rt^^^SVi»i«iV//iSV,S%V.%%'i
r tjtji t it l.t i ■ f ,i i 1 « •
JJJJ^^ •-•-•i.».*.« .•-•-».«.»-•-
t t^ t ili.i fi.i.i I i i 1 i i i
1 11 1 w§ I i t t i i i i i i
W,¥**. %V.S'.'.t.V. V, ......
•!«t»I» •^.•M»!«!«M» *!»• •
WtV.V«V.V«\V»V*
'•!»!»!• •.•-•.•.•-•.•-•.•.•.•!^' SV.N:.%'.».».».».».».VA*
i
i i I • i i i i i i i i 1 i i i 4 i « i •
• « i • • I t i « « « t t i t «
t .• ,t
i «
i :t M M
M
M -t 1
_1
%%!tVi!tV«'i?AVjV
t . i ij
]m /«v js
E « f I f .t^t't t t • i
f*itV/iV4^i*ji*.Vt*t
tM%jt&j(nnwkMM^
JB S tJB
1 1 •
r^j
I vflP >« / iil
■Jiji
Jw =»w .1™ .«■
«
.ii::irv ,.
Ji
►''W^™
■^i
Jll Jw .>nV J
:-^Mj^^ ^jJB
V '* '
^i^9 -N^B jJj^B
t
9
'*f ^
.1
Wi
t
*
lii
liL.M
liA
9 m '
j
t^tJI
'i^i'^if .i f ^ .''
*V#¥
.^
^•-T^ ^.^mf
M
K i ^^
^.
•
\J^^
M
iM^m n A m
^;^T^:i,:/i^
V^r
'y^:-^!f^'
f" ' ^Nj ■'■. ^■.»:-^ -(•jjTc ■■
-W-l
|
^ - • ',„ b^ - ■ |
|
|
f/...--'^df>^* |
-lt^, -m |
--^. ".^^
•^'VJK^,*
■&^-
•vv- i^ •:!
^^ ■■^^t -.♦5.:r:#^ ;«^ :\ t^*-
n laU,,
Digitized by the Internet Arciiive
in 2010 witii funding from
University of Toronto
littp://www.arcliive.org/details/pauliliistorialanOOpaul
"^ SCEIPTORES
RERUM GERMANlCARri
IN UStJM SGHOLARUM
EX
MONUMENTIS GERMANIAE HLSTORICIS RECUSI.
V.^
P A U L I
HISTORIA LANGOBARDORUM.
II. 4. 53
HANNOVERAE
IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANl
1878.
\
P A L L I
HISTORIA LANGOBARDORUM.
IN USUM SCHOLARUM
EX
MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS RECUSA.
HANNOVERAE IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI
1878.
Dl7
HANNOVERAE. TVPIS C CLEMANNORUM.
Historiae Langohardorum^ quae jirae ceteris operibus
mli Caslnensis memoriam jposteris servavit, editionem luci
turus, non jpossum quin valde doleam, Ludovicum Betli-
mnum b. m., qui ante plus quam quadraginta annos
m curandam suscepit, eique tam domi quam per itinera
Germania, Hollandia, Belgica, Gallia et Italia facta
eram indefessam navavit, quin imo nomen sutim cum
luli nomine ita conjunxit, ut vix iimquam divelli posse
deantur, imperfectam hanc telam reliquisse. Quam finire
opus diu exspectatum quam primum publici juris facere
(S duxi. Sed id adgressus non potui, quin praecipua
litionis subsidia diligenter et ipse perscrutarer eaque qui-
M ille nondum usus erat adhiberem. Quo adductus sum,
t novam textus recensionem instituerem, de cujus funda-
ento et ratione egi in Annalibus nostris (Neues Archiv I,
. 535 sqq.). Codicum vero descriptionem a Betlimanno
onceptam qtiantum potui retinui, ordine paidum mutato
isque additis et mutatis quae necessaria visa sunt. Etiam
le Pauli vita et operibus Bethmann dissertatione celebri
lermanice scripta fusius exposuit (Archiv X, p. 247 sqq.),
ed ipsi editioni haec nondum aptavit. Et nuper V. Cl.
?. Dahn, ut novam magni sui operis de regibus antiquo-
^um Germanorum praepararet partem ad Langobardos per-
inentem, eandem telam texendam sumsit et non pauca aliter
Jsse disponenda judicavit. Quae quamvis non omnia pro-
bare "possim, non meum duxi quaecumque dubia et incerta
videantur hoc loco fusius discutere, breviter tantum ea quae
de scriptore celeberrimo comperta habemus exponere con-
tentus.
Quae ex ipsius Paidi scriptis docemur haec fere sunt. Natus erat patre Warnefrido , matre Theudelinda. Avus Arichis, proavus Lopichis vel Lupichis, ahavus Lewpchis, qui sub Albuino Italiam venisse narratur. Filiis ejus ab Avaris in captivitatem ductis, unus eorum fuga elapsus in patriam rediit, qui in provincia Forojuliensi ^ 'domum reae-
1) Fratres ex castro Forojuliensi ah Avaris deducti dicuntiLr ; sed fortasse helli tempore hic eos moratos esse, Dahn p. 3. monuit. Certe
1
Carton.
2 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
dificavit', sed ^niJiil de rehus quas genifor suus hahuerat ah Jiis, qui eas invaserant longa et diuturna possessione, con- quirere potuit' (Hist. Lang. IV, 31). Familiani tamen inter 'praecipuas illas prosapias' sive 'faras', quas ah Alhuino, Gisidfo duce petente, in regione Forojidiensi esse coUocatas Paulus narrat (II, 9j, referendarn esse, verisimile est ^. 'p- 13. *Oirca annum ut videtur 720 — 725. Paulus natus'^, lit-
teris instructus est a Flaviano'*, quem praeceptorem laudat (VI, 1 ) ; puerulus etiamGraecam linguam 'in scholis' didicit, in qua tamen non multum se profecisse ipse testatur^. Uhi Flaviani disciplina usus sit, incertum; patruum vero ejus Felicem, 'qui in arte grammatica floruit', a rege valde dilec- tum esse, cum proferat Paulus, fortasse ille quoque in regia versatus est aida*. Ihi etiam Paidtis Ratchis regis tempore (a. 744 — 749J commoratus est : in qxtodam die fcsto jjrinci- pem pocxdum , quod Alhuini jussu ex capite Cunimundi regis Gepidorum caesi factum erat, manu tenentem et con- vivis suis ostendentem ^y^f^^iesens vidit (II, 28j. Postea Adel- pergae, Desiderii regis filiae, itxori ducis Arichis, qui et ipse genere erat Forojuliensis, familiaritate conjunctus est. Ejus studiis favit^, ah ea, ut ipse calamum arriperet, adductus est. Exstat carmen a. 763. compositum , omnium quae a Paulo scripta hahemus, quantum indagari potest, antiquis- simum, quo de sex aetatihus mundi disseruit ; litteris vero, a qxiihus singidae strophae incipiunt, Adelperga pia salu- tattir. Quod a h. m. Knust ex cod. Matritensi^ descriptum hoc loco luci dandum duximus '.
Thnavus fluvlus, ad quem Paulum natum esse Epitaphium. re/ert, castn illius moenia haud ajjiuit. 1) An striclo sensu nohilem familiam di-
cas, cum Dahnio p. 3 sq. duhitari potest. Paulus de fraire suo et .so- rore dicens: Nobilitas periit miseris, accessit aegestas, de familiae statu domestico cogitasse videtur. Hildrici vero verha: Eximio dudum Bar- dornm stemmate gentis, non ad totam Langohardorum gentem, sed cer- tum gentis stemma rcferenda esse, censeo. 2) De te^nj^ore nihil certi
constat ; sed carmine ad Karolum inter a. 781. et 786. scripto (infra p. 9J ait: iam gravante senio, quod quinquagenarius vix dicere potuisset.
3) V. infra p. 9. De qiio cf. L. Miiller, Bhein. Museum XXIII, p. 202.
4) Scholae eiiam in aula esse poterant. 5) qui elegantiae tuae studiis semper fautor extiti. Epist, ad Adalp.; 'studiis' in editione Hartelii {p. 14. n, 1) minus recte omittitur, 6) ^.16,/. 52; cf. Arch. VIII, 187. Eosdem Belhmann in cod. Florentino, Strozzi 46, memhr. 8, s,XIV,f. 10'. invenit, sed minus accurate scrijjtos. Qui sequuntur versus de annis a prin- cipio, a V. Cl. Baist descripti, Pauli esse nequeunt, quippe qui ita computent:
Sunt octodecjm et sexcenti a baptismo Domini Anni usque ad Scotorum mortem regis Domnali. —
Alios cjusdem argumenti versus a Theodefrido compositos exhihet cod.
Sang, Nr. 2, s. VIII; v. Scherrer Cat. p. 2. 7) Apographuvi sibi
transmissum nuper Dahn p. 76. imprimi fecit.
PAULI HISTORIA LANGOBAKDOEUM. 3
Item versus Pauli cliaconi cle annis a principio.
A principio seculorum usque acl diluvium
duocenti c|uadraginta cluo bina milia
evoluta supputantur annorum curricula. Dehinc usque quo iidelis Abraliam exortus est
novies centeni duo quadraginta pariter
sibi successisse amii scribuntur ex orcline. Ex hoc tcmpore quouscjue Moysi in heremo
praeceptorum instituta tradiclit Altissimus
annos quinque et quingentos praeterisse terminos. Legis datae a diebus et conscriptae caehtus
usque cpio tempkun dicavit rex sapientissimus
cjuadringenti octoginta orbes evoluti sunt. Percurrit hinc annalis ordo sua spacia
quingentenis et bissenis annis, Babylonica
ctonec popuhmi vastabit Israel captivitas. Exhinc usc{ue quo sahitem Virgo mundi peperit,
qviem prophetae praedixerunt venturum Emmanuel,
octodeceni et quingenti peracti sunt circuh. Rex eternus mundum venit restaurare perditum
quinque miha expletis annis a principio
centum atque nonaginta novem hinc'* per calculum. *Glorioso ab adventu Redemptoris omnium *p. u.
ad hunc usque prima annum in quo est indictio
septingenti sexaginta trescpie simul anni sunt. Alta pace nunc exultat regio'' Ausonia
Desiderio simulque Adelchis regnantibus
florentissimis et piis, cum haec annotata sunt. Principatum Beneventi ductore fortissimo
Ai"echis regnante, frcto Superni auxiho,
Adelperga cum tranquilla stirpe nata^ regia. ludex veniet supernus vehit fulgor caelitus;
dies set aut hora quando, non patet mortalibus.
felix erit, cpiem paratum invencrit*' Dominus. Ante tuum, iuste iudex, dum steterit solium
Arechis benignus ductor cum praeclai-a coniuge,
dona eis cum electis laetari perenniter!
Eadem. Adelperga monente Pauhis grandius opus sus- cepit, historiam Romanorum ah Eutropio scriptam augen-
a) chesl 1. b) A, r. 1. c) stirpcutata regio 1. d) invenerit, steterit pro-
nimtiandiim crit.
1*
4 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
dam et continuandam^. Quae ciim alio Monumentorum volumine edenda sit, de ejus consilio et indole hic loqui supei^sedemus.
Si epitaphium Ansae reginae, matris Adeljyergae, quae cum viro Desiderio exul in Franciam abducta erat, sed sepxdturam in patria terra nacta, recte Paulo trihuitur, in kis annis coUocanda erit^. Alia quoque tunc eum compo- suisse carmina, qualia posterioris aevi scriptores ei attri- buunt, verisimile est, nec tamen certi quidquam statuere licet^.
Neque compertum habemus, ^itrum tunc temporis sacros jam receperit ordines, quibus postea eum traditum videmus. Certe libros, quibus ad historiam Romanam comj)onendam opus erat, facilius in monasterio quam in palatio compa- rare poterat*.
Celeberrimum vero illud S. Benedicti monasterium in-
gressus est, iibi etiam Ratchis rex solio regali dejectus re-
fugium invenit. Nec video, quid vetet, ne Paidum jam tunc
regeni secutum esse statuamus^. 'Eo2id, inops , tenuis' , ut
'p.ib. ijjsius verbis utar, carmen *in laudem S. Benedicti com-
1) Epistola Adelpergae missa prhnum a Champollion in Amati editione p. XXIV, post a Papencordt, Gesch. d. Vand. Herrschaft p>- 398 (inde Dahn ji. 77); Endlicher , Catal. cod. phil. Vind. I, pj. iOQ ; nnper a Hartel, SB. d. W. Ahad., LXXI, p. 294, prelo subjecta est. — Ante o. 774. scrijitam ^jM<«i Dahn p. 14 sq. 2) Annus mortis non con-
stat. Dahn p. 68. jam Ansa viva coviposUum putat, de Paido auctore clubitat. 3) Bethmann p. 237. 290. 292. 293. Ble iwstea in semi- nario Vendensi codicem s. XI. invenit, qui inter alia Versus in festo S. Mercurii contimdt, ap. G-iovanni in libro de sancti Actis et transla- tione a. 1730. edito p. 4G. impressos, quos fortasse Pauli esse opinatus est; idem de aliis ib. p, 248. editis versibus judicavit. — i?i cod. Sang, Kr, 573, p. 476, V. CI, DUmmlero monente, carmen legitur inscriptum: Ante fores basilicae , eodem viodo dispositum quo versus in laudem S. Benedicti, quod ita finit:
Pectora vestra sonet: parce et miserere, precamur; Parce, Christe, Ai'ichis, pectora vestra sonet. Hoc quoque Paido adscribi posset. 4) Etiam Eutropium Adelperga
a Paido nactus est, 5) De tempore quo Paidus Casinum venerit,
nihil constare, Bethmann clare exposuit p. 238; ea refutans quae Epn- taphium et Anonymiis Salernitanus tradunt. Paidum cum Adelperga, Desiderii regis filia, Beneventum venisse, inde Casinum adiisse, satis pro- babilis Watteiibachii esset conjectura, si iis fidem haberemus quae de Paidi officio in aida Desiderii refert Chronicon Salernitanum. Quae si rejiciamus, neque Epitaphium sequamur, non est, cur cum Dahnio opi- nemur, Paulum seriiis tantum ex saeculari vita in ecclesiasticam vel monachicam esse transgressum. Ubique animum pirodit clerici, Kihilo- minus sententia, quam projJosuit Giesebrecht, De litt, stud, p>- 26, stare potest, Paidum non in monasterio liberalibus studiis esse instructum, sed ij)sum potius inter raonacho humanorum disciplinarum semina dispersisse.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 5
jjosuit (I, 2Q); quod vix dixisset, si diutius patriam Foro- jtdiensem et saectdares opes reliquisset.
Quae si minus placent, ad Karoli Magni tempora haec referamus oportet^, qui, Langohardorum regno destructo et paido post Rodgaudo Forojuliensi dtice devicto'^ (a. 176), Pauli fratrem Arichim captivum in Franciam duxit ejusque res fisco attrihuit; id quod totam familiam ipsumque Pau- lum graviter afflixit. Sex evolutis annis hic regis gratiam carmine imploravit. Quod genuinum vitae ejus testimonium hic inserendum duximus^.
Item versus Pauli ad regem precando.
Verba tui famuli, rex summe, adtende serenus,
Respice et ad tletum cum pietate meum. Sum miser, ut mereor, quantum vix uUus in orbe est;
Semper inest luctus tristis et hora mihi. Septimus annus adest, ex quo nova causa dolores
Multiplices generat et mea corda quatit. Captivus vestris^ extunc germanus in horis
Est meus^ afflicto pectore, nudus, egens. Illius in patria coniux miseranda per omnes
Mendicat plateas ore tremente cibos. Quattuor hac turpi^ natos sustentat ab arte,
Quos vix pannuciis praevalef^ illa tegi. Est mihi, quae primis Christo sacrata sub annis
Excubat egregia simplicitate soror. Haec sub sorte pari hictum sine iine retentans,
Privata est ocuhs iam prope flendo suis. Quantulacumque fuit, direpta est nostra supellex,
Nec est, heu! miseris qui ferat uhus opem. Coniunx est fratris rebus exchisa paternis,
lamque sumus servis rusticitate pares;
Nobihtas periit misei'is, accessit*^ aegestas.
Debuimus, fateor, asperiora pati; Sed miserere, potens rector, miserere, precamur,
Et tandcm finem his, pie, pone mahs!
a) extris Vat. b) virpi Par., quod Betlimann prae/erendum duxit. c) quis valet i. tegit Vat, d) successit Vat.
1) Ita Dahn p. 23, qui huic conjecturae nhnium tribuii. 2) Ita Beth-
mann p. 240. recte statnisse mihi videtur. 3) Ediderunt Leheuf p. 414. ex cod. Paris.; 3Iai, Class. auct. F, 50, ex cod, Vat,; quibus Beihmann in textu recensendo usus est.
6 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Captivuni patriae redcle et civilibus* arvis, Cum modicis rebus culmina redde simul;
Mens iiostra ut Christo laudes in secla fi-equentet, Reddere qui solus praemia digna potest.
*p. 16. ^Ut id quod petehat facillus adipisceretur^, Panhis idtra
Alpes 2^^"ofecttis et diutiiis hic commorari coactus est, id qnod epistola ad Theudemarem ahhatem Casinensem, a ripa Mosellae d. 10. Januarii, anno , vt videtur 783^, scripta^ luctdenter exposuit.
Incipit epistola*. Amabillimo et totis milii precordiis dilecto domno meo patri abbati Theudemari Pauhis pusillus lilius supplex. Quam- "sas prolixa teiTarum spatia corpore tenus a vestro consortio dividant, imigit me tamen utcumque vestro coetui tenax et (^uae dividi numquam poterit caritas, tantusque singidis pene momentis me vester meorumque seniorum et fratrum amor excruciat; quantum nec epistolaris valet relatio nec pagel- larum exponere brevitas. Cum enim mentib subeunt occu- pata tantum in divinis operibus otia ac mei statio hospitioh gratissima, cum vester pius et rehgiosus atfectuS; cum sancta tantorum Clmsti mihtum divinis cuhibus insudans catei'^'^, cum singidorum frati'um in diversis virtutibus exempla fid- gentia, cum didcia supernae pati'iae perfectiouum colloquia: hereo, stupeo, langueo, nec inter imo pectore tracta suspiria retinere lacrimas possum. Inter cathohcos et christianis cid- tibus deditos versor; bene me omnes accipiunt; benigniter mihi affatim amore nostri patris Benedicti et vestris meritis exhibetur; sed ad conparationem vesti'i coenobii mihi pala- tium carcer est, ad conlationem tantae quae apud vos est quietis hic mihi degere tempestas est; solo ab hac pati'ia debih corpuscido teneor, tota qua sohini valeo mente vobis- Gum sum. Videorque mihi nunc suavibus nimium vestris interesse concentibus, nunc consedere satiandis in caenaculo
a) genitalibus Vat. b) mentis c.
1) Hanc oh causam Paiilum ad Karolum venisse, epistola mox aferenda aperte indicaf, Keque magni faciendum est quod posterioris aevi tradunt scriptores, Sigebertus de SS. eccl. c. 80, ed. Fahricius p. 102: propter scien- tiam litterarum a Carolo Magno imperatore adscitus; Hugo Flor., SS. IX, j:).363: de monasterio montis Cassini venit in Galliam, attractus amore et opinione prefati principis Karoli precellentissimi imperatoris. Rerum Itali- carum scrijytores de hac rei^rorsus tacent. 2) Ita Bethmann p. 297. Pau- lum tumjam diutius Casino abesse, epistola iiinuit. Ideo carinen illud a. 782. in Gallia scrijisisse 2>iitandus est. 3) E.v cod. Paris. Kr. 528, /. 127,
descripsit V. Cl, Wattenbach ; edid. Lebeuf p, 297; inde Dahn x>. 79.
PAULI HISTORIA LANGOBARDOKUM. 7
plus lectione qiiam cibo, nunc singulorum considerare in di- versis ofticiis studia, nunc gravium iam senio seu langui- dorum, quomodo quisque valeat, perdiscere causas, nunc ad instar mihi paradisi dnecta sanctorum terere^ limina.
Crede, pater et domine, crede sacra et venerabilis phal- lanx, solo me '^ affectu misericordiae, solis pictatis precibus*^, solis animae hic profectibus ad tempus deteneri; et quod his est amplius, tranquilH'* nostri regis et domini potestate. Ceterum quam primum valuero et mihi caeh Dominus per pium principem noctem maeroris meisque captivis iuga mi- seriae demiserit, si tamen quomodocumque clementissimi prin- cipis iocundum quivero emereri permissum, mox ad vestra con- sortia, nuUaahavitacomite detentus occasione,repedabo. Nullae me, credite, divitiae^ nuUa predia, nulla flaventis ^ metalH copia, nullus quorumhbet affectus a vestro *" poterunt separare collegio. Te itaque, pater dulcissime, vosque, o carissimi patres et fratres, inploro, pro me continue beatissimum communem patrem et preceptorem poscere dignamini Benedictum, ut suis apud Christum obteneat meritis, ut me quantotius digne- tur reddere vobis. Spero equidem in Deo nostro, qui num- quam in bonis patitur desideriis quemquam fraudari, quod me secundum anhelantis mei cordis desiderium vobis citius restituat cum congruo fructu. Supcrfluum vobis aestimo, ut effundatis preces pro nostris dominis eorumque exercitu, scribere, cum sciam, vos in hoc ipso semper insistere; pro domno ilL s abbate, sicut et facitis, Christum deposcite, cuius hic singulari post principalem munificentiam *nutrior largi-*p. 17. tate. Tanta mihi^ carissimi, vestra illuc copia existit, ut, si veUim vos singulariter nuncupare, tota haec vestris nomi- nibus pagina non possit sufficere. Unde generaliter omnibus et opto et scribo salutem, obsecrans, ut non obUviscamini niei. Te vero, mi domine et venerabihs abba, seu quicum- que'' es, nonne preposite, peto, ut mihi scribi faciatis de vestra fratrumque salute , vel quales vobis fructus presens annus adtulerit; utque eorum' fratrum mihi dirigatis cum nominibus numerum, qui mundanis exuti vinculis migrarunt ad Christum. Nam plurimos obiisse audio ; sed nominatim nonnum'^ ilL, qui, si vere ita est, mei cordis partem non modicam abstulit secum. Vale, pater sanctissime, et memor csse dignare fihoU tui.
lam flucbat decima de monse diecula' lani, Margine dc vitreae cum sum directa IMosellae. Cum ])ati'e mclhfluo fratres sine finc valete!
a) terroro c. b) mea c. c) ila corrcxi; patribus <?.; visccribus Leh. d) tranfiuilla ? e) labentis corr. flaventis c. f) vero c. g) pro nomine ponitum. h) quocumquo es nomiucp Leb.^q.c.n.postinserlacenselBE. i)unumc.? k)./c>r.'asjc nom.ill. l)deicolac.
8 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Karolus vero virinn eruditum, linguarinn plurium gna- rum , scrijytis celehrem , secinn retinere ejusque opera in litterarum studiis excolendis aliisque negotiis perjiciendis uH cnpiehat. Cui quamvis aliquandiu refragrat^is esse vi- deatur, cessit tamen, ejus servitio se dedit, immo familiaritate et amore regi conjunctus est. Testes sunt carmina inter Karolum, Petro Pisano calamum ducente, et Paidum com- mutata, ex quihus duo hoc loco repetere luvatK
Item versus Petri grammatici.
Nos clicamus Christo laudem Genitoris unico, mundi legitur librorum qui creator paginis, cuius line clemens venit liberare perditos.
Ante secula qui natus paterna substantia,
ut salvaret quos creavit carnem nostram induit, et innumeris ostendit virtutem miraculis;
Rupit tartara, calcato draconis imperio,
cuius mors terrarum orbem vastabat invidia, vinctos diu paradysi perduxit ad gaudia.
Qui te, Paule, poetarum vatumque doctissimum, linguis variis ad nostram lampantem provinciam misit, ut inertes aptis fecundes seminibus.
Greca cemeris Homerus, Latina Virgilius,
in Hebrea quoque Philo, Tertulhis in artibus, Flaccus crederis in meti'is, Tibullus eloquio.
Tu nos gestu docuisti exemplorum crederc, quod amoris agro nostri plantatus radicitus tenearis, nec ad prisca cor ducas latibula.
Cum grammatice Latinis fecundare rivuhs non cesses nocte dieque cupientis viscera partiumque ratione Grecorum sub studio:
Haec nos facit firmiores docti'ina laudabihs, vestra de permansione qua fuit dubietas, quod te restis nostrae cinxit nec dimittit anchorae. 'p. 18. "Credimus post Grecam, multis quam ostendis, regulam te iam doctis traditurum Hebreorum studia, quibus ille Gamalihel doctor legis claruit.
Magnas tibi nos agamus, venerande, gratias, qui cupis Greco susceptos erudire ti'amite. quam non ante sperabamus, uunc surrexit gloria.
Haud te latet, quod iubente Christo nostra fiha, Michaele comitante, sollers maris spatia ad tenenda sceptra regni transitura properat.
1) Ex cod. Paris. Xr. 328. Leheuf edidit, Beihmann iierum descripsit.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Hac pro caiisa Grecam cloces clericos grammaticam nostros, ut* in eius pergant manentes obsequio, et Graiorum vicleantur eruditi regulis.
V e r s u s P a u 1 i.
Sensi, cuius verba cepi exarata paginis.
nam a magiio sunt directa, quae pusillus detulit;
fortes me lacerti pulsant, non inbellis pueri. Magnus dicor poetarum vatumque doctissimus
omniumque praeminere gentium eloquio
cordis et replere rura fecundis seminibus. Totum hoc in meam cerno prolatum miseriam;
totum hoc in meum caput dictum per hyroniam;
eheu ^ ! laudibus deridor et cacinnis obprimor. Dicor similis Homero, Flacco et Vergilio,
similor Tertullo sive*^ Philoni Memphitico^
tibi quoque, Veronensis o Tibulle, conferor, Peream, si quenquam honmi imitari cupio,
avia*^ qui sunt secuti; pergentes per invium
potius sed istos ego conparabo canibus. Graiam nescio loquellam, ignoro Hebraicam;
tres aut quattuor in scohs quas didici syllabas,
ex his mihi est ferendus maniphis ad aream. Nulla mihi aut flaventis est mctalH copia
aut argenti sive opum, desunt et marsuppia.
vitam Htteris ni emam, nihil est quod tribuam.
Pretiosa quaeque vobis dona ferant divites;
ahi conportent gemmas Indicosque lapides;
meo pura tribuetur vohmtas in munere. Anchora me sola vestri hic amoris detinet,
nectar omne quod praecelht quodque flagrat optime.
non de Htteris captamus vanae laudem gloriae. Nec me latet, sed exulto, quod pergat trans maria
vestra^ rector, et capessat sceptrum pulchra flHa,
ut per natam regni vires tendantur in Asiam. Si non ampHus in iUa regione clerici
Graecae profcrunt loquilhie, quam a me didicerint,
vestri, mutis simihati deridentur statuis. *Sed omnino ne Hnguarum dicam esse nescius,
pauca, mihi quae fuerunt tradita puerulo,
dicam; cetcra fugcrunt iam gravante senio:
a) deest c. h) heu c. c) seu c. d) avTa c.
p. 19.
10 PAULI HISTOEIA LANGOBARDORUM.
De pucro qui iii glacie extinctus est. Trax puer aclstricto glacie clum ludit in Hebro,
Frigore concretas pondere rupit ar^uas. Dumque imae partes rapido tralierentur ab amni,
Fraesecuit tenerum lubrica testa caput. Orba quod inventum mater dum conderet urna, ^Hoc peperi flamrnis, cetera', dixit, 'aquis'. Haec non multo ijost annum 781. scripta sint op>orfet, quo Rothrud, Karoli filia , imperatori Constantinopolitano est desponsata >. Altero carmine Sigefridi regis Danorum mentio fit, cujus legati a. 1S2. Karolum adierunf^ : con- versionem ejus, jocose ut videtur, rex Paido injungere voluit^, Karoli jussu epitaphia sororum , uxoris Hilde- gardis , quae a. 783. ohiit, et filiarum duarum comjyosuit*, Tunc etiam excerpta ex libris Pompeii Festi facta credi- derim, quae Karolo transmissa^ sine causa alteri cuidam
1) Ann. Lauresh., SS. 7, p 32, 2) Ann Laur. maj. , ib. p. 162.
3) V. carmina II et III, Z. f. D. Alt. l. l. p. 452. Ibique alia sunt collecta. 4) G. Mett., SS. II, p. 265. 5) Epistolam ex cod. Mona- censi Nr, 14734, s. X, descriptam cuvi lectoribus communicamus, ut ij)si judicare queant, num Pauli ingenio respondeat:
Divinae * largitatis munere, sapientia potentiaque praefulgido Ca- ralo** regum sublimissimo Paulus ultimus servulus. Cupiens aliquid vestris bibliothecis addere, quia ex propriis perparum valeo, neces- sario ex alieno miituavi. Sextus ^ denique Pompeius Romanis studiis affatim eruditus, tam sermonum abditorum, quam etiam quarundum cau- sarum origines aperiens, opus suum ad viginti usque ^ prolixa voluraina extendit; ex qua ego prolixitate superflua quaeque et minus necessaria praetergrediens , et quaedam abstrusa penitus stilo proprio enucleans, nonuuUa ita ut erant posita relinquens, hoc vestrae celsitudini legendum conpendium e obtuli ; in cuius serie, si tamen lectum ire non dedigna- bimini, quaedam secundum artem , quaedam iuxta ethimologiam posita non inconvenienter invenietis, et praecipue civitatis vestrae Romuleae, portarum, viarum, montium, locorum tribuumque vocabula diserta rep- perietis, ritus praeterea gentilium et consuetudines varias, dictiones quoque poematis' et historiographis familiares, quas in suis opusculis frequentius posuere. Quod exiguitatis meae munusculum si sagax et subtilissimum g vestrum ingenium non usquequaque •' reppulerit, tenui- tatem meam vita comite ad potiora excitabit.
Adduntur versus:
Multa legit paucis qui librum praedicat istum ;
Hoc servus fecit, Karolo rege, tuus. Sic una ex multis nunc fiat ecclesia templis ; Det David vires scilicet ipse Deus. Urbs Romulea etiam Hist. Lang. II, 23. et G. Mett. p. 265. diciiur ; extremus b. Benedicti servulus scribit Paulus in homilia, Migne XCV, p, 1577. — De opjtimo cod. Paris. Kr. 7662. r. ib. j). 1704.
a) deest ed, b) domino regi C. ed. c) Festus ed. d) deest ed. e) com-
pendio ed. f) poetis ed. g) subtilismum c. h) quave c.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 11
Paulo ^ recentiores *trihuerevoluerunt'^: noster certe inHistoricCf. 20, Langohardorum iis iisus est. Sed etiam majus opus 'Paido diaconOffamiliari cUentido nostro' rex injunxit, 'quo tractattis\ ■ lU ait epistola ipsius nomine scripta^, 'atque sermones diver- sorum catholicorum patrum perZe^ens et optima cquaeque decerpens, in duohus voluminihus per totius anni circulum congruentes cuique festivitati distincte et ahsque vitiis oh- tidit lectiones'.
Quod cum liac praefatione regi transmisit^ :
Summo apici rerum regi domiuoque potenti Dat famulus supplex verba legenda suus. Ampla mihi vestro est liumili devotio servo Praeceptis parere tuis, celeberrime regum, Quem dedit omnicreans Rector miseratus ab altis Christicolum popuHs defensoremque patremque. Sit licet eflfectus modicis pro viribus impar'', Ingens ardenti tamen est sub corde voluntas. En iutus'' patris Benedicti mira patrantis<= Auxilio meritisque piis, vesti'ique fideHs Abbatis dominique mei, etsi iussa nequivi Explere ut dignum^ est, tamen^ o pietatis amator, Excipe gratanter, decus et mirabile mundi,
a) ita Lugd.; invir. Mod. b) iustus Mod. c) patrautibus Mod. d) dictum
Mod.
1) Talishoc teinpore plane ignotus est. Paulus diaconus Neapolitanaeecclesiae, qui Acta S. Mariae Aegyptiacae de Graeco in Latinum transtulit aliaque scri^Jsit, Karoli Calvi tempore vixit, De quo cf. Fahricius, Bihl. med, V, p. 199 fed. Flor. 1858^; Bethmann p. 323. Posterius etiam vixisse videtur alter Paulus diaconus Casinensis , qui codicem scripsit episto- larum, PauU (ap. Mai, Spicil. V, p. XXII , minus recte commentarius dicitur in Pauli epistolas), v. Tosti, Hist. Casin. I, p)- 104. 2) Oh-
jicitur quod in codd. nonmdlis Paulus pontifex vel sacerdos dici- tur; cf. Bethviann p. 321. Sed in vetusto iUo Monacensi nihil ejusmodi legitur. Et in antiquo catalogo hihliothecae Laureshamensis, Mai Spicil. V, 193, glossae Pauli diaconi afferuntur, quo titulo apite excerpta illa indicari p)oterant. Neque quod negligentius excerpta facta, multa defor- mata sunt vel j)arum intellecta , a Pauli ingenio ahhorret. Extrema epistolae verha, haec in primordiis initae cum Karolo familiaritatis po- 7ienda esse, ostendunt. 3) LL. I, p. 44. Ex cod. Carlsruh. (olim
Augiensi) s. IX, quo jam 3IahiUon usus erat, Ann. Bened. II, p. 328, denuo ed, Ranke, TheoL Studien und Kritiken 1855, p. 387. 3) Edi- tionem paravit Bethmann ex cod. Batavo - Lugdunensi , Voss. Lat, 4, s. X, et Modoetiensi (Lectionario caractere quadrato s. VIII), qno usus est Frisi, 2Iem. di Monza III, 152. Exstat etiam in cod. Carlsruhaiio, olim Augiensi, ex quo partem ed. MahiUon l. l. p. 329.
