For use in

the Library

ONLY

rL-

iài^toffeCA

. jMiis'istero della Pubblica Istruzione

O>0<=5

NDICI E CATALOGHI

VITI. I Codici Ashburnhamiani

R. BIBLIOTECA MEDICEO-LAURENZIANA

DI FIRENZE

VoL. 1, Fasc. 3.

ROMA

PRESSO I PIÌIISrCII>A.I.I ILIBE^I

1891.

La Commissione nominata dal R. Governo a fare il Catalogo dei Codici Ashburnliamiani-Laurenziani volle rimettere interamente in me la cura della compilazione definitiva e della pubblicazione di esso Catalogo. Ac- cettando l'arduo incarico, e assumendo dinanzi al pubblico la piena respon- sabilità dell'opera mia, sento il dovere di esprimere sinceri ringraziamenti a tutti quei cortesi, clie mi sono stati largbi di consigli e d'aiuti.

In questo Catalogo mantengo generalmente l' ordine cbe avevano i codici nella Biblioteca Asbburnham, salvo particolari eccezioni, e quella più generale di mettere per ora da parte i codici greci e gli orientali. A ciascun codice ho assegnato un nuovo numero d' ordine, aggiungendo in parentesi: 1.° il numero del Catalogo originale Asbburnham-Libri (AL); 2." il numero corrispondente del Catalogo ministeriale italiano (MI).

Pongo qui l'elenco delle principali abbreviature e dei segni conven- zionali, di cui farò uso.

Il segno di separazione tra le parole, che si riferiscono, del principio e della fine di un testo. In casi speciali adopero " Com. " e " Fin. "

" denota che il testo è mutilo.

.... segno di strappo o mutilazione nel codice.

ec. indica che nel riferire un testo se n' è soppressa qualche parte inter- media.

[ ] sostituzioni di luoghi lacunosi per guasto del codice.

( ) aggiunte di seconda mano nel codice.

( ) note e aggiunte critiche del compilatore.

corr. := corretto (correzione di seconda mano nel codice).

1. = leggi (correzione del compilatore).

I nomi degli autori si stampano in maiuscoletto ; i titoli originali degli scritti, salvo casi eccezionali, in corsivo; ì nomi degli scrittori, in carattere spazieggiato; le date certe degli anni in carattere grasso.

Prof. Cesare Paoli.

161 AsHB. 88

2. 883, giugno 15. Senza indicazione di luogo. Carlo il Grosso imperatore. « Ad promerendam propitiationem. » « Liut- fredus not. ad vicem Liutuuuardi (sic) archicanc. recogn. » (Muhlbacher, n. 1619) (e. 1 1').

3. 926, agosto 7. Verona. Ugo re. « Quia regalis potestas. » « Sicfredus cane, ad v. Beati ep. et archic. relegi » (ce. 2 3).

(Cfr. Jo. Fr. Bóhmer, Regesta KaroL, n. 1372. C. Cipolla, Verzeichniss der Kaìserurlmnden in den Archiven Veronas, in Mittheilungen des Inst. fur ósterr. Gf., ii, n. 45).

4. 961, dicembre 3. Aukario castro. Ottone re. « Quia re- galis potestas. » « Liutulfus cane, ad v. Brunonis archic. re- cogn. » (Cipolla, n. 52: « Arvario castro ») (ce. 3 4').

5. 967, settembre 24. Ravenna. Ottone I imperatore. « Pa- rum valent. » « Ambrosius cane, ad v. Huberti ep. et archic. recogn.» (ce, 4' 5). ^

(Cfr. K. Fr. Stumpf-Brentano, Die Kaiserurkunden des x., xl, und XII. Jahrhunderts, n. 431. Cipolla, n. 53).

6. 1014, maggio 21. Verona. Enrico II imperatore. « Quia re- galis. » « Henricus cane, vice Everardi ep. et archic. recogn. » (Stumpf, n. 1623. Cipolla, n. 63) (ce. 7 8').

7. 1047, maggio 8. Falerni (Volargne, villaggio presso Verona). Enrico III imperatore. « Imperialem sublimitatem. » « Hen- ricus cane, vice Hermanni archic. recogn. » (Stumpf, n. 2339. Cipolla, n. 73) (ce. 8' 10').

8. 1073, agosto 10. Verona, nel monastero di S. Zeno. Pri- vilegium domine Beatricis et gloriose filie sue Mathilde. In- tervengono all'atto Anselmus episcopus lucensis e altri tre testi- moni. (Cipolla, n. 178) (ce. 10' 11).

9. 1084, giugno 17. Verona. Enrico III imperatore. « Impe- rialem sublimitatem. » « Burchardus cane, vice Sigemini (/. Si- gewini) archic. recogn. » (Stumpf, n, 2860) (ce. 11' 12').

10. 1090, aprile 10. Verona. Enrico III imperatore. « Quo- niam apostolica. » « Ogerius d. g. Hiporiensis ep. et cane, vice Herimanni archic. recogn.» (Stumpf, n. 2903) (e. 13 13').

11. 1163, dicembre 6. Apud Modoiciam (Monza). Federigo I imperatore. « Habemus in exemplis. » « Christianus cane, vice Reynaldi Collon. archiep. et Italie archic. recogn. » (Stumpf, n. 4000) (ce. 13' 16').

12. 1184, ottobre 27. Villa di S. Zeno presso Verona. Fede- rigo I imperatore. « Si ecclesiis » (Stumpf, n. 4391) (ce. 16' 17).

13. 1187, ottobre 13. Ferrara. Urbano III papa. « Insta postu-

Laur, Ashb. I. Il

AsHB. 88 162

lantibus. » « Dai per m. Alberti S. R. E. presb. card, et cane. » (Jaffé-Lòvenfeld, n. 16010) (ce. 17 20).

14. 1220 (/. 1221), gennaio 2. Napoli. Federigo II imperatore. « Licet ex concesso. » « Conradus d. g. Met. et Spir. ep. imp. aule cane, vice d. Eggiberti Colon, archiep. et totius Italie archic. recogn. » (ce. 22 26).

(Cfr. Bòhmer-Ficker, Regesta imperii, v, n. 1266).

15. 1221, ottobre 22. Roma, in Laterano. Onorio III papa. « Sacrosaneta romana ecclesia» (ce. 21 22).

(Non è registrata dal Potthast. Ed. Biancolini, Notizie ^stor. delle chiese di Verona, p. 116).

16. 1292, aprile 11. Privilegio di Alberto della Scala, capi- tano generale del popolo veronese. {Favor in expeditione iuris sibi dicendi) (ce. 26 28).

17. 1329, ottobre 18. Altro di Alberto e Mastino della Scala, signori di Verona. {Favor in expeditione iuris dicendi) (ce. 28 30).

18. 1391, luglio 20. Literae domini Balzarini (de Pusterla) potestatis Veronae sub d. duce Mediolani. {Pro exemptionibus) (e. 30 30').

19. 1392, gennaio 4. Verona. Altra del suddetto sulla giu- risdizione spettante al Monastero « cognoscendi et determinandi de causis et questionibus inter homines predicti monasterii ver- tentibus » (ce. 30' 31').

20. 1391-92. Processus agitatus coram domino Lucheto de Roncharolo Magistro intratarum civitatis Veronae sub d. duce Mediolani. {Pro exemptionibus) (ce. 31' 33').

21. 1393, febbraio 14. Conferma di privilegi fatta da « Dinus DE LA Rocha », potestà di Verona per il duca di Milano. {Pro exemptionibus) (ce. 33' 35).

22. 1393, febbraio 25. Altra del medesimo. {Pro iurisdictio- nibus) (e. 35 35').

- 23. 1393, giugno 1. Privilegium antedictorum confirmaiorium illustris CoMiTis ViRTUTUM domini Mediolani (e. 36 36').

24. 1394, febbraio 1. Lettera « domini Lanzarotti Regna », potestà di Verona pel duca di Milano, che conferma al Mona- stero il privilegio della giurisdizione (ce. 36' 37).

25. 1394, marzo 14-18. Preceptum in executione privilegiorum antedictorum, factum per d. Antonium de Papia, iudicem male- ficiorum sub d. duce Mediolani, notariis suis, ne procederent contra subiectos Sancti Zenonis (ce. 37' 40').

163 AsHB. 88

26. 1395, luglio 14, Lettera « domini Francisci de Scotis >, potestà di Verona pel duca di Milano, a conferma dei prece- denti privilegi (ce. 40' 41').

27. 1396, maggio 31. Altra e, s. « domini Manuelis comitis (de Ilzio) », potestà e. s, (ce. 41' 42').

28. 1397, giugno 1. Altra e. s. « domini Spinete Spinole (de Luchulo) », potestà e. s. (ce. 42' 43').

29. 1402, maggio 12. Altra e. s. « domini Tillii de Upecingis militis de Pisis », potestà e. s. (ce. 43' 44'),

30. Statutum Communis Veronae, ad capitala xxxii, in primo libro: " De iuribus et possessionibus Sancti Zenonis manutenendis, " « lura et possessiones monasterii Sancti Zenonis, quas visum est habere tenere et possidere ab anno domini M.CCC.Lxxxiij ]| ad utilia Communis Veronae deputatorum » (e. 44').

(Cfr. Statutorum nìagnijicae civitatis Veronae libri quinque una cum prioilegiis, Venezia, 1747, to. i, p. 11. E la rubr. 32 del libro I. Nella stampa, invece dell' a. 1383, si legge il MCCCLXXXVIII),

31. 1405, Capitulum. Privilegii ili. Ducis Dominii Venetiarum a bulla aurea, concessi tempore adepti dominii Veronensis de anno M.CCCC. V. « Item quod omnes Veronenses j| tempore do- mini ducis Mediolani » (ce. 44' 45),

32. 1405, novembre 23, Privilegium magnificorum Petri Pisani et Petri Arimondo rectorum Veronae prò ili. Ducali Dominio Venetiarum (ce, 45 46).

33. 1411, dicembre 18. Declaratio magnificorum dd. Nicolai Venerio potestatis et Gabrielis Aimo capitanei Veronae contra Commune eiusdem, civitatis. (Per il monastero, in contradietorio iudicio cum cicitate Verone) (ce. 46 47').

34. 1414, giugno 30. Confirmatio declarationis antedicte facta per magnificos dd. Marinum Gaucho, Zachariam Victuri et Zachariam Barbaro, auditores novos sententiarum Communis Venetiarum (ce, 47'-;- 48'),

35. 1416, agosto 18. Sententia magnificorum dd. Bertuch Pisani potestatis et Andreae Zane capitanei civitatis Veronae, super vicariata Pastrengi, quod spectet monasterio Sancti Ze- nonis, contra Commune Veronae lata (ce. 48' 51).

36. 1425, agosto 2. Privilegium serenissimi et excelsi principia et d. d. Francisci Foscari, inclyti principia, ill."^^ Ducis Dominii Venetiarum, a conferma dei privilegi anteriori (ce. 51 52).

37. 1430, luglio 3. Verona. Revocatio et annullatio condemna- tionum ludicum Dugalium Communis Veronae factarum contra

AsHB. 88 164

suhditos Sancii Zenonìs, facta per d. Andre am Mauroceno po- testatem (ce. 52 53').

38. 1431-1449. Copia di altre revoche di simili condanne ed esecuzioni contro i sudditi di S. Z. (ce. 53' 54').

39. 1434, novembre 23. Lettera di Francesco Barbaro potestà di Verona, per sospendere una procedura contro alcuni uomini della villa « Cellularum lUasii » (Cellore d'IUasi), sudditi di S. Z. (ce. 54 55).

40. 1435, ottobre 5. Altra del suddetto al Comune e uomini « Trevenzoli », sudditi di S. Z. per il dazio (e. 55).

41. 1455, febbraio 5, 17. Terminatio magri ificorum dd. Adoo- catorum Communis Venetiarum super vicariatu Herheti et per- iineniiarum. Sono due lettere, scritte da Venezia dai suddetti Avvogadori, a Pietro Bembo potestà di Verona (ce. 55' 56).

42. 1475, aprile 27. Verona, nel palazzo dell'Abbazia di S. Zeno Maggiore. Autenticatìo omnium suprascriptorum in autentica et publica forma. Dinanzi allo spettabile dottore « d. Bartho- lomeo Centegro de S. Sebastiano », giudice console del Comune di Verona « ad Tribunal Arietis », a tempo del potestà « d. Da- nielis de Priolis de Venetiis », a petizione del rev. Jacopo Su- riano, abate di S. Z., vengono insinuati i quattro quinterni, nei quali, di mano del notare Francesco Discepolo, erano stati co- piati tutti i suddetti documenti; e le dette copie' vengono col- lazionate cogli originali. Segue l' enumerazione e la descrizione di questi, coi richiami alle carte che hanno le copie nei quin- terni presentati all' autenticazione : le quali indicazioni di carte, ben inteso, non combinano con quelle del presente volume, eh' è copia di copia. Quindi il giudice console autentica per decreto le dette copie, e si sottoscrivono i notari veronesi: Bartholomeus /. David de Oliveta, Ludooicus q. Baptiste Cendrate de Clavica, Sinihaldus /. q. Nazarii de Nazariis de S. Vitale, Thomeus f. ser Andree de Becellis de S. Zenone Oratorio, che ne fecero la collazione avanti il predetto giudice; non che il notaro copia- tore Franciscus Diseipulus f. q. Thomasii Discipuli ciois Veronae contractae Omnium Sanctorum (ce. 56 64).

II. Copie di altre lettere e documenti veneti e veronesi, dal 1439 al 1533.

1. 1439, settembre 30. Capitolo di una lettera relativa ai possessi e diritti della città di Verona. « Quod Leviacum et portum 11 secretiorem quam fieri potest » (e. 65 65').

2. 1444, giugno 27. Deliberazione estratta dal Libro Partium Consilii Decem, ad chartas quinquaginta quattuor, in favore

165 AsHB. 88

dell'irrevocabilità dei privilegi anteriormente concessi ai sudditi veneti (ce. 65' 66).

3. 1454, dicembre 9. Exemplum partis captae in Concilio Rogatorum. {Quod confirmatio staiutorum Communis Veronae non derogai pricilegìis) (e. 66 66').

4. 1473, dicembre 23. Lettera del doge Niccolò Marcello, super iurisdictione S. Z. in praetorio cicitatis Veronae (e. 68).

5. 1475, aprile 8. Lettera del ^oge Pietro Mocenigo, super iurisdictione S. Zenonis contra subditos intus et extra (e. 66').

6. 1478, novembre 24. Literae questoriae, quae annuatim coinniuniter bis conceduntur per reoerendum d. Abbatem S. Z. Maioris Veronae Militibus Communitatis cicitatis Veronae. Lettera dell' ab. Jacopo Suriano (c, 67 67').

7. 1481, novembre 14. Literae magnijicorum dd. Adcoeatorum Communis Venetiarum super vicariatu Herbeti (ce. 68' 69').

8. 1481, novembre 24. Altra, sullo stesso argomento (ce. 69' 70').

9. 1481, novembre 26. Altra, super taxatione expensarum (ce. 70' 71).

10. 1498, agosto 1 1502, aprile 30. Sentenze e mandati dei Potestà di Verona, per annullare condanne ed esecuzioni, e impedire procedure ordinate o iniziate dai Giudici delle Ducali, dall' ufficio del Dazio e dalla Camera fiscale contro i sudditi dell'Abbazia di S. Z. (ce. 71-75).

11. 1509, settembre 5. Circa decimam Moraticae, prò Ab- batia S. Z. Sentenza di Giorgio vescovo e principe di Trento, e luogotenente cesareo in Verona (ce. 75' 76).

12. 1509, settembre 13. Super salario Vicariatus Herbedi et pertinentiarum. Sentenza del suddetto (e. 76 76').

13. 1513, settembre 12. Licentia emendi et vendendi ad mì- nutum etc. data hominibus Herbedi. Lettera patente di Girolamo Maffei canonico veronese, vicario del cardinale Marco Corner abate commendatario di S. Z. (ce. 76 77).

14. 1521, gennaio 10. Lettera di Antonio Grimani doge di Venezia, che vieta si proceda dalla Camera Fiscale di Verona contro « li homini del commun da le Celure de Ilasii subiecti alla Abbatia de S. Zen». (Volgare) (e. 77 77').

15. 1523, novembre 24 1530, gennaio 28. Revocazioni di procedimenti contro sudditi dell'Abbazia di Verona, e remissione dei medesimi al Vicario dell'Abbazia (ce. 78' 79').

16. 1533, marzo 8. Lettera dei Rettori di Verona al Vicario « Cellularum Illasii » relativa al « cavar lo alveo de lo Alpon

ASHB. 88-89 166

da la rota in zoso fina de sotto al molin de Arcole ». (Volgare) (ce. 79'— 80).

17. 1533, aprile 22. Sentenza di Marco Zentani capitano di Verona a favore dell'Abbazia di S, Z. e degli uomini di Tre- venzolo sudditi della medesima contro le molestie per debito inferte loro dalla curia e vicariato di Nogarola (e. 80 80').

18. 1533, maggio 26. Lettera di Andrea Gritti doge di Ve- nezia, che pone obbligo ai notari veronesi di denunziare tutte le vendite fatte e che si faranno dei livelli e feudi e altri beni dell'Abbazia di S. Z,, affine di garantire i diritti di questa contro i venditori e compratori di detti beni. (Volgare) (ce. 80' 81).

19. 1533, maggio 27. Altra, che conferma all' Abbazia il pri- vilegio di giurisdizione, « citra penam sanguinis », nei luoghi alla medesima soggetti. (Volgare) (e. 81').

20. 1533, luglio 10. Mandato di Giovanni Delfino potestà di Verona « in execution de letere ducale de 27 mazo ». (Volgare) (e. 82).

III. 1556, maggio 3. Lettera di Francesco Venier, doge di Venezia, al Potestà di Verona, perchè non s'ingerisca « nella causa del R. de gli Alberti et alcuni homeni di Romario et con- sorti », sudditi dell'Abbazia di S. Z., e la rimetta al Vicario dell'Abate, a forma degli antichi privilegi. (Volgare) (e. 82'). (Come abbiamo già notato, è scritta nel cod. più tardi e d'al- tra mano).

89 (163. 95). Sinodi Veronesi dal 158é al 1604.

Cartac, sec. XVII princ, m. 0.200X0,148, di carte 72, delle quali le ultime due soao bianche. Il testo è scritto tutto da una mano, con qualche rara nota di mano diversa.

Provenienza Gianfìlippi, già Saibante. Segnature: 261 (rosso). 433. 185 (D).

Legatura in cartone.

Sr/nodus Veronae habitué. 1584 (ce. 1 3).

1585, maggio 2 (ce. 3' 4').

1586, maggio 22 (ce. 5 8').

1587 (ce. 9 12).

1588 (ce. 12' 15).

1589, aprile 13 (ce. 15' 18').

1590, maggio 10 (ce. 19—22'}.

367 ASHB. 89-90

1591, maggio 9 (ce. 23 25).

1592, aprile 9 (ce. 25' 27).

1593, maggio 6 (ce. 27' - 29').

1594, aprile 21 (ce. 30 32').

1595, aprile 6 (ce. 33 35').

1596, maggio 9 (ce. 36 38').

1597, aprile 17 (ce. 39-43).-

1598, aprile 2 (ce. 43' 46).

1599, aprile 22 (ce. 46' 50').

1600, aprile 13 (ce. 51 53').

1601, maggio 10 (ce. 54 57').

1602, aprile 18 (ce. 58 61').

1603, aprile 10 (ce. 62 65).

1604, maggio 6 (ce. 66 70).

90 (164. 96).

Ordini dell'ammissione delle noTizie e della professione nel Monastero di S. Cristoforo di Yerona.

Membran., sec. XVI, m. 0,280X0,200, di carte 13. Scrittura gotica corale piccola, di mano di Gio. Antonio Zaranio da Ve- rona, nel 1587.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: 611 ter. 190 (D). Altra indicazione, nelF interno della coperta anteriore : < Ex meis Frau- cisci Compagnoni libris 1716. »

Legatura in cartone.

I. Ordo serDandus in admittendis nooitiis ad monasterium, unitavi la

Benedictio vestium rnonacalium (ce. 1 3).

II. Incipit Ordo professionis Jiendae per monacam in manu saeerdotis.

Com. : « Anno domini M.° N. Die N. Mensis iV. Ego soror N. de Verona promitto stabilitatem meam et conversionem mopum meorum et obedientiam seeundum regulam saneti patris nostri Benedieti coram Deo et omnibus sanetis, quorum reliquie ha- bentur in hoc monasterio quod dieitur de Saneto Christophoro, in presentia domine N. abbatisse et monialium huius loci » (ce. 4 13').

« Io, Ant' Zaranius Ver* scripsit Anno Dni M DL xxxvij. Die XV Martii » (e. 13').

AsHB. 91 168

91 (165. 97).

Costituzioni e Bollario dei frati eremiti della Congregazione del b. Pietro da Pisa.

Cartac, sec. XVI princ, m. 0,157 X0>102, di carte 70: soao bianche le ce. 3 8, 54 69. Scritto in Padova da frate Zaccaria da Parma nel 1507 (ved. la sottoscr. al n. I): scrittura di tipo umanistico. Nelle ce. 1, 2, 53, 70' sono appunti e frammenti più recenti, di più mani.

Provenienza Gianfilippi. Segnatura : 191 (D). Note anteriori di possesso: (e. 1) « Fra Carlo da Ferara >, (e. 2) « Questo libro sia (sic) di me Fra Carlo da Biuona (?) » (cancellato).

Legatura in cuoio su cartone con impressioni a secco in cat- tivo stato. Ai piatti interni della coperta sono incollate due per- gamene scritte, cbe contengono frammenti di un confessionale del sec. XIV.

