, celso deuexa iugo Iunonia sedes, 360 Lanuuium atque altrix casti Collatia Bruti; Quique immite nemus Triuiae, quique ostia Tusci Amnis amant tepidoque fouent Almone Cybelen. Hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco 365 Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici; 336 tam saeua Cm 1. I. iam s. S 337 incedere LV in- cendere 0 incidere F 338 Quae — itque Cm l. I. — tenebrae S 341 Tarpeias Casaubonus 345 mouenti OV 349 tum di- uersa Liuineius lumidi uersa S 350 at Ch ac S 361 La- nuuium ChLF Lauinium OV 363 trepidoque OV — cybelen L cibelen 0 cibellem FV Cybeben Ruperti cum aliis PUNICORUM LIBER VIII. 185 Necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam, Quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur Simbruuio rastrisque domant Aequicula rura. His Scaurus rnonitor, tenero tunc Scaurus in aeuo, 370 Sed iam signa dabat nascens in saecula uirtus. Non illis solitum crispare hastilia canipo, Nec mos pennigeris pharetram impleuisse sagittis; Pila uolunt breuibusque habiles mucronibus enses; Aere caput tecti surgunt super agmina cristis. 375 At, quos ipsius mensis seposta Lyaei Setia et incelebri miserunt ualle Uelitrae, Quos Cora, quos spumans immiti Signia musto, Et quos pestifera Pomptini uligine campi, Qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro 380 Liuentis coeno per squalida turbidus arua Cogit aquas Ufens atque inficit aequora limo, Ducit auis pollens nec dextra indignus auorum Scaeuola, cui dirae caelatur laudis honora Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes, 385 Tyrrhenum ualli medio stat Mucius ira In semet uersa, saeuitque in imagine uirtus. Tanta ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur effugiens ardentem Porsena dextram. 369 Simbruuio ChLFV Sinibrunio 0 374 uolant Heinsius colunt Ruperti uibrant van Veen , sed cf. II. 518. Verg. Aen. VII. 340. 377 Setia] Phetia Ch Rhetia L Retia F Rhe- eia OV — incelebri FV in celebri LO e celebri Heinsius 378 immiti Ch inimico S 379 Pomptini ChF pontini LV promptini 0 387 saeuitque imagine S 388 sic scripsi cum uiro quodam docto, quem laudat Buperti in appendice Tunc ictae (uel icte) species iniere ac bella magistro ChLF — nuere ac OV Tunc icti specie ruere acri in bella m. uulgo Tunc icti specie finire hoc b. m. Lefebure Tunc ictus specie pauitare hoc b. m. Muperti Tanta ictus specie rennens hoc b. m. Cernitur et fugiens Thilo Uindictae specimen trepidare (uel specimenque timere) ac bella magistri Baehrens Tunc istas species inhiare ac bella magistra Koch — Hac acti specie ruere acri in bella magistri Ernesti transpositis uu. 3S8 et 389, id quod iam Bar- thitis ct Liuineius suasere 186 SILI ITALICl Quis Circaea iuga et scopulosi uerticis Anxur 390 Hernicaque impresso raduntur uomere saxa; Quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Priuernatumque maniplis Ducebat simul excitis; Soraeque iuuentus Addita fulgebat telis. liic Scaptia pubes, 395 Hic Fabrateriae uulgus; nec monte niuoso Descendens Atina aberat detritaque bellis Suessa atque a duro Frusino haud imbellis aratro. At, qui Fibreno miscentem fiumina Lirim Sulphureum tacitisque uadis ad litora lapsum 400 Accolit, Arpinas, accita pube Uenafro Ac Larinatum dextris, socia bispidus arma Commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum. Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, Regia progenies et Tullo sanguis ab alto. 405 Indole pro quanta iuuenis quantumque daturus Ausoniae populis uentura iu saecula ciuem! Ille, super Gangen, super exauditus et lndos, Implebit terras uoce et furialia bella Fulmine compescet linguae nec deinde relinquet 410 Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. Ecce inter primos Therapuaeo a sanguine Clausi Exultat rapidis Nero non imitabilis ausis. Hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli magnaeque Reate dicatum 415 Caelicolum Matri necnon habitata pruinis Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes. Cunctis hasta decus clipeusque retortus in orbem Conique implumes et laeuo tegmina crure. 390 anxur F axur ChOV assur L 398 Sessa ChS 402 LarinatumJ Lirinatum Cellarius Cassinatum Ruperti et Bothe 411 eloquii Drakcnborch ex ed. 2'arm. 413 rabidis Luc. Mueller d. r. w. p. 173 — mutabilis S 415 Casperia Ch Casperula S 418 retortus scr. cum Bothe refertur S refectus Buperti 419 Conique Cm Fp. 48 LF Dmique V Denique ct 0 — et lacuo tcgmina crure Cki /. /. — et S oc uidgo PUNICORUM LIBER VIII. 187 Ibant et laeti pars Saneura uoce canebant, 420 Auctorem gentis, pars laudes ore ferebat, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus Dixisti populos magna ditione Sabinos. Quid, qui Picenae stimulat telluris aluinnos, Horridus et squamis et equina Curio crista, 425 Pars belli quam magna uenit! non aequore uerso Tani creber fractis albescit fluctus in undis, Nec coetu leuiore, ubi mille per agmina uirgo Lunatis acies imitatur Martia peltis, Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430 Hic et, quos pascunt scopulosae rura Nunianae, Et quis litoreae fumant altaria Cuprae, Quique Truentinas seruant cum flumine turris, Cernere erat; clipeata procul sub sole corusco Agmina sanguinea uibrant in nubila luce. 435 Stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon Murice nec Libyco; statque humectata Uomano Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli. Hoc Picus quondam, nomen memorabile ab alto Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440 Exutum formae uolitare per aethera iussit Et sparsit croceum plumis fugientis honorem. Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, Quis Aesis regnator erat fluuioque reliquit Nomen et a sese populos tum dixit Asilos. 445 Sed non ruricolae firmarunt robore castra Deteriore, cauis uenientes montibus, Umbri. Hos Aesis Sapisque lauant rapidasque sonanti 420 sancum LF Sanctum Cm 1. 1. 0 scu$ V 421 ferebatS ferebant uulyo 4'22 proprio Cm l l. 429 aciem minitatur uel meclitatur Heinsius — paltia pertis(!) F 439 Hoc Picns Heindus Uopicus Col. (T. p. 203 et 204) S Uepicus uulgo Ut Picus ed. liom. 1, quod probat Bothe Cui Picns Gronov Uos Picus Barth — Picus quondam , nomen interpunxi Picus, quondam n. edd. 442 crocenm plumis ChS pl. cr. uulgo 445 Asisos ScaVger Asisi Bothe 447 cauis OV canis LF 188 SILI ITALICI Uertice contorquens undas per saxa Metaurus, Et lauat ingentem perfundens fluniine sacro 450 Clitumnus taurum Narque, albescentibus undis In Thybrim properans, Tiniaeque inglorius humor Et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena. Sed pater ingenti medios illabitur amne Albula et admota perstringit moenia ripa. 455 His urbes Arna et laetis Meuania pratis, Hispellum et duro monti per saxa recumbens Narnia et infestum nebulis humentibus olim Iguuium patuloque iacens sine moenibus aruo Fulginia; his populi fortes: Amerinus et, armis 460 Uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. Ductor Piso uiros spernaces mortis agebat, Ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci Aequabat senium atque astu superauerat annos. 465 Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili. Iamque per Etruscos legio completa maniplos Rectorem magno spectabat nomine Galbam. Huic genus orditur Minos illusaque tauro 470 Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. Lectos Caere uiros, lectos Cortona, superbi Tarchonis doinus, et ueteres misere Grauiscae. 449 Mataurus Ch (cf. VII. 486) 452 Tiniaeque] tunneque L tumiaeque FOV Teneaeque Casaubonus 453 Clasis corr. Cluuerus — Sena Ch sene S 456 admota Ch immota S 456 arma S 457 Hisbellum Ch 458 Arnia LV Anna F Aruia 0 — uiuentibus 0, unde uuentibus Barth et Heinsius 459 Ignuuium Ch Igninum LFO Ingenuni V 460 Fulinina S 461 Camars ChS — Sassina ChLFO baxina V 464 Ora puer pulcherque habitum Cm Ep. 48 pulcherque habitu LF puerque habitu 0V Ore puer, puerique habitu uulgo 467 ut ChLF et 0V 470 Hinc S — orditor Cm l. I., quod probat Modius — inlusaque ChF inclusaque Cm /. I. inuiseque L inuisaqne OV insessaque Withof illisaque Bothe 472 Caere Ch — co- rona S — post Cortona distinxit Muperti 473 Tarchonis LV Trachonis F Tarcoutis 0 Tarcouis Muperti — Grabiscae Ch PUNICORUM LIBER VIII. 189 Necnon Argolico dilectum litus Halaeso Alsiuni et obsessae campo squalente Fregenae. 475 Affuit et, sacris interpres fulminis alis, Faesula et, antiquus Romanis moenibus horror, Clusinum uulgus; cum, Porsena magne, iubebas Nequicquam pulsos Romae imperitare Superbos. Tunc, quos a niueis exegit Luna metallis, 480 Insignis portu, quo non spatiosior alter Innumeras cepisse rates et claudere pontum, Maeoniaeque decus quondam Uetulonia gentis. Bissenos haec prima dedit praecedere fasces Et iunxit totidem tacito terrore securis; 485 Haec altas eboris decorauit honore curulis Et princeps Tyrio uestem praetexuit ostro; Haec eadem pugnas accendere protulit aere. His mixti Nepesina cohors Aequique Falisci, Quique tuos, Flauina, focos, Sabatia quique 490 Stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta Haud procul et sacrum Phoebo Soracte frequentant. Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino Sat cautum; Lycios damnant hastilibus arcus. Hae bellare acies norant; at Marsica pubes 495 Et bellare manu et chelydris cantare soporem Uipereumque herbis hebetare et carmine dentem. Aeetae prolem, Angitiam mala gramina primam Monstrauisse ferunt tactuque domare uenena Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes 500 Frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis. 474 Halaeso Blass Haleso ChS (cf. XIV. 218) 475 Al- 8ium] Usium LOV Uisunt F — Fregenae ed. Marsi fregellae 0 iragellae LFV 477 Faesula Ch 484 procedere 0, quod probat Heinsius 489 His mixti Ch His mixta S Hos iuxta uulgo 490 flauina OV flamna LF 493 codone Cm Ep. 4S 494 Sat Cm l. I LF Stat OV — clamant S 495 Hac S — at Cm l. I ac 0 496 atque hydris Heinsius 498 Aeetae] Ac te S — Angitiam ChF angiciam LV angeciam 0 Anguitiam uulgo, quod probat Ruperti 190 SILI ITALICI Sed populis nomen posuit nietuentior hospes, Cum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas, Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. Marruuium, ueteris celebratum nomine Marri, 505 Urbibns est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos pomisque rependit aristas. Cetera in obscuro famae et sine nomine uulgi, Sed numero castella ualent, coniungitur acer Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes. 510 Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, Quem genuere Cales. non paruus conditor urbi, Ut fama est7 Calais, Boreae quem rapta per auras Orithyia uago Geticis nutriuit in antris. Haud ullo leuior bellis Uestina iuuentus 515 Agmina densauit, uenatu dura ferarum; Quae, Fiscelle, tuas arces Pinnamque uirentem Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aueiae; Marrucina simul, Frentanis aemula pubes, Corfini populos magnumque Teate trahebat. 