12 PAULI HISTOKIA LANGOBARDORUM.
Qualemcumque tui famuli, rex magne, laborem; Quodque sacro nuper mandasti famine condi, Nunc opus acceptans, rutilo comitare favore. In quo si quid erit labis " vitiique nocentis, Illuct vestra sagax nimium sapientia purget,* Utque legi per sacra queat domicilia Christi, NuUius titubante fide si sensibus altis Enixe, ut cupio, vesti'is utcumque placebit, Firmum ordo capiat vestra sanctione vigorem.
Quae hic de ope sancti Benedicti et ahhatis 'domini sui' dicta sunt suadere videntur, ut grandem hanc homi- liarum collectionem a Paido Casinum reverso demum ahso- lutam esse statuamus '.
In Francia vero, Angilramno episcopo Metensi petente'^, prope quem in quodam urhis monasterio diutius vixisse vi- 'x,.2i.detur^, Gesta scripsit episcoporum Metensium, opus ^ad ima- ginem Gestorum pontijicum Romanorum conceptum, cujus simile cis Alpes nondum exstahat, quod postea vero quam plurimi sunt imitati. Quo etiam ut Karoli majores, Arnolfum episcopum ejusque j^^i^opaginem ijysumque Karolum celehra- ret, nactus est occasionem^. Praeterea tunc fortasse, Adal- hardo ahhate Corhejensi flagitante, Gregorii 1. papae epn- stolas descrihendas emendandasque suscepit, sed aegritudine impeditiis nonnisi minori earum jJfirti hanc curam impendere potiiit^. Epistolam huic lihro piraemissam ex codice arche- typo, func in hihliotheca S. Germani Parisiensi asservato, cujus fata nescimus, descriptam Mahillon edidit partemque aeri incidere fecit^. Quam, cum auctoris vitae et studiis lucem afferat, hic qiioque inserendam duximus.
a) labiis Lugd. 3Tod.
1) Ita recte Dalin p. 48 sq. contra Bethmannxim (p. 265 n. 301; cf. famen p. 249. 272J. 2) Hist Lang. VI, 16. 3) Eplstola snpra editapirocul duhio hic scripta est. Keque tamen locus a Fertzio, SS. II, p. 260, allattis (ib. j}. 263^ docet, Paiilum dum scriberet ibi praesentem fuisse. 4) Cf. quae BonneU, Anflinye p. 45, contra Bethmcmniira p. 266, qui etiam aJtiora Paido tribuere voluerat consiUa, monuit. Inter gloriosa Karoli facta etiam Langobardorum subjectionem recenset et ^clementem regis moderationem\ qiia 'victoriam temperavit', praedicat. 5) Totus epistolae tenor, et
singula verba, ut 'Paulus supplex', rquae de se 'paupere' scribit, quod Mosellae mentionem facit, omnem dubitationem toUunt, quin Paulus hic revera noster sit Casinensis. JlabiUon, Ann. II, p. 284, ipsum jam senem in suo monasterio hoc opus suscepisse, opinatus est. Certe nimis audacter Bethmann p. 298. epistolam ad JloseUam scriptarn contendit. Rheni et MoseUae mentionem etiam postea facere poterat; sed 'pauper et cui de- sunt iibrarii' fortasse magis itineri GaUico quam monasterio Casinensi conreniunt. Adalhardus ipse aUcpiavidiu ante a. 780. hic monachus ver- satus est, Vita c. 12, SS. II, p. 525 ; cf. MabiU. Ann. II, p. 252. 6) Acta I,
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 13
Carissimo fratri et domino Adalardo, viro Dei, Paulus supplex. Cupieram, dilecte mi, aestate praeterita videre faciem tuam, quando illis in partibus fiii; sed praepeditus lassitudine sonipedum ad te venire non potui. Interioribus tamen oculis, quibus solis valeo, tuae fraternitatis dulcedinem frequenter aspicio. Volueram equidem tuis imperiis iam ante parere; sed, utj)ote pauper et cui desunt librarii, prius hoc facere nequivi, maxime cum me tam prolixa valitudo contri- verit, ut a mense Septembrio paene usque ad diem nativitatis Domini lectulo detentus sim, neque licuerit clericulo illi, qui haec eadem utcumque scripsit, manum ad atramentarium mittere. Suscipe tamen, quamvis sero, epistolas quas desi- derasti; et quia mihi eas ante relegere prae occupatione totas non licuit, 34 ex eis scito relectas et prout potui emen- datas esse, praeter pauca loca, in quibus minus inveni, et tamen meo ea sensu supplere uokii, ne viderer tanti doctoris verba inmutare. Quibus in locis et forinsecus ad oram zetam, quod est vitii signum, apposui. Tua itaque fraterai- tas, si se facultas dederit, reliquas epistolas ad emendatiorem relegere studeat codicem, sed et loca, in quibus minus habe- tur, nihilominus supplere. Hoc tanien sanctitati tuae suadeo, ne passim propter aliqua, quae in eis minvis idoneos latere magis quam scire convenit, publicentur. Vale, frater ama- bilis, semper in bonis gHscens; et cum mentem ad superna tetenderis, memento mei.
Ante suos refiuus Rhenus repedabit ad ortus,
Ante petet fontem clara Mosella suum, Quam tuus e nostro, carum ac memorabile semper
Dulce Adalard nomen, pectore cedat amor. Tu quoque, si felix vigeas de munere Christi,
Esto memor Pauli tempus in omne tui.
Pmihis ])er 2^Zzt?'es annos in Francia degens diversas ejus regiones visitavit, mox regem, ut opinari fas est, co- mitatiis , mox fortasse celehriora sui ordinis monasteria ^orationis causa' adiens. Theodonis villam^ venit, Pictavi db Apro S. Hilarii ahhate "rogatus celeherrimo poetae For-'v. tunato epitaphium composnif^; etiam in horeales Galliae partes ^^'^'ofectus esse videtur^, vix famen Rhenum trans- gressus.
Post aliquot annos vero in patriam rediit; id quod rege permittente factum sit, oportet, cum Paidum intima familia-
2). 397; Ann. II, p. 284; De re dipl. p. 360. Codicem a. 1791. furto esse ahlatum, V. Cl. DeUsle retulit; v. N. Arch. I, p. 607. 1) Hist.
Lanc/. I, 5. 2) Hisf. Lang. II, 13. 3) V. supra epistolam ad
Adalhardum.
14 PAULI HISTOKIA LANGOBARDORUM.
rifate etiam post Karolo junctum videamus '. Sed Arichi diici quoque amicitiam servavit, eique a. 787. mortuo epitaphium confecit, venerationis et amoris insigne monumentum'^. Romae^, his fortasse annis*, vitam scripsit Gregorii I. papae. In monasterio vero Casinensi sermones, quales plures exstant^, aliaque comptosuit. Cum Karolus regu- lam sancti Benedicti peteret, a Paido epistola '■dictata est', quacum Theudemarus abbas et conventus illam trans- miserunt^. Praeterea discipidos etiam aliunde venientes in litteris erudivif. Per idtimos vero vitae annos lihro operam navavit, qui inter rerum medii aevi scriptores in- signem loctim ipsi vindicat. Cum quondam de historia Romnna continuanda cogitasset, nunc gentis suae gesta
1) Ejus rei lucidenta suiit testimonia caiinina a Karolo Casinum missa, de quihus V. Bethmann p. 248 sqq. 2) Quod servavit Chron. Salern,
I, 20, 2^- 482. Siinilibus verbis laudatur in carmine inedito Cod. Harlei. Nr, 3685, a. V. Cl. Diimmlero mecum communicato, quod non sine causa Paulo tribueris:
Catholicus princeps Aricliis, tam corpore pulcher Pectore quamque magis virtute insignis, et armis Omnia couponens, quem sic sapientia compsit, Redderet ut variis satis artibus esse potentem, Quo merito Latie dicatur gloria gentis Bardorum et culmeu, pietatis cultor et index, lusticieque tenax, summus servator honesti;
Iste pater patrie, lux omne suorum,
Mente satis vigili pensare et acumine raagno Tempore supremo ventura pericula seclo etc.
Sunt fortasse ' Versus ad Arechis' , quos Petrus Casinensis recenset ; v. p. 17 n. 3) Romae scriptam ostendunt verba c. 1 : in hac ui'be Ro- mana; cf, c. 4: intra urbis huius muros ; c. 23. 29: in hac civitate Romana. Paulum auctorem esse , non solum codicum probatur auctori- taie, sed etiam cap. 10. comparatione cum Hist. Lang. IIT, 23. et Gre- gorio Turonensi, ex (\uo haec sumta sunt. 4) Hist. Lang. III, 24; ante aliquod(t) annos. Cur Bethmann p. 304. vitavi hanc scriptam putet , anteqriam Paulus monasterium ingressus sit , non video. Verba c. 6 : nos tamen credere decet nihil eum monasticae perfectionis perdi- disse occasione curae pastoralis, monacho convenire patet. 5) Beth- mann p, 302, Homilias a 2Iartenio et Jlaio editas coUegit Migne XCV, p. 1566. Tertia integra edita exstat ap. Tosti j^. 106 — 112; if. Bihl. Cas. I,p. 242. II, p, 52. De Paido auctore sine causa dubitat Dahn p>, 69, 6) Epistula ad regem Karolum de monasterio sancti Benedicti directa et a Paulo dictata. Ed, Jaffe, Bihl, IV. p. 358. Codices etiam Piomae in bihl. Barber. XI, 64 et fuderti vidit Bethmann; Arch. XII, p. 379. 530. In anno 791. eam coUocatDahn, 7) Johannis G. episc. Xeap. : Alios deinde clericos in monasterium sancti Benedicti Paulo levitae destinavit fepi- scopus Stephanus). Unus vero de istis lohannes nomine, qui post dia- conus ordinatus est, apprime eruditus eftulsit. His cur fidem deneget Dahn p. 73, non video.
PAULI HISTORIA LANGOBAEDORUM. 15
enarranda snscepit. Nec ta^nen, quo tempore Historia Langobardorum incepta sit, vel quo anno mors ipsnni ah opere imperfecto avocaverit, constat. Sed ante Karoli coro- nationem Romanam eiim ccdamum deposuisse, conjicere licet. Diem ohitus 13. Aprilis Necrologium Casinense annotavitK JEjus memoriam vero celebrat carmen in ij)so monasterio sive ah Hildrico ejus discipido sive suh liujus nomine fac- tum et tumido inscriptum, quod quamvis errore non careat, grave tamen *vitae et meritorum ejus testimonium est /m-'p-23. hendum"^ ; quo nec lioc loco carere p>ossumus^.
E p y t a p h y u m P a u 1 i cl i a c o n i. Perspicua clarum nimium cum faraa per aevum Astra simul iunctum pang-ant te caetiLus almis : Veridicos, Igvita, tuos quis, summe, triumphos Lucifluis, Paule, poterit depromere dictis? IJt tua sed lector properans huc noscat et hospes Sacrata tumulo requiescere membra sub isto, Laudis, amande, tuae summatim carmine digno Ahniflcos actus dignum est reserare canendo. Eximio dudum Bardorum stemmate g-entis, Viribus atque arniis quae tunc opibusque per orbem Insignis fuerat, sumpsisti generis ortum. Tam digna^, postquam, nitidos ubi sepe Timabus Amnis habet cursus, genitus tu prole fuisti, Divino instinctu regalis protinus aula Ob decus et kimen patriae te sumpsit alendum. Cum tua post ibidem*^ popuhs et regibus altis
a) digna est r,. b) ila forr.; tibidem c. ; Tibridem edit.
1) Eidus Aprilis obiit venerandus memoriae domnus Paulus diaconus et monachus; c/. Bethmann ^;. 249. 2) Leyitur in cod. Casin.
Nr. 353, /. 286, vix tamen s. X. medio , ut Bethmann ^jit^aytV, p. 250 n., sed, ut ernditi Casinenses et V. Cl. Sickel me i^etente agnoverunt , s. XI. exeunte folio vacuo relicto inscriptum. Aperti vero scrihendi errores , veiustius exem^ylar hic exceptum esse , j^robant. Quae Chronici Salernitani auctor c. 37, jj. 489: super eius tumuluin partim quae in hoc mundo gessit, partim de eius prudenciis, quove temporibus perdurasset, sacris litteris exaratum invenimus, eadem /uisse videntur, temporum notis aucta, quae, vix versibus expressae, in codice non sunt repetiiae. Dahn epitaphio omnem denegandam putat fidem, quia de tempore quo Paulus monasterium Casinense ingressus est minus recte refcrat. Sed Hildricus fortasse puer, cum Paulus post piures an- nos, ^aula regia et gloria saeculi relicta, in monasterium rediret et denuo 'colla s. Benedicto subderet\ jj}-<H(iV«rt.s' vifae monasticae aut nescire aut consulto praeterire poterat. Cf. praeterea riuae monui Gott. Gel. Ani!. 181Q, p>. 1515 sq. 3) Priores editiones afert Bethmann p. 250. Quihus adde 3figne p. 429; Dahn p. 103.
16 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Tunc placida cunctis vita stucliumque maneret: Omnia sophiae caepisti culmina sacrae, Rege monente pio Ratchis, penetrare decenter. Plurima captasses dign? cum dogmata cuius, Resplendens cunctos superis ut Foebus ah astris: Arctoas rutih:) decorasti himine gentes. Etsi* iam nimium fluidi cum gloria saecli Condignis ditaret ovans te sedule gazis: Lucis ob aeternae vitam sine fine beatam Audacter sprevisti huius devotus honores, Regis et inmensi fretus pietato polorum, Vernanti huc domino properasti pectore Christo Subdita colla dare Benedicti'' ad septa beati; Exemplis mox comta tuis«= ubi contio sacra Tum iubar ut fulgcns caepit radiare coruscis. In te nam pietas iugiter, dilectio dulcis, IVectareus et j^acis amor, patientia victrix, 'p. 24. *SimpHcitas sollers nimium, concordia summa,
Omne simulque bonum semper, venerand?, manebat. j\mic ideo caeli te gemmea regna retentant; Sideream retines pai-iter per saecla coronam.
Hoc tibi, posco sacer, gratum sit carmen honoris, Hildric en cecini quod Licrimando tuus.
Quem requiem captare tuis fac, queso, perennem Sacratis precibus, semper amande pater!
Saeculo X. vero fama popularis etscriptorisfahidas vendere ciipidi levitasdePaido, viro in Italiainferiori celeherrimo, tra- diderunt^ , quae a vero plane ahhorrere , primo nunc ])atet aspectu, quae tamen alii ejus regionis auctores, Leo Ostiensis ^,
a) Ec sin c. h) fortctise hgendtim: ad Benedicti. c) ita ed. ; evanuit vox in cod.
1) Chron. Salern. c. 0, *S',S'. ///, p. 476; .36. 37, p. 488. 2) /, 15,
SS. F//, ^;. 591. Addit, Fatihim Desiderii fuisse ^wtariiDu, et de scrip- tis ejus haec monet : In historia etiam Romana, quam Eutropius breviter composuerat, eiusdem Adelpergae rogatu plurima liinc inde ex liistoriis ecclesiasticis addidit. Ad ultimum vero duos libellos a tempore luliani apostate , in quem ipsam liy.storiam Eutropius terminaverat, usque ad tempora primi lustiniaui imperatoris eidem annexuit. Necnon et uni- versas fere annalis computi lectiunculas rithmice composuit.... Histo- riam quoque gentis suae, id est Langobardorum, et nonnuUa alia scripta eleganti stilo composuit. Inter quae versus quoque reciprocos elegiaco metro digestos et liymnum de singulis beati Benedicti miraculis satis diserto sermone conscripsit. Praeterea de carmine a Karolo ipsi misso refert. Petriis Casinensis haec ita aiixit, De vir. ill. Cas. c. 8 (ed. Fa- bricius p. 107j; Paulus Aquileiensis patriarcliii diaconus regisque Desi-
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 17
lohannes Vidturnensis \ Romualdus Salernitanus'^ , latius propagariint: Paulum consiliarium dilectissimum et Jidelis- simum regis Desiderii fitisse, quo devicto bis terve in Ka- roli necem eum conspirasse, ideo aliis poenis relaxatum in exilium missum esse , sed fuga elapsum tunc demum Bene- ventum ad ducem Arichim venisse, hoc mortuo in S. Bene- dicti coenohio sanctae religionis habitu indutum esse et ita usque ad vitae Jinem et litferarum studio et humilitate necnon et taciturnitate excelluisse. Neque rectius Paidus Aquilegiensis ecclesiae diaconus dicitur^, sed in monasterio Casinensi hunc primiim ordinis ecclesiastici gradum * asse- cutus esse putandus est. Quae vero de commentario in regulam S. Benedicti scripto^ et palatio, quod in urbe sua Arichis dux construxerat, a Paulo versibus ornato Salerni- tanus tradit, comperta habere potuit.
derii notarius sub Theodemario abbate ad Casinum perveniens mona- sticumque scema suscipiens, sanctitate, gravitate suo tempore singularis, philosopLia quoque a pueritia eruditus. Composuit in laudeni beatissimi Benedicti versus elegiaco metro digestos ; liymnos quoque sancti lohan- nis baptistae sanctique Benedicti, versus ad Carolum imperatorem, ad Aricbis Beneventanum principem, sanctique Fortunati episcopi vitam ele- ganter descripsit; homilias quoque quiuquaginta, sancti pontificis Gregorii vitam, in regula sancti Benedicti expositionem, ac de ingressu Lango- bardorum in Italiam, origine regnoque eorum historiam valde luculen- tam edidit. In historia autem Eutropii quam plurima adiunxit. Uni- versas etiam lectiunculas a priiicipio mundi usque ad suam aetatem una cum annali computo rithmice composuit Fuit autem temporibus Caroli imperatoris. Sepultus est in eodem cenobio iuxta ecclesiam sancti Benedicti ante capitulum. Cf. quae de his monuit Bstkmann p. 251 n. 1) Muratori /, 2, p. 326. 2) Muratori VII, p. 144.
150. In nova SS. Vol. XIX. editione omissa. 3) c. 37, j^- 489. Quod Leo omisit. 4) Paulus a se ipso in homilia de s. Binedicto (Bethmann j). 302J et a coaevis saepissime 'diaconus^ vocatur ; 'levita\ quod idem significat , in epitaphio et in Johannis G. epp. Neap. Cf. Bethmann, p. 254 n. 'diaconus et philosophus'' audit in cod. Casin. (Migncp. 1574J. 5) c. 37, p. 488: Set dum valde fuisset nempe oratus a patre ipsius monasterii simulque quippe et a fratribus, ut praedictam regu- lam, quicquid obscurius invenire ibidem, in patulo proderet, ipse vero obe- dienter omnimodis se talia nimirum adimplere respondit, atque quicquid obscurius ibidem repperire potuit, mirabili relatione in patulo protulit, codijemque illum 'super regulam' appellari praecepit. Scripsit autem et alia nonnulla opuscula sermone luculento. Cf. hac de re Bethmann j). 299. Codex Bohiensis s. X. aperle dicit: Incipit expositio Pauli diaconi super regulam sancti Benedicti abbatis. Cui fidem hahendam esse puto. — IJAd. p. 489: ipsum palatium, quod princeps... Arichis struxit in memorata Salernitana urbe, undique ipsum versibus illu.-itravit. Set quia fuerunt sequestrati et propter longo tempore sunt vetustati, numerare legereque illos nequivimus. Nam si in una quippe pagina fuissent nexi , comparare illos profecto potuissemus Maroui volumiua nimirum Catonique sive profecto de aliis sophistis. Nmn 'Versus in
2
18 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
25. *Apud eum de Historla Langobardorum ne verhum qui-
dem. oed saeculo jjrius Erchempertus scripsit: Langobar- dorum seriem, egressum situmque regni, hoc est originem eorum, vel quomodo de Scandinavia insula egressi ad Pan- noniam, iterum a Pannonia Italiam transmigraverint regnum- que susceperint, Paulus, vir valde peritus, compendiosa licet brevitate set prudenti composuit ratione, extendens nichi- lominus a Gammara et duobus liberis eius liystoriam Ratchis pene usque regnum. Et mox non solum in patria terra sed j)er totum Franciae regnum propagatus, lectus et ex- scriptus est liher , quo Patdus res a p)opularihus gestas memoriae tradere studuerat.
Opus pi^ocid duhio ah ipso auctore in sex lihros est digestum; lihri in capitida divisi; cuique lihro capifum index praemissus. Liutprandi regis ohitus sexto lihro Jinem facit; in cujus idtimo capitulo cum Paulus dicat: miracidum quod posteriori tempore gestum est, in loco proprio ponemus, de historia ulterius deducenda, id est lihro certe septimo adjiciendo, quin ipse cogitaverit, duhitari nequit^. Ideo, ut videtur, liher praefatione caret, ita ut de ejus consilio et fontihus nonnisi ex ipso judicari possit.
Ut res a sua aetate remotas narraret, Paidus quotquot potuit suhsidia satis diligenter adhihuit^. Brevem itlam Langohardorum historiam Originis nomine inscriptam inte- gram fere recepit; etiam quae fahulosa ijysi videhantur cum lectorihus communicare , ohservationihus suis additis, fas duxit (1, d>). Cxim his alieram conjunxit narrationem, quae prorsiis diversa de sedihus et migratione gentis illius tradidit, haec inter se pugnare vix animadvertens vel parum curans. Postea piraesertim Secundi episcopi Tridentini^
trihunalV a Hauptio et DUmnilero (Z.f. D. Alt. XII, p. 460j editi kuc pertineant, incertum est ; ne Pauli nomen quidem indicant. Sine causa vero Leo Ostiensis idem de palatio Beneventano dixit; v. Bethmann jj. 251 n. 1. 1) Quod Erchempertus loco supra allato dicit, certe
ad initium regni Batchis referendum est. Quae vero de causa addit, qua Paulus adduci potuerit, xit calamum hoc loco deponerel, iii mera conjectura consistunt. 2) De fontibus historiae Langobardorum dili-
genter tractavit B. Jacobi Halensis. 3) Bx codice Weingartensi hoc
ejus fragmentam ad a. 580. jjer/inejis edidit Bonelli, Kotizie storiche della chiesa di Trento III (Trento 1762^, p. 483; inde Troya, Codice dipl. Kr. 8 ; Bethmann, Arch. X, p. 350 ; Baudi di Vesme, Edict. p. LXXVJ: A principio usque ad passionem Domini sunt anni 5229, passo Christo usque in presentem annum sunt 554 , et a presente pascha iuxta prophete eloquium, secundum quod humane fragilitati datur capere intellectum, restant de presenti seculo anni 217. Et in hoc supra memorato auno fuit bissextus, residentibus in Italia Longobardis ann. 12, eo quod secunda indictione in ea ingressi sunt mense Maio.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 19
libro adjutus est, qui saeculo VI. exeunte, VII. ineunte vixit (ohiit a. 612j et Paulo teste 'succinctam de Langohar- dorum gestis composuit historiam' (IV, 42; cf. III, 28. IV, 21), qua fortasse etiam antiquiora illa tempora tetigitK Certe Paidus quaecumque de rehus s. VI. et VII. gestis accuratius refert ex hac sumsisse "putandus esf^, qua destitutus hrevem' p.2q. et jeju7iam tantum temporum subsequentium notitiam dedit (IV, 23 sqq.). His vero ea inseruit quae de imperatorihus Constantinopolitanis, de regibus Francorum, de scriptoribus ecclesiasticis , de monasterio S. Benedicti comperta hahuit, ita ut generalem fere s. VI. — VIII. historiam conderet, quae historiae Romanae in medio saeculo VI. desinentis quasi continuatio possit haberi. Ad manus ei fuerunt Plinii historia naturalis, Servii commentarius in Vergilium, quem Donati nomine laudat (II, 23), Catalogus provinciarum Ita- liae infra edendus (II, 20), Isidori chronicon et Etymologiae, Gregorii I. Blagni dialogi et epistolae , Gesta pontificum Romanorum ad Gregoriuni II. usque deducta, Marci carmen in laudem S. Benedicti (I, 26 j, Eugippii vita Severini, Aut- perti vita Paldonis et Tasonis (VI, AO), Jordanis liber de rebus Geticis (II, il)^, Gregorii Turonensis Historia eccle- siastica Francorum, in qua midta etiam de Francorum hellis ciim Langobardis gestis invenit*, Bedae liber de sex aetatihus mundi et Historia ecclesiastica Anglorum, Di- gestorum codex (I, 25j, Edictus Rotharis cum additionihus Grimoaldi (I, 21. V, 33^, epitaphi^im Droctonis quod Ra- vennae exstabat (III, 19). Praeterea fastos vel annales s. V. (I, 25. //, 14^, fortasse etiam catalogum ducum Beneventa- norum^ et Spoletanorum habuisse putandus est. Hura vero eaque magni facienda etiani ex popuU ore coUegit, sive car-
Acta sunt siipia sciipta omnia iu civitate Tridentina in loco Anagnis, presedente Agnello episcopo anno 3. expleto. Ego Secundus sennis Christi scripsi hec conversionis sacre relegionis mee anno 15, imperii Tiberii anno primo, mense lunio, indict. 13. 1) Secundi codicem
adhuc s. XII. Brixlae fuisse, incerta est. notiiia', Emmcrtj ap. Mone Anzeiger 1839, p. 282. 2) Cf. Baudi di Vesme, Edicta Introd. p.
LXXlV, qui tamen nimia fiducia de singidis locis judicat. Quae Cont. Prosperi Havniensis de Langobardis narrat notatu valde digna ex Se- cundo sumta esse, Bethmann (Arch. X, p. 381^, Hille (p. lOj, alii sta- tuerunt. Sed recte Jacohi hoc negavit. 3) Unum hunc locwn non
magni facerem, nisi in historia Bomana saepius eo usus esset. Libri de regnorum successione certa vestigia haud inveni. 4) Fredegarii epitomen et chronicon inter Pauli fontes non retulerim, quamvis non- numquaju (II, 5. IV, 15. 43. 50^ similia narret. 5) Kimis certe de chronico ducum Beneventanorum loquitur Baudi di Vesme p. LXXIV. Tale si exstitisset, iJi Gestis ejip. NeapoUtanorum, Vita Barbati ejus vestigia deprehendere deberemus.
2*
20 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
minihus ferehantur sive singuUs locis narrahantur (II^ 8. III, 32. VI, 5; cf. I, 21). Saepe ad ea provocat quae ah aliis visa audierat (I, 2. 6. 13. II, 8. V, 19j. Etiam terra- rum situm cognoscere et descrihere ipsi curae est: priino et secundo praesertim lihro, cum pauca de rehus gestis tradenda essent, in his versatur. Itallam saejnus pervagatus — jjrae- ter Papiam, Romam, Beneventum, etiam Modoetiam et Astam eum. vidisse, verisimile est {IV, 22. V, G) ; Larium lacum carmine celehravit^ — de ecclesiis aliisgue aedificiis con structis notitias collegit (IV, 48. V, 34. 36. VI, 1. 17. 58;. Nihilominus vero multa et gravia ejus notitiam effugisse, scrip)torum Byzantinorum cdiorumque monumentorum quae exstant comparatio docet.
Lihris scriptis Paulus ita iisus est, ut non raro ipsorum verha 7'etineret, id quod praesertim in locis ex Gregorio et Beda sumtisfactum videmus, alihi vero ea paxdo phisve mu- taret, augeret. Eandeni qua in historia Romana res diver- sas inter se conjunctas videmus levitatem^ hic deprehendi- mus 3. Neque id cavit, ne talia adjiceret quae vel verhorum sensum turharent vel res aliter disponerent. Temporum ordinem parum curat. Quae gentis suae gloriae nimis ad- versari videhantur silentio praeterit'^. Ecclesiae catholicae addictus Theodelindam celehrat, cujus meritis Langohardi 'a gentiUtatis errore' ad cathoUcam fidem sunt conversi (IV, 6), non tanien acerhius antiquiores castigat reges qui fldem profitehantur Arianam. Rarissime judicium prodit; aequo animo res a se remotas perstringit^. Nimis fahu- losa respiut^, fideUter vero quae ex ore popidari accepit reddidisse videtur. 27. * Narratio his praesertim p>artihus vivacior quam verior;
nonnumqtiam carmimim antiquorum relatum audire credas. Veteres auctores non multos affert neque viagnam eorum
1) Z. f. D. Alt. XII, 2>. 451. Dahnio assentiri nequeo, qui p. 66. hoc carmen Pauli esse negat. 2) F. quae Bauch dissertatione sua
2). 64. de Bomana exposuit historia. Neque Oechsli p. 58. et Droysen, Forsch. XV, p. 175, mihi alia persuadere ])oluerunt. 3) Singidis
locis haec annotanda duxi. 4) Bethmann p. 285. henignius de eo
judicasse videtur. Neque Baudio di Vesme 'prors^is assentiri j^ossum dicenti: ^Paidus spectatae omnino fidei quamvis non semper recti judicii historicus'. 5) Qiiae Dahn p. 16. de operum indole dicit probare
nequeo. 6) Sed sanctorum miracidis firmiter credidit. lis quae I,
26. de 8. Benedicto canit conferas homiliam (Migne p. 1575. 1579J: Testatur lioc quod loquitur recens illud miraculum, quod ante hoc fere decennium gestum multisque vestrum est cognitum, mutum scilicet ante eius lioc corpus sacratissimum fuisse locutum . . . quod est admirandum vehementius, non solum loquelam propriam, hoc est barbaram, coepit effari, sed simul etiam et Latinam.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 21
copiam habuisse videtur. Ad historiam Romanam augen- dam praeter Hieronymi et Prosperi chronica praesertim epitomen quae Aurelii Victoris nomine fertur, Orosium et Jordanem adhibuit, praeterea Frontinum, Plinium; an Li- vium viderit, dubium est. Vergilii locum in Historia Lan- gobardorum exscrip>sit (I, 6); alios poetas in carminibus memorat vel imitatur.
Paulum jjlerosque sui saeculi, praesertim vero teynporis anterioris scriptores lingua puriore superasse, ex eo patet, quod tam Karolus rex quam Adalhardus abbas stilo ejua ute- bantur ad libros veteres emendandos, soloecismos aliaque vitia eliminanda^. Et quam diligenter in hac re versatus sit, ipse epistola ad Adalhardum data profitetur. Sunt qui etiam grammaticum opus ipsi fribtierint'^.
Vix tamen sermonem, quo in Historia Langobardorum usus esf, laudaveris. Si codicihus antiqtiissimis fides, non raro confra grammaticae regulas peccavit Paulus. Linguae vulgarisj qua s. VH. et VIII. scriptores tantum non omnes utebantur, tam Itali qtiam Galli, vestigia non pauca invenies. Non certo certius constat, quae ipsi Paulo, quae amanuen- sibus sint tribuenda. Si Historia Langobardorum aliis libris negligentius scripta videtur et plura barbarae locutionis exempla praebet, considerandum quidem est, opus imperfec- tum esse et vix ab ipso Paulo relectum. Nec tamen afalsis verborum formis et soloecismis abstinuisse censendtis est^. Qua de re cum alibifuse disseruerim (N. Archiv I,p. 539 sq.), haec breviter monuisse sufficiat^, ne lectores offendant quae nimis barbare exjjressa deprehendenf. Codices etiam pdura ejusmodi p>raebent, et caute ea tantum recepi quae certa eorum auctoritate fidciri videbantur, aliis quae magis dubia erant in annotationes relatis^.
1) Nescio unde Malillon, De re dipJ. p. 51, hauserit, cum dicat, Pau- lum homiUas per annum lecjl soUtas et aUquot Augustini epistolas inter- punctionis signacuUs illustrasse. Certe in epistola KaroU encycUca hac de re nihil. 2) Cf. Bethmann p. 319, qui testimonia collegit. In
cat. bibl. Lauresh. ap. Mai Spicil. V, p. 19 (Rhein. Mus. XXIII, p. 390^ legitur: Ars grammatica S. Augustini. Item Pauli Diaconi ad Carolum regem. Id vero procul dubio ad codicem pertinet nunc Va- ticano-Palatinum Nr. 1746, ubi f. 21'. legitur: Incipit ars Donati quam Paulus diaconus expcsuit; quo titulo Donati artem cpiam dicunt mino- rem contineri, A. Wihnans monnit (Rhein. Mus. XXIII, p. 39 7J. V. Cl. Keil, Grammalicorum latinorum editor dociissimus, tale PauU opus minime se invenisse, mihi sc^-ipsit. 3) JSliam Einliardum in epistoUs
et translatione S. Petri et Marcellini negUgenlius Lalina lingua usum esse quam in Vila Karoli, nuper Diinzelmann 7nonuit. 4) Simiiibus
soloecismis aUa hujus temporis carmina laborare, jam Giesebrechf, De Utt. stud. p. 36 h., invitus fere concessit. 5) Hoc unum addam:
22 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Sunt quidem quae suadere possint, Historlam Lango- bardorum non semel editam esse, sed illi quae in plerisque exstat codicibus lihri formae aliam praecessisse. In indice enim capitum libri VL idtima duo capitula non notata sunt, semel etiam antecedens (b^) omissum, et ipsa haec capittda (b6 — b8) codici desunt qui singularem Paidi recensionem jyraebet (B 2 infra nominandus; B Ijamfne destitutus est). Haec non raro Paidi verba mutavit, quaedam aliter expres- 'p-2B.sit, quaedam etiam addidit, quae ab * ipso auctore profecta esse credere posses. Sed alia ex errore nata videntur vel certe Paido haud tribuenda (I, 21. adalingi ^??'o Lithingi; II, 9. machedonus, vocabidum prorsus inauditum pro marpahis), ita ut conjecturam illam tenere vix liceat. Paidi librum neutiquam grammaticorum manus evasisse, qui sermonem elegantiorem reddere studerent, aliis codicibus comparatis edocemur.