I. (Constitutiones seu Memoriale pauperum heremitarum sancii Hie-

ronimi Congregationis beati Petri de Pisis). Tavola delle ru- briche (ce. 9 10). Costituzioni consistenti in un Proemio e in 36 capitoli. Nel proemio è la data di queste Costituzioni (an. 1444) : « Anno a Nativitate domini Millesimo . cccc.° xliiij. Patavii, in loco nostro qui in honorem dei et beate Mariae Ma- gdalenae constructus est ». Il primo capitolo è : De obseroantia preceptorum dei sancteque ecclesie, et de honore ae obedientia eius prelatis exibenda; l'ultimo: Quod memoriale singulis men- sibus saltem semel legatur. « Cum omnem religionem || memo- riale hoc censemus esse legendum. Expliciunt constitutiones seu memoriale pauperum heremitarum sancti Hieronimi Con- gregationis beati quondam fratris Petri de Pisis. Conscripte per me fratrem Zachariam parmensem. Anno M.ccccc.vij. Die ijoctubris. In Zenobio sancte M.® Magdalene de Padua etc. » (e. 10' 20').

II. Ricordo. « Nota quod reperi in quodam mandato d. d. Martini

pp. quinti directo d. Petro Marcello Episcopo paduano, in quo continetur quod centum et duodecim anni sunt quod venera- bilis pater frater Petrus de Pisis acceptavit locum Sancte Marie Magdalene de contrata Convertitarum Padue. Et de Millesimo quadringentesimo vigesirao adhuc vivebat, iuxta mandatum illud » (e. 21).

III. Interro gatione et petitione che se debbono fare a li novitii in pre-

sentia de li fratelli prima che se testino ; e modo e formulario della vestizione. (Volgare) (ce. 21—24).

169 AsHB. 91

IV. Privilegii pontificii in favore della Congregazione.

1. Copia bullae exemptionis ab inquisitoribus. Martino V. Roma, 5 giugno 1421. « Piae postulatio voluntatis. » E preceduta dalla descrizione del documento originale, e seguita dall'estratto del decreto, con cui mess. Matteo da Palazzo vescovo d' Urbino, il 21 aprile 1423, autentica Y exeinplwn (dal quale è poi tratta la presente copia) sumptum per ser Antonium {quondam Maitei) notarium {de Urbino) ex suo authentico {ce. 25 27').

2. Copia bullae exemptionis ab omni iurisdictione ordinaria inqui- sitorum seu episcoporum. Pape Eugenii. Roma, 5 giugno 1435.

«Piae postulatio voluntatis» (ce. 27' 29').

3. Copia privilegii eiusdempp. Eugenii. Ferrara, 22 febbraio 1427. Dilectis filiis fratri Bartholo de Cesena ac unioersis heremitis de sotietate quondam beati patris fratris Petri de Pisis. « Pro- venit ex vestre devotionis affectu » (ce. 29' 31).

4. Copia bullae sioe prioilegii pp. Nicolai (V) eelébrandi capitulum generale de trienio in trienium, et elligere (sic) Rectorem gene- ralem. Roma, 30 marzo 1453. « Super grege dominico » (ce. 31' 33').

5. Copia primi prioilegii pp. Sixti (IV). Roma, 19 settem- bre 1473. « Pia vota fidelium > (ce. 34 36).

6. Copia bullae excomunicationis contra gìrovagos portantes bec- cam caputa extra congr{eg)ationem nostrani. Sisto IV. Roma, 18 novembre 1474 (1) (cod. « Millesimo ecce," Ixx." xiiij" Kl. de- cembris. Pontificatus nostri. Anno quarto »). « Piae {sic) studio dedicatis » (ce. 36—37').

7. Copia alterius privillegii pp. Sixti. Roma, febbraio 1476 (='77) (cod. «anno Incarnationis dominice Millesimo . ecce." lxx.vj° Kl. februarii. Pontificatus nostri. Anno vj° »). « Sedes apostolica aequa » (ce. 37' 41).

8. Copia bullae exemptionis ab omni iurisditione ordinaria In- quisitorum Episcoporum seu aliorum. Innocenzo VIII. Roma, 22 settembre 1487. « Vitae et conscientiae » (ce. 41' 43').

9. Copia bulae Innocenti! (Vili). De assignatione conseroatorum.

Roma, 15 settembre 1487. Dillectis filiis S. Gregorii de Urbe et S. Georgii Maioris Venetiarum monasteriorum Abbatibus, ac priori prioratus S. Mariae in porta Raoenate. « Hodie dillectos filios » (ce. 44 45).

10. Copia bulle excomunicationis contra girooagos seu apostatas portantes caputium seu habitum nostri ordinis extra congrega- tionem. Innocenzo Vili. Roma, 19 febbraio 1489. « Ex in- iuncto nobis » (ce. 45 —46').

ASHB. 91-92 170

11. De rebus ecclesìe non alienandis. Paulus Venetus papa Se- cuNDus. Roma, marzo 1468. « Ambitiose cupiditati » (ce. 47 48). V. Indulgenze.

1. Incipit Copia Supplicationis Indulgentiarum signatae per do- minum papain Nicol aum quintum (c. 49 49').

2. Copia Littere R."^'^ in Christo patris d. d. Marci Barbi, divina prooidentia tituli S. Marci Cardinalis dignissimi et Patriarce Aquilegiensis, dirrecta patribus et fratribus nostris. Anno Do- mini M°cccc.°l3exDÌij° Roma, 23 gennaio 1478. « Juxta requisitionem vestram » (ce. 49' 50).

3. He sunt stationes Romae per anni circulwn concesse omnibus fratribus congregationis nostrae per dominum papam Calixtum QUARTUM ec. (e. 50 50').

4. Copia supplicationis nostre indulgentiarum S. Laurentii extra muros signatae per dominum papam Sixtum quartum. « Datum Romae, apud sanctum Petrum. Non. lunii. Anno quarto. Libro xv. fol. ciiij » (ce. 50' 51).

5. Copia breois omnium indulgentiarum Romae concesse congre- gationi nostrae per dominum papam Innocentium octavum. Roma, 15 maggio 1488. « Paternae caritatis offitium. » « Impetratum fuit per d. Cardinalem S. Marci » (ec. 51' 52).

92 (166. 98). Costituzioni e Atti del Capitolo di Verona.

Cartac, sec. XVIII, m. 0,252 X 0,185, di carte 198, in più quadd. miscellanei di più mani, con 2 fogli sciolti in fine: il quad., che si compone delle ce. 157 168 è di dimensioni più piccole. Sono bianche le ce. 59 61, 65, 66, 70 72, 84, 88 90, 93, 94, 96, 102, 106 108, 112 114, 117, 118, 124, 126, 132, 136 138, 141 144, 148 150, 156, 167, 168, 172 174, 179, 180, 195 198.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 612. 192 (D). Il num. I ha inoltre la speciale segnatura: B. 49. 3.

Legatura in cartone.

I. Ex Archivio Capituli Veronensis. Constitutiones Capituli Vero- nensis et suarum. ecclesiarum.

1. Constitutiones publicae per rev. virum d. Paulum deeretorum doctorem archipresbiterum Ecclesiae Veronensis; dell' a. 1303, in trentatrè capitoli * (ce. 1 18).

2. Addizioni degli anni 1500 (ce. 19 29'), 1555 (ce. 29' 37), 1597 (ce. 37-51').

3. Atti capitolari e Notizie miscellanee (ann. 1597 1644) (ce. 52 53).

171 AsHB. 92

4. Decisioni di Rota concernenti ai Canonici di Verona (ann. 1594 1713) (ce. 53' 58).

n. Constitutiones et Decreta IlL'^'^ e Reo.^^ Capituli DD. Canoni- corum Veronae. Estratti, disposti con ordine metodico e prece- duti da un indice; con in mezzo parecchie pagine bianche da riempirsi con altri capitoli, i cui titoli sono designati nell'indice (ce. 62 155).

ni. Tabella Solemnitatum totius anni, quae in Cathedrali Veronae celebrantur cum vario eorum ritu, varioque tempore pulsationis campanae. lusu IlL'^^^ et i?eo.'"' D. Episcopi ac ^ec».'«» Capituli Veronensis impressa. Dalla stampa: Veronae, apud Angelum Tassium, 1627 (ce. 157 166).

IV. Visitazioni di Giovanni Delfino patriarca d'Aquileja.

1. Decreta edita in oisitatione oenerabilis Capituli Ecclesiae Cat- tedralis Veronensis in m.ense Julii 1658, con richiamo alle Costituzioni di Marco Gradenico: ved. n. 3. Verona, 22 lu- glio 1658. « Quoniam praecipuis » (ce. 169 171).

2. Decreta edita in visitatione ven. Capituli Ecclesiae Catte- dralis Veronae habita in mense Maii 1672. « Inter caetera » (ce. 175 178').

3. Copia delle Costituzioni capitolari riformate da Marco Grade- NiGO, patriarca d'Aquileja, nella sua visitazione del 16Sil, e citate e confermate nel n. 1. « Pastoralis sollicitudinis ». « Bartholomeus Campagnola Cancellarius Capitularis, ab eorumdem Constitutionum exemplo in Capitulari Cancellaria Ve- ronensi asservato, die 24 mensis Augusti 1726 » (ce, 181 184).

V. Atti relativi alla introduzione della salmodia da farsi in coro pub-

blicamente dai Canonici, an. 1752 (ce. 185 187).

VI. Decreto di Daniele Delfino, vescovo d' Udine, del 16 aprile 1755,

sul servizio e le distribuzioni corali. « Evoluto propemodo anno decimo quarto » (ce. 189 190). Atti capitolari del 28 e 30 luglio in conformità del precedente Decreto (ce. 191 194').

VII. Fogli sciolti.

1. Copia, autenticata col sigillo del Capitolo, di un Atto del 2 giu- gno 1751, col quale il Capitolo delega quattro Canonici che re- chino le congratulazioni di esso Capitolo a Marco Antonio Lom- bardo, già Arcidiacono della Cattedrale di Verona, ora nominato Vescovo di Crema ; e decreta inoltre che si faccia il suo ritratto in tela e si conservi in perpetuo « in Capitulari Sacrario. »

2. Decreto, a stampa, di Alvise Mocenigo, doge di Venezia, del 2 settembre 1763, relativo al rito da osservarsi nella tumula- zione e in ogni altra funeraria funzione dei Canonici Veronesi.

ASHB. 93-94 172

■93 (167. 99). Cicerone, De Amicìtia.

Membran., seo. XV, m. 0,245X0,145, di carte 18 (l'ultima delle quali è bianca), di linee scritte 31 per pag. : quadd. due, di 10 e 8 co.; più due guardie non numerate. Scrittura umanistica tutta di una mano, salvo i versi a e. 18'.

Provenienza Grianfilippi, già Saibante. Segnature : 35. 200 (DV Legatura in cartone coperto di carta colorata con dorso e spi- goli di cuoio.

(M. T. CiCERONis, De amicitia Lìber). Senza titolo (ce. 1 17).

A e. 18'^ d'altra mano, sono trascritti: Ovid., Metam., i, vv. 140 150; e Virg. Aen., x, w. 467 468.

94 (168. 100). Cicerone, Tusculanae Quaestiones.

Cartac, sec. XIV, m. 0,291X0.219, di carte 67, in cinque quadd., ciascuno di carte 14, salvo l'ultimo che è d'il: le co. 62 67 sono bianche. Mancano in principio varii quaderni ; e dal n. 136 posto anticamente alla pag. ora numerata 61 si deduce che la mancanza è di 75 carte ossia di circa cinque quadd. Scrittura semigotica, tutta di una mano.

Provenienza Gianfìlippi, già Saibante. Segnature : 7 . . (fram- mento di numero rosso). 201 (D).

Legatura in cuoio con impressioni a secco.

(M. T. CicERONis). Tusculane questiones. V. (ce. 1 61).

Nei margini sono postille della stessa mano; e a e. 61' questo riassunto :

« Tusculane Questiones. V. « p.* questio, utrum mors sit malum. Probat quod non. « 2.* questio. utrum dolor sit malum. Probat quod non. « 3.* questio. utrum egritudo cadat in sapientem. Probat quod non. « 4.* questio. utrum perturbatione animi possit vacare sapiens.

Probat quod sic. « 5.* questio. utrum virtus satis possit ad beate vivendum. Probat quod sic. »

173 AsHB. 95-96

95 (169. 101). Paolo Yeneto, Logica.

Cartac, sec. XV, m. 0,216 X 0,146, di carte 66 (num. orig.), più. una carta non numerata in principio. Scrittura monacale, a due colonne per pag., tutta d'una mano.

Provenienza Gianfilippi. Segnatura: 206 (D). A tergo d'una guardia membran. in fine, di mano del sec. XVI, sono queste note : « In XI. bancho a sinistris. x°^ Iste liber est conventus Vero- nensis ordinis predicatorum ».

Legatura in assi con dorso di pelle.

(Cfr. Logica Pauli Veneti, ediz. di Venezia, per Jo. Emericum de Spira, 1495).

I. (Trattati I VI). « Conspiciens incertum {sic) scriptum librorum || ut

iuvenes incipientes facilius introducentur etc. Finis » (ce. 1 46). La carta non numerata in principio contiene figure di sillo- gismi. A e. 39', in fine del trattato De obligationibus (V) è questa nota: « Explicit quintus tractatus logyce eximii doctoris Pauli de Veneciis, compilata dummodo fuit lector Padue ». A e. 46, in fine del trattato De insolubilibus (VI) « Expliciunt insolubilia compilata per fratrem Paulum (rasura) de Veneciis ».

II. (Trattati VII. Vili. Risposte alle obiezioni contro i trattati pre-

cedenti). « Ut Summularum noticia [| alterius condicionalis quare etc. ». Segue questa conclusione: « Merito non [[ asse- rendo promissi. Et est finis obiecionum consequentiarum. Deo gratias. Amen. Explicit loyca magistri Pauli ordinis fratrum heremitarum. Qui scripsit scribat. Semper cum domini vivat. Amen » (ce. 47 65).

A e. 66 sono note sillogistiche d' altra mano.

96 (170. 102). Trattato anonimo di dialettica.

Membran., sec. XIV, m. 0,206X0)150, di carte 40, a due colonne per pag. ; in cinque quadd., di otto carte l' uno, salvo il primo che ne ha 10, e l'ultimo, 6: le ce. 38 40 sono bianche. Scrittura gotica italiana.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 18. 208 (D). Legatura in assi coperte di pelle in cattivo stato.

« Dialectica est ars arcium, scientia scientiarum ad omnium meda- torum (l. metodorum) principia viam habens [| In omnibus enim bis non est danda responsio una ; patet ergo quod hec falacia provenit secundum unum et multa. Et hec dieta de falaciis suf- ficiant. Amen ».

ASHB. 97-98 174

97 (172. 104). Turba phìlosophorum. -

Cartac, sec. XV, m. 0,200 )< 0,152, di carte 43. Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 1021 (rosso). 30. 127. 212 (D).

Legatura in cartone.

Incipit Liber qui dicitur Turba philosophorum. « Liber in quo disci- pulorum philosophorum prudenciores Arileus congregavit ec. Huius autem codicis principium est: Arileus genitus Pictagore discipulus et discipulus Hermetis ec. » (e. 1).

Primus sermo. « Eximedrus incipiens ait, omnium inicium esse na- turam IJ eo quod est clavis perfectio et finis » (ce. 1 5').

Incipit Liber secundus Turbe. « Ait Eximenus, quod deus suo verbo omnia creavit [[ tercius ut siccus crocus tritus; vulgi igitur num- mis imponitur. Deo gratias. Explicit liber turbe philoso- phorum >5< » (ce. 5' 43'). Note marginali di più mani.

98 (173. 105). Anonimo, Philosophia.

Membran., sec. XIII, m, 0,275X0)180, di carte 41, di linee scritte 39 per pag. Quadd. cinque, di otto carte ciascuno, salvo il primo eh' è di nove: numerati nell'ultima pag. i quadd. ii, iii, iiii; senza numero il primo e 1' -ultimo : la e. 1 e altre negli altri quadd. sono fermate al cod. mediante una linguetta senza carta di riscontro. La prima pag. è bianca: nell'ultima sono prove di penna di più mani, ma quasi tutte del sec. XIV. Scrittura gotica: figure astro- nomiche e geometriche intercalate nel testo.

Nel marg. inf. della e. 1' leggesi questa nota d'altra mano: « M. lohannes de Ravena condusit die xx Madii 1391. Ind. prima. Bartholomeus ss. » Provenienza Gianfilippi.

Legatura moderna in pelle verde.

I, Trattato enciclopedico, intitolato Phylosophia, in forma di dialogo tra il Dux Normannorum et Andegaoensium Comes e il Phy- losophus.

Proemio. « Queris, o venerande dux normannorum et andegaven- sium Comes, cur magistris nostri temporis rainus creditur quam antiquis crederetur [| Tu igitur dux serenissime interroga: philo- sophus sine nomine respondeat ad interrogata» (ce. 1' 2).

« Dux. Utrum hoc nomen substantia sit plurium significationum an unius tantum. Quoniam officium interrogandi mihi est iniun-

175 ASHB. 98-99

ctum, quero || Extincto vero naturali calore, desinit homo vivere. Sicut cera aut nimis mollis aut dura sigillum, sic homo vel nimis iuvenis vel senex non bene recipit. Horum vero media sunt com- moda, excedentia et excessa incommoda. Explicit Phyloso- phia » (ce. 2 41). II. (d' altra mano.) De opera secundi diei quando factus est mundus. « Opus secundi diei pocius consistit in distinctione et formacione quam creatione \\ Unde Virgilius : Quantum non noxia corpora tardat » (e. 41).

99 (174. 106). Gaetano Tiene, Commenti sopra Aristotele.

Cartac, sec. XV, ni. 0,207 X 0,148, di carte 248 : sono bianche le ce. 1 3, 151 152, 247. I quadd. sono generalmente di 10 carte col richiamo nell'ultima pag., salvo il primo eh' è di 16, il nono (ce. 87 92), eh' è di 6, formato per compimento dell'Esposizione del secondo libro De Anima; e l'ultimo, eh' è pure di 6. Scritto in Mantova, negli anni 1474-75 da frate Filippo de'Ruffi da Verona: scrittura italica minuta.

In una guardia membran. in principio del cod. sono trascritti i vv. 423 474 del libro i dell'Eneide, di mano umanistica del sec. XV.

A e. 248, insieme con altri appunti, è questa nota: « Ad usum fratris Phylippi Veronensi de RuiÌLs or. mi. » Segnature : S. Se. II (nella cit. guard. membr.) 134 (nella coperta anter.). Manca il n. 214 (D). Provenienza Gianfilippi, già Saibante.

Frammento di legatura in assi.

I. (Caietani de Thienis, Expositio in libros de Anima Aristotelis. Cfp. l'ediz.: Expositio dar issimi et celeberrimi philosophi Gae- TANi Thienensis super libros de Anima Aristotelis ec. An- tonii de Strata de Cremona impensa ingenioque impr. ec. Ve- netiis, lési) (ce. 4 150).

Proemio. « Optasti saepenumero [] censorem constitui » (e. 4).

Esposizione del I libro. « Bonorum etc. Hic liber qui de anima inscribitur est sextus in ordine librorum naturalium Aristotelis |1 sicut consideratio de si, quare etc. Et sic finis huius Prohemii ad laudem omnipotentis dei. Nota quod magister Gaietanus nil scribit super primum librum. feliciter explicit prohemium LAus DEO. 9 octobris 1474» (ce. 4 16').

(Lo scrittore del cod. ha considerato come proemio tutto il primo. Cfr. la citata ediz. e il cod. 100 di questa Collezione).

Esposizione del II libro. « Que quidem a prioribus. Postquam Ari- stoteles in primo libro determinavit de anima secundum opi- nionem antiquorum, nunc de ea determinai secundum opinionem

ASHB. 99 176

propriam [j et illa est imaginativa. Et hoc sit finis 2' libri ec. lanuarii 1475» (ce. 17 92').

Esposizione del III libro. « Se (l. De) parte autem anime. Iste est tertius liber de Anima, in quo postquam Aristoteles deter- minavit de vegetativo et sensitivo, nunc sequitur declarando de aliis duobus gradibus animatorum, s. intellectivo et secundum locum motivo [] non aliter est sic de qualitatibus sensibilibus et al. ss. (ediz. e cod. 100 « per alios sensus »). Et in hoc sit finis Expositionis libri 3" de Anima secundum eximium doctorem Gaietanum de Thienis ec. » (ce. 93 143').

Questioni aggiunte. « Queritur utrum sensibilia communia sint sensibilia per se ec. Queritur utrum intellectus humanus sit perpetuus ec. Queritur utrum prò sensatione causanda opor- teat ponere intellectum agentem || sensatione "disponente ipsum ad talem receptionem, nec e converso, ut ex dictis intelligenti potest patere. Et sic est finis» (ce. 143' 150).

« Hoc Caietani volumen transcriptum fuit per me fratrem Phylippum Veronensem de Rufis, ordinis minorum re- gularis observantie. (13.) februarii et 6 . quadragesime die, in loco S. Francisci Mantue, 1475. Laus deo. Amen » (e. 150). II. (Eiusdem, Reeolleeta super odo libros Physicorum Aristotelis. Cfr. r ediz. di Venezia, 1496, per Bonetum Locatellum. Un' ediz. senza data, ma anteriore al 1480, come si ricava da una nota ms. dell'antico possessore, è nella Bibl. Naz. di Firenze) (ce. 153 246).

Prologo. « Sepe animadverti insignis et litteratissimi viri || Unde homo habens talem dispositionem magis divinus quem humanus dici meretur. Et hoc de prologo» (e. 153 153').

« Dubitatur utrum corpus mobile sit subiectum in scientia na- turali Il Alie vero intelligentie sunt in occidente, cum moveant opposito motu. Et sic est finis » (ce. 154 246').

« Expliciunt Recolecta magistri Gayetani de Thienis de Vin- centia super odo libris Physicorum, transcripta per me fratrem Phylippum Ruffum de Verona et completa in loco S". Fran- cisci Mantue die 19 decembris 1474, ad laudem gloriose semper- que Virginis Marie ac individue Trinitatis, circa xi horam noctis cum dimidia. Et quicumque hoc in volumine legerit, eum supplici deprecor animo, ut per me ad omnipotentem preces effundat. Amen » (e. 246').

177 AsHB. 100

100 (175. 107).

Gaetano Tiene^ Esposizione del Trattato de Anima di Aristotele.