520 Omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto Assuetae uolucrem caelo demittere fundae. Pectora pellis obit caesi uenatibus ursi. lain uero, quos diues opum, quos diues auorum E toto dabat ad bellum Campania tractu, 525 Ductorum aduentum uicinis sedibus Osci 502 posuit nomen populis F 503 Marsya Heinslus Marsua Ch marsia LOV martia F — Phrygias — Crenas Sal- masius ad Solin. p. m. 586 phrygios — frenos S Phrygios — Crenos uulgo Phrygios — tbrenos Heinsius 504 phoebus S — loten S 506. 507 integriorque — Alma seges Gronov 511 studii Heinsius — sidicinus LF Siricinus Ch uicinus OV 512 cales V tales LFO — Quemque ruere Cales Bothe 515 belli Heinsius 516 uenatu induta ferarnm Heinsius 518 ton- det O tundet V condet LF — Aueiae scr cum Heinsio auellae S Auiae Leftbure 519 Marrutioque simul Ch 520 Teate ChLFV reate O 621 iu pu^nam fertur Heinsius in pugna offer- tur ChLFV affertur O — alta Ch 524 Iarn OV Tam LF 525 E toto Ch 526 aduentu S — Osci] hosti S PUNICORUM LIBER VIII. 191 Seruabant; Sinuessa tepens fluctuque sonorum Uulturnum, quasque euertere silentia, Arnyclae Fundique et regnata Lauio Caieta douiusque Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre 530 Liternum et quondam fatorum conscia Cyme. Illic Nuceria et Gaurus, naualibus acta Prole Dicarchea; multo cum milite Graia Illic Parthenope ac Poeno non peruia Nola, Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae. 535 Sarrastis etiam populos totasque uideres Sarni mitis opes; illic, quos sulphure pingues Phlegraei legere sinus, Misenus et ardens Ore giganteo sedes Ithacesia Bai; Non Proehyte, non ardentem sortita Typhoea 540 Inarime, non antiqui saxosa Telonis Insula, nec paruis aberat Calatia muris; Surrentum et pauper sulci cerealis Abella; In primis Capua, heu rebus seruare serenis Inconsulta modum et prauo peritura tumore! 545 Laetos rectoris formabat Scipio bello. Ille uiris pila et ferro circumdare pectus Addiderat; leuiora domo de more parentum Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos; Aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis. 550 Ipse inter medios uenturae ingentia laudis Signa dabat, uibrare sudem, tramittere saltu 53 1 Liternum Ch Linternum S — Cyme] crine S 532. 533 naua- libus acta ChLF n. apta OV — Prole Dicarchea ChLF Pr. di- carcheia V dichearcheia 0 — Nuceria: et Gauri n. a. Pr. Di- carchea, m. c. milite, Gr. I. P. Heinsius Gauris (== Gauranis) Bothe Nuceria et Gaurus n. aptus. Pr. D., m. c. m. Gr. Leftbure Nuceria et Gaurus: n. a. Pr. Dicarchea, m. c. m. Gr. Buperti 535 Allifae ChS Alliphe uulgo 539 Baei Ch — ithaces iabei L i. iabaei F ichaces iabei 0 ythaces ya baey V Baii Hein- sius 545 timore S 546 Laetos Ch 548 domo] adeo uel duo Heinsius manu Burmann modo Schrader 549 Ge- starant Brakenborch 550 Aclydis Ch — bipennis Schrader bipennes S 192 SILI ITALICI Muralis fossas, undosuin frangere nando Indutus thoraca uadum; spectacula tanta Ante acies uirtutis erant. saepe alite planta 555 Ilia perfossum et campi per aperta uolantem, Ipse pedes, praeuertit equum; saepe arduus idem Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta; Martia frons facilesque comae nec pone retroque Caesaries breuior; flagrabant lumina miti 560 Aspectu, gratusque inerat uisentibus horror. Affuit et Sanmis, nondum uergente fauore Ad Poenos, sed nec ueteri purgatus ab ira. Qui Batulum Nucrasque metuut, Bouiania quique Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus haerent, 565 Et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosue Obscura incultis Herdonia misit ab agris. Bruttius, haud dispar aniruoruru, unaque iuuentus Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes Horrebat telis et tergo hirsuta ferarum. 570 Hos uenatus alit. lustra incoluere sitimque Auertunt fluuio, somnique labore parantur. Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes Necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus. Parebat legio audaci permissa Cethego. 575 Cui socias uires atque indiscreta maniplis Arma recensebant: nunc sese ostendere miles Leucosiae e scopulis, nunc, quem Picentia Paesto 554. 655 uerba spectacula — erant Blass uncis ineludi iubet 664 Batalum ChS — Nucrasque Ch mucrasque S Ma- crasque Dausqueius Bucamque Buperti — metunt ChLF mu- tant 0 deest in V 565 Exagitant Ch Fatigant S Exercent uulgo Uestigant Lefebure 566 Rufrae Heinsius Rufae Ch rufret L refere (u suprascr.) F rufrie OV — Aesernia Heinsius cesernia LE cesarina 0 cesirinia V Esernia uulgo 568 haud F aut LOV 573 Sallentinaeque ChV sallantinaeque LFO 574 Brundisium ChLF brundusium OV 575 cethego 0 cetego LFV 576. 577 Qui — recensebat Bothe et Blass 578 Leucasiae Heinsius — scopulis] populis CdS PUNICORUM LIBER VIII. 193 Misit et exbaustae mox Poeno Marte Cerillae, Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt Duritiem lapidum mersis inolescere ramis. 581 Ille et pugnacis laudauit tela Salerni, Falcatos ensis, et, quae Buxentia pubes Aptabat dextris, irrasae robora clauae. Ipse, humero exertus gentili more parentum, 585 Difficili gaudebat equo roburque iuuentae Flexi cornipedis duro exercebat in ore. Uos etiain, accisae desolataeque uirorum Eridani gentes, nullo attendente deorum Uotis tunc uestris, casura ruistis in arma. 590 Certauit Mutinae quassata Placentia bello; Mantua mittenda certauit pube Crernonae, Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu Euecta Aonio et Smyrnaeis aemula plectris. Tum Uerona, Athesi circumflua, et undique sollers 595 Arua coronantem nutrire Fauentia pinum. Uercellae fuscique ferax Polientia uilli Et, quondam Teucris comes in Laurentia bella, Ocni prisca domus paruique Bononia Rheni. Quique graui remo, limosis segniter lindis, 600 Lenta paludosae proscindunt stagna Rauennae. Tum Troiana manus, tellure antiquitus orti Euganea profugique sacris Antenoris oris. Necnon cum Uenetis Aquileia superfluit armis. Tum pernix Ligus et sparsi per saxa Uagenni 605 In decus Hannibalis duros misere nepotes. Maxima tot populis rector fiducia Brutus 579 Cerillae ChFO terillae L carille V 583 buxentia F busaatia LV buxancia 0 585 humerum Liuineius et Ruperti 587 Flexi Cm Ep. 48 LF Flexu OV 588 accisae Cm l. I. ac- ciscie S attritae uulgo 594 Aonio Ch achino S, sed in F m. 1 corr. in aonio — Ausonio Blass 596 pinum] uitem Buperti 599 Ocni] Ocui OV Otim L Ocum F 604 super- fluit OV superfuit LF perfurit uulgo 605 Tum OV Tunc LF — Uagenni Ch bagenni F bageum LOV SlLIUS iTAIilCTTS. 13 194 SILI ITALICI Ibat et hortando notum acceudebat in hostem. Laeta uiro grauitas ac mentis amabile pondus Et sine tristitia uirtus. non ille rigoris 610 Tngratas laudes nec nubem frontis amabat Nec famam laeuo quaerebat limite uitae. Addiderat ter mille uiros, in Marte sagittae Expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna. Non totidem Ilua uiros, sed laetos cingere ferrum 615 Armarat patrio, quo nutrit bella? metallo. Ignosset, quamuis auido committere pugnam, Uarroni, quicumque simul tot tela uideret. Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam Feruere, cum magnae Troiam inuasere Mycenae, 620 Mille rates uidit Leandrius Hellespontus. Ut uentum ad Cannas, urbis uestigia priscae, Defigunt diro signa infelicia uallo. Nec, tanta miseris iamiam impendente ruina, Cessarunt superi uicinas prodere clades. 625 Per sudum attonitis pila exarsere maniplis, Et celsae toto ceciderunt aggere pinnae, Nutantique ruens prostrauit uertice siluas Grarganus, fundoque imo mugiuit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto 630 Terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas. Quaesiuit Calaber, subducta luce repente Immensis tenebris, et terram et litora Sipus; Obseditque frequens castrorum limina bubo. Nec densae trepidis apium se inuoluere nubes 635 610 rigoris V uigoris LFO 614 Expertus S 615 iluaV illa LFO — laetos ChLF lectos 0 deest in V — cingere] gig- nereChLF gingere OV stringere Heinsius et Schrader 617 Ig- nosset LF Ignoscet 0 Ingnoscet V 619. 620 Rhoeteia litora qu. F., c. m. Tr. i. Mycenes M. rates, u. Schrader 624 iamiam Liuineim iamque S 626 Per sudum LF, ut coni. Schrader P. su- bitum 0V 633 Immensis] Immersus Nodell, Schrader, Lefeoure Emersis Heinsius 634 limina 0V lumina LF (cf. I. 66) 635 apium Dausqueius absumChS absuntwittyo auium Liuineius PUNICORUM LIBER VIII. 195 Cessarunt aquilis; non nnus crine coruseo, Regnorum euersor, rubuit letale cometes. Castra quoque et uallum rabidae sub nocte silenti Irrupere ferae raptique ante ora pauentum Adiunctos uigilis sparserunt membra per agros. 640 Ludificante etiam terroris imagine somnos, Gallorum uisi bustis erumpere inanes; Terque quaterque solo penitus tremuere reuulsae Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen Manauit Iouis in templis, lacrimaeque uetusta 645 Effigie patris large fluxere Quirini. Maior et horrificis sese extulit Allia ripis. Non Alpes sedere loco, non nocte dieue Ingentis inter stetit Apenninus biatus. Axe super medio, Libyes a parte, coruscae 650 In Latium uenere faces, ruptusque fragore Horrisono polus, et uultus patuere Tonantis. Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis Uesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis Phlegraeus tetigit trepidantia sidera uertex. 