Nam mox Historia Langohardorum magnam famam est nacta latissimeque divulgata. Andreas Bergomas et alii eam continuandam susceperunt ; Erchemjyertus res Beneventanas gestas descripturus ad ejus exernplum provocat. Saepius excerpta facta, modo ut res Langobardorum brevius narra- rentur, modo ita ut ea quae ad res Romanas et ecclesiasticas pertinebant separatim describerentur (ita in cod. Cheltenha- mensi s. IX). Quotquot de rebus Langobardicis et Italis pjostea egerunt, Paidi libro usi suntK Inter quos auctor qui Gesta episcoporum Neapolitanorum condidit p>rimum in Italia locum obtinere videtur; in Francia Regino"^. Postea etiam rerum Danicarum scriptor Saxo Grammaticus Pau- lum exscripsit^. Codices vero innumerahiles fere per totam Europam sparsi, ita ut vix idlum opus historicum, si unum Martini Oppaviensis chronicon excipias, per medium aevum toties sit descriptum quam Pauli Historia Langobardorum. Etiamnum plus quam centum exstant libri manuscripti, sive integri, sive mutili*; aliorum apud recentioris temporis scriptores notitiam hahemus; non pauci prorsus interciderxmt.
quod contra Bethmanni sententiam et contra codicum aliquot auctori- tatem ae et non e scripsi, codice einstolarum Gregorii Adalhardo trans- misso approhatur. In ipsius epjistolae sjjecimine a 3Iabillonio edito legitur: aestate, tuae, pre. 1) Quorum magnam p>artem affert Beth-
mann p. 316. Omnium primum Einhardum nominat ; sed nescio an ad errorem ductus Pertzii verhis, SS. II, p. 429, q%d p. 431. Gesta tantum episcoporum Mettcnsiuvi indicat, 2) Ante eum Walafridus
Strabo Pauli Gesta Langohurdorum laudat, De div. off'. c. 28, ed. Migne CXIV, p. 962. 3j l. VIII, ed. Miiller p. 418 sq. 4) Bethmann
a. 1851. (Arch. X, p. 319J 98 recenset, 15 deperdilos luget. Hunc se- quitur Ahel, Transl. p. XXI, qui 114 notos esse dicit. Nunc 108 in- dicare, c. 20 deperditos afferre licet.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 23
Unus alterve non longe a Pauli aetate ahest, alii certe saec. IX. vel X. exarati, plerique posteriori aetate usque ad artis typographicae incunabula descripti. De quihus parthn Bethniann, partini ipse in Annalihus nostris (Archiv der Gesellschaft VII, p. 275 sqq. X, p. 317 sq. Neues Archiv I, p. 535 sqq.) fusius egiraus. Hic singidos hreviter tantum recensemus ' , plures discernenies classes, litteris majorihus indicatas (A 1 sqq.J.
(1) Omnium qui exstant antiquissimus est codex rescrip- tus bihliothecae Asisiensis , prima m.anu litteris quas di- cunt uncialihus saec. VIIL exeunte , ut videtur, exaratus, in quo fragmenta lihri II. et V. deprehendit Bethmann. De quorum indole v. N. Arch. I. l. p. 537.
(2) A 1. Ecclesiae cathedralis Forojuliensis (Ci- vitatensis), in ipsa Paidi patria, ut videtur, exaratus, s. IX, medio, manu una, calamo continuo, atramento suh- fusco ; quaterniones formae octonariae erant 13, e quihus primi folia quinque priora cum septimo xdtimique folium jyrim^im cum octavo exciderunt ; lineae per paginam sunt 27. Bethmann , qui in ecclesia majore Forojuliana, cano- nico de Orlandis adjuvante, hujus ixretiosi lihri lectiones accurate enotavit, de ipso haec praeterea monuit: ^Hahitus plane ut in legum codicihus saecidi IX; litterae initiales neque ornamentis neque colorihus insignitae, macidis solum- modo nunc viridis nunc crocei coloris distinctae, forma Mero- vingicis simillimae. Capitum numeri atramento exarati in calce praecedentis cujusque capitis, non in margine. Vocum divisio admodum manca. Scrihendi compendia piaucissima. Alia manus per totum codicem hic illic quaedam minus bene correxit'. Textum hic traditum summae esse auctori- tatis, cum Bethmanno non possumus quin statuamus. Neque tamen mendis caret, et in verhorum formis exprimendis non- numquam ah archetypo scriha recessisse videtur. Scripturae specimen vide in tahula I. editionis majoris.
*(3) A^. V aticanus Nr.A^ll, olim Sirleti, membr.'p.i9. 4. s. XI, qui praeter Historiam Langobardorum tres continet formulas: Qualiter patricius sit facienclus. Qualiter iudex constituendus sit. Qualiter Romanus fieri debeat (v. Giese- hrecht K. G. I, p. 884j. Inde lihrum Romae scriptum esse colligendum. est. Indices per singula capita sparsi, id quod scribae tribuendum esse videtur'^. Liher cum Al affinitate conjunctus neque tamen ex hoc fluxit, nonnumquani etiam
1) Omnes, de quibus aliter non jnonui, Bethmann ipse evolvit. 2) Nam
singulis libris verba j^raemifit : In n. D. inc. capitula de bistoria Lan- gobardorum etc.
24 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
propius ad archetypum accedere videtur. Correcturae s. XIII. illatae non magnae sunt auctoritatis. Librum cum Murato- rii editione quam accuratissime comparavit b. m. G. H. Pert:r. Cf. Archiv VII, p. 310.
(4) A*2. Vaticanus Nr. 3852, olirn fortasse S. Co- lumbae prope Viennam^, cujus carta in codice ligando prae- fixa, s. IX. 4., una manu exaratus, fragmenta tantum prae- betj nidla librorum vel capitum distinctione servata. Lec- tioneSj td Bethmann recte judicavit , egregias, ipse diligenter descripsif.
(5) A2\ Vaticanus Nr. 1983, membr. s. XV. fol., quem ex A 2 descripjtum esse monuit G. H. Pertz. Eodem volumine Pauli historia Romana et Aretini descriptio belli Gothici continentnr.
((3) A2^. Va t i canu s Ottobon i a n u s Xr. 941, chart. s. XVII, itidem ex A 2 descriptus.
(7) A*2>. Codex monasterii S. Dominici, Palatii in Dalmatia (Spalatro) constituti, olim Forojuliensis (Civi- tatensis)"^, a Bethmanno in villa comitis Strassoldi Jeanniz prope Utinum a. 1851. visus, et ab ipso ita descriptus : '■Co- dex membr. formae quadratae , saec. X. in. a tribus librariis exaratus , optime conservatus , nil nisi Historiam Lango- bardorum continet. Vocum divisio admodum manca; numeri capitum margini impositi; litterae initiales pictae nullae'. Cum vero ex 17 tantum libri I. capitibus lectiones enotare posset, recurrendum erat ad collationem inter schedas Do- minici de Pubeis in bibliotheca Marciana Venetiis, XIV, 153, asservatam, cujus partem ante midtos annos b. m. Bluhme (cf. Arch. V, p. 619), partem nuper V. Cl. Heller, integram vero V. CL Joh. Veludo , bibliothecae praefectus, diligen- tissime exscripsit nobisque benevole transmisif. Ex qua patet, codicem proxime ad A2> accedere (cf. e. gr. V, 23); nonnumquam cum A 2 vel A 5 convenit; non raro veram confirmat lectionem.
1) De quo vohimine haec Bethmann monuit: 'Coniinentur Bedae chro- nicon; Item ex lihris Pauli Orodi; Itern ex lihris cvjusdam Pauli hi- sforici genlis Langohardorum; Yohisii Meciani distrihwio, ifem vocahula ac notae par:ium in rehus pecuniariis pondere numero mensura; De variis vocahuUs; Ex Uhro TertidUani; De gemmis; De signis ponderum; Sandi Vaede (sic) ph. ex Ubro explanarionum secundo in Samiihelem; Item ejusdcm de naturis lapidum\ PeUc^ua ah aUa rnanu stmt, ex Hieronymi operihus desumta. 2) V. ValentinelU, Bihl. manuscr.^ ad
S. Jlarc. VI, p. 149: 'Codex Civitatensis lihlioihecae monasterii S. Dominici apud S. Laxiremium Veneiiarum hoc saeculo cesiit; fato iamen nohis adverso ante monasieriorum ahrogaiionem a. 1867. Venetiis hahitam, Palatium Dalmaiiae ad ejusdem ordinis monasterium translatus est\
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 26
(8) A 3. Vindohonensis Nr. 443 (olim Hist. eccl. Nr. 81 j, lihros diverso tempore scriptos continet , quorum unus, Bedae historia ecclesiastica Anglorum s. X, notatus est : Iste liber pertinet monasterio beatae Mariae Magdalenae in Franckentale ; a. 1572. 'Laurentius Moller juris utrinsque doctor possedehat' '^ jjostea in hihliothecam castelli Amhras (Nr. 3l5j, ind.e Viennam venit. Paulus s. XI. vel XII. maniv exaratus est. Lectiones procurante h. m. Pertz diligenter enotavit Pirsner. De quarum indole cf. Arch. VIJ, p. 311; N. Arch. I, p. 540.
(9)^3*. Vindohonensis Nr. 7911 (Rec. 1951;, chart. s. XVIII. fol. 'ex collectione P. Hayrenhach' , in 125 paginis diligenter exaratus, procul duhio ex A 3 descriptus. Locos quosdam cum A 3 contulit V. CL Dr. V. Bayer.
*(10) yl 3^. Pesthinen sis, antea haronis de Bran-'p- sq. dau, tunc Nicolai de Jancovich, ctijus hihliotheca a. 1832. in museum Ungaricum transiit^, olim ^sororum s. Clare in Argent.''^. Liher memhr. 4. s. XII. plurihus manihus exara- tus, cum A 3 ita convenit, 2it ipsius apographum judicari posset, nisi uno saltem loco (IV, 4) ea haheret quae in A 3 lacunae signo apposito desiderantur (cf. Arch. VII, p. 313^. Lectiones enotavit G. H. Pertz.
Sive A 3 sive 3^ in hihliotheca Conradi Peutingeri fuisse videtur^, cujus editio cum his valde convenit (Arch. VII, p. 314;.
(11) ^3 b. Vin dohonensis Nr. 3177 (Hist. eccl. Ib), chart. a. 1501*; quo praeterea continentur Victor Vitensis, Jordanis Getica, Callimachi Attila. Multa hahet cum A 3 communia, alihi^ tamen ah eo ita recedit, ut ex alio fonte eum fluxisse sit statuendum ; id quod loci a VV. CL W. Wattenhachio et V. Bayero enotati docuerunt.
(12) /13*'. Oxoniensis Bodleianus inter Dorvilli- anos Xj /, 3, 38, chart. foL s. XV, qiii etiam Jordanis lihrum cum Paidi historia conjungit. Lectiones a V. CL P. Paulio exscriptae hunc lihro attrihuunt locum,
(13) A *4. Vaticanus Nr. 1984, memhr. foL s. XL ex. scriptus, ad A 2. 3 prope accedit, midta tamen omittit (III, 25. 26. 32. IV, 3. 6. 7. 11-13. 20. 23—25. 27. 2?^. 30—35. 38—44. 46. 48. V, 10. 16—29. 36. 37 partim, 38—41.
1) Cf. Petzholdt, Adresshuch p. 313. 2) Ita Haenel Iff/if, yion Aegnt., ut Belhmann scripdt, Arch. Vfl, p. 312, De monasterio S. Clarae Strashurgensi cf. Stildtechr. Slrassh. II, p. 878. 3) In cat. lihrorum
mss. Feulingerorum, Cod. libl. liom. Barberinae XXXVIII, 90, Beth- manno teste, affertur: 'Historia Langobardorxnn . 4) Joh. Faber
episcopus a. 1540. universitai Vindohonen»i dono dedit. 5) Cf. I,
8. 9. 17.
26 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
VI, 3. 10. 16. 18—27. 30. 33. 35. 38. 44. 45. 50-52. 55 his diebiis — nomine fuitj. Desinit in verhis quae ad perticas (VI, bb), idtimo quaternionis folio amisso; quae alia s. XII. mavus siqyjjlere incepit sed non finivit. Ita Bethmann, qui codicem Romae evolvit.
(14) A 4. Bononiensis S. Salvatoris Nr. 276, membr. 4. s. XI, primo quaternione truncatus, incipit in medio carmine I, 26: Pestis iniqua. Post tertium librum numeri capitihus non jam adscrihuntur. Codex ex genuino fonte haustus , plura tamen posterioris temporis vestigia ostendit.
(15) A b. Vaticanus Ottohonianus Nr. 1702, chart. s. XIV, olim Altaempsianus , uhi Pauli Historia Ro- mana et Langohardoriim sunt conjunctae. Haec desinit V, 40. i/i verhis: regem esse, ultimis lihri foliis vacuis relictis.
(16) Ab^. Vindohonensis Archivi imper. Nr. 771 (Universal. b), chart. s. XV, cum praecedenti ita convenit, ut ejus apographum videatur. Quae ihi desunt, manus recentior s^ipplevit ex codice quodam classis C vel D. Hunc evolvit V. Cl. W. Waftenhach.
(17) ^5''. Vindohonensis Nr. 104 (Hist. prof. bl6), a. 1464. Jacohi Parleonis Ariminensis juy^is doctoris, tum Sambuci, scriptus hnami mei Georgii Stelle quondam Facini civis Janue', membr. s. XV. Proxime ad A b acce- dit , qtiocum etiam Historiam Romanam addit. Pecidiare est, W. Wattenhachio monente, quod indices post lihrum sex- tum coUecti hahentur.
(18) J. 6. Parmensis, De Rossi II, IV, 126, memhr. s. XII. ex. di, manu continua Beneventi scriptus vel ex Be- neventano exceptus. Post Paidum leguntur : Ab adventii Longobardorum usque ad annum domni Grimoaldi sunt anni ccxLi; epistolae Karoli et Alcuini fictitiae (ex hoc codice typis datae N. Arch. I, p. 169j, Constantini et Karoli epistolae. Foliis aliquot deperditis, Paidi opus lacunis la- horat (e. gr. I, 6 — 15j. Librorum V. et VI. ordinem scrlp- tor mutavit(V, 11. VI, 5. V, 30. V, 12. 14. 15. 13. VI, A), quaedam omisit (V, 33 — 41 j, alia de suo addidit, ex Vita Barhati plerumque sumta (V,2. 1 ; VI, 4 ex Beda), necnon novum capitum indicem lihro V. praemisif. Codicis noti- tiam h. m. Joh. Merkel Bethmanno dedit.
'p. 81. * Eodem monenfe Ystoria Langobardorum, a b. m. G.
H. Perfz descripfa ex Annalihus Placenfinis Gihellinis cod. Londinensis Harlei. Nr. 3678 (v. SS. XVIII, p. 409;.- Igitur cum circumquaque — subiugata est, Panli lihrum II, non- mdlis omissis, praehet ex codice A 5. 6 valde simili de- scriptum.
PAULI HISTOEIA LANGOBARDORUM. 27
(19) A 7. Matritensis regius V, 188, memhr. et chart. s. XIV, in Italia vel Helvetia exaratus, qui nil nisi Historiam Langohardorum continet, jjostea alio assuto ad Concilium Constantiense j^ertineiite. Index primi lihri deest. Paucula enotavit h. m. H. Knust; alia V. CL Baist.
A prima hac codicum classe longius recedunt quos littera B indicavimus, de quoruni indole jam supra agendum erat, quippe qui did)itationem injiciant, num ah ipso Paulo fortasse verha ita si^it mutata qualia hic legantur. Ceteros antiquitate praecellit
(20) B 1. Havniensis , collect. reg. antiquae Nr. 21b8, 4:, olim Lindenhrogii, pluribus s. IX. vel X. manihus, quarum specimina in tahida II addidimus, in Italia, ut vi- detur, exaratus. De ptretioso hoc codice, nohis petentihus benevole Berolinum transmisso et quam Jidelissime cum aliis comparato, v. N. Arch. I, p. 540 sq. Quaternionibus pluri- bus deperditis, Paidi liher lacunosus est (desunt III, 12 — IV, 21. V, 17-40. TT, 17— 58j.
(21) B 2. Mediolanensis Amhr o sianus C 12, membr. fol. s. XI, olim wf videtur S. Martini Masciacen- sis, qui plurihus manibus scrip>tus varia continet opera ', inter quae Paidi historia Romana et Lanqohardorum necnon Jordanis liber de rehus Geticis uni debentur amanuensi; specimen scripturae dedit editio Muratoriana. Quamvis in midtis cum B 1 conveniat, aliud tamen Paidi exemplar secutus est. Ultima tria libri FZ. capitula omisit"-. Cf. N. Arch. I, p. 543, uhi accuratius de lihri hujus indole egimus. Lectionis varietatem, jam in Muratorii editione ube- rius, nec tamen id)ique piciri diligentia exscriptam, Bethmann denuo schedis suis intulit.
{22) B 2^. Vaticanus Ottobonianus Nr. 1378, olim '■liher ecclesiae beati Marcialis' , membr. s. XII. in., tum in fne libri VI, tum in singidis verbis ita cum B2 con- venit, xit, Bethmanno judice, ex hoc descriptiis sit censendus. Indices omisit.
(23) B 3. Bernensis Nr. S3, f. ]04: sqq., memhr. fol. s. XI, pluribus manihus scriptus, cui recentiore aetate prae- ligatus est alius codex olim S. Remigii Remensis (cf. Hagen,
1) Praecedunt B^dae historia Anr/lorum, Daretis historia Trojana, Con- sulum et imperatorum catalogus, Epistolae Jlieronymi et Senecae. In fine voluminis exstant Oesta Apollonii manca. Eadem in codice Mas- ciaeensi conjuncta erant teste catalogo s. XII. in cod. Vaticano Kr. 3324: Historia Aiiglorum Troianorum Romanorum Langobardorum Gottonum in uno cod. BETHM. 2) Muratorli annotationem Tuitius accuratam
esse (cf. N. Archlv I, p, 544J, T'. Cl. Ileller, codice iterinn inspecto, probavit.
28 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
Catal. cod. Bern. jy- 101 j. Quam proxivie ad B 1 accedit, ita tamen ut scriha ulthna lihri VI. capita ex codice classis D suppleret. Neqtie indices lihris praemittuntur, neque sin- gulis capitihus argumenta adscrihuntur (I^ 23. excepto), quamvis ad medium quartum lihrum usque spatium iis sit relictum. De verhorum indole Bethmann pauca tantum enotanda duxit, quihus V. CL A. Stern nuper quae ah eo p>etieram henevole adjecit.
(24) B 4. ' Pa r is ie nsis Nr. 1 75G8 (Notre Dame 121), memhr. fol. s. XIII. in. nna manu exaratus'^, proxime ad B \ et ^ accedit (cum illo in argumeyitis lihri I. — c. 17. convenit; N. Arcli. l. l.; hujus singularem VI, 58. lectionem 2)raehet).
Cum codicihus classis A arctius conjuncti sunt quos inscripsimus C et D , quorum major pars jam cis Alpes asservatur, ihique scripta videtur.
(25) C *\. Cheltenhamensis (hihliothecae a h. m. Thom. PhilUpps relictae) Nr. 1887, olim S. Vincentii Meten- sis , tum Coll. Claromontani Nr. 683, postea Meermanni
^^■*Nr. 796, memhr. s. IX. ex. vel X, solum Paulum continet^. Initium primi lihri (capitum index et pars cap. 1. — ea loco occupassent) atqiLe ultimi Jinis (inde a VI, 24. rever- tenti) interciderunt; sed postea qaatuor folia praemissa sunt manu s. XIII. scripta, quae indicem primi lihri cum 12 primis capitihus continent. Variam lectionem a Bethmanno saepius frustra quaesitam hoc anno V. Cl. Paidi enotavit. Codex quamvis ad archetypum recedere ejusque in verhorum formis vestigia servare videatur, midtis tamen mendis est macidatus. Quam proxime ad hunc accedit
(26) C 1. Lipsiensis hihl. civitatis I, QO , memhr. 4:, s. IX— X, uno calamo nitide scriptus; litterae ornatae nullae; vocum divisio manca. Primo quaternione deperdito, incipit I, 24. (suspiria sua continere). Capita VI, 52. et 53. in calce lihri suppdeta sunt. Librarius quisquis fuerit exemplar quod secutus est satis fideliter descripsisse videtur, sed ita u,t sermonem Latinum parum curaret, nedum auctoris sen- sum assequerettir. Qua de re cf. quae Arch. VII, p>. ^VJ. et N. Arch. I, p. 544. allata sunt. Codicem primus Boehmer, pjostea Bethmann cum editis contulerunt; denique a hihlio-
1) N, Arch. I, p. 543. 544. B \ & inscriptus. 2) Eodera coniinentur
Pauli Hist, jRornana, Gesta ApoUonii, Gregorii Tur. Vitae jiatrum, Ex- cerpta Paschasii, Eieronymus cle virginitate, Alani poenitentialis. 3) In cat, lihrorum coll. Claromontani minus recte ita describitur : 'Pauli D. libri sex cuni praefatione inedita. In capite et in jine codicis habetur officium nocturnum epiphaniae cum notis 7nusicis\ BETHM. 4) La-
cunam III, 34, quam C* 1, non vero C 1, habet, proprio Jlarte explevii.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 29
thecae 'praefecto V. Cl. Naumanno benevole mecum commu- nicafum ad editionem Jianc parandam adhihere 'potui. Scripturae specimen vide ?*w tabula I. editionis majoris.
(27) C2. Parisiensis Nr. 6158, olim Puteanus, membr. s. XII, nil nisi Paidum continens. Ex C*l descriptus vide- tur. Ctim edifis contidit Schneegans. Cf. Arch. VII, p. 319 sqq.
(28) C3. Parisiensis Nr. 5873, olim Colbertinus, membr. s. XII; ctd s. XIV. Jordanis, Gesta Alexandri, Gesta Trevirorum sunt annexa. Quaternio pj-imi/s et tdtima dua
folia Paidi evulsa in cod. Parisiensi Nr. 1750 reperit Beth- mann, necnon hujus libri lectiones a Grotio esse inscriptas edifioni Basileensi (in bihl. Lugdunensi Voss. Lat. fol. 449j perspexit.
C2 et 3 necnon D 1 cum C 1 in eo conveniunt, quod VI, 52. et 53. in fine libri ponunt. Eadem prorsus omittunt
(29) C'4^. Parisiensis Nr. 6160, 7nanu coaeva in- scriptus: Hunc libriim dedit domnus Samson Remensis archiepiscopus Sanctae Mariae Igniaci, membr. s. XIII. Paido passio S. Vifi suhjuncfa esf. Indices capitumque numeri nidli. Praeter VI, 52, 53. etiam II, 32. omiftitur.
(30) C4:^. Bruxellensis Nr. 9184, olim societatis Jesu Brugensis , a. 1227. mami nitidissima exarafus ; magnam lihrorum historicorum collectionem ])raebet, quippe quo Gesta Trevirorum, Historia miscella, Hugonis Floria- censis historia, Gesfa Francorum, Genealogia comitum Bu- lonensium sint conjuncta (cf. Arch. VII, p). 529; SS. IX, p. 341; Bull. de Vacad. de Brux. 2. ser. 7F(1858), p. 169). Libros non distinguit praeferquam quod qtiarto suhjicif: Expl. liber quintus, incipit liber sextus, ef quinto: Incipit liber septimus. Capitum divisionem scriba ex ingenio in- stituit argumentaque singxdis quihusque imp>osuit a se in- venta. Ceterum cum C 4^ plane convenit.
(31) C5. Audomarensis Nr. 136, chart. fol. s. XVI, in quo Historiam Langobardorum nomina gentium anti- quarum et catalogus episcoporum Florentinorum ad a. us- que 1411. antecedunt; Patdi vero operiliber septimus additus est, quo historia ad Karoli M. vsque tempora deducitur. Ad simile exemplar ac C 4^- ^- hunc referendum esse librum, eo probatur quod II, 32. brevis tantum ex indice facfa no- titia datur ; adsunt tamen VI, 52. 53.
Idem de codice manuscripto Abrahami Ortelii, Ham- hurgensis ecclesiae decani, quo usus est Frid. Lindenbro- gius , monitum videmus (ed. Lind. 1595, p. 299^. Cujus fata ignoramiis. Cf. Arch. VII, p. 327.
*(32) D 1 . Va tica n us re g inae Ch r isti n a e Nr. 801 , membr. 4. s. X, in Gallia uf videtur scriptus, vel cerfe diu
30 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
adservatiis, unde recentiori tantuni tempore cum tot pretio- sissijnis historiae Francicae monumentis Romam devectus est, ubi jyost Betlimannum hoc anno et ipse eo usus sum. Codex ut primum exaratus erat proxime ad C 1 — 3 accessit (for- tasse ex C*l descriptus), etiam VI, 52. 53. infine collocavif, p^raeterea ubique fere vetustam libriformam, eamque mendis quam plurimis aspersam praebuit. Sed correctores piures s. X. et XI ^. priscae orthographiae et linguae vulgaris vesti- gia tollere, tacunas expjlere, quae intellectu difficilia vide- bantur explanare conati sunt, praeterea in margine saepius glossas adjecerunt. In qtio negotio nonnumquam alio codice adjuti fuerint oportet; non pauca vero de ingenio muta- verunt, addiderunt. Quae in alios multos fransierunt codices, quos ideo sub signo D conjungendos duxi. Pierosque tamen, cum ad genuinani Pauli lectionem restituendam pa- rum aut nihil eos conducere facile esset intellectu, singulis tantum locis inspiciendos esse recte judicavit Bethmann. Quo facfum esf, ut etiam de eorum cognatione jam non ubique cerfo certius judicari possit. Proxime ad D 1 accedere videtur
(33) D 1^.'^ Rofhomagensis Nr. 28. 21, olim Gemme- ticensis G 21, membr. fol. s. XI, qui solum Pauli librum continet, tribus manibus conscriptum ; postea demum aliis assufis. Desinit VI, 3. (tenuisse) in media pagina, D 1 tam fideliter expressit, ut aperfo errore etiam glossam in fextum (III, 9j receperit; cf. N. Arch. I, p. 546.
(34) D l^. Bruxellensis Nr. 18395», olim Trunci- niensis, posfea bibliothecae Lammens Gandavensis illafus (cf. Arch. VII, p. 341 j, membr. s. XII, 8. Historiae Lan- gobardorum addifa sunt liber Victoris Vitensis et Arianorum confessio cum refutatione Augustini. Indices per singula capita sparsi. Bethmannpraecipuaslectiones, alias Dr.Heller enotavif. Infer quas una est (IV, 22J, quae codicem ut hic ponamus suadef; quamvis alio loco (I, 2b) cum DS conveniat.
(35) D 2. Parisiensis Nr. bS12, olim Nicolai Favre, membr. s. XI, solum Paidum confinef. Quem jam ante plus quam 50 annos Spijrlin in usus novae edifionis fofum cum edifis confulit. Infer D \ et S medixim fere locum tenet (III, 18. lacunam habet cum reliquis hujus classis codicihus communem ; IV, 21. verbis in hoc omissis alia illi substi- tuerunf).
1) N. Arcli. J, p. 545, Bethmannum secxitus, de uno tantum correctore dixi, sed plures discernendos esse, post codice inspecto intellexi, qui tarn litterarum forma quarn utramento modo nigro modo fusco inter se diffe- runt. 2) .y. Archiv I, p. 546. sub signo D 7 indicaius. 3) Xon
18477, ut Arch. VIII, p. 546. scriptum est.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 31
(36) D *3. Londiniensis, Kings^ 13, A. XXII, olim Bertinianus, memhr. s.XI, continet HistoriamLangohardorum et Excerptum ex Josepho de Moyse, cui alia manus post- modum versus suhjecit: Dic suavis cythara, dic citharista Bertini populum coenobiiunque. Codicis notitiam dehemus V. Cl. R. Paulio\
(37) D *3^. Lug duno-Batavus Lat. Nr. 71, memhr. fol. s. XI. ex., qui iaem Excerptum ex Josepho cum Paulo conjunxit, iisque concilium Remense Calixti II. ^x^pde ad- didit. Quem ex D *3 descriptum recte jxidicavit Bethmann.
(38) Dd>. Vindohonensis Nr. 182 (Hohendorf IQ), memhr. fol. s. XII. in., quem in Italia scriptum Bethmann opinatus est. Eodem volumine Leonis III. p^apae epistola ad Leonem Armenum continetur. Lectionis varietatem eno- tavit Pirsner. — NonnuUis locis D 2 et 3, aliis D 3 et 4 propiorem cognationis grachim indicare videntur.
*(39) D 4. Oxoniensis Bodl. Nr. 1302, Guil. Laud-p.si. 247, olim H 39, membr. fol. s. XII, una mcmu exaratus, quae p>raeter Paidi historiam etiam Victurem Vitensem, Einhardi Vitam Karoli, Physiologum, Gesta Alexandri, Historiam Apollonii scrij)sit. Praecipuas lectiones V. Cl. Pauli enotavit.
(40)X>4a. Oxoniensis Balliol. Nr.29b. Arch. C, S, 10, olim C, 21, s. XIII: continet praeter Paidum Eusehii historiam ecclesiasticam, Victorem Vitensem, Catalogum pon- tificum et imperatorum^. Evolvit eum V. Cl. Pauli.
(41) D b. Vat icanus Ottohonianus Nr. 909 , olim Cliristinae 350, memhr. fol. s. XII, in Gcdlia manu continua exaratus. Paidi historiam antecedunt Alexandri epistola, Einhardi Vita Karoli.
(42) Z) 6. Londiniensis , Kings 1 5, C. VI, a n no 11 30. exaratus. Eodem volumine continentur Pauli historia Ro- mana, Gesta Alexandri cuni ejusdem epistola ad Aristo- telem*. Notulas quasdam V. Cl. Paulio dehemus.
(43) D 7. Londiniensis , Kings 12, C. IV, niemhr. s. XIII: Hyginus Paidum antecedit, sequuntur Gesta Alexan- dri cum epistola ad Aristotelem. Etiam hunc V. Cl. Pauli inspexit.
1) Unus eorum est quos m aedihus Jacohaeis (regis Jacohi) recensef Smith, Caf. codd. Angl. p. 244, nuh Nr. 629 : Historia Langobardoruni bis. 2) In hoc aliisque htijus classis codicihus VI, 14. in ruhra et
iextu nominis Ceadpalhi formam ex male intellecta littera Anglosaxo- r.ica v^ (P) orfam esse, hic monuit. 3) lUe desinit: Celestinns
III. (ann 7, alia mnnu). Innoceneius (ann. 18. Honorius); hic : Hen- ricus reg. , Lotliarius reg. ann. Conradus regn. ann. 4j Smith
2>. 247. in aedihus Jacohaeis affert Kr. 880, qno historia Bomana et Lan- gohardorum continehantur.
32 PAULI HISTORIA LANGOBARDOEUM.
(44) D S. Paris iensis Nr. 4877, oliyn Colhertinus, memhr. s. XIII. Post Paidnm exhihet Einhardi Vitam Karoli et Gesta Alexandri, omnia una manu exarata.
(45) i)9. Parisiensis i\^r. 14693 (8. Victoris 289;, viemhr. fol. s. XIV. in. Historiam Langohardorum antece- dunt Haitoni historia orientis, Exordium hospitalis Hiero- solimitani, Pauli historia Romana.
(46 j Z>10. Haagensis iVr. 906, olim Fontanellensis, memhr. s. XII. ex., S, iihi post breves Annales Fontanellenses legitur: Incipit pars de gestis Langobardorum, i. e. VI, 53. III, 1-35. VI, 5. 6. I, 15. 16. 27. II, 28—30.
(47 ) D 11. Alencionensis, olim TJticensis S. Ehridfi, memhr. s. XII, hoc quoqiie loco j^oneiidns est, quantum ex singulis locis a. V. Cl. Daulne hihliothecae praefecto in- spectis, de quihus Bethmanno retulit, judicare licet. Eodem volumine etiamnum continentur Vitae Sanctorum, Ademari chronostichon ad Rohonem, Gesta pontificum, Mta Majoli; olim vero Montfauconio teste praeterea Epitaphium Mahiliae, Ordericus Vitalis.
Ah his longius recedunt codices classis E.
(48) E 1. Florentinus Laurentianus LXV, 34, fol. s. X. XI, liher magnae molis, quo praecipua historiae
monumenta erant conjuncta: Prosperi chronicon , Paidi historia Romana, Orosii liher, Jordanis de temporum suc- cessione et de rehus Geticis, Josephus et Hegesippus, hi duo nunc sejuncti, Gesta Francorum, Einhardi Vita Karoli, Historia Apollonii. Paidi verha liherius reddita, quaedam vel negligentia vel consilio omissa; quorum partem (prae- sertim carmen in laudem S. Benedicti compositum I, 2Q) scriha postea supplevit. Cf. N. Arch. I, p. 546.