Cartac, sec. XV, m. 0,438 X 0,291, di carte 132, a due colonne per pagina. Quadd. tredici distinti ciascuno a pie di pagina, nelle prime cinque carte del quad. con lettere alfabetiche da a a ra (salvo che il sesto, ce. 51 60, è senza lettera) e col richiamo nell'ul- tima pag. ; di dieci carte l'uno, ma nell'ultimo sono supplite mo- dernamente e sono bianche le ce. 129. 130 ; cosi pure è la e. 131 ; poi viene l'ultima scritta (132), estranea alla primitiva composizione del libro. Il cod. è scritto in Padova nel 1462 da Cornelio di Guglielmo de Mera di Zuyd-Beveland (Zelanda, Paesi Bassi): sono miniate le iniziali del prologo e dei libri II e III (ce. 1, 10, 76).

Provenienza Gianfilippi.

Legatura moderna in cartone con dorso di cuoio.

I. Gaietanus, in Uh. de anima. (Questo titolo è di mano più moderna

nel marg. superiore della e. 1.)

Prologo. « Philosophia realis speculativa in tres partes est dis- tincta II Cam itaque inter omnes partes scientie naturalis illa que de anima numerari solet prestantior iudicetur, non indi- gnum putavi eius declarationem in mentem adducere ec. Prius tamen deum trinum et unum in meum adiutorium imploro ec. ut ea michi concedat scribere quod legentibus utilitatem, michi vero laudem possint afferre. Amen » (e. 1).

Esposizione del I libro (ce. 1 10); del II (ce. 10 75); del III (ce. 76 127). (Cfr. il cod. 99, num. I).

Indice (ce. 127' 128).

Sottoscrizione a e. 127. « Finitus et completus ac etiam in- ceptus per manus Cornelii filii Wilhelmi de Mera nec non de Zuntbevelandia. Anno domini M.° cccc.° sexagesimo 2.° mense martii, xvi die, hora ferme xvj, in domo Indoci sutoris, apud scolara medicorum Padue ». Altre sottoscrizioni collo stesso nome sono in fine dei libri I e II e dell' indice, non che in fine di vari capitoli del libro III.

II. Principio d' una Esposizione della Fisica di Aristotele (d' altra

mano.) « Quoniam quidem intelligere et scire contingit te {l. et) cetera. Aristotiles, determinaturus de rebus naturalibus, in primo libro scientie naturalis determinai in generali de prin- cipiis et passionibus corporis naturalis sive mobilis || In 2.° ec. determinai de forma et privatione etc. * » (e. 132 132').

^ Laur. Ashb. I. ' 12

AsHB. 101 178

101 (192. 124). Scritti filosofici di Gualtiero Burley.

Cartac, sec. XV, m. 0,435X0 282, di carte 120, a due colonne. Quadd. dodici, di 10 carte ciascuno, designati con lettere alfabe- tiche da a ad m, come nel cod. preccd., coi richiami nell'ultime pagg. scritti verticalmente. Scrittura scolastica as-ai accurata: ele- ganti iniziali miniate ai principi dei singoli trattati.

Provenienza Gianfilippi. In prima pag. è uno stemma genti- lizio, in miniatura del seculo XV, che ha nel campo rosso un giglio d'argento posto in punta sormontato da un capriolo pure d'argento; e per impresa un leone d'oro linguato di rosso e tenente nella branca sinistra un ramoscello verde.

Legatura moderna in pelle scura.

(Cfr. GiJALTERii BuRLEi, Exposìtio super Artem veterem Porphyrii et Aristotelis, Venezia, Locate! li, 1507).

I. (BuRLEi, Liber Unioersalium. Ediz., ce. 2 15').

1. Introduzione generale. « Quia de dictis in loica intendo quod- dam conipemiium conipilare || illorum de quibus praedicantur denominative» (ce. 1 3).

2. (Exposìtio in Isagogen Porphyrii). « Cum sit necessarium. Iste liber qui est primus in ordine doctrine inter libros loice continet proheniium || sed accidens inseparabile non equaliter participatur ab illis quibus accidit sed secundum magis et minus igitur ete. Expliciunt Unioersalia Burlei » (ce. 3' 15').

II. (Burlei, Exposìtio in librwn .Proedicamentorum Aristotelis.

Ediz., ce. 15' 44'). « Circa librum predicamentorurn est scien- dum quod subiectum contentivum tocius scientie tradite in libro predicamentorurn || Et isti modi habendi sunt alii a quolibet modo predicto etc. » (ce. 15' 62').

III. (Burlei, Esposìtio in librum Tzzpl eppnqvsia? Aristotelis. Ediz.,

ce. 57 81'). « Primum oportet constituere. Iste est liber perierminias quom ad presens intendimus exponere |1 Si autem quis velit ponere propositiones de impossibili in figura mo- dali ponatur {l. ponat) in una figura istas propositiones* » (ce. 62' 104).

Mancano in fine poche linee di conclusione del Commento, e a ce. 87', 88, 103, 103', 104 sono spazi lasciati in bianco per inscrivervi gli schemi logici {Jìgurae).

IV. {Exposìtio in librum de sex prìnru'piis Gilberti Porrectani.

CTr. la cit. ediz., ce. 44' 57: ma il testo è non poco diverso nella forma; e anche più ne ditferisce quello del cod. Laur. lxxv, 25,

179 AsHB. 101-102

che porta il nome del Burleo). « Norma est composicioni contili gens. Iste liber intitulatup de sex principiis || et curo aer generatur ex igne est generatio secundum quid respectiva quia etc. Laus Deo » (ce. 104 117').

102 (171. 103). Trattati e Commenti filosofici.

Cartac, sec. XV, m. 0,430 X 0-290, di carte 72, a due colonne: sono bianche le ce. 11, 12, 32. Quadd. otto cosi distinti: (i), ce. 1 10, designato con lettera C; (li iv), ce. 11 14, 15 22, 23 32. senza lettera; (v vii), ce. 33 42, 43 52, 53 62, designati colle let- tere a, b, e; (vili), ce. 63 72, distinto con altra lettera 6. Scrit- tura scolastica di due mani: la prima ha scritto i quadd. i (C), V vu (a, />, e), vili ip-), che contengono respettivamente i trattati del BuRLKO, del Tirnh;, dello Strodko; e in fine a quest'ultimo (ved. e. 72') è la data 1445; l'altra ha scritto nel 1470 (ved. e. 31\ 1 quadd. ii iv (senza lettera), cioè i trattati di Guglielmo Hen-

TISBKRO.

Provenienza Gianfilippi, gii Saibante. Segnature: 142. 210 (D.) Legatura moderna in cartone con dorso di cuoio.

I. (GuALTERii BuRLEi, Lìher UnÌDersaUum) « Quia de dictis intendo in loyca quoJJam compendium compilare || Amplius genus con- tinet* » (ce. 3 10. Nella e. 3 alcune parole sono supplite dalla 2* mano).

(Cr. il cod. preced., ce. 1 12, e l'ediz. ivi citata, ce. 2 13).

n. Trattati di Guglielmo Hentisbero.

1. {De seire et dubitare). « (A.) est scitum a te, et idem A. est tibi dubium II nullus rex sedet, et e contrario» (ce. 13 15').

2. Incipi'unt Conclusiones relatinorum. « (I)nfinite sunt partes equales |j si sua contradictoria est vera, concedenda e contra- rio etc. » (ce. 15' IG').

3. Incipiunt Conclusiones de incipit et desinit. « (U)na propositio que non est propositiones plures || et ultra igitur in mente post hoc etc. » (ce. 16' 19).

4. Incipiunt Conclusiones de maxima et minimo. « (Q)uod non sit dare maximum, quo! sor. (Socrates) sufficit portare || quia in nulla proportione est bora maior quam aliqua eius pars etc. Et sic est finis huius tractatus » (ce. 19 23).

5. {De motu augumentationis). « (S)upposito quod sor. infinitas propositiones sciret || Et tamen in fine a. erit centuplum ad b., ymo millecuplum. Et sic de aliis etc. Explicit de motu augu- mentacionis » (ce. 23' 29).

ASHB. 102 180

6. (Conclusiones super suas regulas). « (V)elocitas motus altera- tionis attenditur || igitur totum a. erit continue remissum et remissuin, ut satis patet ex iatn dictis etc. Expliciunt Con- clusiones Tisberi super suis regulis. 1470, die 26 maij etc. » (ce. 29 31). III. Gaetano Tiene, Esposizione dei trattati di Guglielmo Hentisbero.

1. {Expositio Insolubilium). «Regulas solvendi sophisma- ta etc. In hoc primo tractatu determinatur de propositionibus, quas insolubiles vocant [[ nisi determinate et finite sic scienti vel credenti significetur, ut satis est notum. Et hec sint dieta prò introductione habenda ad materiam de insolubilibus, ad laudem dei ec. Explicit exposicio insolubilium Hentisberi, edita per virum clarissimum magistrum Gaietanum de Tienis. Deo gracias. Amen» (ce. 33 41').

2. {Expositio de scire et dubitare). « Scire multis dicitur modis || tunc eadem propositio posset a multis sciri esse in rerum na- tura, cuius operam casus innuit et concedit. Et hec circa ma- teriam de scire et dubitare breviter pertractata sufficiant ec. Exposicio tractatus Hentisberi de scire et dubitare, per Gaie- tanum de Tienis compilata feliciter explicit etc. Deo gratias. Amen » (ce. 41' 47').

3. {Expositio de relaiicis). « In terminis relativis multa scripta fuerunt [] sunt finita vel infinita, quod etiam est verum. Et hec de materia relativorum ad introductionem juniorum sint breviter pertractata. Explicit exposicio de relativis, per acutissimum et clarissimum virum magistrum Gaietanum de Tienis compilata. Deo gracias. Amen» (ce. 48 51).

4. {Espositio de incipit et desinit). « Incipit et desinit apud plures sunt termini exponibiles et apud nonnullos habent causas ve- ritatis [1 et hanc opinionem insequitur Ricardus Chentonis in suis Sophismatibus in principio. Et hec sint dieta circa mate- riam de incipit et desinit ec. Explicit exposicio de incipit et desinit, per virum clarissimum magistrum Gayetanum de Tyenis compilata» (ce. 51 55').

5. {Expositio de maxima et minimo). « Circa terminacionem active potentie aut passive [| Ad alia quid dicendum patet. Et hec brevia sufficiant prò introductione habenda ad materiam de maximo et minimo et aliorum tractatuum precedentium compilatorum per excellentissimum atque acutissimum doctorem Gulielmum Hentisberum, per me Gaietanum de Tienis ad scolarium com- placentiam et utilitatem ac dubiorum circa hoc occurrentium et dieta doctoris molestantium remotionem hoc ordine compilata.

I

181 AsHB. 102-103

Amen. Deo gracias. Expliciunt exposita de maximo et mi- nimo, per virum acutissimum magistrum Gaietanum de Tienis, de quo laudetur deus eternus ec. Amen » (ce. 56 62'). Figure geometriche nei margini. IV. (RoDULFi Strode, Consequentiaé). « Consequentia est illacio con- sequentis ex antecedente || per impossibilitatem consequentie sibi opposite. Et sic de aliis. Pro nunc non amplius dicam, et hic sit finis istius tractatus. Deo gracias. Amen. Expliciunt con- sequentie venerabilis magistri Rodulfi Strode. Ad laudem Dei ec. Anno M.°cccc.°xlv°, xix ianuarii. Deo gracias. Amen etc. > (ce. 63 72').

Copiose annotazioni nei margini, di più mani del secolo XV. Qualche rara annotazione anche ai trattati precedenti.

103 (176. 108). Bartolommeo Pisano. Antonio Panormita.

Membran. e cartac, sec. XIV e XV, m. 0,206 X 0,138, composto di due codd., che distinguiamo colle lettere A e B, complessiva- mente di carte 72.

Provenienza Gianfilippi, n. 218 (D).

Legatura moderna in pelle con impressioni a secco e cartelli dorati nel dorso.

CoD. A.

Membran., sec. XIV princ, ce. 1 39. Quadd, quattro, col nu- mei'O normale di dieci carte per quad. : ma nel primo mancano le due centrali con mutilazione del testo, all'ult.mo n'è aggiunta in principio una di più mediante una linguetta. Scrittura gotica ita- liana. Nella e. 39' e in un frammento di guardia membranacea in principio sono vari appunti di più. mani contemporanee.

(Bartholomaei Pisani, Compendium philosophiae moralis, ossia, estratti del trattato De regimine principum). In dieci parti con un breve esordio. « Libellus iste continet quedam, que assumpta sunt de quodam libro, qui dicitur de regimine principum || si quis autem de bellis plenam doctrinam habere voluerit, in libro Vegetii requirat, nobis vero ad presens predicta suffitiant. Explicit Compendium moralis phylosophye compilatum per fratrem Barthomeum {sic) Pisanum {segue lina rasura) ». - Rubricano (ce. 1 2'). Proemio (e. 3). Parti i-x (ce. 3 39).

Le dieci parti hanno nel Rubricano questi titoli: i. De ista scientia et de ultimo fine sice felicitate et quibusdam aliis. II. De vitiis et cirtutibus. iii. De passionibus. mi. De moribus.

AsHB. 103 182

V. De utilitate socìetatis et de regimine uxoris. vi. De re- gimine filioruni et fiiiarum. vii. De possessionibus, s. domibus pecunia et serois et huiusmodi. vm. De constiiutione et or- dinatione cioitotis. ix. De regimine cioitatis et regni tempore pacis. X. De fiendis tempore vel causa guerre. Per man- canza di due carte tra la 4* e la 5* è una lacuna nel testo dalle parole « Item ne fiant indigni principa-* » (parte i, cap. x) alle parole « turpia coramittunt que inter notos nullatenus facerent » (parte ii, cap. viij).

CoD. B.

Cartac, sec. XV, ce. 40 72. Sono bianche le pagg. 56', 57, 63. Scrittura minuscola, tutta di una mano.

Antonio Panormita, Epistole e Carmi. (I numeri impari sono Epistole; i pari, Carmi).

1. Antonius Panhormita Nicolao questori. « Nisi putarem hoc » (ce. 40 41').

2. « Hic Tirmea iacet [| ista puella dea est » (e. 42).

3. A. P. Dominico Ferrujiao. « Cenarn para et audi licet brevera perquam ridiculam fabellam » (ce. 42 43).

4. « Carmina componis Laurenti |) carmina facta cadunt » (e. 43).

5. A. P. Francisco Mecenati. « Quod tibi admodum grata et ac cepta sit » (ce. 43' 44).

6. « Quod tibi tam sero mictam H Carmine dignus erat » (e. 44 44').

7. A. P. Francisco Mecenati. c< Licet tua ista absencia » (ce. 44' 45).

8. « (M)ecenas quod te superi || nota nec ipse deus » (e. 45').

9. (Anonima e anepigrafa). « (D)raco seu serpens squamis inter- mixtim aureis et argenteis || Interim quod facis me gratia et ventate complectere. Vale» (ce. 45' 47).

10. « (S)it tibi lingua precor j] principibusque caput » (e. 47'),

11. (Anon. e anepigr.). « Figuraciones ad vexilla tua, Princeps for- tissime, meditatus sum j] modo quod cupis paulo apertius intel- ligam. Vale, Principium {l. Principum) decus, meque ut facis ama» (ce. 47' 49').

12. « (Q)uidam cuius ego |j ultima pena manet » (e. 49').

13. A, P. Cambio viro fortissimo. « Demirabar equidem mi Cambi taciturnitatem tuam » (ce. 50 51).

14. « (R)eg:s Apollonie sonipes || mitia fata dabunt » (e. 51 51').

15. A. P. Barptolomeo Viceeomiti pontifici Nooariensi. « Dum spero una cum Ferrufino nostro» (ce. 51' 54).

183 AsHB. 103-104

16. « (I)n vere pio Rodus || Rodus arator erit » (e, 54),

17. (N)icoLAUS PiciNiNUS inclito Mediolanensiiim duci Pkippomarie « Magnas et in aies maiores tibi gratias habeo » (ce. 54 55).

18. « (S)cilicet etrusi (/. etrusci) sunt inclita gesta senatus |] lauta Thalia polos » (ce. 55' 5G).

19. A. P. Francisco Ma^enati (sic). « Quanta me incommoditate et adfecerint et quotiJie adtaciant {sic) inimici mei » (ce. 57' 63).

20. « (D)esine me placida || nomine redJe virum » (ce. 64 66). •(In principio è la sigla Ihs, in fine Xpus).

21. A. P. Antonio Cremone. « Absoluto ac reddito michi nuper ab Antoniastro librario meo M. Tullii Ciceronis Lelio » (ce. 66 67).

22. « (E)lisia auricomas II iungat utrumque Venus » (e. 67 67').

23. A. P. Antonio suo. « Petis ut te ipse consoler » (ce. 67' 68').

24. « Non satis ille tuos, Antoni splendite {L splendide), mores || Sed nichil est. mores novit amicicia tuos » (ce. 68'^ 69).

25. A. P. Henrijecto Astensi. « Audio te summa diligencia exqui- rere epistolas meas » (ce. 69 70').

26. « (Q)uid curam Rodus || displicuisse malis » (e. 70').

27. A. P. Antonio Fessine. « Non ea ratione ut tu putas ad te non scribo » (ce. 70'-^71).

28. < (Q)uuen est que modulans || amor. Ambrosia est » (e. 71').

29. A. P. Gerardo pontifici. « Reverentissime te ex legatione Illa » (ce. 71' 72').

30. « Illa per Emilias || coniugis egit amor. Vale etc. » (e. 72').

104 (177. 109).

Guarino Veronese, De liberis educandis, dal greco di Plutarco.

Membran., sec. XV, m. 0,203XO>125, di carte 19, di linee scritte 23 (ce. 1 4) e 24 (ce. 4' 19') per pag. Le ce. 1 3, 4, sìqo a mezzo la linea 17, sono scritte da una mauo, il resto da uà' altra; tutte e due di tipo umanistico.

Provenienza Giantilippi, n. 224 (D),

Legatura moderna iu pelle gialla.

GuARiNi Veronensis VIRI CLARissiMi prohcmium in Plutarcum de edii- eandis liberis feliciter incipit. (Questo titolo è nel marg. super. della e. 1, di mano più recente.) « (M)aiores nostros, Angele mi suavissime, non admirari et maximis prosequi laudibus non possum 11 Sed de hiis alias. Plutarchum audiamus » (ce. 1 2).

ASHB. 104-106 184

(Plutarchus, De liberis educandis). « Quidnam est quod de ingenuorutn liberorum educatione dicere quispiam posset || At humano effici posse constat ingenio. Plutarcus grecus de liberis educandis explicit feliciter, Finis. Amen» (ce. 2 19').

105 (178. HO). Gruarino Teronese, Do liberis educandis.

_ Cartac, sec. XV, m. 0,204 X 0,145, di carte 23, delle quali le ultime due sono bianche: linee scritte, a pag. piena, 21. Scrittura minuscola di tipo umanistico, tutta d'una mano: la iniziale M nella e. 1 è ornata e colorata.

Provenienza Gianfilippi, n. 225 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

GuABiNi Veronensis ex Plutarco de liberis educandis liber incipit. « Maiores nostros |j constat ingenio. Explicit de liberis edu- candis Plutarcus per (Benedictum, cancellato) Guarinum Vero- nensem : Deo gratias. Amen » (ce. 1 21).

106 (179. 111). Excerpta et Taria.

Cartac, sec. XV, m. 0,235 a 240 ><; 0,170 a 0,180, composto ori- ginalmente di quadernetti e carte sciolte, ora raccolto in un. sol corpo di carte 826 (numeraz. moderna). D'antico restano le segna- ture'dei quadd. 2 10, 12, e la numerazione 11 20 delle carte ora segnate 235 244. Sono bianche le ce. 6, 7, 11 13, 17, 18, 25 30, 37 40, 47—52, 68 62, 68 72, 79—84, 90—94, 101 106, 112—116, 122 126, 132 136, 142 146, 152—156, 162—166, 172—176, 182, 194, 201 206, 212—216, 223—228, 232—234, 239—244, 250—254, 257, 258, 263 268, 274 278. Scrittura italica, tutta d'una mano, ma di più tempi. I titoli sono scritti all' estremità destra del mar- gine superiore; ma dal n. xcvii alla fine (ce. 279 326) la raccolta prende forma più ordinata di libro, e i titoli, sino al cxx, sono scritti in rubrica a capo di ciascuna sezione, rimanendo sempre il titolo marginale corrente.

Provenienza Gianfilippi, n. 226 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

Excerpta et Varia. (Questo titolo generale, di mano più recente, è nel margine inferiore della e. 1.) Segue nelle ce. 1 2' un Indice, da De pulchritudine a De Astrologia, nel quale sono, in più, questi titoli che non hanno corrispondenza nel cod. : De vestitu. Non esse mulierum aut anxicorum ftetu etc. Prudenter facta aut dieta.

I. De auro et cupi[ditate'] (ce. 3 5').

II. De pulchritudine (ce. 8 10).

185 AsHB. 106

in. De referenda gratta et ingratìs (ce. 14 16).

IV. De tempore (e, 19 19').

V. De seeuritate (e. 20).

VI. Non esse de alienis rebus temere iudicandum (e. 21 21').

VII. Dei nomen esse in unaquaque re invocandum (e. 22 22'). Vili. De observantia nel negleta (sic) religionis (e. 23 23').

IX. De précibus ad superos vel homines porrigendis (e. 24 24').

X. Esse illis obsequendum, quibuscumque (sic. nell' indice : cum quibus)

vioìmus (e. 31).