655 Ecce inter medios belli praesagus, et ore Attonito sensuque simul, clamoribus implet Miles castra feris et anhelat clade futura: eParcite, crudeles superi; iam stragis aceruis Deficiunt campi; uideo per densa uolantem 660 Agmina ductorem Libyae currusque citatos Arma uirum super atque artus et signa trahentem. Turbinibus furit insanis et proelia uentus Inque oculos inque ora rotat. cadit, immemor aeui, Nequicquam, Thrasymenne, tuis Seruilius oris 665 Subductus. quo, Uarro, fugis? pro Iupiter! ictu Procumbit saxi, fessis spes ultima, Paulus. 656 Cessarunt Ch 638 rapidae OV 639 raptimque Scaliger 642 nisi S — erumpere manes Cm Ep. 48 LF er. nitores OV (T. p. 244) 644 fulmen S, quod prob. Heinsius 654 Uesbius Heinsius Lesbius ChV Lerbius LFO Lemnius uulgo 662 artus] artes Ch arcis S 13* 196 SILI ITALICI Cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum Corporibus struitur, ructatque cadauera fuinans Aufidus, ac uictrix insultat belua campis. 670 Gestat Agenoreus nostro de more secures Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. 0 dolor! hoc etiam, superi, uidisse iubetis? Congesto, laeuae quodcumque auellitur, auro 675 Metitur Latias uictrix Carthago ruinas/ 8ILI ITALICI PUNICORUM LIBER NONUS. Turbato monstris Latio cladisque futurae Signa per Ausoniam prodentibus irrita diuis, Haud secus, ac si fausta .forent et prospera pugnae Oinina uenturae, consul traducere noctem Exsoinnis telumque manu uibrare per umbras 5 Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris Exercere tubas nocturnaque classica uelle. Nec minor in Poeno properi certaminis ardor. Erumpunt uallo, fortuna urgente sinistra, Consertaeque manus; nam sparsi ad pabula campis 10 Uicinis raptanda Macae fudere uolucrein Telorum nubem. ante omnis iuuadere bella 668 pons] ponis LF penis V penus 0 669 ructatque Gronov recitatque cadauera fumans Cm Ep. 86, unde reicitque Modius tacita L tacitoque FOV restatque cadauere Liuineius et Heinsius 4 Omnia 0 et uulgo 5 Exsomnis Cd (T. p. 215) 6 segnitie LF segniciae 0 segnitiae V 10 nam LFV iam 0 et uulgo PUNICORUM LIBER IX. 197 Mancinus gaudens hostilique unguere prinius Tela cruore cadit; cadit et numerosa iuuentus. Nec pecudum fibras Uarro et contraria Paulo 15 Auspicia incusante deum compesceret arma, Ni sors alterni iuris, quo castra reguntur, Arbitrium pugnae properanti in fata negasset. Quae tamen haud ualuit perituris milibus una Plus donasse die. rediere in castra, gemente 20 Haud dubie Paulo, qui crastina iura uideret Amenti cessura uiro, frustraque suorum Seruatas a caede animas; nam turbidus ira Infensusque morae dilata ob proelia ductor: cSicine; sic/ inquit, 'grates pretiumque rependis, 25 Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te Legibus atque urnae dira eripuere minanti? Tradant immo hosti reuocatos ilicet enses, Tradant arina, iube aut pugnantum deripe dextris. Sed uos, quorum oculos atque ora humentia uidi; 30 Uertere cum consul terga et remeare iuberet, Ne morem et pugnae signum expectate petendae; Dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis Tncipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. Pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc Ereptum reuocate diem.' Sic turbidus aegra 36 Pestifero pugnae castra incendebat amore. At Paulus, iam non idem nec mente nec ore7 Sed qualis stratis deleto milite campis Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40 Obuersante malo; ceu iam spe lucis adempta, Cum stupet exanimata parens natique tepentis Nequicquam fouet extremis amplexibus artus: 25 Siccine sic Ch Siccine nunc S 29 aut] et Liuincius — dextris Heinsius dextras S 30 humentia LF umentia Cd (T.p.215) uiuentia 0 liuentia V 32 Memorem S 33 ra- pito Cm Ep. 86 sapito S capito uulgo — primis S primus uulgo 35 Pandam LF Pangam OV — propere portas Ch 38 At FV Ac L Ut 0 39 delecto F cleiecto Heinsius dilecto uulgo 198 SILI ITALICI ePer totiens,' inquit, cconcussae moenia Romae, Perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra, Insontis animas, cladi parce obuius ire; 46 Dum transit diuum furor, et consumitur ira Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre Si discit miles nec frigidus aspicit hostem. Nonne uides, cum uicinis auditur in aruis, 50 Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis? Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger, Ut rere, in pugnas Fabius quoscumqne sub illis Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt, At, quos Flaminius — sed dira auertite diui. 55 Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, Aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem Haec olim uates et te praesaga tuosque Uulgauit fcerris proauorum aetate furores. Iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram 60 Fata cano uates: sistis ni crastina signa, Firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae Sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur, Sed te, si perstas, insignes consule campi/ Haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae. 65 Necnon et noctem sceleratus polluit error. Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris Seruitium Satricus, mox inter praemia regi Autololum dono datus ob uirtutis honorem. Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti 70 Matris in uberibus nati, Mancinus et una Nomine Rhoeteo Solimus; nam Dardana origo Et Phrygio genus a proauo, qui, sceptra secutus Aeneae, claram muris fundauerat urbem 49 Sic S 50 aruis] armis S 51 segnis L 56 At F (in marg. m. 2 aut) Aut LOV Haud uulgo 54. 55 non arma capessunt, At quos Flaminius. Baehrens in Fleckeis. ann. 1872 p. 631 57 cymea L Cumaea Ch crinea FOV 61 in S 63 posthac L post haec FOV 70 Hinc S 72 thoeteo F theteo LOV — Solimus ChF solymus L solrinus OV PUNICORUM LIBER IX. 199 Ex sese dictam Solimon; celebrata colonis 75 Mox Italis, paulatim attrito nornine, Sulmo. At tum barbaricis Satricus cum rege cateruis Aduectus, quo non spretum — si posceret usus — Noscere Gaetulis Latias interprete uoces. Postquam posse datum Peligna reuisere tecta 80 Et patrium sperare larem, ad conamina noctem Aduocat ac furtim castris euadit iniquis. Sed fuga nuda uiri; sumpto nam prodere coepta Uitabat clipeo et dextra remeabat inermi. Exuuias igitur prostrataque corpora campo 85 Lustrat et exutis Mancini cingitur armis. Iamque metus leuior; uerum, cui dempta ferebat Exangui spolia et cuius nudauerat artus, Natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub aduentum noctis primumque soporem 90 Alter natorum, Solimus, uestigia uallo Ausonio uigil extulerat; dum sorte uicissim Alternat portae excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, Furtiua cupiens miserum componere terra. 95 Nec longum celerarat iter, cum tendere in armis Aggere Sidonio uenientem conspicit hostem. Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Aetoli condit membra occultata Thoantis. Inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque Incomitata uidet uestigia ferre per umbras, 101 Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis Jn terga baud frustra iaculum; Tyriamque sequentum Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens, Auctorum caeci trepidus circumspicit ictus. 105 Uerum ubi uictorem iuuenili robore cursus Attulit, et notis fulsit lux tristis ab armis, 77 At S Ac uulgo 83 narn] quia Nicander 89 Macae Ch mace S — uersus %n F m. 2 in marg. adscriptus 96 cele- brarat S 200 SILI ITALICI Fraternusque procul, luna prodente, retexit Ante oculos sese et radiauit coinminus umbo, Exclamat iuuenis, subita flammatus ab ira: 110 cNon sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles Nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem Pergameo indignum Soliino, si euadere detur Huic nostras impune manus. tu nobile gestes Germani spolium ante oculos referasque superba, 115 Me spirante, domus Pelignae perfidus arma? Haec tibi, cara parens Acea, ad solatia luctus Dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro/ Talia uociferans stricto mocrone ruebat. Ast illi iam tela manu iamque arma fluebant, 120 Audita patria natisque et coniuge et armis, Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. Tum uox semanimi miseranda effunditur ore: cParce, precor, dextrae, non ut mihi uita supersit, — Quippe nefas hac uelle frui — sed sanguine nostro Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille 126 Captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras, Ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate, Fraus ulla est. iaceres in me cum feruidus hastam, Poenus eram. ueruin, castris elapsus acerbis, 130 Ad uos et carae properabam coniugis ora. Hunc rapui exanimi clipeum; sed iam, unice nobis, Haec fratris tumulis arma excusata reporta. Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre Ductori monitus Paulo, producere bellum 135 Nitatur Poenoque neget certamina Martis. Augurio exultat diuum immensamque propinqua 111 sim Cm Ep. 86 LF sum OV, ut coni. L. Mueller d. r. m. p. 284 112 fatearque S fateorque uulgo 114 sic Cm l. I Hinc nostra i. manu LF Hinc uestra i. m. OV 117 HaecLF NecOV — Acca Cm l. I acta S 123 Cum 0 — semanimi Ch semi- animi S 125 hac LF hoc OV 127 auectus F 130 uerum ut Scaliger 132 unice OV Imite L nunce corr. m. 1 in unice F 133 arma a me exuta Blass, sed cf. u. 146 PUNICORUM LIBER IX. 201 Stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem Uarronem; namque hunc fama est impellere signa. Sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine uitae 140 Solamen, cauisse meis. nunc ultima, nate; Inuento simul atque amisso redde parenti Oscula/ Sic fatus galeam exuit atque rigentis Inuadit nati treraebundis colla lacertis, Attonitoque tiinens uerbis sanare pudorem 145 Uulneris impressi, telum excusare laborat: c Quis testis nostris, quis conscius affuit actis? Non nox errorem nigranti condidit umbra? Cur trepidas? da; nate; magis; da iungere pectus. Absoluo pater ipse manum; atque in fine laborum 150 Hac condas oculos dextra, precor.' At miser, imo Pectore suspirans, iuuenis non uerba uicesque Alloquio uocemue refert; sed sanguinis atri Sistere festinat cursum laceroque ligare Ocius illacrimans altum uelamine uulnus. 