(49) E 2. Vi ndohonensis Nr. 3126 (Hist. prof. 477;, olim ^Liher M. patriarche Aquilejensis' ^, chart. s. XV, manu Itala scriptus, qui praeter Josephum et Hegesippum eadeni continet scripta. Eum evolvit V. Cl. Wattenhach.
(50) J5J 3. Romanus hihliothecae Ang elicae V, III, 19, chart. s. XV. ex. vel XVI, nil nisi Historiam Lan- gohardorum j^^^ciehet eoque ab E 1 differt, quod singulis ca- pitihus argumenta praemittit. Fluxit tamen, Bethmanno ju- dice, qui eum apud S. Augustinum examinavit, ex El vel E2.
(bl) E 4. Londiniensis Harlei. Nr. 5383, memhr. 4.
'p. 35. s. XIII. vel XIV, Florentiae, * nt videfur, scriptus^. Indices
omnes et complura capita (I, 26. //, 13. III, 2. 14. IV, 9. 19.
33. VI, 7. 8. 14; plane omittuntur, alia multo contrahuntur,
i) Cod. Scurial. II. R. 18. BETHM. 2) In marg. fol. 7. legitur:.
A. D, McccxLviii. simillima pestis Florentie et quasi per universum orbem.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 33
ea praesertim quae ad historiam ecclesiasticam spectanf. V. Cl. Paiili hanc ejus notitiam dedif.
Cum E affinitafe quadam sunt conjuncfi codices F. C, omniuni qui exstant fere anfiquissimi, sed a genuino fextu ita recedentes, ut hoc demum loco eos recensere liceat. Non solum Pauli carmina I, 26, sed etiam altud II, 13. omittunt, praeferea non paiicos locos minores, p^i^tt^serfim eos qui in codicihus C et D corruptela quadam lahorant; cf. N. Arch. I, p. 551. Sed et ita mendis scatenf, qiiae partim incuria vel ignorantia scriptorwn nafa sunf, partim vero ex vefusfiore exeniplari recepta esse dehent, qiiippe quae et alihi, atque etiam in ipso codice rescripfo Asisiensi reperiantur. Cf. N. Archiv I, p. 547 sqq. Inter hos eminet
(52) Fl. Sangallensis Nr. 635, s. VIII. IX, membr. fol., omnium qui infegri exstant antiquissimus ideoque magni faciendus. Scripfus diversis manihus, quarum specimina in
tab.III. edit.maj.dedimus,procidchihio inltalia septentrioncdi , forfasse Mediolani, de cujus duce II, 32. alia manu addi- famentum factum esf ; in monasferium SangaUense pjost me- dium saeculum IX. franslatus i. Indices lihri I, II. ef VI. omissi, posf IV, 4. hujus lihri argumenta repetita, quae lihro V. praemittenda erant in calce voluminis loosita sunf. Verhorum scribendi ratio ea qualis in monumentis saeculi VIII, praesertim Italicis, deprehenditur ; confra grammaficae leges saepius peccatum est, quam ipsi Pcmlo id contigisse stafuere licet; non raro etiam singrda vocabida vel longiores verhorum series omissa. Quihus mendis posfea cdii mederi conafi sunt, partim cdiis codicihus, praeserfim illo quem G 1 nominavimus, adjuti, partim vero satis temerarie, et id tantum studentes, uf verbis rudihus sensum qucdemcumque inferrent. Codicem jam a Befhmanno adhihifum, a V. O. Zardetti , bibliofhecae Sangcdlensis praefecto , henevole Be- rolinum transmissum, summa diligenfia iferum iterumque excussi. Cf. N. Arch. I, p. 547 — 552.
(53) F*\. G oth ana fragmenta, memhr. II, Nr. 191, duo folia a tegumenfo lihri cujusdam solufa, media quater- nionis, quihus exigua pars Pauli (II, 22 inc. — 28 med.) continetur, s. IX. scripfa. Quaecumque F 1 peculiariahcd)et hic quoque reperiuntur, novis mendis nonnullis aucta. Ne-
1) In catalogo lihrorum Sangallensium hoc tempore confecto nondum indicatur; cf. A". Arch. I, p. 549. In alio vero codicis olim Lasher- giani, nunc in bibliotheca Donaueschingensi asservati fv. Barack, Catal. Nr, 191, p. 111), quem in monasterio Sangallensi confectum putant, Historia Langobarclorum indicatur, Serapeum 1840, p. 84. Eundem Bethmann, Arch. X, p. 318, Constantiensem dixit.
34 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
que tamen ex illo descripta esse possunt^ ita ut etiam hic codex trans Alpes advectus esse sit censendus. Scripturae specimen vide in tabula I. edit. maj.
Alios vero hujus classis quotquot exstant codices ex F 1 repetendos esse, correctorum notae ostendunt ex ipso receptae et longius propagatae. Ex quibus duo in monasterio Sancti Galli scripti sunt:
(54) Fl^. Sangallensis Nr. 620, membr. foL, s. XII. ex., ubi inter alia opera Paidi historia f. 253 — 272. legitur (cf. Scherreri catalog. p. 201 j. Indices in tinum collecti libro primo praemittuntur , I. II. ex ingenio facti, III. IV. V. ex F 1 abbreviati. Ex hoc magna cum licentia exceptus, alia manu postea ad eundem est correctus. Eadem epitomen historiae Andreae Bergomatis margini intidit; cf. Arch. X, p. 369. Ultimis quaternionibus intercisis, desunt omnia quae post V, 2. (servus tuus) sequebantur.
(55) F l^*. Sangallensis Nr. 547, membr. fol. s. XII, fol. 517 — 554. (cf Scherrer p. 167 sqq.). Descriptus ex Fl^, priusquam hic fine destitutus erat, Bethmanno teste.
•p. 36. * Jam antea vero in Italia codicis F 1 exemplum factum
sit oportet, quod quamquam piresso pede illud sequebatur ejusque emendationes plerasque recepit, nonmdlis tamen locis verba mutavit (praesertim II, 18 fin., v. N. Arch. I,p)' 551J. Ex hoc alii manarunt fonte, omnes in Italia confecti:
(56) F*2. Vaticanus reginae Christinae Nr. 110, membr. fol. s. XI, duabus manibus (f. 1 — 32. 33 — 78j exa- ratus, s. XIV. Brixiae, ut videtur, asservatus, de qua urbe tunc breves margini adscriptae sunt notitiae ^. Scriba quod habebat exemplar male legisse videtur, ideoque mox litteras sensu vacuas ptinxit, mox liberius Paidi verba reddidit (e. gr. II, 19^. Codicem carie adesum post Bethmannum et ipse Romae praesens aliquot locis inspexi"^.
(57) F2. Modoetiensis Nr. 135, membr. s. XI. XID, una manu exaratus, eo insignis quod IV, 21. et V, 6. amplas inserit interpolationes ad ecclesiam Modoetiensem spectantes*. Alia coaeva manus aliquoties lacunas explevit aliaque cor- rexit. Lectionis varietatem editio Muratoriana dedit, postea Bethmann enotavit; locos quosdam Frisi (Memorie II, p. 202 sqq.) imprimi fecit.
1) III, 31 : et nota, quod ab ipso Grippho desenderunt Gripphi de Brexia; IV, 2: Similiter magna multitudo locustarum que venerunt de Tridento Brexiara in mcccxliii. 2) Quae X. Arch. I, p. 551. de F
2. .3. 4 notavi etiam in F* 2. cadere vidi. 3) Bethmann in s. XII,
ex. posuit, quod cum specimine in editione Muratoriana data pugnare videtur. 4) Praeterea inter II, 24. et 25. eadem manu notula de
comeiis sub Ottone I. et II. visis inserta est.
PAULI HISTORIA LANGOBARDOEUM. 35
(58) F2^. Parisiensis Nr. 6159, memhr. 8. s. XI, cum F2 ita etiam in locis interpolatis convenit, ut ex ipso exceptus censendus esset, nisi quae de scripturae aetate refe- rantur ohstarent. Quae si recte hahent, etiam hic ex Modoetia repetendus aut vetustior hujus urhis codex jam deperditus statuendus est. Bethmann eundem putavit qui in catalogo hihliothecae Vicecomittim Papiensi a. 1426. Nr. XXIII. Historia Lombarda parvi voluminis affertur (Bihl. puhlica Papiensis Tit. XXXV, 3); id quod Delisle (Hist. du cahinet des manuscrits p. 126) postea conjirmavit^. 11, 15 — 24. omissa scriha in calce lihri supplevitj uhi ultimum tamen
folium intercidit.
(59) i^2^*. Parisiensis Nr. 6815, s. XIV. in mem- hrana Itala ex F2^ descriptus. Hoc continentur volumine: Solinus, Paidi historia Romana, Historia Langohardorum, Isidori historia Gothorum, Martinus Polonus, TJiomae chro- nicon, Gaufridi historia Angliae (cf. SS. XXII, p. 4Sd). Eadem opera cum in codice hihliothecae Vicecomitum Papi- ensi sign. DCXXXVII afferantur (l. l.), hanc vero a. 1499. vel 1500. Parisios asportatam esse constet (Delisle l. l. p. V2d), quin idem sit duhitari nequif^.
(60) F 3. Vaticanus Nr. 3339, memhr. fol. Post Orosium et Paidi historiam Romanam s. XI. scripta sequi- tur liher manu Itala s. XII. ex. exaratus, quo Dares, ^Liber ystorie de oi'igine ac gestis Longobardorum' et Einhardi Vita Karoli continentur. Qui historiam illam ex Paulo excerp- sit^ (I^ 1—12. 14—16. 22. et 27 in. 25. 26 in. II, 1. 5—10. 12. 1^25. 27. 28 in. 32. VI, 35 part. 22 part. 16 part. 23. 37. 28. 38. 42. 53. 45. 54 in. 48. 54 part. 55. 56. 57. b% part), hujus classis codice usus est.
(61) F3^. Romanus Casanatensis A II, 34, memhr.
fol. s. XIV, post Blartinum Polonum et aliam chronicam
etiam Daretem, Excerpta historiae Langohardorum, Einhardi
Vitam Karoli, necnon Cosmographiam hahet. Quae magnam
partem ex F3 sumta esse videntur.
(62) F3^. Vaticanus Nr. 8086, chart. 4, a. 1488. Perusiae exaratus, uhi inter alia midta aliuncle collecta historia illa Langohardorum et catalogus imperatorttm in F3 in calce historiae Romanae additus sunt descripta.
*(63) jP4. Vaticanus Palatinus Nr. 927, memhr.'y.zi. a. 1181. in monasterio S. Trinitatis Montis Oliveti prope Veronam una manu continua exaratus. Paidi historiam
1) CataloguH ille ad ejus notitiavi non venit. 2) In teginnenlo legitur:
Ex libris hystorialibus pul'" 6. 3) Id quod in Jine aperte dicitur:
Explicit tractatus de libro ystorie Langobardorum summatim extractus.
3*
36 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
antecedunt: ^Exeerptum ex Orosio, Historiarum Pompeji Trogi epitome, De sex aetatihus. Excerpta ex chronica Euse- hii, ex Eutropio, Orosio, ex Cassiodori historia tripartita, De pjrimo adventu Gothorum ad Italiam et Roma capjta, De forma regis Attilae ex lihro Jordanis, De adventu Oduachar . Quorum partem cum in codice tum Chelten- hamensi (infra G *3j jam conjunctam videret Bethmann, non scriham Veronensem, sed auctorem s. IX. vel X. hanc contimiam fere rerum praesertim in Italia gestarum narra- tionem composuisse, statuit. Integrum Patdi oj^us vero cum ihi non invenerit, aliunde ille sumsit, exemplar ut videtur non unum secutus, quippe qui modo ad codices F, modo ad G accedat (excerptis fortasse codicis G *3 usus). Indices lihris praemissi, sed etiam singtdis caintibus nonnumquam argumenta adscripta. Addita est praeterea continuatio usque ad a. 8.5. deducta, de ctijus auctore non constat. Scriha Veronensis vero urhis suae Annales usque ad a. 1181. suhjecit, quos alii ad a. 1223. ^isque continuarunt (cf. SS. XM^II, p. 1), et cdia quaedam de cyclo paschali, de sepidchro Domini, de victoria Saladini. Singidis lihri partihus proeterea picturae sunt adjectae, satis eleganter delineatae. Codice, dum in hihliotheca Heidelhergensi adservahatur, Freher^ et Gruter tisi sunt.
(64) F4:^. Mediola nensis hihliothecae Brerae A. N. XIV, 29, chart. s. XVI. in., eandem quam F 4 con- tinuationem praehet.
(65) Fb. Caesenas Malatestianu s, pdut. XII, 5, ^scriptus per me Jacohum Pergiditanum p>ro magnifico et po- tenti domino domino Malatesta Novella de Malatestis et est co7np>letus d. 3. Jan. 1454'. Indices lih. I. et II. desunt, tit in Fl, quocum pierumque convenitj aliam vero capitum divisionem instituit, non pauca arhitrarie midavit et Pauli sermonem quam maxime deformavit. Quae a Bethmanno enotata repetere inutile visum est.
Plures vero exstant Uhri tam aetate quam indole con- spicui, qui ad F 1 p>rope accedunt, eo vero maxime diffe- runt, quod indices lihrorum I. et II. ex ingenio, lihri VI. ex alio Paidi codice s\int suppleti, j^raeterea loci nonnrdli mutati et plerumque depravati. Primaevum hujus classis exemplar jam deperditum est; inde derivati vero in hihliothecis Ger- manicis exstant plures codices, in Italia unus tantum, posteriori tempore advectus.
(66) G 1. Giessensis Nr. 688, olim 'Liher Sancti
1) Idem fortasse est, quem Moller, Diss. de Paulo D., Altorf. 1646, p. 21, Freherianum allegat.
PAULI HISTORIA LANGOBARDOEUM. 37
2Iartini in Winigartin', postea Senkenhergianus, s. IX. 4, nitide in alha ][)ergamena exaratus , nil nisi Historiam Langohardorum continens. Plura exciderunt folia (quater- nionis primi 1. 3. 4. 5. Q, septimi o, undecimi \, duodecimi 1, decimi tertii \, decimi septimi 8j. Lectionis varietatem in Catal. hibl. Giessensis Otto p. 288 — 312. evidgavit, jam antea Bethmann enotavit, post qnem et ipse lihrum pretiosae antiquitatis a hihliothecae pjraefecto V. Cl. Noack huma- nissime Berolinum transmissum accuratius perlustravi. Quae secunda mamis correxit partim ex F 1 sumta sunt. Cf. N. Arch. I,p. 555. Scripturae specimen vide in tah. IV. ed. maj.
(67) G *2. Casselensis hihliothecae folia 6 quadrata in tegumentis lihrorum a Jacoho Grimmio detecta. Codex s. IX. manu Anglosaxonica exaratus, olim in monasterio Fuldensi , postea S. Martini Maguntino fuisse videtur (cf. Arch. VII, p. 283; N. Arch. I, p. 554 n., et de lihris Fulda in monasterium S. Martini translcdis Giesehrecht, Z. f. Gesch. VII, p. 564;._
Ex hoc fortasse fluxit
(68) G 2. He idelherg ens is Palatinus Nr. 912, memhr. s. IX.4, plurihus manihtis, quariun specimina in tah, IV. ed. maj. dedimiis, scriptus, qui solum Paulum continet. Exemplar *litteris Anglosaxonicis exaratum fundamento positum esse,'v-^^- cum singida vocahtda, tum nomina Langohardica formam induta Saxonicam (Thiadbert, Thiadric, Ottwini etc), pro- hant; cf. N. Arch. I, p. 554. Multa sunt cum G 1 commu- nia, alia vero ah hoc recedunt, praesertim primis lihris, quorum scriha sermonis asperitatem auferre eumque acl grammaticae regulas sihi notas reducere conatus esf. Quo cdter diasceuastes non contentus, tottim lihrum emendandum- sumsit. Quihus sepositis, uhique ad prioremlectionem recurri, cuyn codicem a V. Cl. Zangemeistero, hihliothecae praefecto, benevole Berolinum transmissum diutius inter manus ver- sarem. Ex hoc vel prorsus simili codice etiam F 1 emen- dationes quasdam illatas esse, tum perspexi; cf. N. Arch.
L l. p. bb2.
(69) (t 2 ". Stuttga r d iensis Hist. 26, inter alia midta ante trecentos fere annos in unum volumen coUigatct novem continet quaterniones formae octonariae, quihus plures manus s. XII. inscripserunt Historiam Langohardorum, vitam Fur- sei, cdia. Iliam ex G 2 descripjtam esse, Bethmann sihi per- suasum hahuit.
(70) G *3. Cheltenhamensis Nr. 1885, olim Me- tensis, post collegii Claromontani, memhr. s. IX, ubi cata- logo imperatorum ex Beda descripito addita sunt excerpta ex Paulo ad res Romanas et ecclesiasticas pertinentia (I, 25.
38 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
26 in. II, 1—4 med. 5-7. ///, 12. 13. 15. 17. 23. 24. 26. 29. IV, 5. 6. 8. 17. 26. 33. 36. V, 6-13. FZ", 4. 5. 11—14. 31. 32. 34. 36. 40. 37. 42. 46—49. 53. 54 inlt.J. G. H. Pertz Jiaec cuni Muratorii editione contulit.
(7 1) (t 3. Vindobonensis Nr. 237 (Hist. p rof. 680;, memhr. s. X. 4, tma manu exaratus, quae nil nisi Panli librum scripsit. Complura folia exciderunt (V, 38 — VI, 6; VI, 34j, alia initio et fine jam s. XII. adeo humiditate erant cor- rupta, ut qui tunc hicjus lihri exemplum faciehat ea vix legere j^osset. Verhorum formas satis rudes plerasque ex vetustiore lihro receptas esse , comparato codice G4 huic affinitate conjuncto docemur; alia tamen et ipse amanuensis peccasse videtur. In quibus emendandis postea corrector desudavit. Codicem suh auspiciis Pertzii Pirsner cum editis contulit, Bethmann hac opera usus fuse descripsit, Arch. VII, p. 275 sqq., sententiam vero de ipso tunc ptro- latam postea prorsus rejecit eumque hoc loco esse ponen- dum intellexit. Scripturae specimen vide in tah. IV. ed. maj.
(72) G 3^ Vindohonensis Nr. 406 (Jur. civ. 64.), olim Gotioicensis , memhr. s. XII. fol., in quo Historiam Langobardorum Lex Bajuvariorum antecedit ( LL. III, p. 188^. Desinit VI, 4A, scriha adnotante : deest multum. Praeter G 3 nonnumquam codex classis C vel D adhihitus esse videtur. Hujus quoque lectiones enotavit Pirsner.
(73) G 4:. Ultrajectinus Nr. 287, olim Campensis, membr. fol. min. s. X. vel XI. in., paginis hipartitis niti- dissime exaratus. Amanuensis quae corrupta judicahat vel minus intelligebat in margine annotavit (signo ?"+ = require;; nonnumquam spatium vacuum reliquit, ceterum exemplar, quo usus est, G 3 slmile, satis fideliter expressisse videtur; II, 18—20. desunt, laeuna non indicata. Lectionis varietas Leibnitii manu scripta inter schedas ipsius in bihliotheca regia Hannoverana exstat, alteram a Schmuckingio in mar- gine editionis Elzevirianae enotatam hihliotheca Gottingensis servat (cf. Arch. VII, p. 284^. His non contentus Beth- mann denuo codicem , tunc magni factum (Arch. ^H^II, p. ?A), accuratissime exscrihendum curavit.
Quinque qui sequuntur htijus classis codAces ita inter se conveniunt, ut, cum alter ad alterum referri nequeat, ex com- muni fonte eos haustos esse statuendum sit. Id commune habent, quod ceteris liherius Pauli verha reddunt, ad gram- maticae regulas ea castigant, nonnumquam, ut sermonem perspicaciorem elegantioremve reddant, quaedam mutant vel add^int. Quod jam medio saecido IX. factum sit oportet, cum exempla duo ad hanc usque aetatem ascendant, in Lo- tharingia, tit videtur, quo illa pertinent et uhi Regino ejus-
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 39
modi lihro usus est. Codex fundamento posttus G 2 similis fuit; formae nominum Saxonicae hic quoque, immo con- stantius quam illic ponuntur ; cf. Arch. VII, p. 293; N. Arch. I, p. 557.
*(74) G b. Haagensis Nr. 907; memhr. s. IX. ea?., *p. 39. u,na manu satis negligenter exaratus. Desunt II, 23 — III, 30. 34 — V, 4. VI, 3. usque ad finem. I, 25. (patricium) — //, 5. (exagitatus in) ordine turhato post II, 23. coUocantur ; V,40—VI, 3. post V, 4—40.
(75) Gb^. Vaticanu s reginae ChristinaeNr.bl^ (olim Nr. 1220j, s. XII. 'liber Sancti Paidi in Trajecto infe- riori', una manu nitide exaratus, nil nisi Historiam Lango- bardorum continens.
(76) Gb^*. Gothanus Nr. 139, 'liber Waldemari regis Danoriim' , memhr. s. XII. ex. 8. (cf. Jacobs, Beitrcige I, p. 2b2>), adeo cum praecedenti convenif, Bethmanno teste^ ut alter ex altero fluxisse censendus sit.
(77) Gb^. Vaticanus Nr. 19S1, olim S. Viventii (in dioecesi Augustod^mensi) , postea S. Joffridi (f). Codici catalogum lihrorum S. Viventii et Patdi historiam Roma- nam continenti postea quatuor s. XI. quaterniones annexi sunt, qui Historiam praehent Langohardorum — IV, 37. (rapinis cliripiunt), reliqua lihri parte deperdita. Index primo tantum lihro loraemittitur ; desunt III, 23 — 26. IV, 2. 9. 17. 19.
(78) Gb". Treverensis Nr. 1142, olim S. Mathiae, memhr. s. X. Codici, qui solam Historiam Langobardorum continet, postmodum Vita S. Annonis assuta est. Varietas lectionis a h. m. Wyttenbachio satis diligenter descripta est.
(79j G Q. Cheltenhamensis Nr. 1886, olim S. Re- migii Remensis, s. XVII. 'ex bihliotheca Antonii Augervei (?f, postea Collegii Claromontani Parisiensis Nr. 681, indeque in bihliothecam Meermanni (Nr. 795j, denique TJiomae Phillippsii illatus, membr. s. X. nitide exaratus. Quem huic classi adscribendum esse, singulae prohant lectiones a b. m. Pertzio enotatae.
(80) G7. Romanus Chigianus G. VI, 156, chart. s. XV, quem Bethmann aliquot locis inspexit et huc pterti- nere jtidicavit.
Quascumque Ilistoriae Langobardorum recensuimus codicum classes ad saeculum saltem decimum ascendunt; tunc, et fortasse saecido jam antecedenti, tam diversas induit formas liber hic saepissime descriptus et lectitatus. Sunt vero lihri, posterioris praesertim temporis, mdli earum certo certius ascribendi, quippe qui aut ex j^lurihus confecti vide- antur exemplaribus aut etiam magis temerarie Pauli historia
40 PAULI HISTORIA LAXGOBARDORUM.
«s{, ut eain potius defonnasse quam reddidisse sint dicendi. Horum quoque complura genera discernamus oportet. Unum (H) ad Galliam pertinens.
(81) H \. Va tica n u s r eg i n a e Cli risti nae Nr. 905; olim S. Mariae Pontiniacensis , memhr. s. XIH. in. fol. Eodeyn volumine continentur : Dares, Historia Apollonii , Ademari liistoria Francorum, Hugonis Floriacensis historia ecclesiastica, nomina regionum , civitates Galliae. Inde a lihro III. 'praesertim codicem classis C sequitur.
(82) Hl^. Romanus Corsin i anus A^r. 863^ chart. s. XIV. Ademarum et Paidum ex H \ descriptos esse, judicavit Bethmann .
(83) H2. Vaticanus Nr. 1795; memhr. fol. s. XIII; 4.0 s. XIV. Forolivii asservatus^, " antea, ut videtur, Trecis in
Gallia'^ . Etiam hic Dares et Ademarus Paulum antecedunt, sequuntur historia Alexandri, Tractatus de Sihillis (Sibille generaliter omnes sqq.), Roherti historia Hierosolymitana.
(84) H 3. Romanus Casanatensis^ A, I, 21, memhr. s. XIII. fol. Post Daretem, Historiam Apollonii, Historiam Langohardorum leguntur epitaphia Ludovici regis et aliorurn, Passio TJiomae Cantuariensis, Translatio S. Ste- phani, Vita S. Leonardi.
1) UltimofoUo liaec leguntur: In miiiCxlvii. et xlviii. et in parte sequentis anni magna epidimia fuit in Firlivio, item in. miii<^lxi, item in miiiClxv, te m in lxxiiii, item in lxxxiii. In miiiClxxv. civitas Cesene derobata fuit a Bretonibus capientibus liomines et mulieres et vituperantes eos, quod facere non potuissent, nisi intervenisset auxilium domni lohannis Aguti cum suis gentibus de Inghilterra, qui erat Faventie miiiClxxxxiiii. die VII. Augusti, dum esset guerra inter Cechum et Pirum de Ordelaffis ex una parte et Karolum domni Gallaotti de Malatestis et fratres ex altera. Hinc inde multis dampnis datis, venit ipse Karolus cum magna gente in villa Bosecli districtus Forlivii. Tunc Forlivienses exeuntes extra et uon valentes resistere dictis gentibus, capti fuerunt de For- livio plures 4"« (4 milibus?J homines, et redimerunt se magnis q*t€, et aliquanti fuerunt mortui. In iraa pagina praecedente Blondus Forli- viensis, cujus manus 'per totum codicem notulas marginibus aspersit, haec addidit: Referre solita fuit Francisca geuitrix mei Blondi, quo die tumultus hie Forolivii fuit, eam, que apud genitricem et fratres pransum erat, cum vidisset cives ad arma discurrere, memorem subito factam, arma genitoris mei in cubiculo clausa esse, cuius ipsa claves teneret, me raptim gremio exceptum, qui menses octo natus essem, asportasse, nullo expectato itineris comite, et ad arma patri meo danda viam omnem decurrisse. B:'>THM. 2) Ut conjicio ex iis quae ad II, 4; fugientes
cladem vita relinquebantur, margini imposita leguntur: al. 'vitae' per diptougum, et sic est in monasterio Pontigniacensi Autissiodorensis dio- cesis, al. 'vitam', ut in monasterio de Rigniaco dicte diocesis ita est. Johannes de Castronovo canonicus Trecensis BETHM. 3) OUra for- tasse Eignio.censis, ut nota innuere videtur marginalis ad piraecedentem codicera allata. BETHM.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 41
(85) H A. Oxoniensis collegii Corp. Christi » Nr. 82; menibr. s. XIII. fol. max., in Gallia, ut videtur, exaratus. Insunt Curtii historia Alexandri , Gesta ejusdem, Caesar de hello Gallico, Ademarus , Historia Apollonii, Paidus. Codicem evolvit V. CL R. Paidi.
(86) H b. Bernensis Nr. 208 , olim, ut videtur, S. Eugendi Jurensis"^, j^ostea Danielis ct Bongarsii, memhr. s. XIV. in. fol., eadem quae H 1 continet opera, quihtiscum Bongarsius plura alia compaginari fecit (cf. Hagen, Cat. Bern. p. 2bQ). Variae hujus lectiones enotatae sunt in cod. Paris. Sup2)l. Lat. Nr. 40.
(87) Hb^. Pa r i s i e n s i s Nr. 1 7780 (Bouhier Nr. 93;, chart. s. XVI, ex cod. S. Eugendi descriptus et CJiifletii manu hic illic correctus. Solam historiam Langohardorum continet.
Aliud genus in Bavaria natum est et propagatum; cujus auctor praeter codicem D (vel C *1) alterum classis G (ad G *3 prope accedentem; v. III, 29j adhihuit, 'nonnumquam utriusque lectiones conjunxit ; cf. N. Arch. I, ]). 558.
(88) /1. Monacensis Lat. Nr. 6391 (Frisingensis Nr. 191 j memhr. s. XI. 4; litteris praegrandihus non una manu scriptus, qui solum Paidum continet. Primo deper- dito quaternione, in I, 6. incipit. Hunc tihrum a V. Cl. Hal- mio, hihliothecae Monacensis praefecto, humanissime Beroli- num transmissum post Betlimannum et ipse accttratius examinavi.
(89) Jl^. Monacensis Lat. Nr. 18571 (Tegernseensis Nr. 57 1), ynemhr. s. XI. ex. Historiae Langohardorum cdia manus adjecit passionem S. Quirini. Illa Frisingensi ex- emplari valde similis, non tamen ex ipso, sed ejus fonte manasse videtur (cf. jyraesertim IV, 27 ex. 28 inc).
(90) /1»*. Monacensis Lat. Nr. 4602 (Benedicto- buranus Nr. 102 ^j, memhr. s.XII. S., ex Tegernseensi niti- dissime exscriptus.
(91) /1''. Romanus VaUicellianus B. G\, memhr. 4; inter cdia multa variis temporihus scripta praehet etiam Historiam Langohardorum, in cujus calce legitur: Exemplar inveni in bibliotlieca Ecclesi? Brixinensis^, cuius episcopus est reverendissimus dominus meus d. Nicolaus de Cu(]a tt.
1) rrlmo lcgitur follo: Orate pro anima rev. in CUiristo patris ac do- mini Kici Fox, olim Winton. cpiscopi, collefrii Corporis Christi funda- toris, qui liunc librum dedit eidem. 2) Id Bethmann stalult, quia
n 5", qui quam proxime ad H 5 accedit, ex Jtvjus monasterii codice est descriptus. 3) Ilunc recenset Pes, Thes. III, 3, p. 627. 4) Hic fortasse iis ansam dedit quae de codice Secimdi Brixinensi traduntur; t\ supra p. 19 n. 1.
42 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
sancti Petri ad Vincula S. R. e. cardinalis; descripsi ut vides confuse in Bunneccha oppido Norico eiusdem ecclesiae •p. 4i.Brixinensis anno * 14G0. die 8. Aprilis absolvi Deo gratias lo. an. Indices nulli, neque capita distinguuntur. Brixinensis ille codex utrum etiamnum exstet, compertum non hahemus.
(92) Il^. Vaticanus Ur b i n as Nr. 984, chart. s. XV, ex altero Urhinate Nr. 413, qui jam intercidit, cata- logo teste descriptus. Cum 1 ** id hahet commune, quod indices desunt neque capita discernuntur • praeterea lectiones sin- gidae a Bethmanno enotatae hunc ei locum attrihmint.
(93) 12. Bruxellensis Nr. 8244, olim Korssendon- kanus dioc. Brugensis, chart. a. 1489, qui Bedae historiam Anglorum ', Aretinum de hello Gothico, Historiam Lango- hardorum et Jacobi de Vitriaco Historiam orientalem conti- net. Pauli textus inter A C et G fiuctuat, ah I l tamen diversus. Indices nulli', capita de suo distinxit lihrarius.
(94) J3. Parisiensis Nr. 5315, Colbertinus, olim, ut videtur, Arelatensis, membr. s. XI. ex. fol. Post Vitas sanctorum et Victorem Vitensem Historiarn continet Lango- hardorum, in qua V, 16. (perempta) lihrarius calamum in media pagina deposuit. Additamentum peculiare hahet III, 8; argumenta capitibus praescrihere coepit, nec tamen in hoc consilio idtra inedium lihrum I. perstitit. Lectio modo ad codices A modo ad G accedit.
(95) 2 3^. Avenionensis, Musei Calvetiani, membr. s. XIII. Praeter Paidum et Victorem Vitensem etium Euse- hii historiam ecclesiasticam a Rufino translatam et Cassio- dori historiam tripartitam complectitur. In iisdem desinit verhis ac 7 3; cf. Arch. VII, p. 209.
(96) I S^. Gratianop olitanus Nr. 338, olim Car- thusianorum ejusdem urhis, memhr. s. XUI. De quo nihil compertum habemus praeter quod eodem volumine Orosius et Victor Vitensis exstant (Haenel, Catal. p. 169j.
(97) K\. Londiniensis, Musei Britannici Nr. 14092, «.1843. emptus'^, olimfortasse Vicentinus^, me^nbr. s. XV. S, una mami Italica exaratus, quae varia oj^era Paido sub- jecit*. Libri non distinguuntur, plura omittuntur (III, 25.
1) Exstat in B 2; Aretinus in A 2^. 2) 'Purchased at the sale of
the Saihante and Gianfilippi mss. at Paris, Jan. Feh. 1843, Lat. 440'. Ideo idem esse videtur, quem marchio Glanfilippi Veronensis s. X. esse jactabat; v. Arch. V, p. 620 n.; XII, p. 655. 3) Quod conjicere licet
ex inseriptionibus Pauli subjectis, quae inventae erant: in loco putei prope Forumiulium agri Vicetini in quadam domo, in loco Acignani agri eiusdem, Marosticae, in suburbio civitatis Vicetiae ante portam. BETHM. 4) Historia Gothorum Hispanorum,; Historia Francorum
— 1356; Catalogus regum Francorum usque ad Johannem II; Vita
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM 43
IV, 31. VI, 7. 37), alia transponuntur', contrahuntur, verbis mutatis redduntur , ut potius opus ex Paulo confectum quam Paidi codicem dicas. Neqtie interpolationes desunt (II, 9. 23. 32. IV, 37;. De Jiis omnibus retulit V. Cl. R. PauU.