XI. De patre familias (e. 32).

XII. A parvis aliquando magnis auxilium prestari (e. 33).

XIII. De histrionibus et ioculatoribus (e. 34 34').

XIV. De exercendo corpore (ce. 35 36).

XV. De ludo, otio et risa (ce. 41 43').

XVI. De comprimenda ira et e converso (ce. 44 46).

XVII. De qualitatibus animi et eorporis describendis (ce. 53 54').

XVIII. Quempiam suae artis esse optimum artificem (e. 55 55').

XIX. De pictoribus (ce. 56 57).

XX. De memoria (ce. 63 64).

XXI. De industria (e. 65 65').

XXII. Non esse de futuris rebus quicquam investigandum (e. 66). XXm. De potentia (e. 67 67').

XXIV. De nobis ipsis (e. 73 73').

XXV. De felicitate vel infelicitate (ce. 74 75').

XXVI. De maris periculo (e. 76).

XXVII. De paupertate (ce. 77-78).

XXVIII. De inimicitia et odio (e. 85 85').

XXIX. De solitudine (e. 86-86').

XXX. De quadam quasi brutorum humanitate (ce. 87 88).

XXXI. De varietate brutorum (e. 89: ved. anche il n. LXXXVII).

XXXII. De Victor iis (e. 95 95').

XXXIII. De excusatione sui (e. 96).

XXXIV. De servis (e. 97 97').

XXXV. De principe et monarchia (ce. 98 99').

XXXVI. De somniorum interpretatione (e. 100).

XXXVII. De medico (e. 107).

XXXVIII. De multitudine (e. 108).

XXXIX. De pace et concordia (e. 109-109').

XL. De his qui regno aut magistratibus renuntiarunt (e. 110 110').

XLI. De crudelitate (e. 111).

XLII. De legatis (e. 117).

XLIII. De favore et amore populari (ce. 118 119').

AsHB. 106 186

XLIV. De cohereendis viciis (ce. 120 121),

XLV. De diUcjentia et assiduitate (e. 127 127').

XLVI. De vigilantia et persecerantia (e. 128 128').

XLVII. Ex benejactìs mercedem orirl (e, 129 129'),

XLVIII. De audatia et timore (ce. 130 131),

XLIX, De spe (e. 137— 13V).

L. Non qui parcit est amicus; n[on] qui oerberat inimicus (e. 138).

LI. De ordine vioendi (e. 139).

LII. Se ipsum cognoscere et plus (nell'indice: et non plus) sapere quam

oportet (e. 140—140'). LUI. De his qui profet^nt oerba inconsiderate (e. 141 141'), LIV. Poenae delieta sequuntur (e, 147 147'). LV, De excusatione sui contra maledieos (e. 148). LVI. De inoidia (e. 149 149'),

LVII, De coleclis impositis ciuitatibus per eorum dominos (e. 150). LVIII, Ex desperatione cres't (1, crescit) audatia (e. 151 151'). LIX, Omnes malos ex quolibet loco extirpandos esse (e. 157). LX. De exortatione (e. 158 158'). LXI. De suspitione (e. 159).

LXH. Magnas res ex parois saepenumero augurari posse (e. 160). LXIII. De fuga, quam turpis viro magnanimo (e, 161 161'), LXIV. Numquam aliena esse parai faeienda (e, 167). LXV. De honore praeceptoribus habendo (ce, 168 169'). LXVI, De membrorum validitate vel injirmitate (e. 170), LXVII. De vioendi luxu atque deliciis (e. 171). LXVIII. De aliorum imitatione (e. 177 177'). LXIX. De sedendi ordine (e. 178). LXX. Contra loquacitatem (e, 179 179'). LXXI. De muneribus (ce. 180 181'). LXXII. De maledictis adoersus alios (e. 187). LXXIII. De amicitia (ce, 188 189'). LXXIV. De studiis litterarum (ce, 190 193), LXXV, De oratore (ce. 195 196'). LXXVI. Magistratus romanorum (e. 197). LXXVII, (Reges romanorum) (e. 198). LXXVin. De liberalitate (e, 199), LXXIX, De matrimonio (e. 200). LXXX. De assentatore (e. 207). LXXXr. De legibus (e. 208-208').

LXXXII. De amore mulierum erga homines, et e contra (e. 209). LXXXIir. De vi amoris (e. 210). LXXXIV. De vi et potentia orationis (e. 211 211').

187 AsHB. 106

LXXXV. De morte (e. 217 217').

D^XXVL De astrologia (e. 218).

LXXXVII. {De oarietate brutorum. Séguito del n.XXXI) (ce. 219 -222').

LXXXVIII. De avaritia (ce. 229 23U).

LXXXIX. De cupiditate gloriae (ce. 235 238).

(Due « excerpta » di questo titolo, a ce. 235' 236, che comin- ciano « Omni acto triumpho » e « Quid hac gloriae cupiditate », erano già stati scritti, sotto l'intitolazione medesima, poi can- cellati, a e. 231),

XC. De iudice et iasticia (ce. 245 248').

XCI. De vera lauiitìone (sic) et gloria (ce. 255 256').

XCII. De humanitate et benig[nitate] (e. 259 259').

xeni. De Consilio et prudentia (ce. 26U 261').

XCIV. Quis sapiens dicatur, et quae sint in eo necessaria (e. 262 262').

XC V. Quantus honor oiriuti adhibendus sit (ce. 269 272).

XCVI. De sapientia (e. 273—273').

XCVII. De midiere. De eiiis praestantia atque perfidia (ce. 279—283').

XCVIII. De amore virorum erga uxores suas (ce. 284 287').

XCIX. De re publica (ce. 288—289).

C. Quantus honos est habitus mortuis prò re publica (ce. 289' 291).

CI. De patria (ce. 291'— 292').

jCII. De oculis et eccitate (e. 293 293').

CHI, De no6ilitate vel ignobilitate (ce. 294 295).

CIV. De sepeliendi studio aut negligentia (ce. 295' 296').

CV. De dolore to'erando aut labore (ce, 297 301),

evi. De his qui e summo loco ad vile exercitium desenderunt (sic) oel e contra (ce. 301 302).

CVII. De subditorum odio vel benefitio in prineipem cel e contra (e. 302').

CVIII. Quando oerba ab operibus discrepent (ce. 303 304').

CIX. De mendatio et simulatione (ce. 305 307).

ex. De ostentatione (ce. 307' 3L'8).

CXI, De oitae breoiiate (ce. 308' 303).

CXII. De morte. (Riferisce i primi dieci « excerpta » del n, LXXXV) (e. 309').

CXIII. De immortalitate animorum (ce. 310 311).

CXIV. De prooerbis (ce. 311' 312').

CXV. De fortunae potestate (ce. 313 316),

CXVI. De huius oitae instabilitate et miseria (ce. 316' 319),

ex VII. De his qui parca sua eloquentia magna faciunt (e. 319').

ex Vili. Interesse m,inorum se maioribus comparare (e, 320 320').

CXIX. Quando quibusdam benedictis aliqua nimis bene dieuntur (e. 321).

ASHB. 106-107 188

CXX. De filiorum ohedientia in parenies (ce. 321' 324'),

CXXI, De maiorum imaginibus (ce. 325 326).

CXXII. {De oenatìonibus) (e. 326').

Com. il cod. : « Aurum multi philosophi contempserunt, e quibus Crathes thebanus, qui multarum rerum precium proiecit mari devorandum ». Fin. : « Artaxerses in venationibus con- stituit, ut primi venatores, qui vel possent vel vellent iaculari, iacularent ».

107 (180. 112). Leonardo Nogarola, Trattati e Orazioni.

Cartac, sec. XV, m. 0,300X0,200, di carte 252 : le ce. 181 If 3 sono bianche ; la e. 245 per isbaglio di legatura sta tra la e. 251 e la 252. La scrittura del testo, umanistica, è di due mani (1*, num. l e II; 2^, niim. iir e iv): inoltre i due primi trattati hanno nei mar- gini numerose giunte e correzioni in scrittura corsiva, che possono ritenersi ragionevolmente per autografe.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante, n. 228 (D). E men- zionato da Se. Mafiei, Veron. illustr., li, 97.

Le^-atura moderna in pelle verde : in principio è una guardia antica m pergamena

I. (Libellus de rerum quidditatibus).

1. Lettera dedicatoria. Ad Jlorentissimam almae urbis Pataoinae un io er sitate m Leonardus Nogarolus (Comes). « (P)roximis diebus cum plus otii aliquanto quam solet mihi datum esset, libeliuai de rerum quiditatibus || et in primis vestra ipsorum lectione dignum reddideritis. Bene valere vos opto » (e. 1).

2. Trattato. « Queritur utrum dentur universalia realia || Et ad alias suas auctoritates satis facilis est responsio, ut patet in- telligentibus. Finis» (ce. 1 180).

II. (Liber de immortàlitate animaé).

1. Lettera dedicatoria. Ad magnificum ae mirabilis ingenii virum Laurencium de Medicis Leonardus Nogarolus (Comes). « (L)i- brum editurus quem de immortàlitate animae nuper composui cogitabam cuinam potissimum inscriberem [| quasi testem esse voluerim. Bene valere te opto » (e. 184 184').

2. Trattato. « Queritur utrum anima intellectiva hominis sit in- coruptibilis, et arguitur quod non. || talia individua non erunt per accidens in natura. Ad argumentum in principio questionis patet per predicta » (ce. 184 248).

II. Oratio in petenda licentia ab 111."*^° Principe ae duce Venetiarum, edita per dominum Leonardum de Nogarolis equitem ornatis- simum, philosophum doctissimum, theologum sapientissimum prò

189 AsHB. 107-109

Vincentinis. « El se richiede e convien al fidel servo || Le qual parole quel altro inimico nostro fra Zudei tanto nominato rabbi Jona exponendo dice: " Hic est rex Messias " ec. Divinum ergo aliquid in te est, o princeps, qui eodem et tu percutis et sanas » (ce. 248' 250'). IV. Oratio domini Leonardi de Nogarolis ad Vincentinos prò Omni- bono. « Io me aricordo altre volte in questo vostro gravissimo conselgio nel principio del parlar mio prorompendo dire || Nemo igitur me mordeat set laudet, ut orationis medium finem accipiat. Finis > (ce. 251 252).

108 (181. 112). Controversia de Nobilitate.

Cartac, sec. XV, m. 0,204 ><^ 0,150, di carte 20, delle quali le tiltime cinque sono bianche. Scrittura italica, tutta di una mano.

Provenienza Gianfilippi, n. 229 (D).

Legatura moderna in pelle scura con eleganti impressioni a secco, e nel dorso questo titolo in oro: bonacursus de montemagno.

CONTROVERSIA DE NOBILITATE.

De nobilitate. « (A)pud maiores nostros saepenumero de nobilitate dubitatum est || Utra earum nobilior sit, patres conscripti, in vestra nunc sententia relinquitur. Finis » (ce. 1 15).

109 (181.* 112*). Miscellanea.

Cartac, sec. XV, m. 0,211 X 0,153, di carte 36, l' ultima delle quali è bianca. Scrittura di più mani (1% nn. i ili; 2% nn. iv vii; 3*, n. vili). Ha due guardie membranacee, che ne formavano 1' antica copertura ; nella cui prima faccia esterna sono, oltre le vecchie segnature, il titolo: Codex de Nobilitate. Saeculi XV, e l'in- scrizione frammentaria dell' anno M CCCC XX * ; e nelle faccia in- terne sono vari « excerpta ».

Provenienza Gianfìlippi. Segnature : 157. 229 (D). Questo cod. nei Catall. AL e MI è compreso sotto lo stesso numero del precedente.

Legatura moderna in pelle scura, con titoli dorati nel dorso.

I. {Contro oersia de nobilitate). Ved. il cod. preced. Segue quest'ag-

giunta marginale : « Et si questio proposita non videatur decisa, tamen decidi videtur |] Que videntur solvere dictam questionem » (ce. 1 14).

II. Defensio Catilinae ab accusatione Ciceronis (titolo marginale di

mano più recente). « Omnis homines qui in maximis principa-

ASHB. 109 190

tibus vitam agunt || a faucibus inimici consulis aripite supplicem, atque insontem pristine claritudini omnium civium gratie ac benevolentie restituite» (ce. 14 19).

III. Titulus. « {R)equiescentem forte Cratippum in solitudine prope

Tìxenia cioitatis spe viri pociundi cuius mulier quedain adoocat illum amantem bello indito 'clanculuni in urbem trahit. Paulo post egregie oirtutis fortissimus adolescens Martius ingenti co- naiu inter tella et ignes munitissimam petit virginem. Contradicit Craiippus » (e. 19 19').

Prima pars prò Grati ppo. « (L)egem tulisti regiam divine rex, quarn aut necesse est fallere aut virginem uxorem ducam || opti- mam regni autricem iusticiam putes. Finis» (ce. 19' 2iJ).

Pars altera prò Mariio. « (T)am mini mentem superi abluant, atque maledictam opinionem piissime rex |] ne coram tui numinis maiestate virtutis et claritudo luxurie atque ignavie cedant. Finis. Deo gratias » (e. 20—20').

IV. Seneca. Da remediis fortaitorum. « Licet gremium cunctorum

poetarum ingenia semper illustrent|| Vides autem quanta sit in domo ista felieitas. Lucii Annei Senece Cordubensis Libellus de remediis fortuitorum explicit » (ce. 21 23').

V. Incipit tractatus beati Ambroxii de honestis moribus. « Dilecte filii

dilige lacrimas et noli di erre eas || Vide quisquis hec legis, ne quod legende respicis, vivendo contempnas. Explicit tractatus de honestis moribus, ut Ambrosius » (ce. 23' 24).

VI. GuARiNUS illustri Marchioni Leonello sai. pi. d. « Solent iis, qui

saiictarum scripturarum abyssum velut pelagus magnum percur- runt, multi proinde ac scopuli interlegendum occurrere |] Quem iudei quidem Mesiam, graeci vero Christurn, latini autem Unctum appellavere. Vale princeps excelse. Ferrane, xxin Aprilis > (ce. 24' 26).

VII. Oratiuncula recitata per clarissimum militern d. Paulum Barbum,

patrieium venetum, Drixie, in traditione insignium imperator is exercitus magnifico Bartholomeo de Colionibus nomine III.^^ Se- natus Veneti, una cuni durissimo milite domino lohanne Mauro putrido veneto collega suo. Que est particula excerpta ex parte prohemii et condusionis alterius mainris ab ipso edite, set pro- pter temporis breoitatem intermisse. Mcceclo, die xxiiij iunii in fasto Sancii lohannis eoangeliste (corr. d'altra mano: Baptiste). « Muneris huius exponende legationis [| imperatorem te fuisse gaudeamus vel comendamus » (ce. 26—27).

VIII. Cerimoniae seroandae in coronatione domini pape, qui iam est episcopus consecratus, « Et primo papa descendens de palatio

191 AsHB. 109-110

ad Sanctam Petpum intrat ecclesiam more solito cum rubeo plu- viali et niitra aurifrigiata || Idem don»inus papa ascendit pala- tiiim et intrat cameram suam et postea vadit ad prandium » (ce. 28 35).

A e. 29 è questa nota marginale d'altra mano: « Pius PP. II creatus an. 1458 ».

110 (182. 114). Innocenzo III, De contemptii mundi.

Membran., S3c. XV, m. 0,140X0)10^- di cai-te 54, con numera- zione arabica in parte scritta di rosso (originale), in parte di nero (di poco posteriore).

In uq' antica coperta membran., che fa da guai-dia anteriore, è la segnatura: S. Se. 1, e il titolo: Innocentii Papae IH. Libar de cun- tempta mundi. Cudex saeo. XV. Provenienza Gianfilippi, n. i'23 (D).

Legatura moderna in pelle scura.

Lìber miserie condietionis humane editus a Lothario diacono Saneto- rum Sergi et Baeki cardinali. Qui postea Innocentius pp."' <5"* appellalus est (Cfr. Migne, Patrol. lat., ccxvii, 701 74G).

Tutta r opera è divisa, oltre il prologo, in ottantanove capitoli, cosi numerati: capp. 1—13 (Migne, lib. i, capp. 1 13). 13'^ (M., I, 14). 14 3U (M., I, 15 31). senza numero (M., ii, 1). y, 31 G9 (M., ir, 2 40). y, 80 (M., II, 41: i capp. ii, 42, 43, non hanno corrispondenza

nel cod.). 81 9o (M., Ili, 1 3, 5 17: il cap. iii, 4, non ha corri- spondenza nel cod.). » 97 aggiunto.

A e. 20' è l'indicazione -?"« liber, che comincia col capitolo senza numero: De culpahili humane onoersatìonis projressu (iMigne, II, 1). A e. 41, dinanzi al cap. 80: De munditia cordis (M., II, 41), è scritto in rosso poi cancellato: Tertia pars libri.

Il cap. 87, aggiunto (ce. 53 51), s'intitola: De dioino iuditio

exempla in celeri et nooo testamento et oindicta transrjressorum

lejis dei in hoc seculo. « Initium omnis peccati est superbia [[

Multa quidem alia innumerabilia veraciter dici possent, set hec

dieta sufficiant ».

« Exp'icit liber domini Innocentii pp. tercii de contemptu mundi. Laus deo et Marie matris (sic) eius ».

AsHB. Ili 192

111 (183. 115). Miscellanea.

Cartac, sec. XV, m. 0,142 X 0,098, di carte 60, di linee scritte 17 per pag,, in quadd. di dieci carte ciascuno, col richiamo nel- 1' ultima pag. Scrittura tutta di una mano.

In principio è una guardia membranacea, con questa annota- zione : « Ex dono fratris Augustini de Verona ordinis predicatorum mihi fratri Petro de Verona eiusdem ordinis Congregationis Lom- bardie ». E a e. 57; « Ex dono fratris Augustini de Verona ec. mihi fratri Petro ec. concessus iste liber est perpetuo ec. ». Dello stesso frate Pietro, a e. 56', è questo ricordo: « Ego frater Petrus de Ve- rona ordinis predicatorum Congregationis Lombardie et frater Cy- pryanus eiusdem ordinis ingresi sumus in santa ac confìrmata religione divi Dominici observantie. 1527, die 23 marcii in nocte hora 7, in Capitulo Anunciationis ». A e. 60 60' è quest'annota- zione, scritta tre volte da tre mani diverse: « Conventus S. Anasta- siae de Verona ordinis praedicatorum ». Provenienza Gianfìlippi, n. 239 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

I. Leonardi Aretini Isagogieon moralis disciplinae ad Galeotum Ri-

casolanum. «" (S)i, ut {porr, erroneamente d^ altra mano : Sicut) vivendi, Galeote, sic etiam bene vivendi cura nobis esset j| Si ergo beati esse volumus operam demus ut boni simus, virtu- tesque exerceamus. TiXoq, Deo gratias. Amen. Finis. Nomen meum non pono quia me laudare non volo » (ce. 1 30).

II. Ieronimus ad Colantiam, ne etiam religionis causa uxor virrum

dimitat (sic). « (V)etus {corr. come sopra: Testus) scripture cele- brata sententia est esse pudorem quo gloria invenitur et gratia || neve minus exemplo quam verbo doceat cumque aliis predica- verit ipse reprobetur a domino. TiXoq. Amen ec. ». (Cfr. il n. XXXV del Cod. 59 di questa Collezione) (ce. 31 51').

HI. Guarinus clarissimo iurisconsulto Madio S. p, d. « Quanta me benevolentia et caritate usque a puero complectaris [j Si que preterea exornationes inter iacent, eas faciles perspicies. TéXog. Amen» (ce, 52 54').

IV. Orazione per un matrimonio. (Gli sposi Bertolameus et Zilla sono nominati a e. 56). « Cum multa sint, magnifici viri et cives egregii, quae hominibus in vita laudari soleant, matrimonium in primis videri debet || faciat multis bonis et pulcris esse nepo- tibus. TéXog. Amen » (ce. 55 56).

Nel tergo della guardia membranacea anteriore e nelle pagg. 56', 57, 59, 60, rimaste bianche, sono vari « excerpta » di mano di frate Pietro da Verona, oltre le già notate indi- cazioni del possesso.

I

193 AsHB. 112

112 (185. 117).

Biagio de' Pelacani, Questioni sui libri Meteorologicorum

d' Aristotele.

Cartac, sec. XIV, m. 0,290 X 0,217, di carte 59, a due colonne, in quadd. di dieci carte l'uno, salvo l'ultimo di cui ne restano nove. Scritto nel 1389 da Barnabuccio de Faverio in Monselice presso Padova; con un rubricario scritto nel 1470 in Venezia da Girolamo Lamberti di Brescia, che fu possessore del cod., e ne numerò le carte da 1 a 60 ; ma la 59 attualmente manca con mutilazione del testo. Ha due guardie membranacee, che contengono frammenti d'una commissione di Michele « Mauroceno » (Morosini) doge di Venezia a Vitale Landò, capitano delle galee venete in viaggio per Alessandria, colle istruzioni pel governo delle medesime, data « die xij septembris quinte inditionis » (1382); e altri appunti.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: 132. DV, 19. 247 (D). Annotazione nel tergo della guardia membran. posteriore : « d. Yhs. Liber iste Metaurorum est magistri Hieronymi de Lambertis Bri- xiani ».

Legatura in assi con dorso di cuoio : rimane una borchia me- tallica con l'impressione d'un Agnusdei. .

La prima Questione (e. 1) è : « (Q)ueritur primo iusta principium primi libri Methaurorum Aristotelis, utrum iste mundus generabilium et corruptibilium gubernetur a celo ee. » ; l' ultima (e. 59) : « (U)trum in quolibet mixto perfecto predominetur terra vel aqua vel ambo ee, ». Finisce il libro (e. 60) : « Expliciunt Questiones iotìus libri Methaurorum, recollecte sub reverendo et excellenti artium doctore magistro Blaxio de Pelacanis de Parma, et scripte per me Barnabutium de Faverio in Monte Silice, tempore quo pestis vigebat Pad uè, et hec,' annis domini cur- rentibus ccc Ixxxxviiij, die xxvij.* sectembris. Amen. Amen. Amen ».

Un' indice delle Questiones in hoc opere existentes, per ordinem ìnferius scripte et ad quot folya anotate, è scritto in una carta incollata nell'interno della coperta posteriore del cod., con questa annotazione: « Rubrica scripta per me Hieronimum de Lam- bertis de Brixia die ianuarii 1470. Venetiis in domo d. lo- hannis Philippi de Aurelio, sub magnifico domino Dominicho Bragadino, nobili patricio veneto, philosofo, theologo clarissimo, artiumque omnium liberal ium doctore prestantissimo etc. ».

Laur. Ashb. I. 13

AsHB. 113-114 194

113 (186. 118).

Iacopo Zabarella, Commentari sul libro ottayo della Fisica d'Aristotele.