155 Tandem inter gemitus miserae erupere querelae: cSicine te nobis; genitor; Fortuna reducit In patriam? sic te nato natumque parenti Impia restituit? felix o terque quaterque Frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum! 160 Ast ego; Sidoniis imperditus, ecce; parentem Uulnere cognosco. saltem hoc; Fortuna, fuisset Solamen culpae; dubia ut mihi signa dedisses Infausti generis. uerum linquetur iniquis Non ultra superis nostros celare labores/ 165 Haec dum amens queritur; iam, deficiente cruore, 138 cohibete Ch 145 Attonitoque timens S Attonitum- quo Liuineius Attonitumque tenens (uel uidens^) — et telum Sckrader Attoniti et nitens edd. Gryph. Attonito et nitens edd. aliae 149 magis] manus D. Heinsius genas Schrader et Ernesti 153 uociue Schrader 161 imperditus Cm l. I. 162 tulisset Schrader 165 nostros celare Cm l. I. tolerare LFO tollerare V (T. p. 242) 166 deficiente puella(!) F, sed in marg. V cruore — calore Bothe 202 SILI ITALICI In uacuas senior uitam disperserat auras. Tuui iuuenis, maestum attollens ad sidera uultum: cPollutae dextrae et facti Titania testis Infandi, quae nocturno mea lumine tela 170 Dirigis in patrium corpus, non amplius/ inquit, cHis oculis et damnato uiolabere uisu/ Haec memorat, simul ense fodit praecordia et, atrum Sustentans uulnus, mananti sanguine signat In clipeo mandata patris: FUGE PROELIA UARRO; Ac summi tegimen suspendit cuspide teli 176 Defletumque super prosternit membra parentem. Talia uenturae mittebant omina pugnae Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. 180 Ductor in arma suos Libys et Romanus in arma Excibant de more suos; Poenisque redibat, Qualis nulla dies omni surrexerit aeuo. eNon uerborum/ inquit, c stimulantum/ Poenus, eegetis; Herculeis iter a metis ad Iapygis agros 185 Uincendo ernensi; nusquam est animosa Saguntos; Concessere Alpes; pater ipse superbus aquarum Ausonidum Eridanus captiuo defluit alueo. Strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent 190 Ossibus ac nullo sulcantur uomere campi. Clarior his titulus, plusque allatura cruoris Lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque Bellandi merces sit gloria; cetera uobis Uincantur. quicquid diti deuexit Hibero, 195 171 Derigis LF (cf. II. 92) 173 memorans Heinsius 179 sensumque S 184 Non ChLF Nec OV 185 Iapygas Heinsius 187 Consedere Schrader 188 Ausonium S 189 sepulcro — Flaminio ChV sepulchro 0 sepulto LF, sed F in marg. m. 2 ara sepulchro 190 relucent Schrader 192 titulus plusque Cm l. I. V titulis LFO 193 uero] certa Heinsius clara L. Mueller d. r. m. p. 339 satis mera satque superque Blass 194 sit V sic LFO PUNICORUM LIBER IX. 203 Quicquid in Aetnaeis iactauit Roma triuinphis, Quin etiam Libyco si quid de litore raptum Condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses. Ferte domos, quod dextra dabit; nil ductor honoris Ex opibus posco. raptor per saecula longa 200 Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem. Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colone, Arridet tellus, seu sunt Byzacia cordi Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis, 205 Electos optare dabo inter praemia campos. Addam etiam, flaua Thybris quas irrigat unda, Captiuis late gregibus depascere ripas. Qui uero externo socius mihi sanguine Byrsae Signa moues, dextram Ausonia si caede* cruentam 210 Attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto. Neu uos Garganus Daunique fefellerit ora, Ad muros statis Romae; licet auia longe Urbs agat et nostro procul a certamine distet, Hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles 215 Nulla uoco; ex acie tende in Capitolia cursum.' Haec nieniorat. turu, propulso munimine ualli, Fossarum rapuere rnoras, aciemque locorum Consilio curuis accommodat ordine ripis. Barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu 220 Bellator Nasamon unaque immanior artus Marinarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque Et Massylae acies et ferro uiuere laetum Uulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili, 196 et Aetnaei8 Nicander 198 uenient V — fortibus S 199 ductor] uictor edd. nonnullae 201 uobis LF nobis OV 202 sarranum V serranum LFO 204 Byzacia Ch bizantia LV bizancia FO 206 praemia Cm Ep. 50 LF proelia OV 208 Cap- tiuis 1. gregibus depascere Cm l. I. 209 externo — san- guine Cm l. I. extremo S 210 mouens Ch 211 iam hinc S 215 Hic Cm l. I. FV Hec LO — ruit L 219 Consimilem Heinsius 221 artus Cm l. I. 224 adyrmachidae OV adirma- chidaeChLF (cf.III.27 9) Adyrmachidae, et pariter DraJcenborch 204 SILI ITALICI Corpora ab immodico seruans nigrantia Phoebo; 225 Quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas, Mago regit. subiere leues, quos liorrida misit Pyrene, populi uarioque auxere tumultu 230 Flumineum latus; effulget caetrata iuuentus; Cantaber ante alios nec tectus tempora Uasco Ac torto miscens Baliaris proelia plumbo Baetigenaeque uiri. celsus media ipse coercet Agniina, quae patrio firmauit milite quaeque 235 Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis. Sed qua se fluuius retro labentibus undis Eripit et nullo cuneos munimine uallat, Turritas molts ac propugnacula dorso Belua nigranti gestans, ceu mobilis agger, 240 Nutat et erectos attollit ad aetbera muros. Cetera iam Numidis circumuolitare uagosque Ferre datur cursus et toto feruere campo. Dum Libys incenso dispensat milite uires Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget Factis quemque suis et se cognoscerc iactat, 246 Qua dextra ueniant stridentis sibila teli, Promittitque uiris nulli se defore testem: Iam Uarro, exacta uallo legione, mouebat Cladum principia; ac pallenti laetus in unda 250 Laxabat sedem uenturis portitor umbris. Stant prirui, quos sanguineae pendente uetabant Ire notae clipeo, defixique omine torpent. Iuxta terribilis facies; miseranda iacebant Corpora in amplexu, natusque in pectore patris 255 230 auxere LF anxere 0 ausere V et uario cinxere Hein- sius et van Veen 233 At L — balearis S 234 ipsa O 236 perfudit Blass 239 Turritae S 241 euectos Heinsius 242 uagosque Cm 1. 1. girosque S (T. p. 244) 243 datur Cm l. 1. 244 incenso FV intenso LO 249 legione] legare(!)L 250acCh 254 iacebat Ch 255 in pectora Liuineius PUNICORUM LIBER IX. 205 Imposita uulnus dextra letale tegebat. Effusae lacrimae, Mancinique inde reuersus Fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat Augurium et similes defuncto in corpore uultus. Ocius erroris culpam deflendaque facta 260 Ductori pandunt atque arma uetantia pugnam. Ille, ardens animi: cFerte haec/ ait, comnia Paulo; Namque illum, cui femineo stant corde timores, Mouerit ista manus, quae, caede imbuta nefanda, Cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno 265 Signauit moriens sceleratum sanguine carmen.' Tum minitans propere describit munera pugnae; Quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces Temperat, hac sese Marso cum milite cumque Samnitum opponit signis et Iapyge alumno. 270 At campi medio — namque hac in parte uidebat Stare ducem Libyae — Seruilius obuia adire Arma et Picentis Umbrosque inferre iubetur. Cetera Paulus habet dextro certamina cornu. His super insidias contra Nomadumque uolucrem 275 Scipiadae datur ire manum; quaeque arte dolisque Scindent se turinae, praedicit spargere bellum. Iamque propinquabant acies, agilique uirorum Discursu mixtoque simul calefacta per ora Cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis Errabat caecum turbata per agmina murmur. 281 Sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti, Inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas Parturit unda freti fundoque emota minacis 260 facta S fata uulgo 262 omnia LF0 oinina V et uulgo 266 mordens S 269 hac V ac LFO 274 laeuo DraJcen- borch, sed cf. CosacJc p. 33 276 quaeque Ch quaque Bothe 279 mistoque L 280 hinnitu OV innitu L inuiche F, sed in marg. m. 2 1'hinnitu (T. p. 232) hinnitum Ch — strepitan- tibus Cm l. I. V trepidantibus LO crepitantibus F 282 Sic tibi 0 283 castra 0 284 minacum Ch 206 SILI ITALICl Expirat per saxa sonos atque acta cauernis 285 Torquet anhelantein spumanti uertice pontum. Nec uero, fati tam saeuo in turbine, solum Terrarum fuit ille labor; discordia demens Intrauit caelo superosque ad bella coegit. Hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo 290 Et domitor tumidi pugnat maris; hinc Uenus aniens, Hinc Uesta et, captae stimulatus caede Sagunti, Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybele Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus Alternusque animae mutato Castore Pollux. 295 Contra cincta latus ferro Saturnia Iuno Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lyruphis, Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon Multaque praeterea diuorum turba minorum. Quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma Intremuit tellus; pars impleuere propinquos 301 Diuisi montes, pars sedem nube sub alta Ceperunt; uacuo descensum ad proelia caelo. Tollitur immensus deserta ad sidera clamor, Phlegraeis quantas effudit ad aethera uoces 305 Terrigena in campis exercitus; aut sator aeui, Quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit, Iupiter, extructis uidit cum montibus ire Magnanimos raptum caelestia regna gigantas. Nec uero prima in tantis concursibus hasta 310 Ulla fuit. stridens nimbus certante furore Telorum simul effusus, cupidaeque cruoris Hinc atque hinc animae gemina cecidere procella. Acrius insanus dextra qua ducitur ensis, 289 Intrauit caelo ChLF Luctauit OV 290 mauor L, ut u. 357 293 Cybeben Ruperti (ef. VIII. 363) 297 Tri- tonidos ChLF titronidos 0 tridonidos V Tritonides uulgo 303 discensum ChS (T. p. 188) 304 immensus OV immen- Bos LF 305 effudit S effundit uulgo 309 gigantas LF gigantes OV 312 rapidaeque 0 rabidaeque edd. nonnullae uett. 314 Acri ast uel Ast acri Heinsius Ac prius — quam Gronov et Burmann Ac prior Schrader PUNICORUM LIBER IX. 207 Bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum 315 Corpora consistimt auidi calcantque gementis. Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu Auertiue potest pubes, aut ordine pelli Fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede Si coeptet Calpen impacto gurgite pontus. 