(98) K 2. Cheltenliamensis (bibliothecae Thomae Phillipps) AV. 3706, olim Julii SaibantiK Sicb titido Paiili Wanafrit Forliviensis de bello Longobardorum /. 281. legitur historia ex Paulo excerpta potius quam descripda. Pauca enotavit V. Cl. R. Paidi.
(99) L 1. Bamber gensis E. III. \A, membr. s. XI, in Italia scriptus , de quo fuse disputatum est Arch. IX, p. 673 sqq. Quae hoc volumine continentur veterum scrip- torum opera pleraque non fideliter excepta, sed mutato ser- mone reddita multisque additionibus aucta sunt, ita ut vix genuini sermonis vestigia deprehendas.
(100) L 2. Oxoniensis, Coll. Magdalen. Lat. 14, membr. s. XIV. 4, Bambergensi similis, ut V. Cl. R. Paidi accuratit(s exposuit, N. Arch. I, p. 161 sqq.
(101) L 3. Saresberiensis ecclesiae cathedralis 1060. 234; olim 'liber ecclesie Sarum', membr. s. XIII, a Beth- manno huc relatus estj cf. Arch. VII, p. 244. 343.
*Afferuntur praeterea"^ : *p. 42.
(102) Vaticanus Nr. 8086, chart. s. XV (cf. Arch.
XII, p. 260j, qui inter alia excerpta ex Paulo quaedam descripsit capitula (I, 1—12. 14—16. 22. 23. //, 1. 8—10. 14-17. 19—21. V, 30. VI, 11. 23. 24. 34. 39. 47. 48. 57).
(103) Mantuanus, olim monasterii Padolironensis, Arch. XII, p. 627.
(104) Cantabriqiensis , Clare Hall, membr. fol. s.
XIII, Haenel, Cat. p. 781.
(105; Comitis de Asburnham L. 86, membr. s. XII, cujus notiiiam b. m. G. H. Pertz dedit.
(106) Abrincensis bibliotheca aliquot codicis qui fuit Montis S. Michaelis folia s. XII. scripda servat; Beth- manno teste, qui ibi praesens fuit.
(107) Vaticanus Palatinus AV. 851, chart. s. XV,
comitissae MatliUdis (a comife P. Manara edita) ; De festis aj^ostolorum ; De 72 discipulis ; De septem miracuUs mundi ; Excerpta ex Solino. 1) V. (MaftiJ Indice de libri di Giidio Saihanti. Veron. 1734, 8, uhi ita affert^tr: Pauli Venafii Forolivierisis de bello Longob. 2) De
Farisiensi Kr. 1750 v. siipra C3; de Bri.viensi .7 ib. 3) Cod, Olas-
coviensis, Mus. Ilunter. S. 52, membr. s. XIII. XIV, Pauli cpitomen ab Ekkehardo confectam continet.
44 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
dum Betlimann Romcie versahatur, inveniri non poteraf: Arch. XII, p. 344 '.
Flammis consumpti sunt:
Londiniensis Cott.on. Otho A. 10, m quo Aethelwerdi chronicon et Historiae Lanyohardorum lihri secc, 'charac- terihus antiquis et elegantissimis' legebantur, teste Smith, Cat. hihl. Cotton., Oxon. 1647, p. G7.
Londiniensis Cotton. VitelUus E. II, qui etiam Frag- mentum de regihus Francorum, G. Alexandri, Daretemj Historiam Romanam, alia continehai. Ih. p. 95.
Bethmann praeterea quotquot invenire poterat codicum antiquorum notitias summa diligentia collegit, quas uhi ad lihros nostro tempore servatos referre licehat sxipra indicavi- mus I reliquos vero codices, quos certo agnoscere pjlerumque nequimus aut deperditos lugemus, nunc ipsius verhis recen- semus. Sunt vero:
Itali, lyraeter Paidi archetypum: Casinensis sub ahhate Theohaldo, hoc est a. 1022 — 1035. exnratus, teste Leone Ostiensi II, 53 (SS. VII, p. 662 j; Casinensis alter suh Desiderio abhate scriptus, ut refert Petrus Diac. Chron. Casin. III, 63 (ih. p. 746 ; Historiam Langobardorum, Gothoiiim et Wandalorum j ; Farfensis, quem Hildeprandus a. 939 — 943. defraudavit, teste Gregorio Catinensi (SS. XI, p.b?)6n.)j Lucensis, qui in inventario sacristiae capituli S. Martini a. 1264. facto (Liher ej. capit. LL. 43j ita nota- tur: Istorie Longobardorum, cronica Bede; Nooaiiciensis, a Carolo de Leicis adhuc a. 1775. visns et s. X. attrihidus'^; Patavinus S. Johannis, quem affert Monffaucon, Bihl. I, p. 485 : Pauli Diaconi liistoria (idem fortasse qui A Q) ; Ticinensis in hihliotheca Vicecomitum, cujus cataiogus tres recenset, quorum duos inter Parisienses reperirelicet (v. supra p). 35, F2^. F 2^*), tertius Jordanem et Paulum continebat (Bethmann forfasse eundem esse opinatus est qui in cata-
1) De Urhlnate JV>. 413 v. / lc. 2) Anecdota sacra. Taurlnis 1789,
I. pruef. 34, ubi ita de eo refert : ^membr. s. X. in principio desunt quaedam paginae Insunt: orationes missae ; S. Bonifacius de poeni- tentia; Remiglus Novaliciensis de Ocj et Magog num sint Ungarl qui Galliam invaserunt, ad Virdunensem episcopum; deambigenis; de aroma ejusdem Bemigu ; epitaphium Ambrosii; Bedae vita S. Gregorii; Epi- taphium Brunonis archiepiscopi ; de Theophilo ; Augustini sermo ; Vitae SS. Mariae Aegyptiacae, Felagiae. Marinae, Eufrosiae, Catherinae; Translatio S. Benedicti; Hieronymus ad Faulam; Amphilochii acta S. Basilii; Vita S. Hieronyvti; Vita S. Dionysii Mediol. ; Inc. gesta Lan- gobardorum eorumqne orig-inem. Inc. capitula libri primi. Liber pri- mus completus est; liber secundus usque ad cap. 17. et tres ^^osteriores inteligibiles (y sunt\ Eadeni fere in Excerptis Leicisi manu factis in Arch. Taurin. (Archivio delV Econoviato) leguntur. BETHM.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 45
logo librorum mss. apud heredes abbatis SUvestri Maiirolyci in cod. Vatic. reg. Christ. Nr. 2099, s. XVI. ita affertur: Gepi- darum gosta et Pauli Diaconi hist. Langob. membr. foL). Codex comitis Karoli della Pace Utinensis affertur in libro Asquini (Del Forogiulio dei Carni. Ver. 1827. '4. p. 67). * p. 43. Sforzanus in catalogo bibliothecae Sforzanae, Romae olim asservatae, in cod. Vatic. Ottobon. Nr. 2355. ita indicatur : 93. chart. Pauli Foroiulensis hist. Langob. Hbr. sex, fortasse ex iis est qui hodieque Romae exstant. Codicera vero Petri de Luna antij^apae, qui in catalogo bihliothecae illius, Cod. Barberin. XXXIX, 84; recensetur: Ystoria Longobardorum et Africana_, i^iter eos quaerere licet qui Victoreni Vitensem cum Paido conjunxerunt.
Germani: Augiensis , quem Reginbertus Augiensis monachus iti catalogo ante a. 846. conjecto inter libros suo tempore scriptos ita allegat (Neugart Episc. Const. I,p. 550 'j; In tricesimo quarto Hbro continentur libri quinque Histo- riarum gentis . . . Winilorum qui et . . . . et Hber in quo habetur excidium Troiae civitatis ft. e.Dares); Colonien- sis S. Martini in catalogo a. 1494. a^). Ziegelbauer, Hist. rei litter. ord. S. Benedicti I, 506; Gesta Longobardorum libr. 6; Dunensis ap. Sander, Bibl. ms. Belgica j^- 187 2. • Pauli \Yarnefridi pars quaedam Historiae Langobardorum ; S ang allensis s. X (?), litteris initialibus auro vivisque coloribus nitidissime pictus, testeGercken (Reisen II, p>- 1^5^? ideo a F 1. l^. l^* diversus^; Wessofontanus in catalogo s. XII. et altero s. XIII. ap. Naumann, Serapeum 1841, p. 252; Gesta Longobardorum.
Gallici: Beccensis in catalogo s. XIII, quem ex cod. Abrincensi Nr. 186 edidit Ravaisson (Rapport au ministre 1841J, ita indicatur: Historia Orosii, Trogus Pompeius et Hi- storia Langobardorum Hbris quinque 5 Ma ssil i ensis S. Victoris , in catalogo s. XII. a Cliampollion-Figeac edito (Documents sur Vhist. de France I, p). 657 j descriptus : Vohimen gestorum Grecorum Romanorum et Longobardorum (id est Dares, Historia Romana et Lang.) ; Se n onensis S. Petri Vivi, quem Arnaldus abbas a. 1095 — 1123. scribi fecerat tesfe Chron. monast. (aj). Dachery Sp>ic. II, p. 485J; Pauhis Langobardorum historiographus et in eodem volumine Inventio capitis S. lohannis.
Angli : Ca n tuariensis in memoriali Henrici prioris monasterii Christi Cantuar. a. 1285. electi, quod exstat ??i
1) De quo cf. Konig, Freiburger Diocesanarchiv IV, p. 265, 2) Minus certi sunt Aldembiirg ensis , ibid. p. 224; Historia Lungobardorum iucerti auctoris; et Bonae Spei in H annoiiia, ibid. p>. 311; Pauli Diaconi chronicon (historia liomana?) . 3) Cf, sujrra p. 33, 34.
46 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
cod. Londiniensi Cotton. Galba E. 4: Hystoria Langobar- diOYwm ] fortasse Colckestrensis: Historia Dudonis, cos- mographia Ethici, Paulus de Cassina historicus, et Eoves- hamensis: Historia Pauli de Casino, uterque a Leland, Collectanea III, 271. 269, allegattcs, nec tamen ita descriptus, ut certo agnoscere liceat, utrum Historia Langohardorum an Romana sit inteUigenda'.
Alios non paucos Historiae Langohardorum exstitisse codices, eorum quos superstites gaudemus recensio docet, qxiorum inter se cognatio ita tantum explicari potest. Quod Jiaec ostendit tahula"^ :
X Archetypus
x3
cFl.1.2.3. D 1 Pal.Ass.El
j)p.b.2. D*3
D'3M0 F2-5 x7 xJ
^g1v*2?G3.4.
^2?
G 5.
•p. 44. * Ex qua patet, ad archetypum plures esse referendos
codicum classes, quihus inter se comparatis illius lectio est enucleanda. Quam certo certius assequi nohis videmur, uhi omnes vel magna eorum pars quos tamquam optimos cujusque classis numero 1 (vel * \) indicavimus inter se conveniunt; sed etiam duorum vel trium consensus idem suadere potest. Ipse ille archetypus mendis non carehat, quae eo nata esse videntur, qtiod Pauli lihrariis verha in calamum dantis sensus ah his saepius non recte intellige- hatur, auctor vero ea emendare neglexit vel morte praereptus haud potuit. Alia vero a scrihis postea inferehantur; id quod non diu post Paidi tempora factum esse, fragmenta co- dicis Asisiensis rescripta docent, quibuscum lihri quos habe- mus antiquissimos faciunt. Verhorum distinctio raro insti- tuta, eaedem litterae in fine et initio verhorum ponendae semel tantum scriptae errorihus non paucis ansam dederunt. Quos
1) Idem dicendum est de codice collegii Eaton Nr. 103 fSmith Cat. Angl. p. 48; Ai-ch. VII, p. 3i3J. Alterum vero, Nr. 52 fib. p. 47^, Historiam praehere Bomanam, aperteindicatur. Cheltenhamensis , Nr. 451. ib. p. 342, continet Jacobi de Voragine historiam Sanctorum Lom- bardam; alius s. XV. codex (Arch. l. l. p. 3i2J brevem Langohardorum historiam. 2) Paucis mutatis, quae jam accuratius indicari j^oterant,
repetita ex N. Arch. I, p. 559.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. 47
tit tollerentf Pauli verba, tit supra monuimus, ad modum vulgaris linguae non semel scripta, ex grammaticae regidis corrigerent, lacunas exjderent, alii s. IX. et X. lihrarii sibi sumserunt, quod tamen vix prospere eis cessit. Nec fieri potuit , quin in tanta codicum mole variae natae sint lec tiones innumerae fere, eaeque modo omni sensu destitutae, modo temerariae et a genuino verborum tenore prorsus alienae. Quas omnes enotare, nedum hic recensere, taediosum et p)lane inutile erat. Id tamen egimus, ut codicum qui aetate vel auctoritate praestant (^A 1. 2. FV) integram lectionis va- rietatem exhiheremus, ex aliis qui ad hos prope accedunt (B 1. Cl. D\. G 1.2) omnia quae ad veram lectionem stahi- liendam facere possunt aut saltem non apertae corruptionis indicia praebent, ex reliquis vero, quanttim licebat, ea quae codiciim cognationem et textus Paulini, ut ita dicam, histo- riam explanant. Neque id egimus, tit iihique singidi cujus- que codicis afferretur lectio; nonnumquam classis signum (praesertim D) ptosuimus, ubi plures inter se conveniunt, de reliquis vero non constahat. Nam q^iantamcumque operam Bethmann aliique socii nostri in indagandis et examinandis Paidi codicibus posuerunt, non omnes tamen locos inspexe- runt, qui d^ihia movere vel solvere possent. Qtiae correctores p>ostea codicibus intiderunt ex Al et 2 tantum annotavimus, ex D \ et Fl partem eorum quae in ceteros harum classium lihros transierunt, aliis, quibus piraesertim (rl. 2.3 ahundant, prorsus omissis. Nihilominus lectores nimia lectiomim mole ohrutos esse, multos fore qui judicent vix dubito. Quos tamen monitos velim, bis terve primum a Bethmanno, postea, codi- cibus antiquissimis demio adhibitis, a me non grato sane lahore eas esse recensitas et castigatas.
Editionum vix semel vel his ratio habenda erat. Sunt vero hae^ :
1) Ascensiana, ed. Guil. Parvo, Paris. \b\4, ex codice classis F (fortasse i^2» vel F2^*).
2) Peutingeriana, Augustae 1515; codices secuta ad A S et I \ pertinentes.
3) Frobeniana, curante S. Gelenio, Basileae 1532, inter Historiae Romanae scriptores, ex 1 reptetita.
4) Lindenbrogiana prima, Lugduni Bat. 1595. 8^ ex 2 smmta, adhibito codice Orteliano, qui ad C b prope accedit (supra 2^- 29j. Novo titulo aucta prodiit cum Jordane aliis Lugd. 1617. 8.
5) Lindenbrogiana altera , Hamburgi 1611. 4, cum Jordane, Isidoro etc, p. 187; adhihito codice B 1.
1) Cf Bethmann p. 296 sqq.^ 314 sqq,, 344 sqq.., tihi nccnrntius de lis egit; K. Arch. I, j). 558.
48 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM.
6) Gruteriana, Hanoviae 161l./o^. inter Historiae axi- gustae scriptores, cum varia lectione codictim G 2 et FA.
7) Elzeviriana , cui HtKjo Grotius manum admovisse dicitur, Amsfelodami 1G55. 8, ciim Jordane, Isidoro.
8) Lugdunensis 1677, Maximae bihliothecae 'patrum Vol. XUI, p. 332 sqq., ea? 7.
*9) Muratoriana cur. Horatio Blanco (Bianchi) , SS. Rer. Italicarum Vol. I, Mediolani 1723; cuyn varia lectione codd. B2 etF2.
10) Migniana , Paris 1861, Patrologiae latinae Vol. XCV, ex 9.
Translationes Italicae exstant una manuscripta in hi- hliotheca Taurinensi , duae impressae auctorihus L. Dome- nichi (Venet. 1548. 1554. Milan. 1631 j et Viviani (Udine 1826J %• duae Germanicae, altera a C. de Spruner ex codice corruptissimo L 1 (Hamh. I838j, altera ah 0. Ahel (Ge- schichtschreiher etc. Berl. 1849J; una Francogullica auctore Fauhert (Paris. 1G03)\
Annotationes nonnullas adjecit Fridericus Lindenhro- gius, quas retinuit midtisque amplae eruditionis frxigihus plenis auxit Hor. Blancus. Quas ex his selegendas duxi signo BI. indicavi, alias ex Bethmanni schedis sumtas BE. ; nonnidlas ipse adjeci, praesertim eas quae ostendanf, quo- modo fontihus usus sit Paulus. Ampliori commentario auc' tores prosequi, a consilio nostro alienum est.
Berolini, mense Jidio 1876. G. WAITZ.
1) Bethmann p, 318. EdUionem Venetam a. 1548. in bibUothera Bero- linensi vidi. 2) Dahn f. XXXIIT.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 49
1NCIPI\^^T« CAPITVLA LIBRI PRIMI.
1. De Germania, quod plures nutriat populos, ideoque ex ea multae gentes egrediantur.
a) In nomine Domini incipiunt capitula de historia Langobardorum A 2. In Christi nomine incipiunt capitula libri istorig Langobardorum A "3. Incipiunt capi- tula libri primi historiae Langobardorum A 3. 3c. Incipiunt capitula libri primi in historia Longob.irdorum A 5. In n. s. trinitatis inc. cap. libri primi in historiam Longobardorum A 6. In nominc Patris et Filii et .Spiritus saucti incipiunt capitula libri primi historiae Longobardorum D 3. Incipiunt capitula libri primi historiae gentis Langobardorum plerique D. Inc. cap. in historia Langob. E 1, uli ahbreviata sunt. Incipiunt capitula in historia Longobardorum H 4. — Index cum primis foliis excidit in .A. 1. C 1. I 1 et aliis ; omittitiir omnino in A '2. B 1, uhi argumenta capit. 1 — 21. praemissa sunt, B 2a. E 4. F 1. G '5. 5a. I 2. K 1. — Prorsus diversum codd. G 1. 2. 3 {cvjus prima pagina jam legi nequit), 4. 5. I la ita exhibent: 1. De septentrionali plaga, quod {deest (i i) quamvis singula loca {deest G 4) propriis nuncupentur nominibus, generali tamen vocabulo Ger- mania vocitetur. 2. Divisio Winolorum (Huinolorum G 4) in tribus partibus facta.
3. De 60 quod tertia pars populi Ibor et Aionem super se ordinaverit duces.
4. Do septem viris dormientibus in eadem Germaniae regione (in Germ. I la).
5. De Scriptowinis (Scriptoiinnis G 1) gente (gens G 4), quae crudis carnibus vi- vunt (vivit I la), quibus etiam in locis per aliquot dies noctium (noctu I la) lux clarissima oernitur. 6. De voragine oceani maris et de viro quem umbilicus ab- sorbuit. 7. De egressii Winilorum a Scandana\ia, et pro tributis Wandalorum le- gatis ad eos missis. 8. De eo quod Wandali Godan sortilogum victoriain postu- lassent (postulabant G 4). 9. Quod Langobardi ab intactae (intacto G 4. I la) ferro barbae longitudine sint (sunt G 4. I la) appellati. 10. Bellum Winilorum (Wino- lorum G 4) cum Wandalis. 11. Ubi Assipitti (Assipiti G 4) eorum iter inpediunt. 12. De singulari certamine et libertate transeundi Langobardorum per fines Assi- pittorum. 13. De libertate servorum et in quibus postea habitaverint (habitaverunt G 4) locis. 14. Mortuis ducibus Ibor et Agione (Aione G 4), primvim eis Agel- mund, Agionis filius, regnat. 15. De quadam meretrice iino partu septem enixa puerulos et in piscinam proiectos, ex quibus rex unum levari praecepit et Lamissio nomen imposuit, qui postea cum Amazonarum fortissima in fluvio natatu conflixit. 16. De eo (hoc G 1 ; De eo des. I la) quod subito super eos Vulgares inrueutes, regem eorum Agelmund occiderunt. IT.Hic secundus Langobardis Lamissio regnat et Vulgarum gentem inpugnat. 18. Hoc quoque defuncto, Lethu, dehinc Hildehoc, et post hunc quintus Gudeon regnum suscepit. 19. Bellum inter Odoacar, qui intra Italiam regnabat, et Feletheum Rugorum regem. {Sequentia usque ad verba I, 6: fuerunt morientibus desunt G 1, quatuor /oliis e.rcisis). 20. Hic mors Gudei et Clafonis, et bellum inter Tatonem et Rodulfum regem Herulorum. 21. De inter- fectione Tatonis, et quod Wacho (Humacho G 3) Suavos suo dorainio subiugavit. 22. {hoc loco incipit G 2, primo folio amisso) Hinc (Hic G 3. 5c. I la) Waltari (VII. Waitari G 5c), post quem nonus Auduin (Oduuini G 2; Otninus I la) regnat (filium regis occidit add. G 5c). 23. Hic (Aduin G 5c) Albuin (Albuuin G 2 semper), filius regis Auduin (Oduuini G 2. I la), Turismodum, Turisindi (Thur. G 2) Gebi- dorum (Gebitorum G 3) regis filium, occidit. 24. De eo quod Albuin pro petenda arma ad Thurisindum regem profectus est. 25. De lustiniano (lustiano G 2) impe- ratore, qui et bella prospere per Bilisarium gessit et in {deest G 3) causis (clusis G 3. 4) civilibus miriticus extitit ; huius temporibus Cassiodorus divinae scientiae claruit, et Priscianus grammaticae artis profunda rimatus est. 26. De sancto Be- nedicto (ot eius niiraculis et laudibus eius add. 1 la). 27. De regno Albuini, et quod cum Avaris (Averibus G 2 ; Avares G 3) foedus perpetuum inierit, et de iuterfectione Cunimundi regis Gopidorum capitequo illius ablato et ex eo poculum (corr. poculo G 4) facto. — F la argumenta ila de suo snpj^levii: 1. Do natura et situ septeutrionalis plage Germanie, et quod ex ea Gothi Wandali Heruli Turci- lingi necuon et alie feroces et barbarae gentes prodierunt. 2. Pari modo et Wi- nilorum, hoc est Longobardorum, gens, quae in Italia regnavit, a Germania sorte exiit. 3. Qtiod constituerunt duos duces super se, Agion et Ibor. 4. De septem dormientibus qui ibi in quodam antro requicscunt. 5. De Scritowinis. 6. De caribdi, et cetera. — D "3 ita : 1. De Germauia, quod multos populos ibi nascatur et inde multo gentes egresse sunt. 2. De Scandanavia insula, de ((ua Wiuuolorura, id est Longobardorum, gens venit etc. — Porro F 2. '2. 4 ita hahent : 1. Prologus
50 PAULI HISTOKIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
•p. 46. *2. Dc Scadinavia* insula, ct quia'' ex ea Winilorum, hoc est Langobardorum, gens est egi'essa.
3. Quod Ibor et Aio<= Yjrimi duccs Winilorum cum matre sua Gambara fuerunt''.
4. De septem viris apud Germaniam*' dormientibus.
5. De gente Scritobinorum.
6. De duobus umbilicis oceani maris, qui*^ sunt ex utraque parte Bi'ittaniae.
7. QuodWinilis in Scoringam venerunt, et'' quia Ambri etAssi* Wandalorum duccs eis tributa sibi'* persolvere mandaverunt.
8. De Godan' et Frea ridicula"' fabula.
9. Quare Winili Langobardi appellati sint", et quod Wo- tan° ipse sit qui apud Romanos Mercurius dicitur.
10. Quomodo Langobardi Wandalos vicerunt, etP de fame
Langobardorum . IL Quia Langobardi in Mauringam transire volentes ab
Assipittisi sunt impediti.
12. De monomachia duorum virorum fortium, quorumi" unus e Langobardis, alter ex Assipittis^ fuit.
13. Quod Langobardi m Mauringam transierunt, ac ' deinde ad ulteriora" loca progressi simt.
14. Quia, mortuis Ibor et Aione ^ ducibus, Langobardi pri- mum regem Agehnundum^ habuerunt.
'p- -i'- * 15. De meretrice quae septem infantidos peperif^, ex>' quibus
Lamissio^ unus fuit, et de monomachia eius cum Amazone.
1(3. Quomodo Vulgares^ noctu super castra Langobardorum
inruentes, Agehnundum'' regem interfecerunt et liham
eius<^ captivam duxerunt.
quae sit Germauia et quae gentes eam inabiteut. 2. Ut quid Laugobanli a pro- prio solo moveriut se et nomiua primorum ducum (tt — ducum desunt F 2. *2). 3. Miraculum de septem longo tempore dormientibus. 4. De Scriptowinis, et {deest F *2) qualitcr apud eos sol candeat. 5. De maris umbilico testimonium Virgilii et aliud in Brittaxiia etc. — Deyiique H 1 incipit: Gens Lang. dicta quomodo aut qua- liter exeuntes de proviucia sua ad expugnandas plurimas gentes, quia ex genere et nativitate munda generatione Winili fuerunt procreati. De Germania quod p. u- p. etc. De Scad. insula dicta, quia ex ea etc. a) Scadianavia A 3c ; Seandinavia A 3 ? B. C. D. E. b) qui ea A 2b. c) Alo A "3 ; Haio A 6. d) D 3 or-
gumentum 4. cxun hoc ita jungit ut addat: et de miraculo septem dormientium. e) Germanias A 3. 3c. f) qui — Brittaniae des. E 1. g) Uuinnili B 1.
h) et — mandaverunt des. E 1. i) Tassi A 3. 3c. H 1 ; Assiam D 1; Asiani
alii D. k) ita A. C. D. L; vi B 1. 1) Godam B 1. m) r. f. des. A 5. 6.
n) sunt A 3; et — dicitur des. E 1. o) Vota corr. Godan D 1; Godan C. D.
— ipse s. q. des. A 6. p) et d. f. L. des. E 1. q) ad Asipictis B 1; a Tassis pitis A 3 ; a Tasispictis H 1 ; a sipiatis A 5. 6 ; a Tassis pittis corr. ab Assis pictis D 1. — et — impediti des. E 1. r) quorum — fuit des. E 1. s) e Tassispitis A 3. 3c ; e Tassis pittis B 1, corr. ex Assispictis D 1; Assispictis C. D. H 1. t) ac — suut des. E 1. u) altera loca progressis s. B 1. v) Agione d. Lan-
gobardorura B 1. w; Agelmunth e corr. A 3, et ita A 3c; Agilmundo eorr,
Agelmundum D 1. x) pepererit D 1. y) ex — Amazone des. E ]. z) La-
misso A 3; Lamisio B 1 {et ita postea). a) Bulgares A *3. L 2, e corr. D 1.
b) Agelmunth A 3. 3c; Agelmundo corr. Agelmundum D 1 ; Ag. — duxerunt des. E 1.
c) ipsius B 1. D 1.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 51
17. Quomodo Lamissio rex effectus est, et^ qualiter Vul- gares superavit.
18. Quod, mortuo Lamissione, regmmi Lethu'' suscepit, et<^ post hunc filius eius Hildehoc*', post quem^ quoque Godehoc'' regnavit.
19. BeUum inter OdoacarS regem Turcilingorum •' et Fele- theum ' regem Rugorum , et quomodo Langobardi, su- peratis ab Odoacre'' Rugis, eorum provinciam possiderunt.
20. Mortuo Godehoc', regnavit Claffo, ef" post hunc Tato, qui delevit regnum Herulorum.
21. De morte Tatonis et regno Wachonis", et quomodo Wacho Suavos'' superavit, et de uxoribus eius et filiabusP, et de regno A^^altari, filii eius.
22. ]\Iortuo Waltari, regnavit Audoin, qui 'i Langobardos in Pannoniam adduxit.
23. Bellum Gepidorum ^" cum Langobardis , in * quo Alboin filium regis Gepidorum extinxit.
24. Quomodo Alboin cum quadraginta viris ad Turisendum' regem, cuius filium interemerat, profectus est arma ab eo petens, ut cum suo patre possit in convivio residere; et quomodo a Turisendo arma accepif.
25. De regno lustiniani et^ victoriis eius.
26. De beato Benedicto et miracuHs et^^ laudibus eius.
27. De morte Audoin et regno Alboin, et ^ quomodo Alboin Cunimundumy regem Gepidorum^ superavit et filiam eius Rosamundam in** matriraonium duxit.
EXPLICIVNT CAPITVLA.
a) et — superavit des. E 1. b) Letthuc B 1 ; Letluis D ii. c) et — regnavit
des. E 1. d) Hildeoe A 3; Ildehoc B 1. e) hunc B 1. f) Godeoc A 3. 3c;
Godeac corr. Godeoc D 1. g) Odoachar B 1 ; Edoagar D 1. h) Torcilinguo-
rum D 2. 3; Torcilingorum D 1. i) Feledeum corr. Felethoum D 1. — regem
— possid. dea. E 1. k) Godoacre D 1; a Godehoc Rugilandam e. D 2. 1) Go-
deoc e corr. A 3; Gudelioc B l; Godooc corr. Godeoc D 1. m) et — Herulorum des. E 1. n) Vach. D 2; Wacc. H 1. L 2. — et — eius des. E 1. o) Suevos
D 3. i. L 2; deest B 1. p) et de f. D 2. 3 ; f. Waltari filius eius A 3. 3c. —
et — eius (les. B 1, qtii seqnens argumentwn Ita e.Thihet : De regno Waltari tilii eius mortuo(iue. (i) (lui — adduxit des. E 1. r) Geppid. B 1. D 3. s) in — extinxit des. E 1. t) Turtsindum B 1 constanter. — T. venit ceteris omissis E 1. u) sus- cepit B I. v) et v. e. des. E 1. w) et 1. des. E 1 ; m. eius et 1. D 3. 4.
x) et — duxit des. E 1. y) cum Ounimundo D 2. z) deest D 1. a) coepit
\ post suppl. D 1 ; R. acccpit D 2; R. uxorem duxit D 3.
52 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
INCIPIT LIBER PRIMUS^
1''. Septemtrionalis plaga quanto magis ab aestu solis remota cst et nivali frigore gelida, tanto saluljrior corporibus 'p. 48.hominura<= et propaganclis est** gentibus coaptata'*; *sicut econti'a omnis meridiana regio, quo^ solis est feryoris vicinior, eo'' semper morbis habundat' et educandis minus est'* apta mortaUbus. Unde fit, ut tantae* popuhunim mukitudines arctoo"" sub axe oriantur, ut non inmerito universa illa regio Tanai tenus" usque ad oceiduum, Hcet° et propriis loca in ea P singula nuncu})entur nominibus, generali tamen vocaliido Germania vocitetur ' ; quamvis et duas ukra Rhenum'i pro- vincias Romani, cum ea loca occupassent, superiorem inferio- remque Germaniam dixerint '"• ^. Ab hac ergo populosa^ Germania saepe innumerabiles eaptivorura turmae abductae' meridianis populis pretio distrahuntur. Mukae quoque ex ea, pro eo quod tantos" mortahum germinat, quantos'^ alere vix sufficit, saepe"' gentes egressae sunt, quae nihih)minus et partes Asiae'', sed maxime sibi contiguamv Europam adflixe- runt. Testantur hoc ubique urbes erutae per totam IlUricum^ GalHaraque^,, sed maxime'' miserae Itahao, qiiae pene om-
a) In nomiue Domini incipit liber primus A 2. Expl. eap. In Christi nomine in- cipit liber istoriae Langob. A '3. Expl. eap. Ineipit liber hystoriae Langobarrlorum primus A 3. 3c. Expl. cap. Inc. liber Longobardorum A 6 Ineipit historia Lan- gobardorum B 1. L 2. Expl. cap. libri primi. Ineipit ipse liber D 1. Expl. cap. Incipit liber primus hystoriae [deest 3) gentis Langobardornm D 3. 4; codd. D. addunt : a Paulo quodam monaeho de monte Cassini editus. Incipit origo gentis Longobardorum E 1. De origine gentis Longobardorum et gestibus eorundem liber primus incipit feliciter E -1. De origine gentis Langobardorum et gestis E 5. Inci- pit liber primus Langobardorum aetus G 5c. Expl. eap. Incipit liber primus historia Longobardorum H 1. 4. Ineipit hystoria Longobardornm a Paulo dictata liber I. I la. b) De codicibus qui sinffulis quibusque capitulis argumenta praemittunt V. prae/ationem. c) deest A 5; corporalibus h. ut A 2. 2a. d) deest D 3. 4. H. e) magis c. C 2. D 3. 5. I la. b. f) qui B 1. 2. 2a. D 1; que A 7. B la. 3. E 1. F 4a. 5; B 2 e« D 1 e corr.; quanto H 1. 4. g) fervore C 4b. 5. F 2. 3. I 2; fervoris E 1; fervor G 3. h) et O 3. 4. i) deest spatio vacuo relicto E 1. k) deest D 3. 4. 1) U. f. ut t. des. E 1. m) arcto A '3. 3. 6. B 1. 3. C. D 1 (in manj.: vel arcturo). la. 4a; arctho corr. arcthoo A5; arcturo A 2. D 2. *3. 3.5. H 1. 4; aictuo G 3. 4; arctos G 5b. c. 6; actoos G '5; articulo F 5; a. s. a. o. des. spatio vacuo relicto E 1. n) tam actenus B 1 ; — i. r T. t. des. spatio vacuo relicto E 1 ; r. veniens u. o. F 5. o) lieet loca singula n. proprio nomine F 2; licet et propter loca singulo n. nomine F '2; licet et propter loca in ea singula n. nomine F 3. p) in oa des. A 6. F 2. 3. G 2. ed pr. q) Regnum A 2, corr. Renum A '3; Rehnum A 3; Renum B 1, alii; Rhrenum F 1; Hrenum G 1. I la. r) dixerunt D 4a. F 2. 4a. 5. G 5. H 1. I 2. 3. Abhinc noinim caput incipit F la*. s) deest B 1. 2 (post suppl); populi A '2. B 2a ; populari A5.6; p. terra s. F 5. G. t) adduct. B 1. 2. 3. G 5b. H 1. u) tant(a)e E 1 (corr. tantos). F 1. G4; tantas m. turmas F 1, e corr. F 2; tante m. turme F 3; tantum m. turmae F 4; tantum I Ib. I Ib*; tantam prolem I 2. v) quanto F 1. G 3. I 2; quantum G 3a. 7. I Ib' ; v\) deest B 1; — Saepe gentes eg. incipit K 2. x) ex parte Affricam G 4. y) congruam D 8. 9. I la; contiguam congruamque F 5; Erupam F 1 {corr. Europam). z) Yllir. F 1. G 2. a) totas . . . Galliasque A 3. 3a.
b) maximo — illarum est des. C *1 ; e corr. add. D 1.