Carfcac, sec. XVI fine, m. 0,201 X 0,150, di carte 160. Scrittura corsiva italica tutta d' una mano.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: 151. 73. 248 (D). Legatura in cartapecora con frammenti di lacci di lino.

In S"»^ Lìbrum Physìeorum Arìstotelis Commentaria excellentissimì Iacobi Zabarellae, anno 1585.

Sono ottanta Lezioni. « Antequam ad textum accedamus duo breviter cognoscenda vobis sunt, primum quid egerit Ar. in septem precedentibus libris, deinde quid acturus in hoc 8. [| nec non testimonio Simplicii approbantis sententiam Alexandri. Atque haec sufficiant prò expositione octavi libri Physicorum. Laus Deo, beataeque Virgini Mariae. Finis ».

f 114 (187. 119). Ocello Lucano. Ludovico Nogarola.

Cartac, sec. XVI, m. 0,221 X 0,155, di carte 89. Quadd. undici di otto carte ciascuno, salvo il primo eh' è di dieci e l'ultimo di sette, segnati originalmente in prima pagina da A a L, coi richiami in tutte le pagine: gli ultimi due quadd. sono corrosi negli spigoli del margine interno con poco danno nel testo. Autografo, an. 1557-58.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante, n. 249 (D). Cfr. GB. Carlo Giullari in Archivio Veneto, VII, i, p. 157, cod. 237.

Legatura in cartoni con dorso di tela.

« lesus Maria ». Ocellus Lvcanus, de Universi natura. Lvdovico Nogarola Com. Veronensi interprete, xxi Novembr. M D Lvij. Eiusdem Nogarolae Epistola super viris illustribus genere Italis qui grece scrìpserunt (e. 1).

(Cfr. l'ediz. Ocelli Lvcani, de Universi natura Libellus, Lvd. Nogarola Com. veronensi interprete, xii ianuarii M D LVIII. Eiusdem Nogarolae Epistola super Viris illustribus genere Italis, qui graece scripserunt. Venetiis, Io. Griphius excudebat, M D LIX. 4°. Il testo del cod., che dalla qualità della scrittura, e dalle correzioni e varianti, desumiamo (come anche testimonia il Giuliari) essere autografo, non ha servito immediatamente alla stampa, ma ha ricevuto prima una nuova recensione).

I. Ampliss. Cardinali et illmo Carporum Principi Rodulpho Pio Lvd. Nogarola Com. (ce. 2—4). De Ocello Lucano. Testi-

195 ASHB. H4-115

monianze greche e latine (ce. 4' 6'). 'QxiXXoq ó Asoxav»;

TTspì Tou TravTÓg. OcELLUS LucANUS, de unioersitate rerum. Testo greco diviso in paragrafi; versione latina intercalata al testo; annotazioni latine (ce. 7 70).

(Ediz. cit., pp. 3 5; 9 10; 11 49). II. Adamo Fumano canonico veronensi. (Questa intitolazione è sosti- tuita all'altra Augustino Lippomano ill/^'> Verone episcopo, cancellata). « Cum proxime || sit superatura. Die 23 ianua- rii 1558 » (ce. 70 87'). Aggiunta autografa: « Ortum itein habuit ex Messana Siciliae civitate Euhemerus || eorum mortes et sepulturas demonstrando, ipsura atheum et YspovTa akoiZpva n[ijn]cuparunt » (e. 88 88'). A e. 89' sono scritti d' altra mano: un paragrafo aggiunto concernente « C. Aciliùs » e un fram- mento su « Fabius pictor », estratto dal principio del relativo paragrafo che è a ce. 79' 80. Di questa stessa mano è un'ag- giunta marginale a e. 71'.

(Ediz. pp. 51 61. In questa la lettera non ha data : l' ag- giunta autografa sopra notata è introdotta nel testo stampato, a p. 59, tra i paragrafi « Extitit et alius Timaeus » e « Postremo siculus etiam fuit Epicharmus », che nel cod. stanno a e. 84 84'; e il paragrafo « C. Acilius » (e. 89') a p. 57.)

115 (188. 120). Miscellanea.

Cartac, sec. XV, m. 0,337X0,230, di carte 70, a due colonne, in quadd. di dieci carte: le tre ultime carte sono bianche. Scrittura semigotica di una sola mano, con alcune lettere iniziali miniate.

In due antiche guardie cartacee sono frammenti di un libro di conti riferentisi a persone e a luoghi di Lombardia {Leuclio, Messagio, Carate ec). Di più, sul retto della guardia posteriore, di mano diversa è notato: « Liber iste de naturis rerum constat mihi qui ipsum feci scribi et compleri, Ib. xxxj t. ».

Provenienza Gianfilippi. Segnatura: 250 (D). Cfr. Delisle, Mss. Libri Laur., pp. 46 49.

Legatura in cartone con dorso di cuoio.

I. Enciclopedia naturale sotto il nome di L. A. Seneca.

Indice dei capitoli. « Primo generaliter de 7^"" regionibus [j De spon- dilibus. Explieiunt Capitula de Naturis Lucii Anney Senece Cordubensis, Fortini Stoyci discipuli » (ce. 1 3). L'opera è divisa nelle seguenti sezioni:

1. De 7«>n regionibus (ec. 4 4').

2. De spera et motu eius (e. 4').

3. De planetis. De cursu planeiarum (ce. 4' 7).

AsHB. 115 196

4. De passionìbus aeris (ce. 7 8').

5. De 4or elementìs (ce. 8' 12)

6. De quadrupedlbus animalibus (ce. 12 18').

7. iDe aozèitó (ce. 19 ' 25 ' ) .

8. De monstris marinis (ce. 25' 26').

9. De piscibus (ce. 26' 28').

10. De serpentìbus (ce. 28' 31).

11. De vermibus (ce. 31 34).

12. De arboribus (ce. 34 39').

13. De herbis (ce. 39' 42').

14. De lapidibus preciosis (ce. 42' 47).

15. De seulpturis lapidum. Subsequuntur Relatìones antiquorum scriptorum de seulpturis lapidum. Sequitur libellus cuiusdam philosophi iudeorum, Thetel nomine, qui seribit ipsum libellum de seulpturis ee. Hunc igitur libellum Thetel transtullimus in tacinum (sic! 1. latinum). Cora.: « Quando invenitur lapis ». Benedictio lapidis (ce. 47 48').

16. De metallis (ee. 48' 49).

17. De fontibus, col loro significato allegorico (e. 49 49').

18. De partibus et membris corporis humani (ce. 49' 54).

« Sermo generalis de 7*" regionibus. Et primo dieendum est de -j'em regionibus aeris et earum humoribus. Septem sunt regiones aeris, ut dicunt phylosophi, sub firmamento celi ]] Spondilia sunt fuleimenta renum ee. ; ut tota machina compressa convenienter ac firmiter in firmioribus fulciatur. Liber hic explieit. Deo gratias. Amen ».

II. (Ugolini de Parma Philogenia, Comedia). i Argumentum. (Ne correggiamo, trascrivendolo, l'interpunzione).

« Philogeniam cum amaret Epiphebus perdite, suasu et precibus eam noctu tandem domo abduxit et clam parentibus. Cumque quereretur urbe tota, ad Euphonium tradueta est, porro ad alium, ut lateret. Hic ubi vidit Epiphebus Philogeniam apud se esse non posse diutius, hanc prò virgine Gobio dat uxorem astu suo et Servie lene figmentis. Itaque disposatur Philogenia, et Gobius potitur ea uxore ». « Epiphebus. Nicomius. Vere hoc possum dicere, mi Nicomi, in amore me perditum [] Salinus. Fiat. Tur. lu. ru. tu. tu. Vos valete et plaudite. Alphius retesui. Deo gratias. Amen. Expleta fuit Comedia illius ardui et spendidissimi ingenii domini Ugolini de Parma, Leseum (/. legum) seolaris » (ce. 55 63).

III. PoGii Florentini Questio pulcra: Qui tenetur refferre gratias in

convioiis, an rogati ad conoima, an qui vocant ad convioium ?

197 AsHB. 115-116

« Quo primum anno Nicolaus pontifex quintus pestis causa Fa- bianum picenum oppidum secessit |1 ne vobis nimium deberem. Explicit. Deo gratias. Amen» (ce. 63' 64'). IV. Eiusdem Pogii Florentini Questio : Quid sit preferendum, an ars phìsicalis, an leges civiles ? « Dubitavi, inquam, multociens utra prestantior esset ac nobilior || numquid tantum honoris aut dignitatis, quanta est vestra opinio, mereatur » (ce. 65 67).

116 (189. 121). Maestro Ruffino, Liber de Yirtutìbus herbarum.

Membran., sec. XIV, m. 0,370X0,260, di carte 118. Quadd. dodici: il primo, di sedici carte, scritto a tre colonne per pagina, contiene l'indice; gli altri sono generalmente di dieci carte l'uno, a due colonne per pagina, col richiamo nell'ultima: ma il settimo è d'otto (ce. 67 74); e l'ultimo di quattro (ce. 115 118). Scrittura gotica, con lettere iniziali miniate e fregiate a oro e colori; con giunte e correzioni marginali della stessa mano cbe ha scritto il testo, e con postille d'altre mani.

Provenienza Gianfilippi, n. 251 (D).

Legatura moderna in pelle scura con dorature nei tagli e titoli dorati nel dorso.

Liber de virtutibus erbarum et de composìtionibus earum, compillatus per summum doctorem magistrum Rufinum de dictìs summorum phylosophorum Diascoridis, Circainstantis, Magri, Alexandri, Salerni et YsAAC, et quamplurium alìorum doctorum.

E preceduto da una tavola alfabetica delle materie, con questo titolo : Incipit tabula rubricaruni et capitulorum totius libri cum suo numero, qui est apositus unieuique per se, per quem melius et facilius poterlt inceniri de virtute erbarum et aliarum rerum circa quamlibet infirmitatem et morbum, curandum, per se (ce. 1 16).

Il libro è disposto per alfabeto da Absinthium a Zodiacus, con un breve prologo, dove l'autore dice: « Et ideo ego Ruffinus in civitate Neapoli et in civitate Bononie meum animum multipli- citer applicui, ut ex septem artibus scientie caperem marga- ritam ec. Et ideo habita per me sciéntia ex stellis a magistris, cogitavi de inferioribus, scilicet de herbis, scientiam perfecte et plenarie perscrutari ec. Summam {l. Sumam) igitur principium ab A., componendo A. cum B., item A. cum C, postea cum D., item cum E. et F. et G. etc, et sic de omnibus litteris Abecedarii. Et colligam ex dictis sapientum antiquorum, describendo vir- tutes herbarum et operationes earum in corporibus inferioribus, secundura quod experimentati sunt et veritatem de ipsis inve-

AsHB, 116-117 198

nire potuerunt. Et primo inducam dieta Diascoridis, secando Circainstantis, tercio Macri, quarto Alexandri phylosophi, quinto magistri Salerai, sexto Ysaac, septirno de synonimis dicam, octavo » (Così senz' altro il cod. Notisi anche, che i nomi citati nel libro sono assai più numerosi di quelli indicati in questo Prologo). « Cum enim Deus ineffabili misericordia corpus perfectum j] Opti- mum experimentum de bardana et probatissimum contra arte- ticum dolorem podagricum et cyragricum. Radix bardane deco- quatur in vino ex quo paciens comentetur. Alex. » (ce. 17 118).

117 (190. 122).

Ricettari di medicina e d'alchimia. Estratti d'opere di Raimondo Lullo.

Cartac, sec. XV, m. 0,230X0)167, di carte 70, (numeraz. ani), delle quali bensì mancano le ce. 1 e 10, prima e ultima del primo quaderno: gli altri quadd. sono tutti di dieci carte: il cod. è mutilo in fine. Scrittura italica di più mani.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 1013 (rosso). 183. 252 (D).

Legatura in cartoni coperti di pelle.

I. Ricettario scritto parte in italiano dialettale, parte in latino (ce. 2-9').

La prima ricetta è : « Elletuario valle a doia del malie della costa: elli humilia tuti li dolori del stomacho, tole via la stre- tura del petto e tutte le chautelle deseendente da la testa, libra la febra quartana e molte altre infermittà ». A ce. 2' 3 è una Lettera di Antonius Cermisonus medicorum princeps ad illustrerà senaiorii ordinis oirum equitemque magnanimum d. la- cobum Antonii Marcello, che contiene una « Medicina santis- sima, la qualle molifiea le gotte ec. » L'ultima ricetta, e. 9 9', è pure in forma di lettera : « Carissime ut frater honorande sa- lutem. Magister Christoforus noster de Lendenaria mihi naravit quod magister Laurentius eius frater habet quandam passionem et talem quod per virgam emittit materiam albam || demum ponatur preditum unguentum vel cerotum super canphoram ».

II. Incipit Quinta essentia. « Dixit Salamon Sapientie cap.° 7.° Deus

dedit michi scientiam veram omnium qua sunt || nichil efficatius spasmum tollit quam nobilissima 5. essentia, vel in eius absentia aqua ardens. Amen. Deo omnipotenti pariter et filio et spi- rita {sic) sancto sit laus per infinita secula seculorum amen. Explieit Liher aureus Raymondi ordinis sancti Franeisei etc. » (ce. 11 42).

199 AsHB. 117

Segue: Ad extrahendum quìntam essentiam de Celidonia, que valet ad omnes egritudines et omnia vieia seneiutis ec. « i^. Ce- lidonia cum radicibus, foliis et floribus || quod, si cum humiditate mercurii vel arsenici cummisceatur, fìet elexir super mercurium, una pars super mille» (ce. 42' 43).

ni. Altro ricettario come sopra. « Vinum extinctionis auri habet pro- prietatem magnam [| A far argento fino a tutta prova, secondo che mi giurò uno frate carmelitano. Rf. uno vaso de terra ee. cum sai et aceto » (ce. 43' 53').

Altre ricette, in latino, sono a e. 67 ; e altre, latine e volgari, in una carta incollata nell'interno della coperta posteriore.

rV. Magia sive magica Raymundi Iulii. (E una pagina tutta cancel- lata) (e. 54).

V. Practica Raymundi Iulii de vero lapide. « Compositio aque vite \\

et lauda deum » (ce. 54' 57').

VI. Lapidarius Raymundi Iulii. « Omissis preambulis H tingere in

infinitum. Deo laus. Amen » (ce. 58 67).

VII. Opera a Raymondo Tulio edita quousque reperi, sunt hec: « 1. Li- bri tres 5. essentie. 2. Tabule super eisdem. 3. Testamentum. 4. Tabule super eodem. 5. Codicillus. 6. Apertorium testamenti. 7. 8. Magicha parva et magna. 9. Anima lapidum preciosorum. 10. Anima metallorum. 11. Liber lucis. 12. Liber mercuriorum. 13. Lapidarius. 14. Vademecum. 15. Theorica. 16. Chronica. 17. Practica sermocinalis. 18. Practica lapidis maioris in tres partes distincta. 19. Epistola abbreviationis. 20. Epistola accur- tationis. 21. Liber de causis. 22. Liber philosophorum. 23. Li- ber aureus. 24. Bellator. 25. Liber conservationis vite humane. 26. Tractatus aquarum medicinalium. 27. Figura arboris. 28. Lo- gica. 29. Tabule fermentorum. 30. Figura tincturarum. 31. Lit- tere alphebetales. 32. Figura tabularum. 33. Liber novi luminis. 34. Speculum operis philosophalis. 35. Anima artis. 38. De na- tura mettalorum ». (Quesf ultimo numero è aggiunto più tardi) (C; 67).

Vni. Ricettario, in lingua volgare, mutilo in fine. H primo capitolo è : Questo si è al modo daffare la polverina odorifera (zoè polvere de ciperi) da Napoli in perficione, et è probata. L'ultimo; Questo si è el modo da fare lo pastello. « nf. Ibr. j. de usne (sic) de querce overo de pino || tanto che ti pareranno belli, servando tute le lavature*» (ce. 67' 70').

AsHB. 118-119 200

118 (191. 123). Scritti di Raimondo Lullo.

Cartac. e membran., sec. XV, m. 0,205X0,150, di carte 60. Quadd. cinque, ciascuno di dodici carte, delle quali le due esterne sono membranacee; i primi quattro quadd. sono designati colle lettere a, 6, e, d, colla numerazione dei fogli da 1 a 6, e col richiamo nell'ultima pagina: l'ultimo quad., tutto di carte bianche (ce. 49 60) non ba registrazione. Elegante scrittura semigotica con iniziali rosse. Lo scrittore Cornelius Boscarinus de Almania si sot- toscrive a e. 34' colla data 1471.

Provenienza Gianfilippi. Segnature : 144. 253 (D). Nel marg. infer. della e. 1 si legge : « PP. Resum Veronae S. Antonii. (G. 156, cancellato.) M. 38 ».

Legatura in assi con dorso di cuoio.

I. Primus liher de consideratìone quinte essentie omnium rerum, tras-

mutabilium. In nomine dom,ini nostri lesu Christi, Incipit liber de famulatu phylosophie Roangelio dom^ini nostri lesu Christi et pauperibus eoangelicis viris. « Dixit Salomon || aqua ardens, Deo omnipotenti patri et filio et spiritui sancto sit laus per in- finita secula. Amen. Explicit liber de consideratione quinte essentie omnium rerum trasmutabilium, pauperibus et evangelicis viris erogatus. Deo gratias » (ce. 1 32'). (Cfr. il cod. preced., num. II).

II. Seguitur tractatus de Balsamo. « Oleum benedictum unum ex se-

cretis phylosophorum occultis [| balsamum enim terbentina et mei eiusdem sunt spissitudinis. Laus Deo. Cornelius Boscarinus de Almania ss.* 1471. 22* martii » (ce. 32' 34').

III. Liber Raimundi ad amicum suum. « Pater mi clementissime, dixi ergo tibi quod oportet prius corpora in primam materiam redu- cere Il et cum ad hoc perveneris, lauda lesum Christum crea- torem altissimum super omnia que tribuit tibi. Amen. Explicit Methodus directus. Deo gratias » (ce. 35 47).

IV. Estratto da Geber, cap.° 70. « Probamus itaque perfectum [| ar-

gentum vivum suscipere » (e. 48).

119 (193. 125). Testamentum Uadrianeum.

Cartac. sec. XVII, m. 0, 196 X 0>146, di carte 16, delle quali l' ultima è bianca.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature : 154 (in prima pag.). 1022 rosso; 498 (nella coperta anteriore). 256 (D).

Legatura in cartoncino.

201 AsHB. 119-121

I. Testamentum Hadrianeum de Aureo Philosophorum Lapide. « Quivi

tuo n* hai, se ti piace, o Lettore, un tesoro ritrovato con gravi cure e fatiche || se da cattivi verrà contaminato con uso per- verso, egli quelli augura cadano come ingrati nelle pene del- l'orco eternamente. Hor cosi finiti i misterii di questa sacra pietra siano tuoi, o candido Lettore, e'I Testamento d' Adriano, che con quel nome stesso che fu principiato, cioè di Dio, anco solennemente io chiudo» (ce. 1 14').

II. Aureum Seculum Redioioum. « Io cercai, ritrovai, sovente nettai, e

congiunsi, maturai, e d' indi ne segui la tintura dorata, che hora si dice il Centro del mondo || un punto divinamente venutoci dal cielo ». Segue una figura cabalistica, con questa scritta in più giri: « Ex unius radicis duobus salibus 1| quod dicitur

MVNDI CENTRUM » (c. 15).

120 (194. 126).

De Argiropeia et Crisopeia.

Cartac, sec. XVI fine, m. 0,290 X0>200, di carte 177 (delle quali sono bianche le ce. 11, 15, 70, 93, 141); più, vari carticini scritti, che abbiamo numerati 106*, 109* 112*, 113* 114* 115*. Scrittura corsiva tutta di una mano.

Provenienza Gianfilippi, n. 257 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

De Argiropeia et Crisopeia. Nobil dno Doctore Thoma Vogisbe- RiENSE (1) compilante. Sono estratti di vari trattati concernenti le materie indicate nel titolo, con numerose annotazioni mar- ginali del compilatore. « Incerti Authoris, fol. 614. ec. De Cla- oibus Hermeticis. Dupla est clavis : una aperit, altera claudit [| mirabiles dissolutiones fieri posse non dubito » (ce. 1 177').

121 (196. 128). Paolo Tenete, Summa naturalium.

Cartac, sec. XV, m. 0,270 X 0,200, di carte 198, a due colonne per pag. : una numerazione originale di ce. 1 176 va d' accordo colla moderna sino a e. 142 ; poi, per il salto d' una carta, rimane addietro d'un numero. Scrittura scolastica minuta, di due mani (ved. più sotto), con maiuscole iniziali gotiche a colori. Nella prima pag. la P iniziale è miniata e circondata da un ricco fregio a oro e colori, che si distende per tre margini. In basso sono due stemmi: imo d'azzurro con una rosa d'argento sotto un cavalletto del medesimo; l' altro parimente d' azzurro entrovi una B d' oro accostata da una colomba d' argento.

Provenienza Gianfilippi. Segnatura: n. 259 (D),

Legatura in cuoio di color na^^urale.

AsHB. 121 202

(Pauli Veneti Summa Naturalium. Cfr. l'ediz. di Venezia, per Bonetum de Locatellis, 1503. Secondo questa, e secondo la Tabula capitalorum, che è in fine del cod., riordiniamo la di- sposizione delle sei parti dell'opera, che nel cod. hanno quest'or- dine : I, II, IV, V, VI, III. Quest' ultima fu forse omessa a suo luogo per dimenticanza, e aggiuntavi dopo da altra mano contempo- ranea e similissima, dopo la rubricazione del codice (che nelle altre parti ha le lettere iniziali colorate e in questa ne manca) e prima della paginazione originale. Notisi anche che tra le ce. 157 e 158 è stata tagliata una carta che doveva contenere la fine della parte vi, forse con un « Explicit » definitivo. Ora questa fine, dalla parola « perfectior » a « saecula saeculorum amen », la seconda mano l' ha ricopiata in principio della e. 158, soppri- mendo r « Explicit » ; poi, dopo un breve spazio bianco, ha co- minciato a scrivervi la parte in omessa. Della stessa seconda mano sono i numeri arabi dei capitoli e delle pagine e gì' indici).