320 Amisere ictus spatium, nec morte peracta Artatis cecidisse licet. galea horrida flictu Aduersae ardescit galeae, clipeusque fatiscit Impulsu clipei, atque ensis contunditur ense, Pes pede, uirque uiro teritur; tellusque uideri 325 Sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens Abstulit ingestis nox densa sub aethere telis. Quis astare loco dederat Fortuna secundo, Contorum longo et procerae cuspidis ictu, Ceu primas agitent acies, certamina miscent. 330 At, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, Missilibus certant pugnas aequare priorum. Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti Martis inops, saeuis impellit uocibus hostem. Non ullum defit teli genus. hi sude pugnas, 335 Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili; At saxis fundaque alius iaculoque uolucri. Interdum stridens per nubila fertur harundo, Interdumque ipsis metuenda falarica muris. Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur, 340 Mortali totum hunc aperire in saecula uoce Posse diem? tantumne datis confidere linguae, Ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis 317 msu LF uisu OV 318 potest OV post LF — belli S 320 Si coeptet Ch — calmen incapto F 322 flictu LF fluctu OV 323 fatescit S 329 et delet Heinsius 335 Non ullum ChLF NecOV — insude S 337 At V AcLF Ad O 338.339 sic ChS; uulgo uersus transpositi erant deleto que uocabulo 340 Spera- musne OV Speramusue LF Speremusne Blass 341 aperiri Eeinsius et Blass, sed cf. X. 20, XII. 388 342 tantumne OV tantumue LF (cf. u. 340) — considere L 208 SILI ITALICI Nostra placet, neque uos niagnis auertitis ausis; Huc oinnis cantus Phoebumque uocate parentem. 345 Uerum utinam posthac animo, Romane, secunda; Quanto tunc aduersa, feras! satque hactenus; oro; Nec libeat tentare deis, an Troia proles Par bellum tolerare queat. tuque; anxia fati; Pone; precor, lacrimas et adora uulnera, laudes 350 Perpetuas paritura tibi. nam tempore; Roma; Nullo maior eris. mox sic labere secundis, Ut sola cladum tuearis nomina fama. Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum Alternata uices incerto eluserat iras 355 Euentu; mediaque diu pendente per ambas Spe gentis; paribus Mauors flagrabat in armis. Mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos, Necdum maturas impellit uentus aristas; Huc atque huc it summa seges nutansque uicissim 360 Alterno lente motu incuruata nitescit. Tandem barbaricis perfractam uiribus acri Dissipat incurrens aciem clamore Nealces. Laxati cunei, perque interualla citatus Irrupit trepidis hostis. tum turbine nigro 365 Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una Cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo Bellator timet Ausonius; per pectora saeuas Exceptat mortes et leto dedecus arcet. Stabat cum primis mediae certamine pugnae; 370 Aspera semper amans et par cuicumque periclo; Scaeuola; nec tanta uitam iam strage uolebat; Sed dignum proauo letum et sub nomine mortem. Is postquam frangi res atque augescere uidit Exitium: cBreuis hoc uitae; quodcumque relictum, 375 344 n03 0 347 satque Blass sitque FOV sicque L stetque Uausqucius sisque Heinsius 361 uirescit Liuineius rigescit uel resurgit Schrader 364 Lassati LV 365 Irrupit trepidus hostis Ch, unde trepidos Heinsiu* — nigri Ch 366 sub una Cuspide Ch ima S 370 certamine Ch PUNICORUM LIBER IX. 209 Extendamus, ait; naru uirtus futile nornen; Ni decori sat sint pariendo tempora leti. Dixit et in medios, qua dextera concita Poeni Limitem agit, uasto connixus turbine fertur. Hic exultantem Caralim atque erepta uolentem 380 Induere excelso caesi gestamina trunco Ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira. Uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu Appetit et mortis premit in tellure dolores. Nec Gabaris Siccbaeque uirum tenuere furentes 385 Concordi uirtute manus; sed perdidit acer, Dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram. At Siccha auxilium, magno turbante dolore, Dum temere accelerat, calcato improuidus ense Succidit ac nudae sero uestigia plantae 390 Damnauit dextraque iacet morientis amici. Tandem conuertit fatalia tela Nealcae Fulminei gliscens iuuenis furor. exilit ardens, Nomine tam claro stiinulante, ad praemia caedis. Tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis Detulerat torrens, raptum contorquet in ora 396 Turbidus. incusso crepuerunt pondere malae, Ablatusque uiro uultus; concreta cruento Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400 Sternitur unanimo Marius, succurrere Capro Conatus metuensque uiro superesse cadenti. Lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus Paupertas; sacro iuuenes Praeneste creati 377 Ni decori sat sint Heinsius Ni decoris assint ChLFV Ne decoris adsint O Ni decori prosint Withof Ni decori assignet Blass 378 dextra S 380 clarim O 383 arua Cm Ep. 50 arma 0 384 Oppetit Lefebure — ut m. premat Drakeriborch 385 Gabaris Scaliger gabari S — Sicchaeque Ch sudiaeque F 387 decisam] densam L (cf. I. 524) 390 sero Ch 394 plia FO 396 Detulerat S Depulerat edd. c. cod. Put. 401 Capro ed. Mom. 1 caspro S 403 ac patriae Heinsius Silitjs Italicus. 14 210 SILI ITALICI Miscuerant studia et iuncta tellure serebant. 405 Uelle ac nolle ambobus ideni sociataque toto Mens aeuo ac paruis diues concordia rebus. Occubuere simul; uotisque ex omnibus unum Id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem. Arma fuere decus uictori bina Symaetho. 410 Sed longum tanto laetari munere casus Haud licitum Poenis. aderat terrore minaci Scipio, conuersae miseratus terga cohortis, Et cuncti fons Uarro mali flauusque comarum Curio et a primo descendens consule Brutus. 415 Atque his fulta uiris acies repararet ademptum Mole noua campum, subito ni turbine Poenus Agmina frenasset iam procurrentia ductor. Isque ut Uarronem procul inter proelia uidit Et iuxta sagulo circumuolitare rubenti 420 Lictorem: cNosco pompam atque insignia nosco; Flaminius modo talis/ ait. tum feruidus acrem Ingentis clipei tonitru praenuntiat iram. Heu miser! aequari potuisti funere Paulo, Si ibi non ira superum tunc esset ademptum 425 Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere, Uarro, deis, quod Sidonium defugeris ensem! Nam, rapido subitam portans in morte salutem Procursu incepta, in sese discrimina uertit Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae 430 Caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste Proelia et erepti Ticina ad flumina patris Exigere oblato tandem certamine poenas. Stabant educti diuersis orbis in oris, 409 uictam V 410 Symaetho ChLF simaetho OV 411 le- tali S 415 discendens F 416 repararat Heinsius et Bentley 421 Littorem L 429 sic scripsi et interpunxi incepta sese in LFV incepta sese O incepta ad sese ed. Bom. 1 incoepta, sese in edd. Ald. 1523 et Gryph. 1547 coepta in sese Heinsius c. ed. Lugd. 1578 coepta sese in aliae edd. suscepta ad se Blass PUNICORUM LIBER IX. 211 Quantos non alios uidit concurrere tellus 435 Marte, uiri dextraque pares, sed cetera ductor Anteibat Latius, melior pietate fideque. Desiluere caua turbati ad proelia nube, Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno; Aduentuque deum, intrepidis ductoribus, ambae 440 Contremuere acies. ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore, Sibilaque borrificis torquet serpentibus aegis. Fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem Ut credas, oculi; summaque in casside largus 445 Undantis uoluit flammas ad sidera uertex. At Mauors, moto proturbans aera telo Et clipeo campum inuoluens, Aetnaea Cyclopum Munere fundentem loricam incendia gestat Ac pulsat fulua consurgens aetbera crista. 450 Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim Auderent, propius mensi, tamen arma ferentis Sensere aduenisse deos et, laetus uterque Spectari superis, addebant mentibus iras. Iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni 455 Pallas in obliquum dextra detorserat hastam, Et Gradiuus, opem diuae portare ferocis Exemplo doctus, porgebat protinus ensem Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat. Tum Uirgo, ignescens penitus, uiolenta repente 460 Suffudit flammis ora atque, obliqua retorquens Lumina, turbato superauit Gorgona uultu. 435 alios Ch alias S alio Heinsius 436 Macte L 438 Desiluere Ch Dissiluere 0 441 ater qua FO aterque L acer V 442 ab orbe Heinsius 444 cometem LV comete FO cometen edd. 445 e casside Ch 447 proturbans Ch pe- turbans 0 448 aetnea F ethnaeo V ernea LO 449 Mu- nera Heinsius 452 Auderent Barth Audere S Audere est edd. pleraeque c. cod. Put. Auderet Nicander aliique 459 Eth- naeum L Aetneum F Enaeum 0 Aethnaeum V — uidebat 0 460 ignescens LF ignoscens OV 14* 212 SILI ITALICI Erexere omnes immania membra chelydri Aegide coniniota, primique furoris ad ictus Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors. 465 Hic dea conuulsam rapido conamine partem Uicini montis scopulisque horrentia saxa In Martem furibunda iacit, longeque relatos Expauit sonitus, tremefacto litore, Sason. At non haec superum fallebant proelia regem. 470 Demittit propere succinctam nubibus Irirn, Quae nimios frenet motus, ac talia fatur: 'I, dea; et Oenotris uelox allabere terris Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras Nec speret fixas Parcarum uertere leges; 475 Dic etiam: ni desistis, — nam uirus et aestus Flammiferae noui mentis — nec colligis iram; Aegida praecellant quantum horrida fulmina, nosces.' Quae postquam accepit dubitans Tritonia uirgo Nec sat certa diu, patriis an cederet armis: 480 cAbsistemus/ ait, 'campo. sed Pallade pulsa Num fata auertet? caeloque arcebit ab alto Cernere Gargani feruentia caedibus arua?' Haec effata caua PoeDuni in certamina nube Sublatum diuersa tulit terrasque reliquit. 485 At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae Abscessu reuocat mentes fusosque per aequor Ipse manu niagna, nebulam circumdatus, acri Restituit pugnae. conuertunt signa nouamque Instaurant Itali, uersa formidine, caedem: 490 Cum uentis positus custos, cui flamina carcor 466 sensum 0 469 Sason Ch 473 enotriis LOV aeno- triis F — elabere 0 474 Germanoque Ch Germaneque S 476 ni desistis] in dextris F — iam 0 477 corrigis Bentley corripis JBlass 478 Aegida ed. JRorn. 