1) Cf. Isidori Etym. XIV, 4, 4; unde et propter fecunditatem gignen- dorum populorum Germania dicta est. 2) Haec quoqiie ex Isidoro l. l.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 53
nium illarum est gentmm"^ experta saevitiam. Gothi'* siqui- dem Wandalique; Rugi'', Heroli<= atque Turcilingi ^" , necnon etiam^ et aliae feroces et barbarae nationes e Germania prodierunt. Pari ^ etiam modo et Winnilorum §, hoc est Lan- gobardorum'', gens, quae postea in Italia feliciter regnavit, a Germanorum populis originem ducens, licet et aliae causae egressionis eorum asseverentur, ab' insula quae kScadinavia'' dicitm' adventavit ' .
2. Cuius' insuJae etiam Plinius™ Secundus in libris, quos de natura rerum conposuit, mentionem facit'-. Haec igitur insula, sicut retiderunt nobis qui eam lustraverunt, nontam" in mari est posita, quam mariniso fluctibus propter planitiemP marginum terras ambientibus circumfusai. Intra nauc ergo constituti populi dum in tantam multitudinem ^pul- 'p- ^9- lulassent, ut iam simul habitare non valerent, in tres, ut fertur, omnem catervam partes dividentes, quae ex ilHs pars patriam relinquere'" novasque deberet sedes exquirere^ sorte perquirunt^
3'. Igitur ea pars, cui sors dederat genitale solum excedere*^ exteraque arva sectari, ordinatis super se duobus ducibus, Ibor^ scilicet et Aionem^'', qui et germani^ erant* et iuveniliy aetate floridi et ceteris praestantiores, ad'' ex- quirendas quas possint incolere terras sedesque statuere, vale-
'a.) deestB 1. a) kic novum cap. inc. F 5. b) W. querulosi Fl e corr. (W. ulusi vel rwlnsi /uisse videlur), et ita F 2. 3 ; W. atque R. A '2; Vandali et R. K 2; et regi G 4. c) ita A 2. 3. B 1. D 1. G 2, alii; Eroli A '4; Hieroli E 1; Heruli F 1. G 5. I 2. D 1 e< G 2 e corr., alii; Hereuli L 2. d) Turgilingi B 1. 2. F2; Turcilgni G 3. 4. e) deest B 1. f) noviun cap. inc. C 5. F 1. 2. 3. edd, g) ita A 2. '3. F 1, alii; Winilorum A 3. B 1. G 2. 3, alii. Xeque codices in verbo scribendo sibi constant; legitur etiam Winuli G 8. 4 ; Winnuli A '3; Pinili semel habet A 3. h) ita plurimi optimiqiie codices semper fere scrihunt ; Longobardi rarissime A 3. D 1. G 2. 3.4; Langobardi et Longabardi promiscue D 4. H 1. I 2; Longobardi const. A 5. 6. D 4a. F 5. G 5c, alii. i) ab — adventavit des. E. F {post suppl. F 2). G 2. 3. 4 (codicis 1. kaec pars deperdita est). Quorum loco habent F 4. G '5. 5a. c. 7 : a Scandinavia insula egressa est; 6 5b; asseverant a Scandinavia insula egressos esse; quod ex argumento c. 2. sumtuni esse apparel, ut lacuna expleretur. k) ita
A 3c. D 1. H 1; Scadanavia A 3. D 3. G 2 infra c. 7; Scandinavia A '2. 2. '3. 5. 6. B 1. 2. Fortasse Paulus 7ic in koc quidem verbo scribendo sibi eonstans fuit. 1) Hviius A 3. 3a. 5. 6. B 2. C 4. G 4. 5b. c. H 1. I la c corr. 3. m) plenius A *2. 3. 3a. E 1. F. G 2. 3. 5c. H 2. n) tantum C '1. o) in m. C '1.
p) planiem m. terrarum sevientibus c. A 3 ; propter p. m. t. a. des. F 3. ed. pr. q) c. est A '3. r) relinquid re n. F 1. s) perquirit A 2. '3 e corr., 3. 5. 6.
C *1. D. F 1. K 2; quod fortasse in archetypo scriptum codices B. E. G. H. I cor- rexerunt. t) hoc caput praecedenti adjungunt F 2. 3. 5. u) relinquere B. L 2.
v) Hibor A5. 6. D 3; Ebor G 2. I la; Ebore G 5. w) ita A 2. 2a. C la. D 1 ;
Agionem A 3. B la. C 2. D la. F 1. G 4. ob. H 3. L 1 ; Agione B 1. 2. F 1 e corr. G "5. 5a. I 3; Aiono A 2 c< D 1 c corr. H 1, aUi; Haione A 5. 6 ; in in- dice omnes fere Aio. x) gemini F 5. y) iuvenali A 3. G 2. 3c. z) ad —
statuere des. G 5b. c.
1) IJacc Paulus ex Origine sivnsisse videtur. 2) Plin. IV, 13 f27J,
3) Xomina ex Orig. sumsit ; quos, ut genti novam patriam sectnnti jyraeessent, eledos esse, Paulus jinxisse vidttur.
54 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM, LIB. I,
diccntes suis simul et patriac, iter arripiunt. Horum erat ducum mater nomine Gambara ", mulier quantum inter suos et ingenio acris et consiliis provida ; de cuius in '' rebus dubiis prudentia non minimum confidebant.
4. Hauf^ ab re esse arbitror, paulisper narrandi ordi- nem postponere , et quia adliuc ^ stilus in Germania vertitur, miraculum, quod illic apud omnes celebre liabetur, seu*^ et quaedam alia breviter intimare •". In extremis circium versus 8 Germaniae finibus, in ipso oceani littore, antrum sub emi- nenti rupe conspicitur, ubi septem viri, incertum ex quo tempore, longo sopiti sopore quiescunt, ita inlaesis'' non solum corporibus, sed etiam vestimentis, ut ex hoc ipso, quod sine uUa per tot amiorum curricula corruptione perdurant, apud indociles' easdem et barbaras nationes veneratione ** habe- antur'. Hi denique, quantum ad habitum spectat, Eomani esse cernuntur. E quibus dum uuum quidam cupiditate sti- mulatus vellet exuere^, mox eius, ut dicitur, brachia aru- erunt, poenaque sua ceteros pcrterruit, ne quis eos idterius contingere auderet. Yideres'", ad quod" eos profectumo per tot tempora providentia divina conservet. Fortasse horum quandoque, quia non aliter nisi christiani esse putantur, gentes illae praedicatione salvandae sunt.
5. Huic loco Scritobinir' — sic enim gens illa nomi- natur — vicini sunt. Qui etiam aestatis temporei nivibus non carent, nec aliud"", utpote^ feris^ ipsis ratione non dis- pares, quam" crudis agrestium animantium carnibus ve- scuntur; de quorum etiam hirtis^' pellibus sibi indumenta
50. peraptant "'. Hi a saliendo iuxta liuguam barbaram ■^ * ethi-
a) Gabara D 2. '3. b) deest G 3 ; post add. F 1 ; c. viribus et prudentia F 4.
c) Nec F 4. G 2. 3. 4. 5. I la. d) st. adh. A '3. e) seo F 1 ; sed A '2. 3.
C la. E 1. G 5a. I la. — et deest B 1. f) libet i. A 3. g) eircius versus
A '2; circumversus A 7. C 4. 5. D 9. E 1. H 1 ; eircumversis A 3. F 1. G 2. 3. *5. 5b. c. I la; autem veris G 5a e corr.; a. versis G 5a'. h) inlaesi vel illesi G. I la. 2. i) indocibiles G 3. I 2. k) venerationi A '2. 2. '3. 5. 6. B la.
C 4a. 5. D 1. K 2, e corr, B 2. F 1 ; in veneratione G 5. 1) veste e. eorr. F 1.
m) ita B. E la; videns F 2; videris ceteri; cf. infra. n) quem A 5. 5b. 7. C. 5. D 3. 5. 8. I Ib; quid corr. quod A 3b; quos B 3. G 2. '5; quorum G ob.
0) perfectum G 3. 4. 6. p) Scrittobini B 2 ; Scriptobini B 1 ; Seriptovlni F {corr. Scritovinni F 1). G 3. 4; Scriptofinni G '5. 5a; Scritovini A 5. 6. D 3. E 1; Scriduwiuni G 5b ; Scridowinni G 5p ; Scritotinni G 1; Seritovinni L 1; Cristobini C 4, et similiter infro-r uhi Scriptiwini G 3. q) temporibus G 5b. c, uhi n. n. e. desunt. r) alius E 1. F 4. G 2. 3; aliis corr. alius G 6; aliis G 4. 5a, e corr, F 1 ei G 2; alias G '5; nec uUo alio I Ib. — in cibum corr. add. A '3. s) ut utpute A '2; utpotes corr, utpote F 1; tit potest F 3b. 4. 5; deest A *3. I Ib. t) feres ipsi A *2; fieri E. F 4. 5; fieris corr. feris F 1. G 2; sceris G 3. *5 (uhi ipsi). 6; f. i nisi ratione sunt d. I Ib. u) que A 5. 6. G 3. *5. 5a. 6. I la; quamque G 4. v) bircis vei liyrcis A *2. B 2a. C 4. D 1. 4. 5. 9; hyrticis E 1; hirtis corr. hirsutis A '3. 4. 6. F 1, et ita A 5; yrsutis F 4; istis G 3; deest G 5b. w) coaptant A 2. 3. B 1. D 6. ".
1) Karrat eandem ■ fahulam Gregor. Turon. mirac. I, 95. Sed noster ex alio sua hausit fonte; cf. Baron. ad 254; Mariyr. Rom. Jid. 27. BE. Acta septem dormientium in codd, saepius ohvia (Hagen, Cod. Bem. p. 157. 24i;. 2) Cf. Zeuss, Die Deutschen p. C84.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM LIB. I, 55
mologiam clucunt. Saltibus enim utentes , arte quadam ligno ineurvo ad arcus similitudinem feras adsecuntur. Aput hos est animal cervo non satis * absimile^, de cuius ego*' corio, ut fuerat pilis liispidum, vestem in modum tunicae genu tenus aptatam conspexi, sicut iam fati, ut relatum est, Scri- tobini utuntur. Quibus ^ in locis circa aestivale solstitium*^ per aliquod'^ dies etiam noctu^ clarissima lux cernitur, diesque ibi multo maiores quam alibi habentur ; sicut e con- trario circa brumale solstitium *", quamvis diei hix adsit, sol tamen non ibi videtur, diesque minimi», quam usquam'' alibi, noctes quoque longiores existunt ; quia scihcet, quanto magis a solelongius disceditur, tanto sol ipse terrae vicinior apparet et umbrae longiores excrescunt. Denique ini ItaHa, sicut et antiqui scripserunt, circa diem natahs Domini novem pedes in umbra staturae humanae hora sexta metiuntur. Ego autem in Galha Belgica in loco qui Totonis*^ villa dicitur^ consti- tutus , status mei umbram > metiens, decem et novem et semis pedes inveni. Sic* quoque contrario modo, quanto"' pro- pinquius meridiem" versus ad solem acceditur, tantum» semper umbrae brevioi*es videntur, in tantum ut solstitioP aestivah, respiciente sole de medioi caeH; in Aegipto et HierosoHmis et in eorum vicinitate constitutis locis nuUae videantur umbrae. In Arabia vero hoc ipso tempore sol supra medium •"• caeH ad partem aquilonis cernitur, umbraeque versa vice contra meridiem'" videntur^.
G. Nec ^ satis procul ab hoc de quo praemisimus Htore, contra occidentalem partem, qua* sine fine oceanum pelagus
a) ita A '3. 3. 5. 6. B la. D 3. 8 ; adsimile A '2. 2. C '1. 2. D 1. E 1. G 3a ; assimile C 4. 5. D ia. F. G 4 5a. b. I 2, e corr. B 2; u. s. assimile cori- satis simile G 2; simile G 5c. H 1. I la ; dissimile B I 3. b) deest G 2. c) soli-
stitium F 1; per — solsticium in maryine suppl. F 1. 2, des. F '2. 3. 4. 5. d) i!a codd. vetustiores omnes fere pro aliquot ; quod E 1. e) noctium G 2. 3. 4. I la;
nocte G«5. f) solcstitium A '2. E 1 ; sojistitium G 3, alii. g) minores G 2,
e corr. F 1. h) deest B 1. i) deest F 4. G 2. 3. 4; et G 2 ; et in D 3.
k) Teotonis G 2; Theodonis G 5a. b. c ; Teodonis G '5; Tectonis I la. 1) umbra A 2. "3, corr. umbram F 1. m) quantum A '3. 3. F 5. n) meridie (-g) A '2.
F 1. G 2. 3. 4. o) ita A 'i. 2 3. 5. D 1. E 1. F 1. H 1, e corr. p 2; tanto
B. G. I la, alii. p) solstitium (solisitium G 3. '5) E 1. F. G 3. 4. 5. I 2. — aestivale F 4. G 4 5; aestuale E 1, corr. aestivali G 2. q) medio F 1. G 3;
midio G 2; in medio G 5. r) meridie (-f) A "2. 2. "3. F 1. G 3. s) H(a)ec
A 2. "2. 3. t) quo G.
1) i. e. non multum, u' c. 6. BE. lilicnonem (Benntlner) raulus indicat.
2) Cf Bjda, De teinj). rat. c. 29. 31. 3) Seu Theotonis villa, Die- ienhofen. De hoc loco exstat disquisitio mathematica comitis Josephi de lUnaldis in Raccolta d^opuscoli scientifici e filologici, Venetia 1751, 8«, XLV, 127/". Unde nil dischnus, nisi Pauli nostri staturam 5' 11" 11'" mensuram cojnj^levisse. BE. 4) Cf. Bcda l. l. b) De Arahihus vulgatissimum illud :
Ignotum vobis Arabes venistis in orbem, l'inbras niirati nemorum non ire sinistras. BI.
56 PAULl lilSTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
patet, profiindissima aquarum illa vorago est, quam usitato nomine maris umbilicum voeamus. Quae bis in die fluctus absorbere et rursum evomere dicitur>, sicut per universa illa litora accedentibus ac recedcntibus fluctibus celeritate nimia * fieri conprobatur. Huiusmodi vorago sive vertigo a poeta Virgilio Caribdis appellatur; quam'' ille in freto iSiculo esse suo in carmine loquitur, lioc modo dicens: Aen. III. 'Dextrum Scilla '^ latus, laevum inplacata Caribdis
*2o. Obsidet, atque imo baratri ter gurgite vastos''
Sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras Erigit alternos, et sidcra verberat unda'. Ab hac ® sane de qua diximus vertigine saepe ' naves raptim cursimque adtralii adflrmantur tanta celeritate, ut sagittarum
*p. 5i.per aera lapsus imitari videantiu'; et nonnumquam Mn illo baratro horrendo niinis exitu ^ pereunt. Saepe cum iam iam- que mergendae sint, subitis undarum mohbus rctroactae, tanta rursus agihtate exinde elongantur, quanta prius adtractae sunt. Adfirmant, esse'' et aham huiusmodi voraginem inter Brit- taniam' insulam Gahiciamque'' provinciam'; cui etiam"' rei adstipidantur Sequanicae Aquitaniaeque htora; quae bis in die tam subitis inundationibus opplentur", ut, qui fortasse ahquantuhmi iutrorsus a » htore repertus fuerit , evadere vix possit. VideasP earum regionum flumina fontem'1 versus cursu velocissimo relabiac per muhorum mihum spatia dulces'' fluminum hmphas in amaritudinem verti. Triginta* ferme a Sequanico htore Evodia'-2 insula mihbus distat, In qua, sicut ab iUius " incohs adseveratur, vergentium in eandem ^ Caribdin aquarum garruhtas auditur^^. Audivi quendam no- bihssimum GaUorum referentem, quod ahquantae naves prius
a) celeritatem nimie F 1. G 3. b) quera F. G 2. 3. 4; qui B 3. c) Sylla C '1. d) vasto G. I 2. e) hoc F 1. G 3. 4. 6. f) septem G 2 (naves deest) ; septe-
nales r. F 1. G 3. g) exito G 3, corr. exitio F 1. 4; exiti G '5, corr. exito G4;
exitio A 3a. B 1. 3. F 2. 3a. G 5a. b. c. 13; exicitii A 3. h) se A 3. — etiam D ; deest G 4 ; adfirmantem est (?) et alia h. voragine F 1 : adfirmantem {deest G 4) est et alia h. vorago G 3. 4 ; adfirmant. Est et alia h. vorago F 4. 5. G 5. 6. i) ita A 2, et postea plerumque A 1 ; Brittania insula F 1. k) Gallicamque B la. D ; Gal- liamque A *2. 5. 6. C 3. 4.5. 1) proviucia F 1 ; provinciae civitatem G2; provinciam civitatem G "5. m) Huic r. G 2. u) oplenturFl; sub(p)plentur G; replentur I 2.
0) ad F 1. G 3; ad litora F 2. G 2; in G 3a. p) Videres G 4; Videris F 2. G 2. 3. 5. q) fontesque B 1. G 5b. c. ; fontes G '5. 5a. — versos B 1; deest G 5b. c; fontemque versus cursus corr. fontesque recursu F 1. r) duces F 1. G 3; ductas G 5. s) norum (Vll) inc. cap. ecorr. F 1, et ita F la. t) EbudiaB; Aebodia vel Ebodia F. G 2. 3. 4. u) illis G 3. 5. v) eadem E 1. F 2. 4. G 2a. I 3. — Caribdi A '2. E 1; Caribdin corr. Caribdi B 1; Cary(i)bdis F 1. G3. 4; Carybdim G 2. w) deest F 1. G2; audiatur G 3. 4; audit F2a; estF2. 3; esse solet post add. F 1 ; sonat l 2.
1) Cf. Ovld. Metamorph. Ub. XIII, fab. 8 (v. 730y:
Scylla latus dextrum, laevum inquietata Charybdis Infestat; vorat haec raptas revomitque carinas. LIND.
2) Aldernay intelHgi videtur.
PAULI HISTORIA LANGOBARDOEUM. LIB. I. 57
tempestate convulsae, postmodum ab hac eadem Caribdi* voratae sunt. Unus autem solummodo ex omnibus viris qui in navibus illis fuei^ant, morientibus ceteris, dum adhuc spi- rans fluctibus supernataret, vi ^ aquarum labentium abductus "^, ad oram'^ usque inmanissimi^ illius baratri pervenit. Qui cum iam profundissimum et sine fine patens chaos adspiceret, ipsoque^ pavore praemortuus ses illuc ruiturum exspectaret, subitO; quod sperare non poterat, saxo quodam superiectus insedit. Decursis siquidem iam omnibus quae sorbendae erant aquis, orae^ illius fuerant margines denudati; dumque ibi inter tot angustias anxius vix ob metum palpitans resederet', dilatamque'' ad modicum mortem nihilominus operiret', con- spicit ecce subito quasi magnos aquarum montes de profundo resilire navesque, quae absortae"' fuerant, primas emergere". Cumque " una ex iUis ei contigua p fieref!, ad eam se nisu quo potuit adprehendit; nec mora, celeri volatu prope Htus advectus, metuendae necis casus evasit, proprii postmodum periculi relator existens. Nostrum quoque, id est Adriaticum, mare, quod licet minus, similitej' tamen Venetiarum Histriae- que htora'" pervadit^ credibile est, parvos huiusmodi occidtos- que habere meatvis, quibus et recedentes aquae sorbeantur* et rursum invasurae' litora revomantur. His ita praehbatis, ad coeptam narrandi seriem redeamus.
*7. Igitur egressi de Scadinavia" Winnih^', cum Ibor^^'p. 52. et Aione'' ducibus, in regionem quae adpellatur Scoringay venientes, per annos ilHc ahquod consederunt '. IHo itaque tempore Ambri^ et Assi ** Wandalorum duces vicinas quasque provincias beUo *> premebant. Hi '^ iam multis elati victoriis,
a) deest G 2. b) deest C *1 ; iu B 1. c) adductus A 5. 6. E 1. G 3. 4. 5b.
H 1; abd. svperscr. vel sub F 1. d) ora A '2. 5. 6. B 1. 3. e) inmanissima
E 1. F 1. tr 1. 3; inmauissimam F 5. G 4. 5. f) hic incipit 1 1, quaternione primo evulso; post pavore plura des. A 6, folio deperdito. g) sese A '2. 2. '3. 5. E 1, e corr. B 2. D 1. h) oris superscr. vel ore E 1 ; ore i. fecerant marginis d. F 1 ; marginis etiam F 2. 4. 5. G 4; denudate G 4. 5b. c. i) ita A "2. 2. '3. F 1. G 3. k) dilatumqne F 1. G 1. 1) opperiret A "2. 2. E 1. G 2. I 1 ;
operire F 1. G 1. 3; op(p)eriretur A 5. B 2. 4. D 1. G 4. 5. I 2. 3 ; periret C 2. m) ita codd. velustiores omnes. n) emergerent F 1. G 1. 3. o) Cura F 1. G.
p) condigna G 1 — 4. q) fuerat corr. fuei-it F 1; fuerit G 1. 2; fuerint G 3;
tieri 1 2; facta fuisset eam quomodo pot. G 4. r) lilore F 1. G 1. 3. 4. s) sor- bentur F 2. 3. 4. G. t) invasura A 2. 2a; invasore F 1. G 2; invaso G 3 ; in- vasa ad litore G 4; invaso litore F 1 e corr., 2. 3. 5; ab invasore litore G 5a. b; ab invaso litori G '5; ab invaso litore A 5a. G 5c. u) ita F 1. G 1 (corr.
Scand.), a!ii; Scadanavia A 3. G2; Scandin. corr. Scadan. D 1. v) Winuli B 1. G 4; AVinuuli A '3; AVinili F 1. G 1; postea codd. tantum non omnes Winnili vel ■\Vinili. \v) Ybor A '3; Ebor G 1. 2; Ebore G 5, et ita deinceps. x) Agioue
B 1. F. G2. 5. I 2; Aigoue G 3. y) Scoringia G 2. z) Cambri G 3. .i) Asi
F. G. I 2. b) per bella A "3.
1) Qiiae de Langobardorum sedibus in Scoriiiga et post (c. 11) in Jlau- ringa Paulus tradit unde hauserit, non constat. 2) Haec ex Orig.
Paulus sumsit et suo more amplijicavit.
58 PAULI HISTOEIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
nuntios ad Winnilos mittunt, ut aut tributa Wandalis persol- verent, aut se ad* belli certamina praepararent. Tunc Ibor et Aio, adnitente'' matre Gambara, deliberant, melius esse armis libertatem tueri, quam tributorum eandem' solutione"* foedare*'. Mandant^ per legatos Wandalisj pugnaturos se potius quam servituros. Erant siquidom tunc Winnilis uni- versi iuvenili'' aetate florentes, sed numero perexigui, quippe qui unius non nimiae amplitudinis insulae tertia solummodo particula fuerint ' .
8. Refert hoc'' loco antiquitas ' ridiculam' fabulam: quod accedentes Wandali ad Godan"" victoriam de Winnilis postulaverint", illeque responderit, se illis victoriam daturum quos primum oriente sole conspexisset. Tunc accessisse " Gambara p ad Fream, uxorem Godan i; et Winnilis victoriam postulasse'", Freaque* consilium dedisse', ut AVinnilorum mu- lieres solutos crines ero^a faciem ad barbae similitudinem con- ponerent maneque primo cum viris adessent seseque Godan" videndas pariter e^" regione, qua ille per fenestram orientem versus erat solitus aspicere^^', conlocarent. Atque ita factum fuisse''. Quas cum Godan oriente sole conspiceret, dixisse^': 'Qui sunt isti longibarbi' ^ ? Tunc^ Frea'' subiunxisse, ut quibus nomen tribuerat victoriam condonaret*^. Sicque Winnilis Godan victoriam concessisse. Haec risui'' digna sunt et pro nihilo habenda. Victoria enim non })0testati est adtributa hominum, sed de caeh^ potius ministratur.
9. Certum tamen est, Langobardos ab intactae ferro
a) de b. certamiue A '3. b) aunuente A 5. Cl 3; aduneute c corr. A *3: ab
innuente G 4. c) eorundem G 2. d) sol.itionem A 'i. 2. '3. B 2. C "1. D 1.
E 1. F 1. G 1. 3. 4, '5. 5b. c. d. I 1. 3. Quod in archetijpo scriptum fuisse videtur ; — tributi eos persolutione F 2. e) fedarent B 2; fedari G 2. '5. 5a ; facere
vel foedari G 5c ; facere vel foederari G 5b. f) M. itaque G 1 ; vero add.e corr.Fl. g) ■\Vinilorum F. G (Winilorum pueri G 5b. c). h) iuvenali F 1. G 1. 3;
f/. jK 53 n. y. i) fuerant B. D 4. 5. F 2. 5. G 3. I 3 ; fuerunt I 2; terciam
particulam perfruiti sunt Or 5b. e. k) boc ia 1. B ]. 1) ridiculosam B 1, e
corr. F 1 et G 1. m) Gadam su^ierscr, littera o B 1; Godam A 5b. F 5. H 2. 3 ; Guodan G '5. 5a. c; Guodant G 5b ; "SYodan ( luodan) C 3. 4b. D 1 c corr. (uuoda corr. uuodan). I 1 (semel Godant). n) postulaverunt A "4. 5. E 1. F. I 2. o) a. dicitur et Gamb. B 1. p) Gambaram A "2. 2. 5. C. D. F 3. G 4. "5 5a. b. H3; G:\baram A 3. q) Godani B 1. r) postolasset G 1. s) ita F 1. G 1 3.
I 3; Freamque ceteri /ere omnes. t) dedisset E 1. F 1. u) Gotan Fl; a Godan A 2. '3; ad Godam B 1 ; ad Wodan D 1. v) iu regionem quam B 1. w) aspi- ceret A '3; deest F 1. x) fuisset E 1. F 1. G 1. 3. — Cumque Ita factum
fuisset eosque G. o. s. intente conspiceret dixit F 2. y) dixisset A 2. 2a. E 1,
G '5. 5a. z) ita A '2. '3. 5. B. F 1. G 1. I 3, e corr. F 3. G 3; longibarbis A '4; longebarbi E 1; longabarba F 5; longibardi A 2. 5b. C '1. 4. 5. D la. 6. F 3. G 3. '5. 5a. H 4. I 2 ; longobardi A 7. F 2. G 2a. 6e; longo(u?)bardi corr. longibarbi D 1 ; langibardi A 3 ; langibarti A 3b; langobardi A 3b. D la. 2. 3. 5. G 2. a) Tum A*2. 2. "3. b) Fream A '2. 2. '3. 4. 5. C. D. F 5. Ct2 e corr.,'6. 5a. b. H 1. I 2. c) cond. — vietoriam des. ^A 3. 3a. d) ita A '2. 2. B 1. 2. C "1. 3.
D 3. E 1. F. G 2. 3. H 1. I 1 ; risu alii.
ll
'•igo.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 59
barbae longitucline , cum primis ^ Winnili ^ dieti fuerint, ita postmodum appellatos<=- '. Nam iuxta illorum linguam ''lang' 'p. 53. longam, 'bart' '• barbam significaf. Wotanf sane, quem adiectas littera Godan'' dixerunt^^ ipse est qui apud Romanos Mercurius dicitur et ab universis Germauiae gentibus ut deus adoratur; qui non circa haec tempora, sed longe anterius'; nec in Germania, sed in Grecia fuisse perhibetur.
10. Winnili '' igitur, qui et Langobardi, commisso cum Wandalis proelio, acriter, utpote pro libertatis gloria, decer- tantes, victoriam capiunt. Qui^ magnam postmodum famis penuriam' in eadem Scoringa'" provincia perpessi, valde animo consternati sunt.
11. De qua egredientes, dum in Mauringam* transire disponerent, Assipitti" eorum iter inpediunt, denegantes eis omnimodis per suos terminos transitum. Porro Langobardi cum magnas hostium copias cernerent neque cum eis ob paucitatem exercitus congredi auderent, dumqueo quid agere deberent decernerent, tandem necessitas consilium repperit. Simulant, se in castris suis habere cynocephalos p, id est canini 1 capitis homines. Divulgant aput hostes, hos pertina- citer bella gerere, humanum sanguinem bibere et, si hostem
a) ita A "2. 2. '3. 3. C '1. D 1. F 1. 4. G 3. Quod alii correxerunt : iuprimis A 5. D 3. 5. F 2. 5. G 2. I 1; primura B. G 5b. c; primo G 5a et e corr. F 3; primitus G 4 e< e corr. F 1 ; primi F 3 ; priraos C 4. b) Winilis F 1. G 1.
c) appellati sunt El; appellatur F 1. d) bard A 2. '3. B 2. C *1. D 4. 5. F 1.
2. 3. G 1 — oa. H 1; bar B 1. la. I 3 ; baro C 2; barad A 2a; bardi E 1. — lin- gua Langobardus longam barbam s. A'2; liiiguam i. longobarbam s. A. 5. e) sig- niflcant F 1. G 1. 2. 3a. f) uiuotan A '2; Wotam C 4; Wota C 2; Vodan F2; Votan C '1. F3; Vgodam B 1. 2; Gotan E 1. H 5a. I 3 ; Godan A 3b. Hl; Guodan G5a; Guodant G 5b ; Gwodan F 4 ; Godatan F5; Goan D; Odan G2 etecorr.Y 1. g) adiectam litteram E 1; a. d. littera B 1. la. 2. 13; o littera mutata in V Gudan I 2. h) Goddau B 2; Guodan G5a; Guodin G'5; Gwodan F 2. G5c; Gondau D 2. — quem deum d. G 5b. i) alterius A '3. k) AVinilis F 1.
1) penuria F 1 ; magna — penuria G 1. m) Scoringa corr. Scoringia G 2. n) Assi- piti B 3. C 3. G 3. 4. H 3. I 3 ; Assipiti superscr. c B 1 ; Assipitti corr. Assipicti D 1; Assipicti B 2. C 2. E 1. H 1; Assipicii G 5c; Asipiati A 5; Assipite F 3; Hassipicti F 5. o) d. q. a. d. d. des. B. 13; decernerent deest F 1. 4. G 1. 3.
H 1. Quod alii supijlere volentes scribunt: ignorarent F 1 et G 1 e corr , G 2; ambigerent G 4 ; iiaesitarent F 5. G 5 ; d. quererent q. F 2 ; d. dubitarent F 3. p) cenophales B 1; ey(i)nocephales A '3. G 3a. 5c. q) caninis F 1. G 1—4; caninia capitibus G 2.
l) Cf, Isicl. Eiym. IX, 2. 2) E codicum veiustiorum lecfione
patet, primam vocahuli Wofan sive Uotan litteram cuvi sequenti conjunctam vocalis vivi habere. 3) Haec ex fonte deperdiio
hausta cum Orioinis narratione Paulus conjunxit; quod ne historiae convenire putes, cave. Scoringa 'Uferland' interpretatus est Milllenhoff, Kordalb. Stud. I, ^). 141. 4) Cf. Geogr. Eav. I, 11: patria Albis
Maurungani certissime antiquitus dicebatur. Ajjud Anglosaxones Myr- gingas dicunfur; cf. Leo, Beovulf p>. 51; Miillenhoff l. L j). 140. De Moringau Bluhme, Oens Lang. ji- 23, cogitavit: Assipiitos ad montem Asse prope Wolfenbiiltel collocavit. Sed nomina valde sunt obscura, vix cum certis 2>osierioris temporis locis conjungenda.
60 PAULI HISTORIA LANGOBARDOEUM. LIB. I.
adsequi non possint, proprium potare cruorem. Utque^ huic adsertioni fidem facerent, ampliant tentoria plurimosque in castris ignes accendunt. His hostes auditis visisque'' creduli effecti, bellum quod minabantur iam temptare non audent.
12'. Habebant tamen apvid se virum fortissimum, de cuius fidebant viribus, posse se procid dubio optinere quod vellent'*. Hunc solum j)ro omnibus pugnaturum obiciunt. Mandant Langobardis, unum® quem vellent suorum mitterent, qui cum eo ad singulare certamen exiret, ea videlicet con- ditionC; ut, si'" suus bellator victoriam caperet, Langobardi itinere quos venerant abirent; sin vero superaretur ab altero, tum^ se Langobardis transitum per lines proprios non ve- tituros. Cumque Langobardi, quem e suis potius adversus virum bellicosissimum mitterent, ambigerent, quidam ex servili conditione sponte se optulit, promittit' se provocanti hosti congTessurum, ea** ratione, ut, si de hoste victoriam caperet, a se suaque progenie servitutis naevum ' auferrent. 'p- ^•^- Quid plura? ''Gratanter quae postularaf" sese facturos polli- centm-. Adgressus hostem", pugnavit et vicit; Langobardis "^ transeundi facultatem?, sibi suisque, ut optaverati, iura"" liber- tatis indeptus * est.