I. {Liber phisicorum. Ediz. parte I, ce. 1 23). Capitoli 40, con un proemio. « Plurimorum astrictus precibus [| secundum philoso- phum et commentatorem 3.° de anima, Explicit prima pars Summe naturalium acta per magistrum Paulum de Veneciis ordinis fratrum heremitarum beatissimi Augustini. Amen » (ce. 1 34).

IL (Liber de celo et raundo. Ediz. parte II, ce. 23 36'). Capi- toli 24. « Finita parte in qua de motu agi tur j] leviora super graviora quare etc. » (ce. 34 54).

III. {Liber de generatione et corruptione. Ediz. parte III, ce. 36' 50).

Capitoli 27. « Tractaturi de generatione et corruptione [j quibus dicitur correspondere una potentia. Et sic est finis » (ce. 158-175).

IV. (Liber metheororum. Ediz. parte IV, ce. 50 66). Capitoli 30.

« Necesse est mundum |[ habundantis et supervenientis et cetera » (ce. 55 78).

V. (Liber de anima. Ediz. parte V, ce. 66 92'). Capitoli 42. « Quo-

niam scientia de animali materiales sive immateriales, quare etc. » (ce. 78 114).

VI. (Liber methapht/sice. Ediz. parte VI, ce. 92' 126). Capitoli 43.

« Naturalium pars ultima || premium tantorum latorum donare dignetur per infinita secula seculorum. Amen » (ce. 114 158). Tabula capitulorum libri phisicorum hic contentorum (e. 176 176'); libri de celo et mando (ce. 176' 177); libri de generatione et eoruptione (e. 177 177'); libri meihaurorum (e. 177'); libri de anima (ce. 177' 178'); libri metaphisice (ce. 178' 179). Segue un altro indice geng'ale per alfabeto (ce. 180 198).

203 AsHB. 122-123

123 (195. 127).

Paolo Yeneto, Parti prima e quinta della Summa naturalìum.

Cartac, sec. XV, m. 0,209 X 0,146, di carte 117, a due colonne per pagina. Quadd. dieci, segnati da, a & k, dei quali a e (ce. 1 42) sono di quattordici carte ciascuno; d h (ce. 43 102, delle quali la 54 è bianca), di dodici; ^ (ce. 103 112), di dieci; k (ce. 113 117) è mutilo della prima carta con danno del testo, e ne ha sole cinque segnate k. 2, k. S, k. 4, k. 5, k. 6. Scrittura scolastica di mano di maestro Pietro da Verona degli anni 1475 e '76.

Provenienza Gianfilippi, n. 258 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

I. (Cfr. il cod. preced. parte I). « Explicit Liber phisicorum sum-

matim a magistro Paulo Veneto ordinis heremitarum. 1475, die V* decembris. Verone. Laus deo, cui nos commendet Maria virgo. Magister Petrus Veronensis, ordinis servorum sancte Marie, scripsit » (ce. 1 53).

II. (Cfr. il cod. preced., parte V). « Et hec de anima dieta sufficiant.

Finis. Laus deo, cui nos commendet Maria virgo. 1476, prima martii. Explicit Liber de anima summatim magistri Pauli Veneti ordinis heremitarum. Magister Petrus Veronensis, ordinis servorum sancte Marie, scripsit Veronae prò suo usu » (ce. 55 117). (Per mancanza di una carta tra le ce. 112 e 113, il testo è mutilo dalle parole « sicut (sensus eommunis) » (ediz, cap. xxxix, e. 90, col. 1", lin. 57; cod. preced. cap. 39, e. 110', col, 2", lin. 16) alle parole « sed etiam ex opere sensus » (ediz. cap, xl, e. 90', col. 1% lin. terzultima; cod. preced. cap. 40, e. Ili, col. 2", lin. 31).

123 (197. 129). Opuscoli d' alchimia.

Bastardello cartac, sec. XVIII, m. 0,285 a 0,293 X 0»100 circa, di carte. 307: nelle ce. 17 48 ricorre una numerazione originale da 1 a 33. La scrittura è corsiva sino alle ultime linee della e. 81', poi stampatella.

Provenienza Gianfilippi, n. 260 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio.

I. De Alchemia Expositio Librorum Gebri et Raimundi Lulii. Cento e centinooe propositioni di Gebro e di Lulio per retamente in- tendere li Libri Condaeibili d'incerto Autore, tradotte dal latino

ASHB. 123-124 204

in italiano pure da incognito. « 1. Geber ingegnosamente re- scrisse i suoi libri 11 129. Il Vetro è la maggior vii pietra ritro- vata e famosa» (ce. 1 16). II. La Luce oscurata di sua propria natura risplende. Vera Teorica della Pietra Filosofica, descrita in verso italiano, e da Auttore innominato in grazia di suo Comento ampliata latinamente. Poscia tradotta in prosa italiana da persona pur incognita (sostituito poi dalla stessa mano: da (me) Andrea Magni).

1. Prefazione al Lettore. « Tanti libri parte prodotti alle stampe \\ la volontà di lui che regna e regnerà ne' secoli de'seculi. Sta' sano » (ce. 17 20').

2. Ai veri sapienti si discorre teoricamente sopra la compositione della Pietra de' filosofi. Canzone prima di Fra Marc' Antonio Crassellame chinese. « Era dal nulla uscito || Che sol legga in risposta. Opra, che '1 sai» (ce. 20' 21'). Che il Mercurio e l'Oro del volgo non sono l'Oro et il Mercurio de' Filosofi ec. Canzone seconda. « Quanto s' ingannan mai gli uomini ignari || Pria negreggiar che biancheggiar dobbiamo » (ce. 22 23). Si consiliano gli alchimisti inesperti a desistere dalle sofistiche loro operationi tutte contrarie a quelle che n insegna la vera filosofia nella compositione della gran medicina universale. Can- zone terza. « 0 voi che a fabricar l' oro per arte |j Decoce V or che in Elisir matura» (ce. 23' 24').

3. Proemio sopra le tre Canzoni di Fra Mare' Antonio Crasselame chinese. Spiegazioni fatte alle parole oscure del detto Autore da Persona ignota nel Libro, dove si premette un Proemio qual'è del seguente tenore. « Sono molti anzi tutti || e con replicata le- tione rilegano » (ce. 25 51).

4. La luce oscura di sua natura riluce ec. (Commento alle Canzoni, in dieci capitoli). «L'opera completa della creazione |1 e sopra tutte le cose tema giudice Iddio » (ce. 51 307').

134 (198. 130). Crio. Michele Alberto da Carrara, De constitutione mundi.

Cartac, sec. XV, m. 0,310 X 0,206, di carte 150 (delle quali le ultime due sono bianclie), a due colonne per pag., in quadd. di 10 carte ciascuno. Scrittura minuscola acuta, con figure astrono- miche nei margini inferiori.

Provenienza Gianfilippi. Segnatura: 261 (D).

Legatura originale in pergamena, con questo titolo nel dorso : [De Con]stitutione Mundi lois Mich.^^' Carariensis. Originale Manu- scriptum.

205 ASHB. 124-126

loHANNis MicHAELis ALBERTI Carariensis excellentìssìmì philosophi ad presiantissimum principem Bonifacium Marchionem Montis Ferati opus inclytum de constitutìone mundi felicìter incipit.

L'opera ha un prologo (ce. 1 2'), ed è divisa in quattordici trattati. I. De mundo (ce. 2' 9). II. De planetis (ce. 9 17'). III. De motibus planetarum (ce. 17' 35). IV. De eclypsi (ce. 35__37'). V. De S.« spera (ce. 37' 42). VI. De nominibus pla- netarum (ce. 42 52). VII. De ortu signorum (ce. 52 64'). VIII. De spera actica et passiva (ce, 64' 77). IX. De viventibus (ce. 77 101'). X. De raiione numeri elementorum (ce. 101' 110).

XI. De elevatione quartae habitabilis terrae (ce. 110 114').

XII. De climaiibus (ce. 114' 122). XIII. De impressionìbus mirabilibus (ce. 122 133). XIV. De impresstonibus aeris me- trologicis (sic) (ce. 133 150).

« Inter gravissimos ac flagitiosissimos errores [| ut te duce dignus oculis posterorum videatur. Laus deo ».

\

125 (199. 131). Commentario sulla Fisica d'Aristotele.

Cartac, sec. XV, m. 0,345 >< 0,235, di carte 154, a due colonne per pag. : quadd. quindici di dieci carte ciascuno, pivi uno supple- mentare di quattro carte (151 154), che sono bianche. Scrittura scolastica. La prima pagina è incorniciata con un fregio a oro e colori ; nella lettera iniziale è la figura di un Lettore ; e nel centro del marg. infer. uno stemma spaccato di bianco, con un grifo na- scente di verde, che ha una palla (rossa?) tra le branche; e di rosso, con sei palle bianche disposte 8, 2, 1. Una larga macchia d' umidità è in tutte le carte del cod.

Provenienza Gianfilippi, n. 262 (D).

Legatura moderna in pelle scura, scrittovi nel dorso in oro : Walteri Burley Commentarius in Aristotelis Libros Physi-

CORUM.

« In scientia vero naturali corpus mobile subiectum esìt, ut dictum est multoeiens || Sanguis etiam ex se generatus est spiritual {sic), et constat per terrestre et * » (ce. 1 150').

126 (200. 132). Icones animalium.

Cartac, sec. XVII, m. 0,330 X 0,205 circa, in tre tomi. I, ce. 1 426 numeraz. ant. : mancano le ce. 51 e 189. II, ce. 1 317 numeraz. ant. : manca la e. 16 ; la 104 è doppia, e tra le ce. 159 e 160 ne sono incluse sedici, la prima delle quali è numerata 323. III, ce. 1 327 numeraz. ant.: la e. 259 è doppia. Le figure sono

ASHB. 126-128 206

quasi tutte delineate a penna, ma nel secondo tomo ve ne sono al- cune a matita.

Provenienza Gianfilippi, n. 263 (D).

Legatura moderna in pelle giallorossa.

Imagini d'animali con brevi descrizioni. Nella prima carta del primo tomo è questa nota d'altra mano: « Dal Dottore celebre Abram JoEL CoNEGLiANO. Disegnati da lui ».

127 (201. 133). Albumazar, Liber coniunctionum.

Membran., sec. XIV, m. 0,295 X 0,210, di carte 114, comprese le guardie antiche e moderne in principio e in fine (ce. 1 3; 112 114) che sono bianche. La parte scritta si compone di tredici quaderni di otto carte ciascuno, a due colonne per pagina (ce. 4 107^, con un quad. complementare di quattro carte (ce. 108 111). Scrittura gotica italiana.

Provenienza Gianfilippi, n. 265 (D).

Legatura in pelle con impressioni a secco.

Hic est liber in surnma de singnijicationibus individuorum superiorum super aecidentia, que efficiuntur in mondo (sic) generationis et coruptionis ; de presentia eorum respectu ascendentium. inceptio- num coniunetionalium et aliorum. Et sunt 8 tractatus, et 63 dif- ferentie. Editus a Liafar astrologo, qui dictus est Albumasar. « Tractatus primus qualiter aspicitur || ipsum iam ergo com- plevimus totum librum. Completus est Liber coniunctionum ex dictis Albumasar Iahfar filli Machometti Albahci cum laude dei et eius auxilio » (ce. 4 Ili).

Nei margini sono note, in gran parte della stessa mano del testo.

(Cfr. r edizione di questo libro fatta in Augusta nel 1489, col titolo : Albumazar, De magnis coniunctionibus ec, la quale edi- zione ha, in più, le figure).

128 (202. 134). Miscellanea astrologica.

Cartac, sec. XV XVI, m. 0,212X0,154, di carte 82 (con una numeraz. originale di ce. 81, essendo la prima, che contiene l'indice, non numerata): le ultime sei carte sono bianche, salvo alcuni ap- punti. Quadd. sette, di dodici carte ciascuno, salvo l'ultimo, eh' è di dieci. Scrittura di più mani. Il num. i, come composizione e come scrittura, può attribuirsi al 1463, la cui designazione come anno corrente leggesi a ce. 39, 41 e altrove. Dello stesso tempo circa sono i num. li e iii scritti da altra mano, e di questa medesima

207 ASHB. 128-129

mano sono parecchie note al num. i; del 1510 il num. iv; del 1624 i primi due appunti riferiti sotto il num. v.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: Ilo. 266 (D).

Legatura in cartone.

Ad Tabulam Quadripartiti Ptolemaei. Explanationes et commenta- tiones. Acceda Capitidum de dominio anni. (Questo titolo è scritto nella guardia anteriore da altra mano del sec. XVI),

I.' Tabula quatripartiti Ptholemei, coi richiami alla numerazione originale delle carte. In primo tractatu. Capitulum primum. In prohem.io scientie iudiciorum \\ Capitulum 13. In signijieacio- nibus aceptis et signalibus superioribus. Tractatus <?."« (ce. 1 1'). L'opera è divisa in due libri o trattati: del terzo, come non esiste il rubricarlo nella Tavola, così non esiste il testo. Libro primo. Capitoli 23. «Inter utiliores vias || in aliis autem

locis debiles sunt et vim non habent » (ce. 2 30'). Liber secundus. De reoolucionibus annorum. Capitoli 13 : aggiun- tovi Verba Hermetis. « lam sufficienter locuti sumus de univer- salibus principiis et regulis introductoriis huius artis in libro primo. Convenit ut in isto 2.° loquamur de modo applicationis predictarum regularum [| Hic enim adiunximus multa de dictis Hermetis, in quibus proficies, si Deus voluerit. Et sic est finis, sit laus et gloria trinis » (ce. 30' QS).

II. De domino anni. « Conveniens est nunc scire dominum vel dominos

anni || et durat tamdiu quamdiu durat aplicatio » (ce. 68' 73).

III. Tavole e formule astrologiche della stessa mano del num. Il

(ce. 73-75').

IV. Altra tavola astrologica, di mano più recente, colla data del 1510

(e. 76).

V. Appunti. « Anno 1524 completo directio coniunctionis maxime

pervenit ad capricornj g. 12. m. 0, 2. 6 » (e. 77). « f Ihs. Die 17 Martii 1524. Genue » (e. 78). Nomi di Stati coi segni celesti che vi hanno influenza (e. 82').

129 (203. 135). Miscellanea astrologica.

Cartac, sec. XVI princ, m. 0,180 X 0,100, di carte 78 (numeraz. origin. colla e. 29 doppia): sono bianche le ce. 7, 76-78. Scrittura italica, di mano di Antonio di Federigo de'Galli, clie si sot- toscrive a e. 20.

Sul retto della e. 1, tutto bianco, leggesi in caratteri ebraici « zekòr » (ricordo), sópravi, in caratteri latini, il nome tetragram- mato di Dio: « sciem a me forass (sic) »: nel tergo, di mano più recente : « Ad usum patria Anselmi de Mantua Confessoris et Con-

ASHB. 129-130 _ 208

cionatoris Ordinis minorum Observantium ». Provenienza Gian- filippi. Segnature : S. Se. I. 114. 268 (D).

Legatura antica in cuoio con impressioni a secco. Nelle antiche guardie membranacee sono frammenti di un trattato giuridico, in iscrittura gotica italiana del secolo XIV.

I. Tavole astrologiche (ce. 1' 6).

II. Flores Hermetis incipiunt « Dixit Hermes quod sol et luna omnium

viventium vita sunt || Hiis et in aliis que tradidi, cum sobrietate utendo, nunquam peccabis cum dei auxilio. Amen. Finis. Antonius Federici de Gallis ss.» (ce. 8 20). in. Declaratio Nominum Astrologorum. Aggiuntovi un paragrafo sulla luna in relazione colla terra. « Elevationes quatuor modis intelliguntur || et ibi aliud genus hominum simili modo inveniri » (ce. 21 24).

IV. Incipit liher Centura Verborura Ptholomei. Verbum primum.

In cognitione eorum qui verum iuditiurn prohybent |j Verbum 100, In mutatione aeris ventorum, pluviarum, Jluviorum, et esse con- ditionis gentium. « Dixit Phtolomeus: iam scripsi tibi [| ex ali- qua civitate eiusdem climatis. Finis ». Capitoli 1 50 (oc. 25 31); 51 100 (ce. 59 66').

V. Almansoris liber incipit Epistola. In 166 paragrafi. « Sonorum

dispositio est, ut dicam, ab ariete sit initium j| regnum, in quo nulla fiet iniustitia. Finis » (ce. 32 45'),

VI. De Cometis. Ptholomeus. « Ptholomeus in loco isto dicit scynthil-

latione stellarum I| quantitatem eius competentem. Finis ec. » (ce. 46 47').

VII. Zaelis Precepta Go. . (sic). « Hatenus de circuii partitionibus |1

non parum gravari significai Finis » (ce. 48 54). Vili. Tavole e Notizie cronologiche ed astrologiche (ce. 55 58').

IX. Centiloquium Bethen. « Scias quod Planete quando sunt retro-

gradi || sai vus ab infortuna » (ce. 67 72').

X. De Horis Planetarum, Eiusdem. De Ortu Triplicitatum.

De hora H. et eius signo ascendente, et similiter de aliis planetis. « Cum fuerit hora H., bonum est emere res gravis naturae || Et quod diximus de H., sic intellige de omnibus aliis planetis » (ce. 72' 75').

130 (204. 136). Miscellanea astrologica, cronograflca e filosofica.

Membran., sec. XIII XV, m. 0,210 a 225X0,140 a 160, di carte 76, con tracce di numerazione più antica; composto di qua- derni miscellanei : sono bianche le ce. 1 e 16 (che fanno da guardie al num. i). Scrittura gotica, semigotica e corsiva.

209 AsHB. 130

Provenienza Gianfilippi, n. 269 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di pelle, scrittovi in oro: Tractatus astronomici et philosophici

I. Computo o trattato cronologico. (Si citano, per esempi, a e. 3

l'anno 1252, a e. 8 il 1263, a e. 9 il 1254 e il 1257, a e. 10' il 1254 e il 1255: ma la scrittura sembra del principio del sec. XIV). « Compotus est scientia certificandi tempus secundum solis et lune progressum, prout ad usum romane ecclesie digno- scitur pertinere [| in quo patet quod H. debet prò littera compu- tare Hec ad presens de conputo sub compendio causa rudium dixisse sufficiat. Deo gratias. Amen. » (ce. 2 14').

A ce. 14' 15 una mano del sec. XV ha inserito due ricette volgari Cantra lo mal tempo. « Fa' lo infrascripto circolo con uno coltello » ec. « Toe de la cera del cereo pasquale » ee.

II. Trattato delle lunazioni. « Compertum est ab antiquis qui non ne-

gligenti studio rerum causam inquisiverunt, lunam ee. habere proprietatem quamdam in affectu bono et detrimento, in alte- ratione et mutatione mondanarum rerum \\ Continet ciclus iste annos ebolismales sex et comunis duodecim » (ce. 17 20).

Questo trattato ha un commento marginale. A e. 18' è una figura d' uomo, nel cui corpo sono scritti i nomi dei segni dello zodiaco. A e. 20 si legge: « Hoc autem anno dominice incar- nationis millessimo ducentesimo quadragessimo octavo », che può considerarsi come la data della compilazione di questo trattato, e forse anche della scrittura. in. Tavole dei mesi secondo il calendario solare e lunare (ce. 20' -24').

IV. « Luna prima Adam natus fuit. Dies bonus est [] Luna xxx.* dies

bonus : convenit ad omnia opera que operatur in ea. Sanguinem non minuas bestiarum in corpore. Sopmnum non nocebit. Qui fugit invenitur : qui egrotat sanabitur, qui nascitur erit potens et princeps ». Vengono poi altre notizie sulle lune, altri progno- stici; ai quali fanno séguito, della medesima mano e senza in- terruzione, vari esorcismi, terminando con uno scongiuro Cantra lumbrieos. (ce. 25 26').

Di questo opuscolo sembra autore un Giovannino di Graziano, che si nomina a e. 26': « michi zohanino grani », « michi Jo- hanino ».

V. Miscellanea cronografica e astrologica, inclusevi altre materie

(sec. XIV XV). Dies egìptiaci (e. 27). Ricette contro la sordità (e. 27). Tabula ad sciendum quis planetarum regnai in qualibet hora diei (e. 27'). Ratio paschatis latinorum, dal 1354 al 1372 (e. 28). 9t. de atramento (e. 28). Ad scien-

Laur. Ashb. l. 14

AsHB. 130-131 210

dum horas diei per quadrantem (e, 28'). Nota de fLohotomia (e. 28'). Lettere domenicali dall' anno 1451 al 1488 (e. 28'). Tavola delle lunazioni, per gli anni 1340 e 1341 (ce. 29 31). Prognostici sulle stagioni dell' anno, secondo il giorno in cui principia il mese di gennaio. « lanuarius, si fuerit in die domi- nico, facit yemem calidum || lanuarius, si fuerit in die sabati, facit yemem ventosam ec. : fructus laboriosus erit : homines mo- rientur » (e. 32 32').

VI. Oratio optima ad impetrandum gratiam. « lesu Nazarene respice miserias, tribulationes et angustias meas » ec, seguita da altre orazioni, intercalatevi alcune notizie annalistiche dell' an. 1356 (ce. 33 34').

tVII. Trattato della Sfera, a cui va unito un Computo cronologico (sec, XV). '

1. « Tractatum de spera quatuor capitulis distinguimus || mundana machina dissolvetur » (ce. 35 42').

2. « Compotus est scientia considerans tempora ex solis et lune mo- tibus II solstitiorum et equinotiorum fìat descriptio » (ce. 42' 49).

A pie di quest'opuscolo è una nota di possesso, in parte abrasa, della quale si legge' soltanto: « Iste [liber est domini Caroli] ... ad commodum suorum amicorum ». Vili. Incipit liber philosophie (sec, XIII). « 0 mi karissime cui deus adaugeat mentem et intellectum || nichil reperitur, ncque inve- niri potest, ad quod plus sit laborandum nisi ad ipsa. Operi nostro fìnem imponimus » (ce. 50 76).