1 Aegide S Aegidi Bentley 480 sat certa sui Heinsius 483 Sternere Blass 487 fusosque Ch fusorque LOV fusorque F 488 nebu]am — acri Ch nebula S — atra F (T. p. 234) 489 pugnae F pug- nam LOV (T. p. 236) 491 cui V qui LFO PUNICORUM LIBER IX. 213 Iruperio compressa tenet caelumque ruentes Eurique et Boreae parent Corique Notique, Iunonis precibus, promissa haud parua ferentis, Regnantem Aetolis Uulturnum in proelia campis 495 Effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor. Qui? se postquam Aetnae mersit candente barathro Concepitque ignes et flammea protulit ora, Euolat horrendo stridore ac Daunia regna Perflat, agens caecam glomerato puluere nubem. 500 Eripuere oculos aurae uocemque manusque; Uertice harenoso candentis, fiebile dictu, Torquet in ora giobos Italum et bellare nianipKs Iussa laetatur rabie. tum mole ruinae Sternuntur tellure et miles et arma tubaeque; 505 Atque omnis retro flatu occursante refertur Lancea, et in tergum Rutulis cadit irritus ictus. Atque idem flatus Poenorum tela secundant, Et uelut ammento contorta hastilia turbo Adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas. 510 Tum; denso fauces praeclusus puluere, miles Ignauam mortem compresso maeret hiatu. Ipse, caput flauum caligine conditus atra; Uulturnus, multaque comam perfusus harena, Nunc uersos agit a tergo stridentibus alis, 515 Nunc, mediam in frontem ueniens clamante procella, Obuius arma quatit patuloque insibilat ore. Interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis Hostili iugulo ferrum conamine et ictu Auertit dextramque ipso de uulnere uellit. 520 493 Eurique OV Furique LF 494 furentis 0 495 Ae- tolis Heinsius aeoliis FV eolus LO 497 aethnae 0 ethnae FV hethnee L — cadente O 503 in ora OV mora LF 504 lae- tatur ChL laceratur FOV (cf. XI. 45) 505 tellure miles (om. et) S — iubaeque Liuincius 507 in tergum Barth in- terdum S 508 secundant Ch 511 perculsus 0 517 ori et 518 prementes Heinsius 519 contamirie et ictu LF c. dictu OV uicto Blass ducto edd. pleraeque 214 SILI ITALICI Nec satis Ausonias passim foedare cohortes, In Martem uomit immixtas mugitibus auras Bisque dei summas uibrauit turbine cristas. Quae dum Romuleis exercet proelia turmis Aeolius furor et Martem succendit in iras, 525 Affatur Uirgo, socia Iunone, parentem: cQuantos Gradiuus fluctus in Punica castra, Respice, agit quantisque furens se caedibus implet! Nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim? Quamquam ego nonTeucros — nostrocumpignoreregnet Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim — 531 Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnae Hannibalem Libyae pelli florentibus annis Uita atque exstingui primordia tanta negabam.' Excipit hic luno longique laboris ab ira: 535 eImmo,' ait, ?ut noscant gentes, immania quantum Regna Iouis ualeant, cunctisque potentia quantum Antistet, coniux, superis tua, disice telo Flagranti — nil oramus — Carthaginis arces Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu 540 Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.' Contra quae miti respondet Iupiter ore: eCertatis fatis et spes extenditis aegras. Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, Contundet Tyrios iuuenis ac nomina gentis 545 Induet et Libycam feret in Capitolia lauruni. At, cui tu, coniux, cui das animosque decusque — Fata cano — auertet populis Laurentibus arma. Nec longe cladis metae. uenit hora diesque, Qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.' 550 Sic ait atque Irim propere demittit Olympo, 522 auras] iras Ch 623 uibrauit LF librauit 0 libauit V, ut ccmi. Gronov 531 hac L ac FOV 535 hic OV hec LF 538 disice LV disire uel disice corr. in dissijce F dissite 0 discute uulgo 539 nil obstamus Heinsius 545 iuuenis Tyrios Bothe, sed cf. X. 23 (L. Mueller d. r. m. p. 326) 548 auer- tet] uertit LF uertet 0 uertent V PUNICORUM LIBER IX. 215 Quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna. Nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas Cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque Uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent. 555 Ut patuit liber superum certamine tandem Laxatusque deo campus, ruit aequore aB imo Poenus, quo sensim caelestia fugerat arma, Magna uoce trabens equitemque uirosque feraeque Turrigerae molem tormentorumque labores. 560 Atque ubi turbantem leuioris ense cateruas Agnouit iuuenein, scintillauitque cruentis Ira genis: 'Quaenam Furiae quisue egit in bostem, En7 Minuci, deus, ut rursus te credere nobis Auderes?' inquit. egenitor tibi natus ab armis 565 Ille meis, ubi nunc Fabius? seniel, improbe, nostras Sit satis euasisse manus.' Atque inde superbis Hasta comes dictis murali turbine pectus Transforat et uoces uenturas occupat ictu. Nec ferro saeuire sat est. appellitur atra 570 Mole fera, et monstris componitur Itala pubes. Nam, praeuectus equo, moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boues stimulis maioribus ire Ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum. Immane stridens agitur, crebroque coacta 575 Uulnere, bellatrix properos fert belua gressus. Liuenti dorso turris, flammaque uirisque Et iaculis armata, sedet; procul aspera grando Saxorum super arma ruit, passimque uolanti Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. 580 Stat niueis longum stipata per agmina uallum Dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta 553 uetitis] uentis F 563 quae iam Furiae, quis te e. i. h. An, M. Barth — 564 En] Nunc Schrader — Minuci Cd minici L munci F mimici OV 672 praeuectus Ch pro- uectus 0 575 Immani (uulnere) Liuineius Immanis (belua) BJass 577 flaminaque L 578 hic u. in F m. 2 in marg. adscr. 216 SILI ITALICI Fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis. Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma Exigit Ufentis sceleratum belua dentem 585 Clamantemque ferens calcata per agmina portat. Nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax Multiplicis lihi claudit latus, improba sensiru, Corpore non laeso, penetrarunt spicula dentis Et sublime uirum, clipeo resonante, tulerunt. 590 Haud excussa noui uirtus terrore pericli. Utitur ad laudem casu geminumque citato Uicinus fronti lumen transuerberat ense. Extimulata graui sese fera tollit ad auras Uulnere et erectis excussam cruribus alte 595 Pone iacit uoluens reflexo pondere turrim. Arma uirique simul spoliataque belua uisu Sternuntur subita, miserandum, mixta ruina. Spargi flagrantis contra bellantia monstra Dardanius taedas uictor iubet et facis atrae, 600 Quos fera circumfert, compleri sulpbure muros. Nec iusso mora: collectis fumantia lucent Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro Ignis edax uento per propugnacula fertur. Non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor 605 Cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis, Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta Collucet iuga dissultans Uulcanius ardor. It fera candenti torrente bitumine corpus Amens et laxo diducit limite turmas. 610 Nec cuiquam uirtus propiora capessere bella: 583 derecta ChFV de recta L deiecta 0 585 Exiit Ch (cf. I. 642) 586 furens Heinsius et Buperti 587 Nec] Hic Blass — Tadio Ch radio O — letum S laeuum ttulgo mu- tata interpunctione — qua 0V que LF 595 ereptis V arrectis Heinsius 596 Pone LF Pene OV 598 mirandum Bothe 699 Spargi Ch 600 uictor] ductor uel rector Barth et Heinsius 602 coniectis Heinsius correptis Schrader 603 pastusque Cm Ep. 1 partusque LFV parcusque 0 610 di- ducit FV deducit LO PUNICORUM LTBER IX. 217 Longinquis audent iaculis et harundinis ictu. Uritur impatiens et niagni corporis aestu Huc atque huc iactas accendit belua flamnias, Donec uicini tandem se fluminis undis 615 Praecipitem dedit et, tenui decepta liquore Stagnantis per plana uadi, tulit incita longis Extantem ripis flammam; tum denique sese Gurgitis iinnlersit, molem capiente profundo. At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis 620 Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes Nunc iaculis, nunc et saxis; nunc alite plumbo Eminus incessunt, ut qui castella per altos Oppugnat munita locos atque assidet arces. Ausus digna uiro, fortuna digna secunda, 625 Extulerat dextram atque aduersum comminus ensem Mincius, infelix ausi; sed stridula, anhelum Feruorem effundens, monstri manus abstulit acri Implicitum nexu diroque ligamine torsit Et superas alte miserum iaculata per auras 630 Telluri elisis afflixit, flebile, membris. Has inter clades uiso Uarrone sub armis Increpitans Paulus: cQuin imus comminus/ inquit, cDuctori Tyrio, quem uinctum colla catenis Staturum ante tuos currus promisimus urbi? 635 Heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris! Haud umquam expedies tam dura sorte malorum, Quem tibi non nasci fuerit per uota petendum, Uarronem Hannibalemne magis.' Dum talia Paulus, Urget praecipitis Libys atque in terga ruentum 640 Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas. 614 sic Cm Ep. 1 619 immergit F 623 ut] ne S 624 assidet Cm 1. 1. LOV absidet F obsidet uulgo 626 dextra- qne Ch dextramque S 627 Mincius Cm l. I. 631 Telluri elisis afflixit Cm (T. p. 211) Tellure elisit ac flexit FOV flixit L 636 scelerataque S 637 expies F 639 Hannibalemne F, ut coni. Bentley Hannibalemue LO V 640 praecipiti Ch 641 Atque oculo8 Ch — iunctas Heinsius 218 SILI ITALICI Pulsatur galea, et quatiuntur eonsulis arma; Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis. Tum uero, excussus mentem, in certamina Paulo Auia diducto, conuertit Uarro manuque 645 Cornipedem inflectens: *Das/ inquit, 'patria, poenas, Quae, Fabio incoluini, Uarronem ad bella uocasti. Quaenam autem mentis uel quae discordia fati? Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta Iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem 650 Nescio qui deus et meme ad grauiora reseruat. Uiuamne? et fractos sparsosque cruore meorum Hos referam populo fasces? atque ora per urbes Iratas spectanda dabo? et, quo saeuius ipse Hannibal haud poscat, fugiam et te, Ronia, uidebo?' 655 Plura indignantem telis propioribus hostes Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. SILI ITALICI PUNICORUM LIBER DECIMUS. Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam, Ceu fera, quae; telis circumcingentibus, ultro Assilit in ferrum et per uulnera colligit hostem, In medios fert arma globos seseque periclis Ingerit atque omni letum molitur ab ense. Increpat horrendum: ?Perstate et fortiter, oro, Pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga 645 diducto Ch deducto 0 651 Nescio qui deus Ch Nescio qui. deus est? mene Bothe 657 rapuit OV rapiatLF 1 increbescere 0 2 circumfulgentibus Schrader 3 cor- ripit Schrader PUNICORUM LIBER X. 219 Ad manis deferte, uiri. nisi gloria niortis, Nil superest. ideni sedes adeuntibus inias Hic uobis dux Paulus erit/ Uelocius inde 10 Haemonio Borea pennaque citatior ibat, Quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi; Atque ubi certamen primi ciet immemor aeui, Plenus Gradiuo mentem, Cato, fertur in hostis Ac iuuenem, quem Uasco leuis, quem spicula densus Cautaber urgebat, letalibus eripit armis. 16 Abscessere retro pauidique in terga relatos Abduxere gradus. ut, laetus ualle remota Cum capream uenator agit fessamque propinquo Insequitur cursu et sperat iam tangere dextra, 20 Si ferus aduerso subitum se protulit antro Et stetit ante oculos frendens leo: deserit una Et color et sanguis et tela minora periclo, Nec iam speratae cura est in pectore praedae. Nunc in restantis mucronem comminus urget, 25 Nunc trepidos ac terga mala formidine uersos Assequitur telis. furere ac decorare labores Et saeuire iuuat; cadit ingens nominis expers Uni turba uiro; atque alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae. 30 Tandem inclinato cornu sine more ruebat Prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres Sternuntur leto atque Opiter, quos Setia colle Uitifero, celsis Labienum Cingula saxa Miserunt muris. iunxit fera tempora leti 35 Sidonius non consimili discrimine miles: Nam Labienus obit penetrante per ilia corno; Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, caesis. 8 deferte. uiris, n. Burmann 10 uelocior Withof et Cortte ad Lucan. I. 229 14 Plenus uel Fetus Heinsius Poe- nus ChF Penus LOV 15 uasto LOV nesca F — densis Ch densans Liuineius densens Heinsius 18 Adduxere Heinsius 32 Ocres Heinsius acres S Ocris uulgo 37 corno Ch cor- non LF cornu OV (cf. u. 121) 38 popiite caesis Ch 220 SILI JTALICI Oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto Maecenas, cui Maeonia uenerabile terra 40 Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. Per medios agitur, proiecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus. sors una uidetur Aspera, si occumbat ductore superstite Poeno. Quam metuens molem — neque enim, certamine sumpto, Tempestas tanta et rabies impune fuisset — 46 In faciem pauidi Iuno conuersa Metelli: eQuid uanos/ inquit, eLatio spes unica consul, Incassumque nioues, fato renuente; furores? Si superest Paulus, restant Aeneia regna; 50 Sin secus, Ausoniam tecum trabis. ire tumentem Tu contra iuuenem et caput hoc abscidere rebus Turbatis, o Paule; paras? nunc Hannibal ipsi — Tam laetus bello est — ausit certare Tonanti. Et iam conuersis — uidi nam flectere — habenis 55 Euasit Uarro ac sese ad meliora reseruat. Sit spatium fatis; et, dum datur; eripe leto Hanc nostris maiorem animam; mox bella capesses/ Ad quae suspirans ductor: cMortemne sub armis Cur poscam, causa ista parum est; quod talia nostrae Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? 61 I; demens, i; carpe fugam. non hostica tela Excipias tergo, superos precor. integer, oro, Intactusque abeas atque intres moenia Romae Cum Uarrone simul. talin'; pauidissime, dignum 65 Me uita pulchraque indignum morte putasti? Quippe sinit Poenus; qui nunc contraria bella Ipsi ferre Ioui ualeat. pro degener altae 40 Maecenas Ch Macenas S 43 sors] mors D. Heinsius 46 fuisset S fuissent edd. recc. 49 Incassumque moues ChLF Incassum remoues OV renouas Pomponius Laetus 52 absci- dere Ch abscindere 0 54 belli Heinsius 58 Hanc S Huc Ch Nunc Bothe Huic Blass 60 poscam] parcam LF pascam OV 61 Pertulerunt Ch Pertulerint 0 67 sinit LFV sunt Ch 0 f urit edd. pleraeque ex ed. Marsi PUNICORUM LIBER X. 221 Uirtutis patrum! quando certamen inire, Cuiue uirum mallem memet componere, quam qui 70 Et uictus dabit et uictor per saecula nomen?' Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum Agmina et in densis furantem membra maniplis Per conferta uirum et stipata umbonibus arma 75 Consequitur, melior planta, atque obtruncat Aeherram. Ut canis occultos agitat cum Belgicus apros Erroresque ferae sollers per deuia mersa Nare legit tacitoque premens uestigia rostro Lustrat inaccessos uenantum indagine saltus 80 Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odoreni, Deprendit spissis arcana cubilia dumis. At coniux Iouis, ut Paulum depellere dictis Nequicquam fuit, et consul non desinit irae, In faciem Mauri rursus mutata Gelestae, 85 Auocat ignarum saeuo a certamine Poenum: eHuc tela, huc,' inquit, 'dextram implorantibus affer, 0 decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta Stagnantis consul molitur proelia ripas; Et laus haud alio maior datur hoste perempto/ 90 Haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat. Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem — Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant Arma senem circa nati; pauperque penatum, Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros Bellator populos factis et caede docebat 96 Natorum armigeranv pugnas tractare cohortem. Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, Postquam hominum satiata necem, prostrauerat ictu 69 certamina 0 70 Cuiue uirum Ch V uiro LFO 76 Acher- ram Ch acerram S 77 belgicus S bellicus Cd 84 destitit van Veen — irae Cm Ep. 1 86 sic Cm l. I. LF aduocat igna- uum saeua ad certamina OV 93 Cristae Ch Cristi 0 96 du- cebat L 99 necem S nece est Liuineius aliique 222 SILI 1TALICI Innumero cum turre feram facibusque secutis 100 Ardentem monstri spectabat laeta ruinam, Cum subitus galeae fulgor conoque coruscae Maiore intremuere iubae; nec tarda senectus — Agnouit nam luce uirum — rapit agmina, natos, Saeua parens ultro in certamina et addere passim 105 Tela iubet nec manantis ex ore feroci, Aut quae flagrarent galea, exhorrescere flammas. Armiger haud aliter magni Iouis, anxia nido Cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, Obuersam spectans ora ad Phaethontia prolem, 110 Explorat dubios Phoebea lampade natos. Iamque suis daret ut pugnae documenta uocantis, En — medias hasta uelox praeteruolat auras. Haesit multiplici non alte cuspis in auro Ac senium inualido dependens prodidit ictu. 115 Cui Poenus: 'Quinani ad cassos furor impulit ictus Exanguem senio dextram? uix prima momordit Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. En, reddo tua tela tibi; memorabilis ista A nobis melius discet bellare iuuentus.' 120 Sic propria miseri transfigit pectora corno. At contra, horrendum, bis terna spicula dextra Torta uolant; paribusque ruunt conatibus hastae. Haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam Uenator premit obsesso cum Maurus in antro, 125 100 secutis LFV secutus ChO 101 laeta ruinam] latya romam(!) F 104 agmina natos Ch agmine n. S 110 phe- tontia S 112 uocantis S (sic coni. Heinsius) uacantis Ch uocatis uulgo(an usicsmtisrestituendumcoll. Stat. Theb. VIII. 186?) 113 En Lefebure et Euperti Et S — praeteruolat] transuerberat nel diuerberat Buperti 115 Ac senium ChLF Ac senem 0 Atque senem V — deprendens L dependes F dephendens OV 116 quisnam edd. nonnullae 117 senio dextram Ch d. s. S 119 ista LOV *?astae F, ut coni. Heinsius 121 corno Ch cornu S 124 Libyca fetam primum ed. Basil. 1543 et coni. Heinsius prob. Bentley Libycam Cm JEp. 1 S — fera L ferax F saeua OV — leaenam Cm l. I. 125 uersum, qui deerat in edd. uett.j inser. Modius Ep. 1 PUNICORUM LIBER X. 223 Inuadunt rabidi iam dudum et inania tentant Nondum sat firmo catuli certamina dente. Consumit clipeo tela et, collectus in arma, Sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor; nec iam per uulnera credit 130 Aut per tot caedes actum satis; iraque anhelat, Ni leto det cuncta uirum iungatque parenti Corpora et excidat miseros cum stirpe penatis. Tunc Abarim affatur; namque una hic armiger ira Flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus: eSuppedita mihi tela. uadis liuentis Auerni 136 Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit Tegmina, iam stultae fructus pietatis habebit/ Haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aeui, Transadigit; pressa iuuenis cum cuspide labens 140 Arma super fratrum resupino concidit ore. Mortiferum inde manu properantem uellere ferrum Pilo Uolsonem — namque hoc de strage iacentum Fors dabat — affixa sternit per tegmina nare. 144 Tum Uesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, Ense metit rapido plenamque — heu barbara uirtus! — Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, Conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa Illiso saxo, qua spina interstruit artus, Occumbit; fratrisque uidet labentia membra 150 Quercentis, quem funda procul per inane uoluta Sopierat, dum supremam Telesinus in auras Exhalat lucem et dubitantia lumina condit. At fessus maerore simul cursuque metuque Et tamen haud irae uacuus, non certa per aequor 155 Interdum insistens Perusinus membra ferebat; Hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis 126 rabidi Cm l. I. 129 urgentis Heinsius ingentis S (cf.V.158) 134 abarimLV abarum F abarmiO 137 lacessat cdd. nonnullae 140prensaI?o#&e — labens] habenis L 151 Quer- centis Cm Ep. 1 LF Quertontis 0 Quertentis V Quaerentis uulgo 224 SILI ITALICI Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum Obtruncat quercuque premit uiolentus obusta. Tentarat precibus saeuum lenire furorem, 160 Sed Stygius primos impleuit feruor hiatus, Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro Clarum, Crista, diu populo. ceu fulmine celsa Aesculus aut7 proauis ab origine cognita, quercus 165 Cum fumat percussa Ioui, sacrosque per aeuum Aetherio ramos populantur sulphure flamniae, Donec uicta deo late procumbit et omnem Collabens operit spatioso stipite prolem. 