13'. Igitur Langobardi tandem in Mauringam perveni- entes, ut bellatorum possint" ampliare numerum, plures a servili iugo ereptos ad libertatis statum perducunt. Utque rata eorum haberi^ possit ingenuitas^, sanciunt more solito per sagittain, inmurmm-antes nihilominus ob rei firmitatem quaedam patria verbaJ. Egressi itaque Langobardi de Mau- ringa, applicuerunt in Golanda-^-^, ubi ahquantoy tempore commorati, dicuntm' post haec Anthab^ et Banthaib% pari
a) hic incipit A 1, primo deperdito quaiernione. Atque ut B 1. F 2. 6 1 — 4. 5a. c; Atque hic corr. Utque huic F 1 ; Ut. h. des.Ci'b; hic B 1. Cl 1. 3.4. b) ipsisque F 1. c) nuUa capitis distinctio A '3. 7. G 2. d) vellet C 4b. D la. I 1. e) ut u. D 3.
F 2. G ob. c, c corr. D 5 e« F 4. f) post add. F 1. g) quod F 1. G 1. 2. 3; per quod F 2. h) tunc B. C. D. E. G. H. I; tum corr. tunc F 1. i) pro-
ruittitque B 1. C *1. G 2; et promisit G '5. 5a; et post add. G 1. k) /olium excidit H 4. 1) nervum A '3. 3. E 1 ; nexum A 3c. G. H 1 ; iugum C 4b, e corr. F 1 ; iu evum B 1 ; in evum superscr. iugum C'l; iugum in evum I 1. la ; nomen A 5. m) postulaverat B 1; postularet A 2. F 1, I 1. n) cum hoste G 1. 2.
'5. 5a. o) Langobardi A 1. p; deest F. G; viam t. G 3; aditum t. exhibuit
F 2; facultate concessa A 5. — sibi deest C '1. q) optaverant F 1. G (praeter
G 5a. b). r) iure A 2. 3. G 2. Quod in arcltetypo /uisse crediderim. s) adeptus
A 5. B 1. 2. F 2. 3. G 5a e corr. t) 10. A "3, et ita deinceps. u) ita A 1.
*3. 3. B 1; possit A2; possent F. G, alii. v) habere A "2. F. G. H 4. yf) deest C '1. x) Golandam G 3. 4; Goladam G 5b ; Godolanda G 2; Rugolanda e corr. F 4 ; Rogolenda F 4 ; Rugolandam corr. Golandam F 2. y) per aliquod tempus c. fuisse d. G 5c. z) Anthaib A 3c. B. G 1 — 5; 1 2. 3 ; Anthabus F4; Anthabos F 2; Antabus F 5; Antab C "1. 2. D; Antaib I 1; Athab A 4. a) Bantaib G 5c ;
Banthaibus F 4. 5 ; Banthaibos F 2; Bantib H 1; Banthub D 5; Bantehub D 2; Bantub D "Sa. 3; Bantab D 4; Banthcub C 2; Bantahib I 1; Banthocoh A 5.
1) De hac manumissione In edicto nihil legitur, Cf. Grimm, R. A. p. 162; Chrisf, Disq. de rebus Lang. p. 17. 2) Bedit Paulus ad
Originein, ex qua sequentia sumsit. De rtominibus Anthab (= AnthaibJ etc. V. Zeuss p. 472; Grivim E. A. p. 496; G. d. D. Spr.j^- 686.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 61
modo et Vurgundaib ^, per'' annos aliquod possidisse''; quae nos arbitrari possumus esse voeabula pagorum *■ seu quorum- cumque locorum.
14. Mortuis'' interea Ibor et Aione ducibus, qui Lan- gobardos "^ a Scadinavia^ eduxerant'^ et usque ad haec tem- pora rexerant», nolentes iam ultra Langobardi esse sub ducibus, regem sibi ad ceterarum instar gentium statuerunt. Regnavit igitur super eos primusi Agelmund'', filius Aionis, ex prosapia' ducens originem Gungingorum ■", quae aput eos generosior habebatur. Hic, sicut a maioribus traditur, tribus et triginta annis Langobardorum tenuit regnum ^.
15. His temporibus quaedam meretrix uno partu sep- tem puerulos" enixa, behiis omnibus mater crudeHor in pi- scinam proiecit" negandosP. Hoc si cui inpossibile videtur, relegat historias veterum, et inveniet, non solum septem infantulos f, sed etiam novem unam'' mulierem semel* pe- perisse. Et hoc certum est maxime aput Aegyptios fieri '.
" Contigit itaque, ut rex Agehnund, dum iter carperet, ad' '^' ^^' eandem piscinam deveniret. Qui cum equo retento mise- randos infantulos miraretur hastaque, qua" manu gerebat, huc ilhicque eos inverteret, unus ex ilhs iniecta manu^ hastam regiam conprehendit. Rex misericordia raotus factumque
a) Vurguudaliib A 5. I I; Vnrgundaybus A '3. 7; Vurgurdaib D 3; Vurgandaib H 5a; Virgundaib C 3; Wirgundaib C 2; Virgandaib F 5; Virgudaib D 2; Vur- eonthaib B 1. 2. 13; Garconthaib B 4; Vurgundahibor A 5b ; Burgundaib E 1. G 1. 2. '5. 5a. 7. I 2. L; Burgandaib F 1; Burgundahib (i 3; Burgiudahib G 4; Burgaindaib G 5c; Bugamdaib G 5b ; Burgundaibus F 4; Burgandaibos F '2; Pur- gandaibos F 2. b) p. a. a. des. B 1. c) ita A 1; possedisset E 1; possedisse
ceteri. d) pagauorum D 2. 3. G 3a. I 1. e) mortuus A 1. E 1. F 1. G 3 ;
mortuos A *2. f) Langobardl E 1; Langobardis F 1. G 1. 3. 4. g) Seandin.
B 1, alii; Scatinavia F 2; Scladinavia H 1. h) adduxerant F 2. 3. G 2. 3. 4;
adduxerat — rexerat F 1. G 1 ; abduxerant G5; et — rexerant des.El. i) primum E. F. G; deest A 3. k) Agilmund A 2 hoc loco, G *5. 5a eonst.; Agelmun A *4; Agelmud E 1. F 3; Agelmundus B 2. C la. D la. 2. 3. F 5. G 6. II; Agilmundus G 5c. 1) prosapiam F 1. m) Guningorum B 1. 2. 13; Gunningorum K 1;
Gunnigorum B la; Gungindorum A '4. B 2a; Gingingorum G '5; Gungincorum B la. D. I 1 ; Gungivorum G 5b; Cungingorum A 3c e corr.; Cuningorum F 5; Thuringorum L 1; Tungintorum L 2. n) pueros A 2; parvulos C 2. D 2. 3.
G 5c. I 1, alii. o) proicit A 2. p) ita pro neeaudos A 1. '2. E 1. F 1. 3. G 3.
q) infantes G 1. 2. r) una A 1.'2. '3. Gl; una mulier A 2. *4. s) deest G 5b. c. t) post add. F 1. u) ita A 1. *2. '3. F 1. G 1 ; q. B 2 ; deest E 1; quam ceteri.
v) manum F 1.
1) et u. ad h. t. rexcrant de suo addit Paulus ex conjertura, ut serlem regnantium efjiceret continuam. Quod plane erroneum. BE. 2) Haec
in Orig, frustra quaeras. 3) Haec Paulus a Plinio excerpsit lib. VII,
cap. 3, de prodic/iosis partuhus. Tergeminos, ille, nasci certiim est Ho- ratiorum Curatiorumque cxemplo. Supra inter ostenta adducitur, prae- terquam in Aegypto, ubi foetifer potu Nilus etc. BI. Cf. Gell. X, 2. Toti huic de Lamissione narrationi repnijnat, quod Lamissio in proloqo Edicti Potharis voratur ex g^enere Guging-us. Orta videtur ex nomine. Cf. quae Leo, Beovulf p. 31, congessit. BE.
62 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
altius * ammiratus, eum magmim futurum pronmitiat. Moxque eum a piscina levai'i praeccpit, atque nutrici traditum omni cum studio'' mandat alendum; et quia eum de piscina, quae eorum lingua 'lama' dicitur», abstulit, Laniissio'^^ cidcm nomen '^ inposuit. Qui cum adolevisset, tam *= strcnuus iuvenis cfFcctus est, ut*^ et bellicosissimus extiterit et post Agebiiimdi funus regni gubernacula rexerit. Ferunt hunc, dum Lango- bardi cum rege suo iter agentes ad quendam fluvium per- venissent et ab Amazonibus essent proliibiti ultra permeare, cum earum fortissima in fluvio natatu pugnasse eamque pere- misse, sibique laudis gloriam, Langobardis quoque transitum s paravisse. Hoc siquidem inter utrasque acies prius constitisse*', quatenus, si Amazon' eadem'' Lamissionem superaret, Lan- gobardi a' flumine recederent; sin*" vero a" Lamissione, ut et factum est, ipsa vinceretur, Langobardis eadem permeandi fluenta copia praeberetur^. Constato sane, quia liuius asser- tionis series minus veritate subnixa est°. Omnibus etenim quibus vetercs historiae notae sunt patet, gentem Amazonum longeP antea, quam haec fieri potuerinfi, esse deletam; nisi forte, quia loca eadem, ubi haec gesta feruntur, non satis historiographis nota fuerunt et vix ab aliquo eorum vulgata sunt, fieri potuerit, ut uscj[ue ad id tempus huiuscemodi inibi mulierum genus haberetur. Nam et ego referri a quibusdam audivi, usque hodie in"" intimis Germaniae finibus gentem harum existere feminarum*.
10. Igiturs transmeato Langobardi de quo dixeramvis flumine, cum ad ulteriores terras pervenissent^, iflic per tem-
a) alitus G 1; deest Ct 2; f. tale a. G 5c. b) o. constudio B 2; o. custodia A "4. 5. 0 2. E 1. F 2. II; o cum custodia F 3. G 2. c) Laniisio B 1. G "5.
d) posthaec in A i foUum excidit usque ad cap. 17 fin. de hostium exu. e) et iam A '2. 2; ita B. F 1 e corr. 2. 3. 4; eo 0 1 — 3. D. I 1 ; adeo C 4. 5. I 2; deest F 5. G 1—5. H 1. f) deest G. H 1 ; extiterat — rexerat G 2. 6; extitit Ct 4. 5.
H 1 ; et rexit C 3. F 2. Cx 4. 5. g) transitu corr. transitum F 1. G 1. 2.
h) constitisset F 1. Ct 2 ; constituisset G 3. 4; constituerunt e corr. Ct 1. i) Ama- zoua I 1. k) eundem A "3. 5. 6. C 1. E 1. F 2. 4. G 2. 5. H 1 ; eadem corr. eundem A '3. B 3; eodem Ct 3, corr. eundem G 1. 1) ad F 1. m) si F 1.
n) ad Lamisonem F 1 ; Lamissionem G 3. 4. o) Constat — est des. D. p) longe — potuerint des. C 2. ii) potuerunt C. D; potuerit F 1. G 1. 3. 4. 5. 6. I 3 ;
h. fierent B 1. r) deest A 2. 2a. "3. G 3. .s) pervenisset F 1. G 1.
1) Vocem etiam cqnid Festtcm reperies: Lacuna, aquae collectio, a lacu derivatur, quam alii lamam, alii lustrum dicunt. LIND. Cf. J. Grimm, G. d. D. Spr. S. 694 : ^aus heiner germanischen Sprachejetzt zu erluutern\ Sedfortasse cum verbo nostro '■Lehm' conjungendum est. BE. 2) Hanc
nominis formam Paulus ex Edicto Rotharis sumsisse videtur. Laia- micho vel Lamicho Orig. 3) Jlodus hella dirimendi tunc non inu-
sitatus; cf. Greg. Tur. II, 2. 4) De Kvenis haec intelligenda esse videntur; cf. Zeuss p. 686. 5) c. 16. 17. unde Paulus sumserit, non
constat. Fortasse eanclem secutus est narrationem, quam antea cum Origine conjunxit.
PAULI HISTORIA L ANGOBARDORUM. LIB. I 63
pus aliquod commorabantur. Interea cum nihil adversi^ suspi- carentur et essent quiete longa minus'' solliciti, securitas, quae semper detrimentorum mater est, eis non modicam perniciem peperit. Noctu denique cum neglegentia *resoluti'p. 5«. cuncti quiescerent, subito super eos Vulgares <= inruentes, plures ex eis sauciant'', multos prosternunt, et in tantum per eorum castra dibachati" sunt, ut ipsum Agehnundum^ regem inter- ficerent eiusque unicam filiam sorte captivitatiss auferrent**. 17. Resumptis tamen post haec incommoda' Langobardi viribus, Lamissionera'', de quo superius' dixeramus, sibi regem constituerunt. Qui, ut erat iuvenili'" aetate fervidus et ad belli certamina satis prumptus, ahirani sui"^ Agehiiundi necera ulcisci cupiens, iu Vulgares arma convertit. Frimoque raox proeho commisso, Langobardi hostibus terga dantes, ad ca- stra refugiunt. Tunc rex Lamissio ista° conspiciens, elevata altius voce, omni exercituiP clamare coepit, ut obprobriorura'i quae pertulerunt ^ raerainissent ^ revocarentque ante oculos dedecus, quoraodo eorura regem hostes iugulaverint, quara niiserabihter eius natan), quam sibi reginani optaverant, cap- tivara abduxerint'. Postrerao hortatur, ut se suosque armis defenderent, mehus esse dicens, in bello animam ponere quam ut vilia mancipia hostium kidibriis subiacere. Haec et huiusceraodi dura vociferans diceret, et nunc min's nunc pro- missionibus ad toleranda" eorum^ aniraos behi certaraina roboraret; si quera etiam servihs conditionis pugnantem vi- disset, hbcrtate^ euni siraul cum praemiis donaret: tandera hortatu ^ exempHsque principis, qui priraus ad bellura pro- siherat, accensi, super hostes inruunt, pugnant atrocitev, et raagna adversarios cladey prosternunt ; tanderaque de victo- ribus victoriara capientes, tam regis^ sui funus quam pro- prias iniurias ulciscuntur. Tmic magna de hostium exuviis ' praeda potiti, ex iUo iam tempore ad expetendos beUi labores audaciores efffecti sunt.
a) adversis F 1. G1.3; ad. iiil G 2 ; ad. n. G 1. 4. .t; niliil deest G 3, 2^ost add. F 1; n. raaU A 3. b) nimus A 2; numus (i "5; nimis A 3. 30 ; minus corr. nimis G 3; et longa B 1; soUioitus F 1; qiiioti 1. iiimis seeur. sollicitis quae s. C 3. D 2. '3a. 3. 10, et quibxfs soUieiti deest C 4. .5. D 1. la. f). II. Ib; e. quieti see. que semper H 1 ; csseut (luieti minus sollieiti q. corr. e. q. minusque soll. seeuritas q. A 6, et ita A 5. c) Bulgares ph.rnmque A 3. C. D. G 5b. c. d) deest G 2. e) ita A 2. 6. D 1. la. G '5; divagati F 5. G 4; divagatis nt G 1. 3 ; diu vagantes ut F 2. 3. 4. (iw F 1 debachati sunt rec. manu in loco raso). f) Agelmund A '3. g) captivatam A 3. h) affererent F 1. G 1. i) ineommodo F 1; hoc incommodum G.
k) Lamisone F 1. 1) deest D. I 1. m) iuvcni F 1. G 1; iuvenis G 5. n) p. non aliud nisi C 4b. I 1; alium {corr. aliud) nisi C *1 ; a. s. e corr. D I. o) ista — obprobriornm des. A 5a. p) exereitu A 3. C 1. 2. F 1. G 1. q) obprobria <Hiae A 3b. e ; opprobrium quod A 5. <•. F 2. G 2. 3. H 1 ; obprobrium qucm F 1.
2. 4. G 1. 4. (Juod Paulum scripsisse putarim. r) protulerant B 1. D 2. G 5c. s) memisnisccrcntur B 1; reminiscerent I 1. t) adduxcrint A 4. F 1. 4. G 1.
3. 4. 5b c; adduxerunt II 1, obduxerint A 5, 6. C '1 ; abduxerunt E 1. II. u) tolerandi A M. v) deest G 2. — aiiimo F 1. w) libertatem A 2. C 1. F 1. G^ 2. 3. H 1 (iiln ei); libertatis B 1; libeitati B ?. 3. x) hortatum B 1. F 1?
4. G 1; hortati G 2. y) e(a)ede F 1 e rorr., G. /.) regi F 1. a) per(/U A Ij magui de h. o. fcieti (i 5b.?.
64 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. L
1^^. Defuncto ' post haec Lamissione, qui secundus regnaverat, tertius acl regni gubernacula Lethu" ascendit. Qui cuni quadraginta ferme annos regnasset, Hildeoc ^ tilium <^, qui quartus in numero fuit, regni successorem reliquil. Hoc quoque defuncto, quintus Gudeoc'' regnum suscepit.
19. His temporibus inter Odoacar^, qui in Itahaf per ahquod iam annos regnabat, et Feletheum, qui et Fevas dictus cst, Rugorum regem, magnarum inimicitiarum fomcs exarsit^. Qui Felctheus illis diebus uheriorem Danubii ripam incolebat, 57. quam'' a Norici* *finibus idera'' Danubius separat. In his Noricorum finibus beati tunc erat Severini' coenobium*. Qui omni abstinentiae'" sanctitate praeditus, multis iam erat virtu- tibus clarus. Qui cura hisdem" in locis ad vitae usque metas habitasset, nunc tamen eius corpusculum Neapohmo retinet *. Hic saepius hunc de quo diximus Feletheum eius- que coniugem, cuii' vocabuhim Gisai fuit, ut ab iniquitate quiescerent, verbis'" coelestibus monuit. Quibus pia verba
a) Letu A2.3, corr. Letus A '3; Lethunc A 5. 6; Letthuc B 1; Lettc B 2; Lethuc G 2. I 3; Lethus G 3. L, e corr. A 3c. G 1; Leth E 1. F 2. 5 ; Lethii H 1.
b) Gildeoc corr. eadem manu Hildeoc A 1; Hildehoc A 2. D 1. F 1. 4. 5. G 1 — 4. I 1; Hildeoch A 5. C 2. 3. G '5. 5a; Ildehoc B 2. E 1; Hildehohe G 5c ; Hideoc H 1. Gildehoc F 2; Childehoc L. c) f. suum B 1. d) Gudehoc B 1. C 1. G 4. I 3; Godehoc A 2. '3. 7. D 2; Godeoc A 3. H 1. L 1 p? infra A "3; Gudeorh C 2. 3. (Godeoch infra A 7); Gaudehoc D; Gedech A 5 (infra Ghodech) ; Godech A 6; Gedehoc F 2; Gedeon F 1 {corr. Codeoc). G 3; Godeon F 4. G 1. 2; Guo- deon G 5a; Gudeou G "5. 5b {et ita omnes G in indice); Guodeo G 5c; Gudeos i7ifra F 1. G 3; Gudeus infra Gl; Godeos infra G4; Goden F 5. e) Odoachar A 7. B 1. C 3. D 2. F 2. 4; Odoacer A 6. F 5 ; Adoacer A 5; Odochar G 5b ; Odachar G 5c ; vel Odoacrum superscr. D 1. f) intra Italiam F. G. II. g) Feba B 1. F 1. (; 1. 2. '5. 5a. I 3; Fava E 1; Faba G 3. 5b. c; Heba A 5. 5b. 6; Fleba B 2; Pheba F 3; Fethia II. h) qua .\ 2. i) q. honorici A 1; a nuo- rici B 1; noricis A "2. D 3. G 3a. '5; q. arrianicis D 2; onoricus sinus i. F 5; a norici e corr. F 1. k) id est B 2. 3. F 1. G. — Danubii ve! Danuvii F 1. G 1. 2. 3. 1) Seviriani F 1 ; Severiani G. I 2, corr. Severici I 1. m) abstinentia F 1. G. 1. 2. — sanctitatem A 2; sanctitati F 1. n) isdem A '2. C *1. 1 D 1. I 1. G. Xeap.; eisdem B. F '2. 4. G 5. I 3; eiusdem E 1. F 1. 2. G 1, 3. 4.
0) Neapolis B. D. G 5. I 3. p) cuius A 2? B 1. q) Gysa G 4; Gyso A 3; Giso G. Neap. r) verbum (?) corr. verbis F 1. G 1.
1) Tofum cap. ex Orlg. siivitum. 2) Cf. Orig., quacum Pauliis ea conjunxlt quae in Viia Severini reperit. Ex hac etiam nomen Felethei suvisit, c. 8. 3) Eiferingen, acl radices montis Kalenberg, quarto a Vindobona lapide, ubi vestigia monasterii Lazius adhuc vidit. BE. 4) S. Severini Noricorum apostoli corpus anno sexto depositionis ejus, ut ait Eugippius, migrantibus in Italiavi Romanis a Rugoruvi servitute liheratis, privium in Montem Feretrum, inde vero auctoritate Gelasii pontificis, jietente illustri foemina Barbaria in castrum Lucullanuvi, et postremo infestantibus Campaniae Utora Saracenis anno Chr. 910. XeapoUvi transJatum, et in celebri monasterio S. Severini per Joannem abhafem solevini povipa condifum, uhi et adhuc religiose asservatur, Acta SS. Balland. BI. Haec est causa, quod in codicibus monaste- riorum inferioris Italiae, qui Acta continent sanctorum, saepius Vita in- venitur Severini; v. Arch. V, p. 47; XII, p. 380. 518. 527. 531.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 65
spementibus, hoc quod eis^ postmodum contigit longe antea'' fiiturum praedixit'. Adunatis igitur Odoacar gentibus quae eius dicioni parebant, id est Turcilingis <= et Herolis Rugo- rumque partem**, quos iam dudum possidebat^, necnon etiam Italiae populis^- ^, venit in Rugilands pugnavitque cum Rugis, ultimaque eos clade conficiens, Feletheum insuper eorum regem extincxit; vastataque omni provinciaj Itaham repetens, copiosam'' secum captivorum multitudinem abduxit". Tmic Langobardi de suis regionibus egressi, venerunt in RugiLind'', quae Latino eloquio Rugorum patria dicitur, atque in ea, quia ' erat solo fertihs, aliquantis commorati sunt annis.
20. Inter haec moritur Gudeoc"',- cui successit Claffo", filius suus. Defuncto quoque Chiffone, Tato", eiusdem liHus, septimus ascendit ad regnum. Egressi quoque Langobardi de Rugiland p, habitaverunt in campis patentibus, qui sermone barbarico 'fekV^J appellantur. Quo in loco dum per trium annorum spatia morarentur, belkim exortum est inter Ta- tonem atque Rodulfimi •" Herolorum regem ^. Quos ^ cum prius ^ foedera necterent, causa inter eos discordiae ista fuit ■*. Germanus Rodulfi regis ad Tatonem "serendae" pacis gratia*p- 58. venerat. Qui cum expleta legatione ^' patriam repeteret, con- tigit, ut ante regis fikae domum,, quae Rumetruda^^' dicebatur, transitum kaberet. lUa mukitudinem virorum nobilemque
a) eius F 1. G 1; ei G 2. 3. 4; in eis B 3. h) ante D 2. G 2. I 1 G. Xeap., alii. c) Turchil. hoc loco B 1; Turcilinguis D 1. I 1 ; Tnrciliguis G 3. 4; Tur- tilignis G 3 — Erolis A '3. d) ita A 1. 2. 3. 6. D 1. E 1. F 1. G 1. 3. 4. 5b.
I 1; partes quas G 3a; parte alii. e) possedebat G 1. H 1; possederat C 1. 2. 4. 5. D la. 3. 5. I 1. f) populi F 1. G 1. g) Rugilant A 3. G 1. 2. 3; Ru-
gilandam B 1; Rugilan* C '1; Rugilandum C 2. 3. D 1? (Rugiland : :). 2. h) copiosa — multitudine F 1. G 1. i) adduxit A 6. B. C '1. 2. D. F 2. G 3. 4. H 1. I 3. k) Rugilant A 3. P 5. G 2a. 5a: Rugilanit D 1; Rugilandi A 4;
Rugilanda C 2 3. F 1. G 1—4. H 1; Rugilandam B 1; Rugibandam A 6. — D 1 in margine manu s. X. XI: land germanice patria dicitur. 1) qui A 1. 2; ut E 1.
m) Godeoc A '3; Gudeus hoc loco G 1. 2; Oudeos G 3- n) Clafo G 4; Glaffo
A 3 constanter; Calfo L 1. o) Tatto G 2. 5c; Tanto C 2. 3, corr. Tato D 1,
corr. Tatto G '5. p) RugilantT D 1 ; Rugilanda B 1. 2. F 4. G 1 ; Rugibanda
A 5. 6. q) felt A 3c. F 2; feldi A 5. 6; felo G4; fel D la; feb F 5; fled H 1 ; velt L 2; weld C 5; Asfeld E 1. Sigebert. r) Ruodolfum A 3; Rudolfum E 1;
Rodolfum G 5c; Rodulf G 1 — 4; Rudolf F 1. — Herulorum hoc loco et semel post A 1, saepius F 1. G 1, alii. s) Quos corr. Qui A 1; Qui A 3. F *2. G 5a. H 1. I 2; Quis G 2. 3. t) primitus I 1. u) feriende corr. serende E 1; ferend(a)e ' B. G. H. I 1. L; reddende in loco raso alia manu A 1. v) legationem F 1. — patria A 1. 2. F 1. w) Rumitr. B 1; Rummetruda F 2a. G '5; Remetruda G4; Remetrudis C 2. 3.
1) Vita c. 40. 2) Haec ex Historia Romana Paulus sumsisse vide- tur; neque tamen de Rugoruvi parte jam Odoimcaris ditioni subjecta ibi est sermo. Reliqua Origini debet. 3) Hucusque Orig. sequitur.
4) Haec ex traditione populari narrat Paulus. Longe aliter Procopius B. G. II, 14. Interitum Herulorum post a. 506. ponendum, Manso, Ostgothen p. 328, docet ex epistola Theoderici eo anno ad Herulorum regetn directa apud Cassiod. Var. III, 3. Eundem a. 512. non poste- riorem fuisse, patct ex Marcellini chron. BE.
5
66 PAULI IIISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
comitatum aspiciens, interrogat, qxus iste esse possit''', qui tam sublime oLsequium liaberet. Dicturaque illi'' est, Rodulti regis germanum legatione'^ perfuncta patriam regredi. Mittit puella*', qui eum invitaret, ut'' vini poculum dignaretur acci- pere. IWq^ corde simplici, ut invitatus fuerat, venit; et quia erat statura pusillus, eum fastus superbiae puella despexit'', verbaque adversus ' eum inrisoria protulit. At ille verecun- dia pariter et indignatione pei-fusus; talia rursus verba re- spondit, quae ampliorem'' puellae confusionem adferrent. Tunc illa furore femineo succensa, dolorem ' cordis cohibere non valens , scclus quod mente conciperaf" explere contendit. Simulat patientiam, vultum exliilarat, eumque verbis'' iocun- dioribus demulcens", ad sedendumP invitat, talique eum in loco sedere constituit, quo parietis fenestrami ad scapulas ha- beret. Quam fenestram quasi'' ob hospitis honorem, re^ autem vera ne eum aliqua pulsaret suspicio, velamine texerat pretioso, praecipiens atrocissima belua' propriis pueris, ut, cum ipsa quasi ad pinccriiam loquens 'Misce' dixisset, illi eum a tergo lanceis perforarent. Factumque est; et, mox" crudelis femina signum dedit, iniqua ^ mandata perficiuntur, ipseque vulneribus transfixus in terram^^ corruens expiravit. Ea cum Rodulfo regi nuntiata fuissent^, tam crudele germani funus ingemuit, dolorisque inpatiens, ad ulciseendam fratris mortem exarsit. Foedusquey quod cum Tatone pepigerat inrumpens^, eidem bellum indixit^. Quid plura? Conveniunt utrorum- que in campis patentibus acies. Rodulfus'' suos in pugna"^ dirigit; ipse in castris resedens*', de spe victoriae nihil ani- bigens ^, ad tabulam ludit. Erant siquidem tunc Heroli bel- lorum usibus*^ exerciti multorumque iam strage notissimi.
a) posset G 2. I 1. b) illis F 1 ; est illi B 1. G 2. c) legationem A 2. F 1;
perfuncto B 1. F 1? d) puellam A 'i. B 1. D 1. E 1. G 1. 3. 5a. b. I 1. 2; puella cory. pueUam G 2. — qu(a)e B 1. 2. G 2. 5a. b. I 1. 2, e corr. A 2? D 1. G 1. — eam corr. eum F 1. e) ut — simplici des. D 2; ut v. des. F 1 ; i. uni
p. G 1. f) I. ergo B 1. g) fausto G 1, corr. fastu F 1. G 2; fato G 3.
h) clispexit F 1. G 2. 4. i) adversum F 1. k) ampliore confusione F 1.
1) et d. G 2. m) ila A 1. 2. B 2; conciperet F 1. G 3; couceperat ceteri. —
expleret F 1. n) eaque verba F 1. G 1. 2. 3. o) deest A '3. p) rediendum G 1. 2; prandium G 5. q) fenestra E 1; fenestras F. G (praeter G 5a). — ad sc. des. G 2. r) deesi B 1. s) re e corr. F 1 ; r. a. v. des. G; illa verita add.
F 4. G 5a. t) verba C. D. E l. F 2. H 1; velba corr. verba F 1. u) ut mox A '3; et ut mox A 3; et mox ut B. C '1. D 1 e corr.; et deest C 5. — crudelis- sima C 4. v) iniquaque A 5 ; in qua (?) corr. ilico F 1 ; in quo F 5. G l — '5. 5a. c; iniqui G 5b; illique F 4. — perficiunt F. G. w) terra F 1. x) Ea (Et G) c. R. r. nuntiatum fuisset (fuis | isset F 1 ; fuit G 5b) F 1. G. }') que deest A '3. z) irrupit eidemque D 2. 3. a) induxit B 1. G 4. b) Rodulfo A 1,
c) ita A 1. F 1; pugnam ceteri. d) ita A 1. F 1; residens B 1. G 1. 2, alii.
e) ambiens B la. C *!. 4b. 5. D 1. E 1. G 2. 3. 4. '5. 6. I 1. 3. Quod in arcJie- typo fuisse pittarim; dubitans H 1. f) lusibus C 5; sibi F 1. G. — exercitu F 1; exercitus F 5. G 3. 4. 5; exercitui corr. exercitati Dl; exercitati A'3et *4 e corr., B. C 5. D 11. G 2 e corr. 6; b. sive exercituum F 1 e corr., et ita F 2. 3. 4.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 67
Qui, sive^ ut expeditius bella gererent, sive ut inlatum ab hoste vulnus contemnerent, nudi pugnabant, operientes solum- modo corporis verecunda''. Horuni itaque viribus rex indu- bitanter iidens, duni ipse secm'us ad tabulam luderet, unum e '^ suis in arborem, quae forte aderat, ascendere iubet , qua- tenus ei suorum victoriam celerius'^ referret, comminatus eius^ se caput abscisurum, si Herolorum aciem^ fugeres nuntiaret. Is cum Herolorum flecti acies et a Langobardis eos opprimi conspiceret, interrogatus a rege saepius, quid Heroli gererent, eos optime pugnare respondit''. Nec prius malum quod cemebat, loqui non' audens, aperuit, quam universae acies hostibus terga praeberent. * Qui, licet sero, ' p- 59- tandem in vocem'^ erumpens: 'Ve tibi', inquit, 'misera Herolia, quae caelestis Domini plecteris' ira'. Ad haec verba'" con- motus rex ait: 'Numquid fugiunt HeroH mei ?' Atille: ^Non', inquit, 'hoc ego, sed tu rex ipse dixisti'. Tunc, ut in ta- hbus fieri adsolet, rex. ipse et omnes perturbati, dum quid agerent haesitarent ", supervenientibus " Langobardis, graviter caeduntur. Rex quoque ipse nequicquam fortiter faciens , extinctus est. Herolorum vero exercitus dum haci* illacque diffugeret, tanta super eos caeHtus ira respexit, ut viridantia ^ camporum lina cernentes'", natatiles esse aquas putarent; dumque quasi nataturi brachia extenderent, crudeliter^ ho- stium feriebantur a' gladiis^ Tunc" Langobardi, patrata victoria^, ingentem, quam in castris reppererant, inter se praedam^^ dividunt. Tato vero Rodulfi vexillum, quod ^ ban- dumy appellant, eiusque galeam, quam in bello gestare con- sueverat, abstulit. Atque iam ex illo tempore ita omnis Herolorum virtus^ concidit, ut ultra super se regem omni- modo'^ nonhaberent^ Lam hinc Langobardi ditiores'' effecti, aucto de diversis gentibus , quas superaverant ^ , exercitu,
a) sive — gererent des. A 3, ed. iir. b) verecundiam B 1. D 2. 3. c) exuis B 1 ; ex D3; de s. F. G. 11. d) ■post add. Fl; deest F 5. G. — refereretFl; refer- reret G 1. 3. e) deest A 3; ei B ; eum Fl. f) acie Fl; aciae Gl; acif G 3. g) fugire G 3. 4; H. a. f. n. I. c. des. G*5. h) deesl F 1. 5. G 1. 3. 4; ait post add. F 1. G 1 ; dicebat G 5a. b. i) delevit E 1 ; deest C. D. G 5b ; non valens
G 3. 4. l£) voce C 2. G 1. — rumpens F 1. 1) flecteris B la. C 4b. 5. D 1 {corr. plect.). I 1. m) deest D 2.3. n) deest G3; post add. Dl; nescireut C 2.