A e. 75 è questa nota in rosso: « Anno domini x. Millesi- mo, ce. quinto, decima die mensis octubris eiusdem anni et anno arabum sexcentessimo secundo, quarta die mensis se- cundi eiusdem anni, qui fuit sasas, domino etiam rege Philippe in Teutonia tunc regnante atque etiam super colonia triura- phante, octavo scilicet anno sui regni, anno etiam xj, a quo dominus meus Arduicus estensis ecclesie episcopus guberna- tionem et regnum ipsius ecclesie pontificalem suscepit ».

131 (205. 137). Miscellanea astronomica.

Membran. e cartac, sec. XIV e XV, m. 0,257 a 0,259X0.190 a 0,200 circa, di carte 175, delle quali sono bianclie le ultime due. È composto di quattro fascicoli, che denominiamo A, B, C, D, e ^iescriviamo particolarmente. Nella guardia anteriore è un breve indice del contenuto.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: Ili. 270 (D).

Legatura in cartoni con dorso di pergamena.

211 ASHB. 131

Fascicolo A.

Membran., sec. XIV, di carte 24 (1 24), a due colonne. Scritto in Bologna nel 1318 da mano non italiana.

I. Scriptum Tadei (de Parma) super theoriea planetarum. « Est enim

sapientia rerum que sunt, suique immutabilem substantiam sor- tiuatur 11 in instrumento valde magno quare etc. Explicit Expo- sitio Theorice planetarum edita ab inclito magistro Thadeo de Parma, et completum in 1318 anno domini, die 12 iulii, ad communem utilitatem scolarium Bononie studentium in scientia medicine » (ce. 1 24).

(Cfr. Theoriea, planetarum magistri Gherardi Cremonensis, cod. Laur., xxix, 7).

Fascicolo B.

Membran., sec. XIV, di carte 39 (25 63), a due colonne. Scrit- tura scolastica, di mano simile alla precedente: con note margi- nali della stessa mano.

II. (loHANNis DE Saxonia, Canones tabularum Alphonsi regis et Supra

tabulas eclipsium). « Tempus est mensura motus, ut wlt Aristo- teles 4.° phisicorum || figuram autem facies secundum doctrinam magistri lohannis de Lineriis, a quo habeo scientiam meam. Expliciunt Canones tabularum illustri {sie) principis Alfonsi olim regis Castelle. Et cum hoc supra tabulas eclipsium, ordi- nati per dominum lohannem de Saxonia» (ce. 25 40').

III. (Iohannis de Lineriis, Canones tabularum primi mobilis). Capi-

toli 44, il primo dei quali è: Cuiuslibet areus propositi synum reetum inoenire; l'ultimo: Altitudinem cuiuslibet stelle oolueris meridianam invenire. « Sinus rectus est medietas corde portionis arcus duplicate || sed erit ex parte septentrionis. Expliciunt Canones magistri lohannis de Lineriis tabularum primi mobilis » (ce. 41 50').

IV. Otto capitoli, senza numerazione, aggiunti ai precedenti canoni.

Utrum pianeta sii stationarius retrogradus vel directus per ta- bulas eognoscere || Primam oppositionem mediam solis et lune in quocumque anno volueris inoenire. « Scias centrum equatum et argumentum equatum || quam serva prò radice totius anni » (ce. 50' 52').

V. Tavole astronomiche Alfonsine (ce. 53 63').

ASHB. 131 212

Fascicolo C.

Membran., seo. XIV, di carte 40 (64 103). Scrittura semicor- siva. La e. 64 serve da guardia anteriore, e ha nel retto una tavola astrologica, nel tergo minute di documenti notarili rogati in Pe- rugia a tempo di papa Clemente IV (1265 71).

VI. Novus spere tractatus eonpositus a domino Andalo de Nigro de

lanua. « Quoniam ad habendum intellectum adque notitiam spere [| a dicto cenith usque ad equinoctialem dicitur latitudo ». Seguono due tavole (ce. 65 72').

VII. Incipit tractatus de conpositione astrolabii, compositus a domim>

Andalo de Nigro de lanua. « Et primo quid sit astrolahium, m- delicet, quas t/maginationes habuerunt eompositores eius. Astro- labium est pars spere depressa, et in forma rotunda in plano extensa \\ De mensuratione altitudinis per speeulum. Si enim cum speculo volueris mensurare ec. Et exibit altitudo rei mensu- rande. Explicit tractatus astrolabii. Deo gratias. Amen » (ce. 73 103).

Fascicolo D.

Cartac, sec. XV, di carte 72 (104 175); di più mani. Sono bianche le ce. 174 e 175, non che il retto delle ce. 104, 141, e il tergo delle ce. 110, 140, 146.

Vili. Tabulae Alphonsi (ce. 104' 146).

IX. Canones Alfonsi. « Quia secundum philosophum, 4,° Phisicorum,

tempus et motus mutuo se mensurant 1| secundum doctrinam magistri lohannis de Lineriis, a quo habeo scientiam meam. Expliciunt Canones tabularum illustrissimi regis Alfonsi » (ce. 147 166').

(Cfr. il num. Il di questo cod.).

X. Miscellanea, della stessa mano.

1. « Pro latitudine Saturni habenda |1 non minuas nec addes » (ce. 166' -167).

2. « Si vis latitudinem veneris vel mercurii habere |1 Et erit vera latitudo planete » (ce. 167 167').

3. « Annus lunaris consti tuitur ex 354 diebus || Et sic de aliis. Si deus voluerit etc ». (ce. 167' 169').

XI. (d'altra mano). « Introitum solis in arietem |1 Et dicam in die meo

perfectionem esse in 23 g. Virginis, m. 12. Et sic est finis. Io. d. e. s. p. » (ce. 170-172).

XII. (d' altra mano, a due colonne). « Abita (sic) posibilitate eclipsis,

utrum erit ipsa eclipsis |1 diebus non equatur » (ce. 172' 173).

213 AsHB. 132

132 (206. 138). Miscellanea di Prosdocimo de'Beldomandi.

Cartac, sec. XV XVI, m. 0,285 a 0,290X0,213, di carte 145; con resti di numerazioni antiche. Il cod. origin. va da ce. 1 a 125; ed è tutto scritto di mano di Prosdocimo de'Beldomandi, ma- tematico padovano del secolo XV. Sono bianche le ce. 41, 132 184, 137. Sono estranee alla composizione primitiva del codice le ce. 126 145, miscellanee, scritte da più mani nei secoli XV XVI. Una guardia antica in principio l'indice del contenuto del cod., premessavi questa nota : t In isto libro sunt multa et multa et multa bona » ; un altro indice è nel tergo d' una guardia mo- derna che antecede la precitata.

Provenienza Gianfilippi, n. 271 (D). Ne una notizia descrit- tiva e storica A. Fa varo, in Bullettino delle Scienze matematiche e fisiche, to. XVIII, pp. 406 411 (Roma, luglio 1885).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio, scrittovi in oro: Tractatus astronomici etc.

I. Appunti astronomici (e. 1). Tavola « ad inveniendum pascha iudeorum » (e. 1').

n. Algorismus {de integris) Iohannis de Sacro Busco. « Omnia que a primeva rerum origine creata sunt || Et hec de radicum extra- etione tam in numeris quadratis quam cubicis dieta suficiant. Ad honorem celestis curie supernorum. Amen. Explicit Pratica arismetice, que Algorismus de integris nuncupatur. Dee gratias. Amen » (e. 2 5').

in. Algorismus de minutiis vulgaribus et phisìcis Iohannis de Liue- Riis (sic) siculi. « Modum representationis minutiarum [] Et sic est finis Algorismi de minuciis per lohannem de Lineriis com- positi. Amen. Explicit quedam Pratica arismetice, que Algo- rismus de minuciis nuncupatur. Deo gratias. Amen » (ce. 6 10).

rV. (Compendium de minuciis prò tabulis Alphonsi). « Integra que- cumque volueris ad minutias physsicas quascumque sic reduces || habes quod de minuciis tibi necessarium est. Explicit breve Compendium de minuciis quantum sufficit prò tabullis Alphonsi » (e. 10 10').

(Tutto cancellato).

V, {Modus ìudicandi in arte geometrie). Ha in principio sedici figure quadrangolari con punti nel campo, variamente disposti. Se- guono le dichiarazioni delle medesime, in verso e in prosa secondo la dottrina astrologica. « Est mundus facie 1| asse pe- regrina. — Explicit bonus, brevis et utillis Modus iudicandi in arte geometrie bene intelligentibus. Deo gratias. Amen » (ce. 10' 11').

ASHB. 132 214

VI. Ricetta « ad lepram », Aqua imperiallis per quam mirabilia fiunt

multa et opperà miracullosa (e. 11').

VII. Canones magistri Ioannis de Saxonia manu Prodoeimi de Bel- demandìs. « Tempus est mensura raotus primi mobilis ]] ultra signa et gradum continentur. Amen. Expliciunt Canones magistri lohannis de Saxsonia super tabulas regis Alphonsi, scripti per me Prosdocimum de Beldemandis de Padua in artibus Bononie studentem. Amen» (ce. 11' 19).

Vili. Tavole cronologiche (ce. 19' 22').

IX. Ricette medicinali. Pilule ìnperiales. Virtutes rosmarini (e. 22').

X. Trattato della febbre, anonimo, mutilo in fine. « Febris est calor

extraneus accenssus in corde || Accidit sepe quod humor paratus in hiis ad putredinem, et ut a maiori mallo preservemus levi et suavi ducant materiam ut decotione*» (ce. 23 40').

(Di questo trattato è una redazione quasi identica nel cod. Laur. Lxxnr, 33, sec, XIII, ce. 59 76. Com. : « De signis causis et curis egritudinum ». Fin. : « ungatur spina dorsi ». Le pa- role con cui termina il ms. Ashb. si leggono verso il mezzo della penultima colonna del cit. cod. Laur. in questa redazione: « Accidit sepe quod hii preparantur in eis ad putredinem, et ut ad (sic) maiori malo preservemus, ducimus levi et subtili medicamine, ut decotione viole ee. »).

XI. Tavole astronomiche (ce. 42 44').

XII. Ricette varie. Contra fluxum ventris. In dislocationibus. Cantra

lumbricos. Conira podagrieos dolor es. Ad lapidem. renum (e. 45).

XIII. Traetatus in medicinalibus editus a magistro Marsilio de Sancta SoPHiA de Padua. « Quidam ex mellioribus amicis quos habere videor me rogavit || et deauren tur. Amen. Explicit bonus et brevis et utillis Tractatullus in medicinalibus, edditus ab excel- lentissimo artium et medicine monarcha Marssillio de Sancta Sophya de Padua» (ce. 45' 49).

XIV. Ricette varie. Contra sitin. Ad exicandum flegma salsum. Contra fistulam (e. 49).

XV. « Quoniam multitudo scripture lectoris animo sepius fastidium non parum infert ee., ego Prosdocimus de Beldemandis pata- vus, musicorum minimus, intendo quedam que prolissius in qui- busdam expositionibus super tractatu cantus menssurabillis lo- hannis de Muris per me expeditis tradita sunt, in isto tractatullo sub compendio readunare [j si quid boni erit. Amen. Explicit Traetatus pratìee cantus menssurabilis a Prosdocimo de Belde- mandis de Padua compositus. Deo gratias. Amen » (ce. 49' 50).

(Tutto cancellato).

215 AsHB. 132

XVI. Ricettario. La prima ricetta è: Emplastrum conira strangu- riam; l'ultima, Optima et approbata Recepta conira podagram (ce. 50-52').

XVII. Traciatus proportionum Prosdocimi de Beldemandis patavi. « Tibi, dillecte frater, tuus Prosdocimus de Beldemandis patavus devote laboravit, ob tui intentum pienissime adimplere, brevem sumullam proportionum milsice aplicabilium ex dictis antiquorum doctorum extrahendo |1 Sume ergo ea et ipsa co- rige, prout opportunum tibi videtur. Amen. Explicit brevis Sumulla proportionum quantum ad musicam pertinet per Pro- sdocimum de Beldemandis pàtavum taliter ordinata. Amen » (ce. 53 54).

XVin. Tabula calculatoria Prosdocimi de Beldemandis.

1. « Quia opperantibus circa artem calcullatoriam, et maxime in ipsa arte non multum expertis sive praticis, sepe ymo sepius error contingit ec, ideo ego Prosdocimus de Beldemandis patavus conatus sum modum invenire per quem ipsi a tanto labore sive errore ableviari possint |j est ipsius numeri cubici radix ». Seguono 20 linee cancellate, che cominciano : « Deservit ergo tabula hec omnibus opperationibus in algorismo » ; e fini- scono : « Et ut supradicta magis patefiant, describo hanc tabulam exemplariter. Amen» (ce. 54' 55').

2, Tavola calcolatoria dallo zero al 39 (e. 56).

XIX. Regole di cronologia. Sono nove capitoli non numerati, il primo dei quali è Regula ad inveniendum annos cicli sollaris quanti fuerint quolibet anno ; V ultimo, Modus sciendi in quo signo sii luna et per quot horas de noete lucet quacumque nocte vollueris. « Tu qui hanc regulam scire desideras, dilligenter divide annos domini per xxviij, [| Si autem due lunationes terminantur in uno mensse, altera illarum erit embolismallis » (ce. 56' 57').

All' ultimo capitolo corrisponde una tavola a e. 58 58 ' ; un'altra tavola « ad inveniendum festum pascatis » è a e. 57', prima colonna.

XX. Incipit tractatus Mesahalach de septem planetis capite et cauda in domibus. In nove capitoli, il primo dei quali è De solle, V ul- timo -De cauda draconis, seguito da un Canon unioersallis totius tractatus. « Sol cum fuerit in ascendente (] et iusticias et vir- tutes. Amen. Amen » (ce. 59 61).

XXI. ludieia missa domino Manfredo regi Scicillie. Incipit liber Anphorismorum Hermetis. « Dixit Hermes quod sol et luna || numquam peccabis cum dei auxillio. Amen. Deo gratias. Amen » (ce. 61 63).

AsHB. 132 216

XXII. Carmina de aspectibus lune ad planetas. Il primo carme è De sextillì aspectu lune ad sollem ; V ultimo, De quarto aspectu lune ad martem. Viene per ultimo il titolo De coniunctione lune ad martem, ma non seguita il testo. « Fortunata dies ad agenda ne- gocia regum |[ Vix aliquid veniet prosperitatis ea » (ce. 63 64).

XXIII. Incipit liber Ypocratis de pronosticatione mortis et vite se- cundum motum lune in signis et aspectu planetarum, quem tran- stullit frater Gullielmus de Morbecha ordinis fratrum predi- catorum, archiepiscopus de Curanto. (Guglielmo da Moerbeke, arcivescovo di Corinto, el. 1277, sed. 1281. Cfr. Gams, Series episcopor. eccl. cathoL, p. 431.) « Dixit Ypocras medicorum opti- mus, cuiusmodi medicus est qui astronomiam ignorat, nullus homo deberet se committere in manus illius, quia non est me- dicus perfectus |1 opus est ei, ut minuat sanguinem, et si fortuna axpexerit eam, vivet; sin autem, morietur. Explicit. Deo gratias. Amen» (ce. 64' 67').

XXIV. Ricetta « ad liberationem quartane » (e. 67').

XXV. Incipit liber Alchindi de pluviis. In dodici capitoli non nume- rati, intitolati dai dodici segni dello zodiaco. « Et primo de pla- netis in Ariete. Saturnus sub radiis in ariete facit pluvias || De piscibus. Saturnus ec. et bonam condictionem ostendit. Explicit liber Alchindi de pluviis. Deo gratias. Amen » (ce. 67' 69).

XXVI. Estratto da Tolomeo. « Ptollomeus in 4.°"" partes dividit men- ssem [| tertius et sextus » (e. 69).

XXVII. Hee sunt nomina eicitatum sub quibus signis atributa sunt (e. 69).

XXVIII. Dodici tavole, seguite da un Canon ad inveniendum diem et horam renovationis lune in quolibet mensse (ce. 69 72').

In fine è questa nota in rubrica : « 1409. currit hoc littera. Q. »

XXIX. Incipiunt Statata collegii artistarum et medicorum paduani. Hanno un esordio colla data 1330. Consistono in tre capitoli: De ellectione propositi. De substitutione propositi. De pena im~ ponenda per propositum. Terminano coli' approvazione ecclesia- stica del 14 marzo 1409 (ce. 72' 73).

(Sono tutti cancellati).

XXX. Incipiunt Canones eclipsium sollis et lune (magistri Iohannis DE Ianua). « Et primo de vera coniunctione eorum. Ad sciendum eclipsim sollis || De figuratione eclipsis lune. Ad figurandum ee. et in canone magistri Iohannis de Lineriis, quem dimisi propter prolixitatem. Amen. Expliciunt Canones de eclipsi sollis et lune, ordinati a magistro lohanne de Ianua, Parisius, anno do- mini 1322, in conpleto die 22 ianuarii. Amen » (ce. 73 76).

217 AsHB. 133

XXXI. Trattato di anonimo sui dodici segni celesti. « Hec sunt 12 si- gna celestia, Aries, Taurus ec. || Post quadraginta dies ibi se- ptuagessima fiet. Amen» (ce. 76 79),

A e. 78 è una figura cruciforme e circolare con lettere e nu- meri; a e. 79, una tavola di mesi.

XXXn. Incipit Tractatus quadrantis novi, editus a magistro Prefacio iudeo in Monte Pesullano anno incarnationis domini 1288, et correctus ab eodem anno incarnationis domini 1301, de quo laus deo. « Cum stellarum scientia sine instrumentis congruis minime compleatur [| radix lunaris regule est annexa. Amen. Explicit opperatio quadrantis cum ipsius compositione secundum Prefacium iudeum » (ce. 79'— 84).

Seguono tre tavole (e. 84), e le figure dell'astrolabio e del quadrante (ce. 84' 85).

XXXIII. Appunti astrologici (e. 85').

XXXIV. Incipiunt Canones magistri Prefach iudei in suum Almanae perpetuum. « Quando vis scire locum trium superiorum j| totam durationem eclipsis cum auxillio dei. Expliciunt canones ee. Amen». Segue: Tabulla motus octave spere (ce. 86 87).

XXXV. Miscellanea.

1. Utrum pianeta sit stationarius vel directus aut retrogradus per tabullas invenire (e. 87').

2. Latitudinem lune per tabullam invenire (e. 87').

3. Modus inveniendi horam diei cum quadrante (e. 88).

4. In ista facie doeetur invenire lineam. medie diei et locum polli et altitudinem eius super orizontem. Con una figura (e. 88 88').

XXXVI. {Scriptum super Alkabicium ordinatum per Iohannem de Saxonia in villa Parisienssi anno domini 1331). « ' Vir sapiens dominabitur astris. " Ptholomeus in sapientiis Almagesti. Et po- test declarari, ille dominabitur astris, qui effectus provenientes ex ipsis astris test impedire vel prohibere || donec exiverit casum suum. Amen. Explicit Scriptum ec. Deo gratias. Amen >. Segue una tavola (ce. 88' 125').

XXXVII. Miscellanea di fogli e quaderni, già volanti, aggiunta al codice in epoca più recente. ■•

1. (secolo XV). Tavola, col titolo: Hic Ubi monstratur quo signo luna feratur (e. 126). Dichiarazioni della detta Tavola, e no- tizie sui segni dello zodiaco in dialetto veneto (ce. 126' 129').

2. (della stessa mano). Chapitolo del sofran (zafferano) e del mModo che se de' tegnire a quelo (e. 130). Quattro capitoli sulla cul- tura delle api. « Debiando tratare de le ave |] sopra le quale le ave possa stare a bevere » (ce. 130 131').

ASHB. 132-133 218

3. (della stessa mano). A savere quando ven charlecare e pasqua, e quelo che core la paia (epatta). Dal 1450 al 1481 (e. 135). A savere a quanti del mexe e quante ore e quanti ponti volta la luna. An. 1449 (e. 135').

4. (secolo XVI). Ricette per conservare il vino; in dialetto ve- neto (e. 136).

5. (secolo XVI). De Molueeis insulis atque aliis pluribus miran- dis, quae novissima Castellanorum navigatio, serenis. Imper. Caroli V. auspicio suseepta, nuper invenit, Maximiliani Tran- SYLVANi ad re.»»"»* Cardinalem Saltzhurgensem Epistola lectu perquam iucunda. « Reverendissime ac illustrissime princeps. Rediit hiis diebus || rursus ad occidentem remeavit». Segue la data « Vallis Oleti, die 28 octobris 1522 », e la sottoscrizione in copia (ce. 138 143).

6. (secolo XVI). Risoluzioni di problemi astronomici, con figure (e. 144-144').

7. (secolo XVI). Appunti di prospettiva. Nel tergo è questo indirizzo « Al molto Mag,"" et Ecc.*® S. mio oss.""* Il S. Mattgo Macigni etc. Padova. A S. Bernardin. In cha' Trivisan » (e. 145 145'),

133 (207. 139). Miscellanea di cronologia.

Cartac, sec. XV XVI, m. 0,225X0,163, di carte 218, con avanzo di antiche numerazioni : sono bianche per intero le ce. 61, 62, 103, 117, 145, 189 191, 196, 203, 205, 214, e altre più nella sola pagina del retto o del tergo. La scrittura del codice, corsiva italica, è dei primi del secolo XVI, eccettuato 1' opuscolo in volgare sotto il n. v, eh' è di scrittura semigotica, e in carta più vecchia, e porta la data 1467 ; estraneo originariamente al codice, ma inseritovi fino da antico, come si ricava dalla vecchia segnatura delle carte di esso opuscolo (118 125), che è in corrispondenza colla numerazione ori- ginale di tutto il codice.

Provenienza Gianfilippi, n. 272 (D).

Legatura moderna, in cartoni con dorso di pelle, scrittovi in

oro: TRACTATUS ASTRONOMICI.

I. Computo per trovare la pasqua ebraica: in volgare, colla data

del 1539 (e. 1).

II. Transunto della storia biblica dei giorni della creazione del mondo.

« Sciendum est quod Deus (j septima die, s. sabbati, requievit » (e. 2 2').

III. Calendari.

1. Calendario ecclesiastico delle feste fisse (ce. 3 8').

2. Calendario romano (ce. 28 33').

219 AsHB. 133

3. Petrus Marsus. Calendario astronomico, con annotazioni (ce. 170—175'). Calendario delle feste degli antichi romani (ce. 176 178').