169 Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor Molitur, Paulus, numerosa caede futuram Ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat Inter mille uiros. iacet ingens Phorcys ab antris Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parniain, Unde genus tristique deae manabat origo. 175 Hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem Nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae, Dum laeuum petit incumbens uiolentius inguen; Detrahit, excelsi correptum uertice coni, Afflictumque premeus, tergo qua balteus imo 180 Sinuatur, coxaeque sedet munimen utrique, Coniecto fodit ense super; uomit ille calentem Sanguinis effundens per hiantia uiscera riuuui, Et subit Aetolos Athlanticus accola campos. 162 demisitCh dempsitO depressit uulgo 163 Tandem] Tantum S (cf. ad 1. 71) 165 cognita] consita Heinsius 169 ope- rit LF aperit OV 172 mortem] noctem 0 — post gerebat interpunxit Lefebure 173 Phorcys Heinsius Porcis Ch por- tus LF porcus V decst uocabulum in 0 Phorcus uulgo (cf. III. 402) 175 tristique deae Ch tristisque d. S tristisque dea Barth 176 Hunc S Hinc edd. nonnullae 177 e] a 0 178 inguenL ignem FOV 181 Sumatur S — utrique Ch, unde coxaeque Heinsius coxaque — utraque S 182 super uomit ChS (inO uomet) superuomit uulgo PUKICORUM LIBER X. 225 Has inter strages rapido terrore coorti, 185 Inuaduut terga atque auerso turbine miscent Bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos Hanc ipsam pugnae rector forniarat ad artem; Succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, Dediderant dextras. tum totis mentibus actam 190 In caedes aciem pone atque in terga ruentes Praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis. E strage est ferrum atque euulsa cadauere tela. Kaptum Galbti procul — neque enim uirtutis amorem Aduersa exemisse ualent — ut uidit ab hoste 195 Auferri signuni, conixus corpore toto Uictorem assequitur letalique occupat ictu. Ac dum comprensam caeso de corpore praedam Auellit, tardeque manus moribunda remittit, Transfixus gladio propere accurrentis Amorgi 200 Occidit, immoriens magnis non prosperus ausis. Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo Iras saeua truces, sublatum puluere campum Uulturnus rotat et candentis torquet harenas. Iamque reluctantis stridens immane procella 205 Per longum tulit ad campi suprema cauisque Afflictos ripis tumidum demersit in amnem. Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aeui Seruabat tacito, non felix Curio, leto. Narnque, furens animi dum consternata moratur 210 Agmina et oppositu membrorum sistere certat, In praeceps magna propulsus mole ruentum Turbatis hauritur aquis fundoque uolutus Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena. 185 cohorti S coorto Heinsius coacti Barmann 186 ad- uerso F euerso Ch 187 doctus Heinsius et Bothe 192 uiro S uiros Heinsius, sed cf. VIII. 659 193 euulsa cadauere Cm Ep. 13 auulsa S 195 uadent LFV uadunt O 200 accurren- tis Cm 1 1 occurrentis 0 201 prosperus Cm 7. Z. 202 Enyo] euro LOV erinis F (T. p. 244) 205 procella LF reluctantes — pro- cellasCh procellaj O procellamV 206 canisque S 208 erit Ch SlLIUS ITALICUS. 15 226 SILI ITALICI Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla 215 Nescius, aduersa fronte incurrebat in arnia Uincentum consul; pereundi Martius ardor Atque animos iam sola dabat fiducia mortis; Cum Uiriathus agens telis, regnator Hiberae Magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis 220 Obtruncat Pauli fessum certaminis bostem. Heu dolor, heu lacrimae! Seruilius, optima belli, Post Paulum belli pars optima, corruit ictu Barbarico magnamque cadens leto addidit uno Inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram 225 Consul et, insani quamquam contraria uenti Exarmat uis atque obtendit puluere lucem, Squalentem rumpens ingestae toruus harenae Ingreditur nimbum ac ritu iam moris Hiberi Carmina pulsata fundentem barbara caetra 230 Inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae. Hic fuit extremus caedum labor. addere bello Haud ultra licuit dextrain, nec tanta relictum est Uti, Roina, tibi posthac ad proelia Paulo. Saxum ingens, uasto libratum pondere, caeca 235 Uenit in ora manu et, perfractae cassidis aera Ossibus infodiens, compleuit sanguine uultus. Inde pedem referens, labentia membra propinquo Imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans, Sedit ierribilis clipeum super ore cruento: 240 Immanis ceu, depulsis leuioribus hastis, Accepit leo cum tandem per pectora ferrum, Stat teli patiens media tremebundus harena Ac, manante iubis rictuque et naribus unda Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245 Effundit patulo spumantem ex ore cruorem. 219 Uiriathns ChOV uiriattus L uirat tus F 220 ante 07??. LFO 229 iam moris] uictoris Euperti 233 relictum est Ch relictum S 235 Saxo S 239 uulnere Cm Ep. 1 241 delapsis 0 243 impatiens Heinsius — fremebundus Gronov et Heinsius PUNICORUM LIBEE X. 227 Tuin uero incumbunt Libyes super; ipse citato Ductor equo; qua flatus agit, qua peruius ensis; Qua sonipes, qua belligero fera belua dente. Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250 Rectorem ut uidit Libyae, conixus in hastam Ilia cornipedis subrecta cuspide transit Collapsoque super nequicquam incumbere coeptat: Cum Poenus, propere colkcto corpore, quamquara Cernuus inflexo sonipes effuderat armo: 255 'Umbraene Ausoniae rediuiua bella retractant Post obitum dextra? nec in ipsa morte quiescunt?' Sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus Arduus insurgens totum permiscuit ensem. Ecce; Cydonea uiolatus harundine plantani, 260 Lentulus effusis campum linquebat habenis; Cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore Toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum. Mens abiit; puduitque fugae. tum uisa cremari Roma uiro; tunc ad portas iam stare cruentus 265 Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere Sorbentes Latium campi. cQuid deinde relictum; Crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem; Deseris in tantis puppim si; Paule, procellis? Testor caelicolas/ inquit; cni damna gubernas 270 Crudelis belli uiuisque in turbine tanto Inuitus, plus; Paule — dolor uerba aspera dictat — Plus Uarrone noces. cape; quaeso; hunc; unice rerum Fessarum, cape cornipedem. languentia membra Ipse leuabo humeris et dorso tuta locabo.' 275 247 incumfyunt Libyes super Ch Libyes, super interp. Bothe 252 subrecta OV subiectaLF 254 Cum PoenusChS Cui Poenus uulgo 256. 257 rediuiua — dextra S rediuiua in b. — dextras uulgo 262 cruorem Cd (T. p. 212) 264 abiit] rediit BJass 265 uiros S — cruentos S 266 Aetoli scr. cum Heinsio et toti LFV et totum 0 — tum LFV tii 0 tunc uulgo 267 quid deinde relictum Ch relictum est S 268 deducat OV deducit LF 269 si Ch sic S 273. 274 cape, spes, hunc, unica r. F. cape c. uel cape, dux, quaeso, unice r. F., hunc cape c. Burmann 15* 228 SILI ITALICI Haec inter, lacero nianantein ex ore cruorem Eiectans, consul: ?Macte o uirtute paterna! Nec uero spes angustae, cum talia restent Pectora Romuleo regno. calcaribus aufer, 279 Qua uulnus permittit, equum atque hinc: ocius urbis Claudantur portae, ruet haec ad moenia pestis, Dic, oro; rerum Fabio tradantur habenae. Nostris pugnauit monitis furor. amplius acta Quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi 284 Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem Uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos Uertentis terga aspiciat? nec talia Paulo Pectora; nec manis tam parua intramus iniago. Ille ego — sed uano quid enim te demoror aeger, Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum Eripe quadrupedem propere/ Tum Lentulus urbem, 291 Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum, Quod superest de luce, sinit. ceu uulnere tigris Letifero cedens tandem proiectaque corpus Luctatur morti et languentem pandit hiatum 295 In uanos morsus, nec sufficientibus irae Ictibus extrema lambit uenabula lingua. Iamque coruscanti telum propiusque ferenti Gressum exultantem et securo caedis Iertae Non expectatum surgens defixerat ensem 300 Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa Exoptans animam certantem ponere dextra. Sed uicere uirum coeuntibus undique telis Et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur. 282 oro LF ergo OV 283 actae — uitae Heinsins 285 feror ChLF furor OV — in urbem Cm Ep. 13 286 quantine emptum Cm l. I. quantiue S quantique Liuineius quanti heu Heinsius 289 uano Cm l. I LF uario OV 291 Eripe OV Erige ChLF Exige Heinsius 297 Rictibus Heinsius 299 Ier- tae ChLF in erte 0 inerteV Ilerdae Cellarius 300 deflexerat Cd 302 restantem Heinsius luctantem DraJcenborch 303 fixere Heinsius 304 Celta Burmann PUNICORUM LIBER X. 229 Hic finis Paulo. iacet altuni pectus et iugens 305 Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, Aequares forsan Fabio. mors additur urbi Pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen. Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae, Ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis 310 Sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo. Hic Picentum acies, hic Umber Martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. Passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes; 315 Transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum Fractaque conflictu parmarum tegmina et ore Cornipedum derepta fero spumantia frena. Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas Eiectat redditque furens sua corpora ripis. 320 Sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto Conspecta, illisit scopulis ubi nubifer Eurus, Naufragium spargens operit freta. iamque per undas Et transtra et mali laceroque aplustria uelo Ac miseri fluitant reuomentes aequora nautae. 325 At Poenus, per longa diem certamina saeuis Caedibus emensus, postquam eripuere furori Insignem tenebrae lucem, tum denique Martem Dimisit tandemque suis in caede pepercit. Sed mens inuigilat curis noctisque quietem 330 Ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum Hortatus, nondum portas intrasse Quirini. 307 addidit Dausqueius — urbi] illi Blass 311 fremit Ch <