0) supervientibus A 1. p) hanc corr. hac E 1 ; has F 2. — illaiiue B 2. 3. F 2. G 4. 1 3; illucque A '3. — huc illucquo G3 q) viridantia corr. viridentia A 1, et ita 11 4; virentia G 4. r) cernens F 1. G 1—4. I 1; deest A 5. 6; n. e. a. p. d. des. C 2; lina c. n e. a. p. d. des. C '1. D 1 {post suppl.). s) dum c. C *1. t) deest A 5. C 3. G 2. 2a. 5. H 1. I 2 (m D 1 a corr. del.). u) Tum A 1. 2. v) victoriam B 1. — ingente F 1. w) preda B 1. F 1. G 1. x) quem D 3. *3a. 5. F 4; (luando F 1 ; quam F la. G 1. 2. — gestarent F 1. y) bandan G 2; bannum V, '5. 5a. b; blandum C 5. D 3. z) virtutibus A 2. a) omnino A 2? G '5. ed. b) auditiores corr. audatiores D 1; audaciores C 2. c) supe- raverunt B 1; superarant A 3. *3 G 1. 2; superant F 1.
1) Cf. Grimms Jfurchen i\V. 1-19. BE. 2) Haec ex Orig.
68 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
iiltro coepenmt bella expetere^ et virtutis gloriam circum- quaque protelare.
21''. Af^ vero Tato post haec** de belli triumpho non diu ketatus est. Inruit namque super eum Waccho'', filius germani sui Zuchilonis ^- 1, et eum ab^ hac hice privavit^. Conilixit quoque adversus Wacchonem Hildechis'', lilius Ta- tonis; sed superante Wacchone devictus, ad Gepidos' con- fugit, ibique profugus ad vitae fine'' usque permansit. Quam ob causam Gepidi cum' Langobardis extunc'" iuimicitias contraxere'^. Eodemque tempore Waccho super Suavos" inruit eosque suo dominio subiugavit. Hoc si quis menda- cium et non rei existimat veritatem, relegat prologum edicti, quem rex RothariP de Langobardorura legibus conposuit, et 'p. eo.pene in omnibus hoc codicibus, sicut 'nos in hac historiolai inseruimus'", scriptum reppcriet. Habuit autem Waccho uxores tres, hoc est primam Ranicundam*, fiham regis Turingorumf; deinde duxit Austi'igusam", fiham regis Gepidorum, de qua^ habuit filias ^^ duas : nomen uni Wisegarda^, quam tradidit in
a) expeterent F 1. b) nuUa capitis distinctio G 3. c) AJ A 1. C '1 d) h. (hoc G 4, corr. hunc G 2; hunc F 2. G "5. 5a. b) b. triumphum (triumphu ('< 2) F. G. e) ita A 1 coJist., A 2. G 3 plerumque: Wacho B. ('. D, aUi; 'VValcho F 1. G 1. 2 koc loco; Wacco H 1: Guacco A 5; Paeho plerumque D 3. f) Zucchilonis F 4.
G 1. 5a; Zuahilonis G 2; Zuachilonis G '5; Zacchilonis F 1; Zachilonis F 2. 5 ; (iucchilonis G 3; (luahilonis G 4; Truchilonis A 3; Tuchilonis A 5. 6 ; Luchilonis B. I 3; Hucilouis A 7. g) del G 2; deest G '5. h) Hildehis E 1: Childechis
A 2. D 3 4. 5; Hildichis G 4. '5. 5a ; Hilehis B 1. 2 ; Hdichis F 1. G 1. 2. 3; Hisdechis H 1. i) ita plerumque A 1, olii; Geppidi saepius B 1. D. I 3; Gipedi nonnumquam A 1; Gepiti el Gebidi (ita et (iibidi etiam B 1) in/ra G 1. 3. k) ita A 1. E 1 ; flnem ceteri. 1) deest G 1. 2. 2a. 5; post add. F 1. m) deest A 3.
n) contraxerunt. Eodem quoque B 1. o) Suevos e corr. D 1. plerique C. D.
F 4. I 2, alii. p) Lothari A 2. 'i; a/iii Rothari, Rottharit, semel Rotcari: Rotharit C 3. D 1 e corr. I 1; Rotthari E 1. F 1. G 1. 3. 4 aliquoties; Rotharius D 2. G5e; Crotthari G 2; Rutihen F 5. q) storiola F 1. G 1 ; historiala D 1. G 2;
istoria G 3. r) deest F 1. G 1 — 4, H 3; edicimus G '5. 5c ; edidimus G 5a; di-
cimus G 5b; scribimus post add. F 1. s) Ranigundam A '3. G 5a et infra omnes fere; Ranichuudam A3; Raingundam Hl; Rinigundam G 3. 4; Radicundam B 1.2. G 1. I 1. 8; Radicondiam G 2; Ramociuidam A 5. 6: Radegundam G 5b; Ra- nidinda F 5. t) Thur. G 2, alii; Stur. F 1. u) ita A 1; Austrigosam A 2. 3.
5. 7. C. D. E 1. H 1. L 1; Aurigosam B 1. 2. 13; Hostricusam F 1. G 1 — 5; Hostricosam F 2. 3. 4. v) quo G 1. 4. w) duas filias A 2. B 1. D 2.
x) Wisagarda A 2. B 1; Wisigardam B 2. E 1 ; Wisigart G 5a; Wisegart G 5c; Guisegarda A 5. 6 ; Guiselgarda L 1; Wiselgarda L 2; Pisgarda D '3a. 3. 4. 5 ; Pisegarda D 2.
1) Ciiin his, quae ex Orig. sumta sunt, conferas quae Procopitis De b. O. III, 3. 35. IV, 27. narrat. Paulus post Tatonem, quem septimum dixerat Langobardorum regem, octavum numerat Waltarim, exploso, ut in prologo legum a rege Rothari editarum, Wachone, qui non legibus patriis, sed vi regnum abripuerat, occiso patruo suo Tatone, atque Hi delchi, Tatonis fiUo, seu verius nepote, in Jugam ad Gepaedes acto. BI Xeque in Orig. Wacho regnasse traditur. BE. 2) Paulus Originis
verba: Occidit Wacho, filius Unichis, Tatonem regem barbanem suum cum Zuchiloue male interpretatus est. BE.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 69
matrimonium Theudiperto* regi Francorum ; secuncla^ autem dicta est Walderada«=, quae sociata est Cusupald'^, alio regi Francorum, quam^ ipse odio habens, uni' ex suis, qui di- cebatur Garipald'", in coniugium^ tradidit. Tertiam'' vero Waccho uxorem habuit Herolorum regis filiam nomine Sa- lingam'. Ex ipsa"^ ei natus est filius, quem' Waltari"" ap- pellavit, quique", Wacchone mortuo, super Langobardos c. 540. iam octavus"'^ regnavit. HiP omnes Lithingi^ fuerunt. Sic^ enim'" aput eos quaedam'^ nobilis prosapia vocabatur.
22. Waltari ergo ' cum per septem " annos regnum tenuisset*; ab hac^ kice subtractus est. Post quem nonus^ Audoin* regnum y adeptus est. Qui non multo post tempore c. 546. Langobardos in Pannoniam^ adduxits.
a) ita A 1; Theutiperto E 1; Theudeperto A '2. 3; Theodeperto A 2. F 1 ; Theo- doperto F 5; Theodeberto B 1. C 2. D 2. 3. F 4. G 1. 2. 4. 5b ; Teodeperto A '3; Teudeperto G 3; Teudeberto C 'X. I 1 ; Theudeberto G 5a. c. D 4. 5. H 1. Neque codices in hoc nomine scribendo sibi constant; e. gr. (i 2 e(ja!« Teudeperto, Theudeberto scribit, immo semel (II, 2) Thladbert. b) secunda — Francorum des. A 1 ; post
suppl. D 1. c) Waldarada G 4; Walderata 0 '1 ; Waldrata G 5c; Waldrada F5; AVanderada A 2. E I ; Wandarada A "4 ; Palderada D 4. 5 ; Palderata D 2. 3 ; Gual- derata C 3. d) Cusupaldo G 2. F 1 e corr.; Cusubald A "2. '3. 3. 7. G "5.
L 2; Cusubaldo B 1; Cusabaldo G 5b.c; Cumsubald A 2. '4; Consubaldo A 5. 6 ; Cusubardo B 2; Cusuald E 1. H 1 ; Chusual C3; Cusual C '1 II; Cuswald C 4b ; Cusuphald G 3; Cusupbald G 5a; Chusupald F 2; Teotbald D 1; Theotbald D la; Theodcbaldo D 2. "3. 3. 4. 5. e) quem A 1; quam - tradidit post add. F 2,
dts. F '2; — ipse deest F. G. H 3 ; q. hodie F 1 ; — hab. u. des. F 5. f) ita
vetustiores codices Itoc loco et plerumque; Garipalo hoc loco A 3, alibi Gariobald; Ga- ripaldus B 1 ; Garlbald plerique D (r/. infra IV, 39). g) coniugio E 1. F. G 1 — 4. I 2. h) tertia F 1. G 1. 4. i) Salinguam E 1. G4; Saligam C 4b. k)ipsamn. Fl. 1) que(ae) F 1. G 1. m) Vultari (uultari) A 1 {post ultari). G *5 ; Vulthari F4; Waltharl C 2. G l. 2; Walttari F 1; Waltharium G 5b ; AValteri F 2. 5 ; Waltari corr. Waltariht D 1 ; Waltarith D "3a. 3. 4. 5 ; Paltharit D 2. n) qui quid (?) corr. quique F 1; qui iam G 1 — 4, ubi postea iam deest; quique iam . . . iam oct. II. — Wachonem F 1. G 1. o) nonus B 1. 2. p) homnes corr. hi omnes
F 1; hi deest F 2. 3. 5. G 1—5; isti F 4. q) Litingi A "2. 5. 6. E 1. H 1;
Litingui A 5b. H 5; Lothingi D 3; Latingi F 1 (superscr. vel adalingi). G 2. 3 {corr. Latini) 4. '5. 5a. 6; Latini G 3a; Latini a rege Latino dicti sunt (fuerunt G 5b) G 5b. c; adalingi B. I 3. K 1. r) etenim A 2. "3. '4. B 1. D 2. 3. E 1. s) quendam C "1 D 1. G 1. 3; quandam G 2. t) lilius Wachonis add. B 1. 2? 3.
u) qnatuor B 2. 3; c. septem annorum G. v) deest F 1. G 1. 2. w) decimus B 1. 2. 3. x) Audan C '1. 2 {postea Aldoni). D 1. I 1 ; Auduin saepius G 1. 3. 4. 5; Audohin et Auduin, postea Audoin F 1; Odwiui 6 2 const.; Otwini 1 la const. y) deest G 2. 2a. z) Panoniam G 1; Panonia F 1. G 3; Paunonia B 1. 3.
1) uni ex suis qui dicebatur Paulus aJjecit, non animadvertens, de Oaribaldo Bajoariorum duce ense sermonem. Cf. Gregor. Turon. IV, 9.
2) Cf. p. 68 n. 1. 3) Haec Pauli sunt verha. 4) Waltari locus datur in regiis fastis a Paulo, itemque a rege Bothari, exploso patre Wachone, non alia, ut opinor, ex causa, nisi quod puerulus iste regiae Clafonis prosapiae princeps, etsi adnitente patre regnum per vim ohti- nuerit , vivo adhuc Hidelchi, ut Procopius refert citato cap. 35, jure patriisque legibus confirmatum suh Audoini tutela, brevi licet spatio, administraverit. BI. 5j Ovmia ex Orig., sed non multo post tempore Pauli additamentum. — Cf. Procop, de h, G. III, 33.
70 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
'p. 61. *23. Gepidii igitur ac Langobardi conceptam^ iam
dudum rixani tandem parturiunt, bellumque ab utrisque par- tibus praeparatur. Commisso itaque proelio, dura ambae acies fortiter dimicarent ct neutra'' alteri cederef^, contigit, ut in ipso certamine Alboin*^, filius Audoin, et Turismodus'^, Turisindi*' filius, sibi obvii iierent. Quem Alboin spata percutiens, de equo praecipitatum extincxit. Cernentes Gepidi, regis filium , per quem magna ex parte bellum con- stiterat, interisse, mox dissolutis animis fugam iniunt^. Quos Langobardi insequentes acriter stemunt. Caesisque quam pku'imis, ad detrahcnda occisorum spolia revertuntur. Cum- que peracta Langobardi victoria ad sedes proprias remc- assent, regi suo Audoin suggerunt, ut eius Alboin comdva fieret, cuius virtute in proelio victoriam cepissent''; ut, qui' patri'' in periculo, ita et in convivio comes esset. Quibus Audoin respondit, se hoc facere minime posse'^ ne ritura gentis infringeret. 'Scitis', inquit, 'non esse aput nos con- suetudinem, ut regis cum patre filius prandeaf", nisi prius a rege" gentis exterae arma suscipiat'.
24. His Alboin a patre auditis, quadraginta sokimmodo secum iuvenes tollens, ad Tm"isinclum, cum quo dudumo belhim gesserat, regem Gepidorum, profectus est, causamque quaP venerat intimavit. Qui eum benigne suscipiens, ad suum convivium invitavit atque ad suam dexteram, ubi Turis- modus, eius quondam fikus, sedere consueverat, coHocavit. Inter haec dum variii apparatus epuLas cajDcrent, Turisin- dus iam dudum sessionem fiki mente revolvens natique funus ad"" animum reducens* praesentemque peremptorem^ eius loco resedere" conspiciens, aka trakens^ suspiria^^, sese
a) concepta — rixa F 1. G 1. 2; coucepta G 3a. b) ne ultra A 2. B 2. G 3. *5; ne alter A 3. c) caderent E 1. F 1. 4. G 1—4. "5. d) Albuin F 1. 5.
G 1. 3. 4. 5. 6; Albwini O 2 const. e) Thurism. G 2, alii. f) Turisendi
A 3. *3 et postea I 1, aUi; Thurisindi C 2. D 2. F 5. G 2. 5b.c; Turissindi D 3. 4; Turisingi H 1; Torisindus G 4 infra semel. — regis post add. F 1. g) ita A 1. 2. 3. B 1. F 1. G 1. 3a, alii; inniunt G 3; ineunt G 2. I 1, alii — in f. vertuntur G 5c, «Ji Quos — sternunt des. h) coucepisseut A 2; cepissetAS. G 1. 4 .'5. 11.2; e§pisse G 3. 3a; c. v. (virtate F 1) in pr. virtutem cepissent F 1. 2. 5; c. in pr. virlute c. F 4. G 1. 3. 3a. 4; c. in pr. virtutem c. G 2. '5. 5a. c; suscepissent C 4b; cuius — esset des. C 1—3. 5. D. i) que A 1. 2. 5. 6. B 1 (q). C 4b.
E 1. F 1; quomodo G 5a; sicMt post add. F 1. k) par G '5. 5a. b; par fuerat
I Ib. — in praelio G 5c. 1) posset F 1. G 1. m) pranderet G 1. 2. — ut r. f. cum A '3. n) agere F 1 {corr. a rege); ageret G 1 (corr. a rege ut) : a rege e corr. G 2; ut hoc agere possit extera G 4. o) deest B 1 ; c. quodam F 1.
p) quam F 4. G 1. 3; propter quam G 2. 4; pro qua G 1 e corr., G *5. 5b. I 1. (l) varios apparatus epularum G 2 ; varias apparatas epulas G 3a. r) f. animum ad memoriam B 1 ; ad memoriam B 2. s) ducens F. G. t) redemptorem A 2.
u) sedere A '3. v) retrahens A2; t. a. pectore s. B 1. w) indpit C 1, primo
quaternione deperdito.
1) Haec adhelliim Inter Langohardos et Gepidos gestinn, de qiio Jordanis de R. 8. p. 122 (Gruter) agit, pertinere videntur. Cf, ^^raeterea Procop. III, 33 sq. IV, 18 sq., qui de tribus bellis refert. BE.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 71
continere non* potuil, sed tandem dolor in voce'' erupit: ^Amabilis', inquit, ^mihi locus iste est<=, sed persona quae in eo residet satis ad videndum gravis*^'. Tunc regis alter qui aderat tilius, pati'is sermone stimulatus, Langobardos iniuriis lacessere coepit, asserens eos, quia a suris inferius ^ candidis utebantur fasceolis, equabus quibus crure ^ tenus pedes albi s sunt similes esse, dicens: 'Fetilae'' sunt equae, quas simi- latis''. Timc unus e Langobardis ad haec ita respondit: ^Perge', ait, 'in campum Asfeld"^, ibique procul dubio poteris *experiri, quam valide istae^ quas equas nominas praevalent™'?. 62. calcitrare; ubi sic tui dispersa sunt ossa germani quemad- modum vilis iumenti" in mediis pratis'. His" auditis, Gepidi confusionem ferre non valentes p, vehementer in ira^i commoti sunt manifestasque •■ iniurias vindicare nituntur; Langobardi econtra parati ad bellum, omnes ad gladiorum^ capulos' manus iniciunt. Tunc rex a niensa prosiliens, sese in me- dium obiecit suosque" ab ira belloque^ conpescuit, intermi- nans primitus^^ eum puniri, qui primus pugnam'' commisisset ; non esse victoriam >' Deo placitam, dicens, cum quis in domo propria hospitem perimit^. Sic denique iurgio conpresso, iam deinceps laetis animis convivium^ peragunt. Sumensque Turisindus'' arma Turismodi hhi sui, ea Alboin tradidit, eumque cum'^ pace incolomem ad patris regnum remisit. Reversus ad patrem Alboin, eius dehinc'' conviva effectus est*'. Qui dum cum patre laetus regias delicias caperet, or- dine cuncta retidit, quaef illi aput Gepidos« in Turismodi'» regia' contigissent. Mirantur qui aderant et laudant audaciam'' Alboin,nec minus adtolhmthaudibus' Turisindi maximam"' lidem.
a) c. ultra non valens B 1. b) voeem A 3. C *1. 4. 5. F 2. (t 2. 5e. I 1.
c) deest D 2. '3. 3. d) deest C 1 ; g. est F. G. I 2. e) deest D; assuris corr.
a suris F 1. Gl; ausuris corr. a suris A 2. G3; a post add. D 1. f) crurum G 2. g) deest G 4; illis G 1. 2. 3. — sunt deest F (post add. F 1). G; quibus sunt G5a. c. h) ita (== foetulae) A 1. '2. 2 {corr. fetiles). *3. 3. 7; fetiles A 5.6. E 1. F 1. 4. G 1. 2. 3. 5a. H 5a. I 2 ; fetite C '1; fetule C 4b. 5; fecile D 1, corr. fetide D "Sa; fecule D '3; fetide B (B 3 € corr.). D 3. 4. 5, e corr. etiam F 2. G 1; fert ille C 1; fertiles C 2. G 3a. 4. *5. 5b. c. H 1; facile D la. 2; faciles F *2; felices I 1. i) simulatis G 1. 3. 4. II. 2; simiUisti B 1. k) Affeld C 5. F 2. G 2; Affclt D 3. I 2; Afeld G 5b; Hasfelt C2; Feld B. D 2. 1) isti A '2.
B. C 2. G 1. 2. 3a. 4. *5. 5a. b. H 1. — quos B 1. m) deest B 1, uhi in quater- nionis primifine caleitrare — pratis alia manu suppleta sunt. n) iumentis F 1. G 1. o) Igitur Iiis alia manu in secundo quaternione pergente B 1. p) quam a Lan-
gobardis perpessi fuerant add. B 1. 2. q) iram G 5b. c; v. ita G 3.
r) manifesliusque G. s) gladium F 1. 4. G 1. 3; gladii G 4. t) capulas
C 1. 2. D 2. G 2. I 2. u) suos A 3. G 3. v) deest C 1; que deest A 3.
■vv) prius A 2. x) pugna F 1. G 1. y) victoria — placita F 1. z) peribit
A 2; perimat G 2; perhimet G 1. 3; perimeret G 4. a) consilium F. G. b) Tu- risendus hoc loco et infra A 1. B 1. D 1; Turinsindus G 3. c) in G 2; c. p.
des.^Pl. d) eiusdcm hinc A 5. 6. C. D. E 1 ; eiusdcm abhinc c. C *1 ; eiusdemque c. F. G. c) deest C 1. 2. f) qui F 1. G 3 ; quid F 4. G 1. 2. g) Gepidis F 1.
h) Turis(s)indi A 5. C 4b. D 2. 3. F 2. H 1, e corr. D 5. F 1. 1 2; Turismundi corr. Turismodi D 1; deest 1 3. i) rogione G; rcgia aula C 5; convivio H 1.
k) audacia B 1. 1) deest F. G. m) maximeF 1. G 4; maximae G 1. 3; magnam C t.
72 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
25. Hac tempestate lustinianus augustus Romanura imperium felici sorte regebat. Qui et bella prospere gessit et in causis civilibus mirificus extitit. Nam per Belisarium* patricium Persas fortiter'' devicit, perque'^ ipsum Belisarium Wandalorum** gentem, capto eorum rege Gelismero*, usque ad internitionem delevit ' Africamque^ totam post annos nonaginta et sexs Romano imperio restituit^. Kursumque Belisarii viribus Gothorum in Italia gentem, capto'' Witi- chis' eorum rege, superavit. Mauros quoque post haec'' Africam' infestantes eorumque regem Amtalan™ per lohan- nem exconsule" mirabili virtute protrivit»-^. Pari etiam modo et ahas gentes belli iure conpressit. Quam ob causam propter horum omnium victorias, ut Alamannicus, GothicusP, Fran- 'p. 63. cicus, Germanicus, ^Anticus^, Alanicus'", WandaHcus Afi-ica- nusque diceretur, habere agnomina ^ meruit *. Leges quoque Romanorum ', quarmn prohxitas uimia " erat et inutihs dis- sonantia, mirabih brevitate eorrexit. Nam omnes constitutiones principum, quae^' utique midtis in vokiminibus habebantur, intra duodecim hbros coartavit eodemque^ vohimen codicem
a) Bilisarium A 5. 6. G 1. 2. '3 (uli hoc exstat capituhim). 3. 4. '5. 5a. b. I 2; Vi- lisarium E 1 ; Bellisarium C 4b. D la. '3a. b) deest G 3. c) per (luem
F 1. G 1. d) Wandolorum F 1. Gl; Wandelorum G 4; in codice G '5 sequentia
usque ad Neapolim (II, 5) II, 23. inseruntur, codicis, quem secutus est, quaternione falso loco a biblopega posito. e) Gelismelo A '3. f) Affr. G 3. 4, alii, g) VII. F 2. I 3. h) gentem capta D 1. G 4; gente capta C '1. 1. 2. i) Withichis
A 3; Uutichis A '3; Withicis C 2. 4b. 5. D 2 : Witigis D 3. 4, e corr. D 5; Wi- taehis B 1; Wintichis E 1; Vintichis F 3; Witichisi F 1. 5; Withichisi F 4; Witi- hisi G 5c; Withigiso G 2; Withisi G 1. "3. 3. 5a; Wittisi G 4: Wilticis H 1. k) hoc F 1. 1) Africa B 1. m) Antalan D *3a. 3. 4. 5; Amtalon A 5. 6;
Amtalam C 1. 2. D la. H 1 ; Amtalem E 1; Amthalam G 3. 4; Attalam e corr. F 1, et Ua F 2. 3. G 5c; Atthalam G 3a; Ampthalam F 5; Attilam F 4. n) ita A 2. C 1. 4b. 5. F 1 ; exeonsulem A 1. G 1. 2, aUi\ proconsulem F 4; consulem G 3. 4. o) protrivit — belli des. G 3. 4. p) G. Fr. Cerm. Anticus
des. G 3. 4. L; G. Fr. Germ. des. C. D 1 {ubi Goth. Fr. post add.); Fr. Germ. des. D 2—10. I lc; Germ. deest D la, ubi ita legitur: Alam. Ant. Alan. Goth. Franc. Wand. Afr. q) Alticus A 5. 5b. 6. C 5; Articus E 4, corr. Anticus D5; Atticus
D 3. 4. 5. 8. F 2. 3. 4. G 5; Antiquus D 2. "3. 4. 4a. 9. 11. I 1; Antiquis C *1. 1. 2. D 1. la; Antiquos A '2. r) deest A 3c. E 1, ubi ita legitur: Alam. Wand.
Goth. Franc. Germ. Ant. Afric. ; Abanicus F 1 {corr. Avaricus) ; Abbaricus F 2; Abariaticus F 5; Ibanicus F 4. G 2. '3. 3. 4. 6; Ibonicus G 5b. c; lonicus G 5a; Onicu% G '5; II codices C et G conjungens ita: Alam. Antiquus Fr. Germ. Ibanicus Alanicus Wand. s) acnomina A *2; aucnomina corr. acnomina B 1; hacnomina
E 1. F 1; ha(e)c nomina A 3. B 2. G 1. 2. '3. 4. 5a; hanc nomina G 3; haec omnia nomina G 5b; cognomina H 1. t) Romang (?) F 1; Romanas G 2. 2a.
5c, e corr. G 1. 3 ; Romani G '3. 3. u) uomina F 1 (corr. nou miuima) ; nomi-
navit et G 1. *3. 3. 6; p. supertiua et i. d. fuit m. G 4 ; q. non erat pr. renovavit et inutiles dissonantias m. G 2 ; pr. gravabat minoravit et inutiles dissonantias m. G 5. v) deest C '1. w) ita A 1. '2. 2. B 1. D 1 (corr. eundem). la. F 1; eodem
quoque E 1; eodem G 1. 3; ad (corr. et) eodem G '3; eundemque A 3. B 2. F 5. H 1; idemque A 5. 6 ; eidemque corr. idemque G 2: idem G 3a; et idem G 4. *5. 5a. b. 6; ipsumque C 1. I 1; ipsum quoque 0 2. — volumen post del. D 1.
1) Haec ex Isidoro Paulus sumsisse videtur, 2 i Cf. Marii chron. Pau- lum iisdemquihus hunc Fastis usum esse, Jacohi p. 85. monuit; cf, JI, 14, 3) Cf. Jord. de E. S. 4) Haec et sequentia ex Digestorum praefa- tione vel juris Roviani epitome surata videntur; cf. Jacobi p. 88.
PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I. 73
lustinianum ^ appellari praecepit. Rursumque singulorum magistratuum^ sive iudicum leges, quae usque ad duo milia pene libros erant extensae, intra*^ quinquaginta librorum numeriun redegit, eumque codicem digestorum sive pandec- tarum** vocabulo nuncupavit. Quattuor etiam institutionum libros, in quibus breviter universarum legum textus con- prehenditur, noviter conposuit. Novas quoque leges, quas® ipse statuerat, in unum volumen'' redactass, •eodem'' codicem novellam' nuncupari sancivit. Extruxit quoque idem princeps intra urbem Constantinopolim '^ Christo domino, qui est sapi- entia' Dei patris, temphim, quod Greco vocabulo Agian Sophian, id est sanctam sapientiam, nominavit. Cuius opus adeo cuncta aedificia excelHt, ut in totis terrarum spatiis huic'" simile non possit inveniri, Erat enim hic princeps fide cathohcus, in operibus rcctus, in iudiciis iustus ; ideoque ei omnia concurrebant in bonum. Huius temporibus Cas- siodorus aput urbem Romam" tam seculari quam divina scientia claruit. Qui inter cetera» quae nobihter scripsit? psalmorum praecipue occulta potentissirae i reseravit. Hic primitus consul, deinde senator"", ad postremum vero mona- chus* exstitit. Hoc etiam tempore Dionisius' abba in urbe Roma constitutus pascale" calcuhim miranda argumentatione conposuit'. Tunc quoque aput Constantinopohm Priscianus Caesariensis gramaticae artis, ut ita dixerim, profunda ri- matus est. Tuncque ^ nihilominus Arator, Romanae ecclesiae subdiaconus, poeta mirabihs, apostolorum actus versibus exametris exaravit ^.
26. His^-2 quoque diebus beatissimus Benedictus pater et prius in loco qui Subkcusy-^ 'dicitur, qui ab urbe Roma'p.64.
a) lustiuiaui A 3. D '3. 3. 5. 9. F 3; lustiniaueum D 2. G 5c ; deest A 5. 6.
b) magistratus F 1; magistratum G 1. c) deest C 1. 2. D la. 3. d) pande- tarum E 1. F 1. 3. G 1. 2. *3. 3. 4; pandotarum G 5a; pandactarum F 2; pan- dattarum F 5. e) deest Bl. f) volumine F 1. g) reductas Gl — 4; redactos D 1; redactis G "5. 5c. G Neap. h) ita A 1. "2. 2. 3. B 1. C 1. D 1. E 1. F 1. G 1. *3. 3 ; cunniue G 2; eundem e corr. D, alii, G. Seap. i) novella C 1. 2. D 1. nobellum G "3 ; legem novellam G *6. 5b. c. k) Coustantinopoli F 1. 1) sapientiam F 1. m) illuc (V) similem corr. huic simile F 1. n) Komanam A *3.
0) cetheri A 1. — quem A 2. p) conscripsit G 1. 2. '3. 3. q) deest D 2. r) sanator A 2; salva C 2. G 3a. s) monachum F 1. t) Diun. G 1. u) ita A 1. B 2. F 2. 3. 4; paschale A '2. 2. 3. 6. B 1. C 1. 2. 3. D. F 1. G 1. 2. '3. 5a. I 3; pascalem F 5. G S. 4. 5c; paschalem alii. v) Tunc quoque A2? B 1. G 3, alii; Tunc C *1. 1. D 1. w) ap. — exaravit des. G 2. x) varias lec- tiones codicum Casinensium, aliorumque qui singula contincnt carmina {Arch. X, p. 280, adde: 14) Laurentianum XVI, 28. s. XI. inc; 15) ottohonianum 477, «. XII) indi- cavimus: Ed(itio) 1. y) Sublacu C *1. 1 {corr. Sublacus). D 1. F 1. 3. G 1. 2. '3. 4; Sublaco G 5b.
1) Cf. Beda, quem tamen hoc loco a Paulo exscrlptum vix crediderm.
2) Quae hoc cap. continentur jam ante Langohardorum historiam sepa- ratiyn edidit Paulus ; eaque ex codd. Casinensibus imprimi fecit Bethmann Arch. -Y, p. 325 sqq. 3) Subiaco.
74 PAULI HISTORIA LANGOBARDORUM. LIB. I.
quaclraginta milibus abesf*, et postea in castro Cassini'', quod Arx<=- 1 appellatur, et magnae vitae*^ meritis et apostolicis ^■irtutibus efFulsit^. Cuius vitam'', sicut notum est, beatus papa Gregorius in suis clialogis suavi seiinone conposuit. Egos quoque pro parvitate ingenii*» mei ad honorem tanti patris singula eius miracula per singula distica ' clegiaco metro lioc modo contexui ^ :
Ordiar unde tuos, sacer o Benedicte, triumphos,
Virtutum cumulos ordiar unde tuos? Euge, beate pater, meritum qui nomine prodis,
Fulgida lux secli', euge, beate j^ater! Kursia^^ plaude satis tanto sublimis akimno;
Astra ferens mundo, Nursia, plaude satis! 0 puerile decus, transcendens moribus annos""
Exuperansque senes, o puerile decus ! Flos, paradise, tuus despexit florida muudi:
Sprevit opes Romae flos, paradise, tuus. Yas* pedagoga tulit diremptum pectore tristi:
Laeta reformatum vas pedagoga tulit. Urbe vocamen habens" tyronem cautibus abdit°;
Fert pietatis opem Urbe vocamen habens. Laudibus antra sonant mortahbus abdita cunctis;
Cognita, Christe, tibi laudibus antra sonant. Frigora, flabra, nives perfersP tribus impiger anuis ;
Tempnis amore Dei frigora, flabra^ nives.
*) Glossas manvs s. X. XI. ahldnc mulfas codici D 1 intulit, e. gr. vas: capistrium ; pedagoga : nutrix ; tulit: attulit; diremtutn : scissum. Quas omnes exscribere longiim erat.
a) abens A 2. b) Casiui A '2. 2. C "1. D 1 (corr. Casino). F 3. G 1. 2. '3; Cas- sino A '3. D 2. '3. 8 13; Casino Ed. 1. Cas. 1. 2; Cassiani e corr. F 1. c) ita Ed. 1. Cas. A 1. "3. 5. 8; arum corr. arx El; arum A 3. B 1. 2. 3. 13; aric A6; harum A 2. D ; darum {vel clarum) F. G (darum corr. ars F 2) ; barum A 4. C 1. 2 ; baurum H 1 ; aurum A '2. 3c; bacrum I 1- d) vir F 1. 4. G. — magnae corr.
magnis G 1, et ita G4 6; vir magnae virtutis a. v. G5; magnis iuxta meritis F 5. e) effusit A 1; fulsit Ed. 1. f) vita F 1. G 1. g) reUqua hujiis capituU des.
A