4. Altro Calendario delle feste fisse (ce. 197 202).

5. Calendario lunare ed ecclesiastico (ce. 208 213-'). rV. Notizie ed estratti di astronomia e di cronologia.

1. Notizie preliminari. Definizione del Computo : « Compotus est scientia considerandi tempora secundum cursum solis et lune » ec. Divisione del tempo (ce. 9 10).

2. Dell'anno e delle sue divisioni (ec. 10 13').

3. De mense (e. 13').

4. De septimana (ce. 13 ' 14).

5. De die (ec. 14-17').

Dalla relazione dei pianeti eoi giorni della settimana si viene in fine (ce. 16' 17') a discorrere in genere dei pianeti, ter- minando con questa nota: « Dicto in genere de planetis, infra dicetur in specie, in folio » (ved. il num. 7).

6. Hie sequitur de nominibus et ordine mensium, et primo de la- nuarìo (ce. 17 20'); con altre notizie miscellanee ed estratti (ce. 20' 27').

(Nella prima parte, ce. 17' 20, ai nomi di ciascun mese, sono incollate vignette allusive, con epigrammi in versi, tratte da una stampa del secolo XVI. Manca la vignetta del dicembre; quelle del luglio e del novembre sono lacerate nella parte in- feriore destinata all'epigramma. Per le ce. 28 33', ved. il num. Ili, 2).

7. Sequitur de planetis (ce. 34 51) ; con due figure a inchiostro, a ec. 50 e 51, e una a stampa, incollata, a e. 38.

A piede della e. 51 è incollato un carticino, che termina con questa nota : « Hie sequatur de prodigiis lune, ut in folio » (ved. il num. 27).

8. Sequitur ibi de ciclo solari (ce. 51' 52').

9. De concurrente (ec. 52' 53').

10. Dei regolari (ce. 53' 54').

11. Nunc sequitur de littera dominicali. Con figure (ce. 55 60').

12. Sequitur de aureo numero. Con figure (ce. 63 70).

13. Tractatus de quinque festis mobilibus (ce. 71 75').

14. Sequitur regula de festis fixis (ce. 76 78).

15. Pro septuagesima et pascate. Regole varie e tavole (ce. 78' 82 ').

16. Dei dodici segni dello zodiaco (ec. 84 100).

17. De ponderibus (e. 100'— 101').

AsHB. 133 220

18. De olimpiade (ce. 106 107').

19. De indictione (e. 109 109').

20. Estratti concernenti gli elementi, i pianeti e altre cose astro- nomiche (ce. 110 115').

21. De anno lunari (ce. 118 125').

22. Ciclus lunaris (ce. 126 128).

23. De epaeta (ce. 129 132').

24. Sequitur de regularibus lunarihus (ce. 132' 133').

(Per le ce. 134 141, ved. il num. V).

25. Tavole lunari (ce. 142 144').

26. De prodigiis serenitatis. De prodigiis pluvie (ce. 146' 147').

27. De prodigiis lune (ce. 148 149').

28. De ventis (ce. 151 155).

29. Dello gnomone, e degli orologi (ce. 155' 156').

30. Della pioggia, della grandine, dei fulmini e dei tòni (ce. 157 159', 160').

31. De solsticio. De equinoctio (ce. 161, 162 164').

32. Del mondo e delle sue parti (ce. 164' 165).

33. Delle regioni del cielo (ce. 165' 168').

34. De principiis rerum (e. 169 169').

(Per le ce. 170 178' ved. il num. Ili, 3).

V. Rasone de la luna (ec. 134 141).

Ha in capo al titolo la data « 1467 ». Com. : « Nota che del anno 1467 corre E. per lettera del auro numero ec. ». E in fine è detto : « E nota che nel 1467 eorse R. e del 1468 eorerà S. ». D'altra mano, a e. 134' e 141 si nota: « 1500. M. »

VI. Figure astronomiche con dichiarazioni (ce. 180, 181, 182 183,

184 185, 186, 187, 188').

(Per le ce. 197 202, ved. il num. Ili, 4).

VII. Elenco dei trenta Santi vescovi di Brescia, e documenti risguar-

danti le loro feste.

1. Elenco dei detti Santi, eoli' indicazione del giorno della festa respettiva e della chiesa in cui si celebra. (L' elenco è dato due volte : a e. 204, per 28 nomi, e a e. 206. Le chiese indicate sono in massima parte di Brescia, ma si nominano anche Bergamo e Milano).

2. Documenti per i quali vien disposto che le feste dei detti Santi Vescovi siano celebrate in perpetuo da tutti i chierici della dio- cesi Bresciana con ufficio ecclesiastico doppio (ce. 206' 207'), in quest' ordine : Decreto di Pietro del Monte, veneto, vescovo di Brescia (e. 207'). Notificazione del vicario vescovile Marco

221 AsHB. 133-134

Saracco, del 20 aprile 1508 (e. 207). Conferma pontificia di Paolo (II), con concessione d'indulgenza (e. 206'). (Per le ce. 208 213', ved. il num. Ili, 5). Vni. Appunti vari (ce. 1', 83', 102, 104, 105, 108, 116, 150', 179, 192 194, 195', 215, 216', 217, 218).

134 (208. 140). Miscellanea astronomica e matematica.

Cartac, sec. XV, m. 0,230 X 0,168, di pagine 418, a due colonne per pagina, oltre a 6 carte non numerate in principio e 9 in fine. La maggior parte del cod. è copiata per Franciscum de Eneaxio da Padova, che si sottoscrive a p. 52, colla data del 1465 ; ma i num. i e XV sono di altre due mani diverse. Della mano che ha scritto il n. XV sono annotazioni marginali e giunte anche nei precedenti opuscoli : altre sono della mano di Francesco prenominato, Nella prima delle sei carte iniziali non numerate è un indice di mano an- tica, ricopiato poi sotto, in epoca più recente, per ordine alfabetico. A tergo dell'ultima delle nove carte finali non numerate è questa nota di possesso : « Hic liber est mei Federici Delfìni, quem donavit mihi dominus Bartolameus Cherubinus phisicus socius meus » : in- torno a che e alla storia successiva del cod., ved. Favako, in Bullet- tino cit., pp. 413 415.

Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature antiche : LI- BER 462 (sul taglio anteriore). 273 (D). , Legatura in cartoni con dorso di pelle.

I. Lihellus sphere Iohannis de S(a)cro Busco feliciter incipit. « Tra-

ctatum de spera in quatuor capitulis distinguimus || aut machina mundi dissolvetur. Finis Sperae Ioanis de Sacro Busco etc. TeX&x; » (pp. 1 30. A p. 31 è la figura della Sfera).

II. Incipit liber Messahallah de eclipsi lune. Prologo. « Incipit epi-

stola Messahallah in rebus eclipsis lune et in coniunctionibus planetarum ac revolutionibus eorum breviter elucidata et sunt in ea xij capitula ec. Primum capitulum de ratione circuii stellarum et qualiter operantur in hoc mundo. Dixit Messahallah quia dominus altissimus fecit terram [| Capitulum 12.^ In eon- iunctione minori. Dixit Messalla ec. secretis scientie astrorum. Finis. Perfectus est liber Messahalla, translactus a Iohane HisPALiENSi ex arabico in latinum in lingua sub laude dei et eius, auxilìo. Amen» (pp. 32 36). ni. Incipit Theorica planetarum magistri Gerarci Cremonensis. « Cir- culus ecentricus || non est magna inequalitas anni. Et sic est finis tractatus theorice planetarum a magistro Gerardo Cremo- nensi editus, viro quidem huius scientie excellentissimo per me Franciscum de Eneaxio, patavum, arcium et medicine do- ctorem, scriptum Montagnane, anno 1465, decimo kal. maii ad

AsHB. 134 _ 222

laudem dei omnipotentis, beate Marie virginia ac omnium celi- colum. Amen » (pp. 38 52. Sono in più pagine spazi bianchi, *che dovrebbero contenere figure).

IV. Incipit Theorica planetarum edita a Magìstro Campano de citi-

tate Novarie. « Primus philosophie magister || Directionem vero, stationem et retrogradationem istorum planetarum per istud instrumentum facile invenies, quemadmodum de mercurio supra diximus. Expliciunt theorice magistri Campani novariensis » (pp. 53 175).

V. ( Quidam tractatus ad componendum unum instrumentum omnium

planetarum. Questo e altri titoli, che poniamo tra parentesi, sono desunti dall' Indice che è in principio del cod. o dal testo stesso dei singoli opuscoli). « Fiat primo circuì us magnus H 25, rota. 63. argumentum mercurii. Et sic est finis. Laus Deo amen » (pp. 177 182).

VI. Tractatus ad calculandum, Prosdocimi de Beldomando. « Quoniam

operantibus circa artem calculatoriam || in sequendo ordinem pre- dictum. Et sic sit finis huius canonis per Prosdocimum de Bei- domando de Padua, Padue compilati, atque a compositione anno domini M°cccc.° 19. a compilatore prefecti (l. perfecti) ad laudem eius qui vivit et regnat per infinita secula seculorum. Amen. Laus deo detur operi quod finis habetur » (pp. 184 192). (Cfr. il cod. 132, num. XVIII).

VII. De compositione et operatione chilindri, idest horologii viatorum.

« In compositione chilindri [| ante meridiem crevit. Et sic est finis. Sit laus et gloria trinis. Amen» (pp. 193 196). Vili. {Lihellus Ypoeratis de luna in signis). « Dixit Ypocras qui fuit raedicus || sin autem morietur. Finis. Ad laudem dei. Amen » (pp. 197 211).

(Cfr. il cod. 132, num. XXIII).

IX. Quidam tractatus astronomicus de pronosticatione egritudinum,

« Honestum quoque est huic salutem promittere, alii vero mortem pronunciare [| cum doctores sufficienter de talibus determinave- runt. Laus deo. Finis » (pp. 211 216).

X. {Canones operatici et compositivi Astrolahii Prosdocimi de Belde-

MANDO).

1. Compositio et operatio astrolabii secundum novam compositio- nem incipit feliciter. « Cum plurimi, oh nimiam quandoque accu- mulationem et magnam scriptorum summam, canones astrolabii utilitates dèclarantes intelligere et memorie commendare non va- luerunt, igitur fortassis utile erit non novos set priores canones utilitates astrolabii dèclarantes ad formam modico longiorem, fa-

223 AsHB. 134

ciliorem tamen, redigere || ut prius ostensum est etc. Et sic est finis ad laudem dei et curie superioris. Amen » (pp. 217 255). 2. Compositìo astrolabii et operatio secundum novam et veterem eompositionem incipit feliciter. « Quamvis de astrolabii com- positione tara modernorum quam veterum dieta habeant {sic) pulcherima ec, consequens erit prò complemento incepti operis cum verbis planis eius eompositionem conscribere, ut in unum hiis collectis perfectum opus habeatur astrolabii || sicut hic patet.

Et sic finitur operatio Astrolabii. Amen » (pp. 256 283. Sono bianche le pp. 260, 263, 267, e altre colonne e mezze co- lonne, che dovrebbero contenere figure).

'XI. Incipit liber de quantitatibus stellarum et planetarum. « Et primo terre. Ut Ptholomeus et alii sapientes || Poli zodiaci, secundum Tebith, non sunt firmi, imo titubant et inclinantur, titubant et elevantur, sicut navis in mari, sicut potest videri in spera. Laus deo finis. Amen » (pp. 284 -r- 289).

XII. Tractatus astronomicus ad pronosticandum crises laudabiles e non laudabiles. « Honestum quoque est || determinaverunt. Et sic est finis. Laus deo. Amen » (pp. 289 296).

(Altra copia del num. IX).

XIII. Incipit liber Albumasar de Jloribus feliciter. « Hic est liber quem collegit Albumasar de floribus eorum, que significant res superiores in rebus inferioribus || si deus voluerit et ipse est auxiliator. Finitus est liber florum Albumasar sub laude dei et eius adiutorio. Deo gracias. Amen » (pp, 296 336).

XIV. (Alcabicu, Introductorium ad magisterium iudiciorum astrorum). « Incipit prologiis Alchabicii. Postulata a deo prolixitate vite ee. ».

Incipit Liber Alchabicii. (Diviso in cinque « Differentiae »). Prima Differentia. Nitach, idest circuì us signorum [| ad magi- sterium iudiciorum astrorum quando proferamus eum. Finis.

Introductorium Abdiladicie, idest, servi gloriosi s. dei, qui dicitur Algabicius, ad magisterium iudiciorum astrorum cum laude dei et adiuctorio interpretatus a Iohanne Hispalensi. Deo gracias. Amen » (pp. 337 406).

XV. (Nicolai de Comitibus, Tractatus de mota octaoae sperae). Pre- cede un' epistola, che comincia « Animadvertenti mihi, domine mi collendissime » ed è datata: « Ex opido Montiss., 9 novem- bris 1450 » (pp. 407 408). « Tres esse speras supra speras || ne nimium prolixus fiam, finem dicendi imponam. Explicit tractatus de accessu et recessu motus 8* spere per dominum. Nicolaum camitem de Comitibus confectus, directus magnifico domino domino Malateste de Malatestis » (pp. 407 417).

AsHB. 135 224

135 (209. 141)r Trattati astrologici.

Cartac, sec. XVII, in due volumetti di forma bastardella. Voi. I, m. 0,222 X 0,080, di pagine 82, più 3 carte bianche non nu- merate in principio e 2 in fine. Voi. II, m. 0,287 X 0)098, di pagine 112, delle quali le 105, 106 sono bianche, più 1 carta bianca in principio e 3 in fine. Scritti da una sola mano. Neil' interno della coperta posteriore del voi. II si legge : « Ferdinandus Carolus dux Mantuae nascitur Mantuae anno 1652, die 30 Augusti die ^ circa dimidiam horam noctis sequentis ».

Provenienza Gianfìlippi. Segnatura: 250 (D).

Legatura originale in cartoncino.

Volume I. Trattato astrologico. Com. : Examen Fìgurae prò temporum ìu- dicio. « Erectis fìguris tam ingressus Solis in quatuor puncta cardinalia, quam Lunationum menstruarum totius anni, primo incipiendum est examen a Quarta Hyemali ». Seguono molti altri capitoli, con titoli speciali, che trattano dell'ecclissi, delle stelle fisse, dei pianeti ec. (pp. 1 54). Estratti da Guido BoNATTO. De partibus quibusdam ex Guidone Donato. De tem- pore ecentuum (pp. 55 57). De reoolutione anni. « Planete magis disponunt in climatibus sibi subiectis quam in aliis || causa magnorum animalium » (pp. 58 82).

Nota a p. 82 : « Quae desiderari possunt ad complementura huius Tractatus Revolutionum annorum Mundi inveniuntur penes alterum librum buie similem, sed maiorem » (cioè, nel volume II).

Volume II. De anni reoolutione Tractatus. « Quomodo inoeniatur Dominus anni. Habita certi tudine temporis || Quando reoolutio durai per totum annum vel per partem. Quando in ingressu solis ee. erit Dominus illius revolutionis, sed non Dominus anni. Hactenus in ma- teria revolutionum» (pp. 1 78).

Vengono di séguito al Trattato, scritti dalla stessa mano, quat- tordici prognostici, il primo dei quali è: An Castrum obsessum occupabitur, nec ne, l'ultimo: An primo sit moriturus maritus vel uxor (pp. 79 104).

Seguono d' altra mano queste ricette in volgare : Secretto per fare il colore azzuro oltremarino (pp. 107 110). Per gua- rire i calcoli (p. 111). Per gli dolori colici (p. 111). Per fare acqua odorifera, detta di Cordova, da adobbare il tabbacco (p. 111). Scongiuro contro la « sciatica » (p. 112). Per istagnare il sangue. (Con questo titolo termina il cod.) (p. 112),

225 AsHB. 13ft

136 (210. 142). Trattati astronomici e matematici.

Membran., sec. XV, m. 0,332 X 0,250, di carte 184, a due co- lonne. Scrittura scolastica, dei primi anni del secolo XV, di due mani: la prima scrisse i num. i xii (cfr. ce. 129' e 158); l'altra il XIII. In principio del cod. è un indice originale con questo titolo : « Singuli qui sequuntur tractatus in hoc volumine continentur > ; scritto in rosso, salvo che il numero e il titolo dell'ultimo opu- scolo (13") v' è aggiunto dopo con inchiostro nero. A capo delle carte ricorrono i numeri degli opuscoli da 1 a 12: i principi dei quali, e le parti loro, hanno per lo più iniziali miniate o fregiate a oro e colori (ce. 1, 44', 71, 77, 82, 85, 89, 112', 125', 129', 131', 133, 141', 145, 168', 172, 173'). Due rasure che hanno distrutto la scrittura sono nella e. 129', e 183.

Provenienza G-ianfilippi, già Saibante, n. 275 (D). Ved. Delisle, Mss. Libri Laur., pp. 49 51. Nella prima pagina del testo (e. 3) è lo stemma Cipolla ; nella e. 1, già f. di guardia, leggesi il nome « Cepola 3>, ed a e. 184 questa nota: « 1473. Iste liber est mei Ber- nardini CepoUe de Verona ».

Legatura moderna in pelle, scrittovi sul dorso: Tractatus

PHILOSOPHICI ET ASTRONOMICI.

I. Incipit questio cantra dioinatores horoscopios, qui facta hominum in

costellacionibus ponunt, per Magistrum Nicolaum Oresme anno domini 1370, Parisius compilata et determinata. « Utrum res future per astrologos possint prefari. Arguitur quod sic || dicunt multi. Et sic finitur questio centra divinatores facta anno 1370, quam non feci causa alicuius invidie nec causa apparencie, sed ut se corrigant ec. Ergo vigilate » (ce. 3 21).

II. Incipiunt quotlibeta annexa questioni premisse. « Ut autem aliqua-

liter pacificentur animi hominum jj fecisse videri. Et sic est finis. Expliciunt quotlibeta magistri Nicolai Oresme seu questio- nes XX diversas tangentes materias. Restant adhuc problemata circa visum et alios sensus ut (patet) inspicienti tabulam in principio positam » (ce. .21 70').

III. Incipit tractatus Magistri Henrici de Hassia per eumdem Pari-

sius contra eos, qui ex coniunctionihus planetarum quas magnas vocant m,agnos effectus predicere conati sunt vulgares decipiendo, compilatus. « Odit observantes vanitates [] exalant in aera > (ce. 71 84). Segue la tavola dei capitoli delle tre parti in cui si divide il trattato (e. 84 84'). Explicit tractatus contra coniunctionistas de eventibus futurorum editus a Magistro Hen- rico de Hassia » (e. 84'). rV. Tractatus magistri Nicolay Oresme argutivus prineipum qui cani» artibus, ut per astrologiam et huiusmodi, nituntur occulta per-

Laur, Ashb. I. 15

AsHB, 136 226

quireire) et investigare futura etc. « Multi principes et magnates noxia curiositate soUiciti |[ stabilis erit, et sic est finis. Explicit tractatus quem edidit vir profunde speculacionis magister Nyco- laus Oresme normannus contra astrologos iudici <s?c>, qui se prophetas volunt appellari » (ce. 84' 89).

V. Incipit tractatus de redactione effectuum in suas eausas comunes

a reverendo M. Henrico de Hassia Parisius compilatus, cuius primum capitulum est de modo invencionis phylosophye specialis. « Propter admirari inceperunt antiquitus homines prophetari || malis spiritibus. Et sic est finis huius operis. Explicit Tra- ctatus de reductione effectuum in suas eausas communes » (ce. 89 101). Segue l'indice dei 25 capitoli in cui si divide il trattato (e. 101 101').

VI. Incipit tractatus magistri Nicolay Oresme de configuracione qua-

litatum intytulatus, quia de figuracione et potencia uniformitatis et difformitatis qualitatum permanentium et successivarum nec non de acquisicione et mensura velocitatum in tribus partibus huius tractatus perir actat, ut patet. A e. 101' 102 è l'in- dice dei capitoli delle tre parti : I, capitoli 40 ; II, 40 ; III, 13. « Cum ymaginacionem meam || gratia exercitii et exempli. Et de uniformitate et difformitate dictum sit tantum. Et sic est finis huius tractatus quem {rasura d'una linea) feci Parisius anno domini 1410. Explicit tractatus Magistri Nicolay Oresme de uniformitate et difformitate intensionum seu configuracione qua- litatum etc. » (ce. 101' 129').

VII. Incipit Tractatus de magnete (Henrici de Hassia). (Il nome del- l'autore si ricava dall'indice premesso al codice). « Tractatus de magnete duas partes continet, quarum prima 10 capitulis completur et secunda tribus » ec. (Segue la tavola dei capitoli). Parte I. « Amicorum intime cuiusdam magnetis \\ omnes alias etiam dispones » (ce. 129 131'). Parte II. « Visis operi- bus naturalibus magnetis [j ut presens demonstrat descriptio » (ce. 131' 132'). Segue ai tre capitoli: Thebit, de ymagina- tione spere et circulorum et densione. « Nos autem iuxta rectam ymaginacionem [| circulum enim magnum vel maiorem. De magnete explicit liber iste. Deo dicamus graciarum actiones ». (e. 132').

Vin. Tractatus de moneiarum, mutacione. Esordio. « Quibusdam vi- detur quod aliquis rex aut princeps ec. (Segue l' indice dei 26 capitoli) Il efficaciter impugnare etc. Et sic finitur liber. Amen. Explicit liber Magistri Nycolai Oreem de mutacione monete » (ce. 133 141').

227 AsHB. 136-137

IX. Incipit traetatus de ductu aquarum pluviarum dans ingenia sub-

tilia. (Nell'indice in principio del volume l'autore è indicato colla sigla 0.). « Dixit Philonius || donec aqua in ipsa bulire incipiat ». (L' ultimo paragrafo è scritto dopo, ma dalla stessa mano (ce. 141' 144').

X. De hahitudine causarum et influxu nature communis respectu infe-

riorum sequitur. « Quia libenter vellem scire [| patere propositum. Et sic est finis istius traetatus. Explicit traetatus de habitu- dine causarum et influxu nature communis respectu inferiorum, quem edidit venerabilis magister Henricus de Hassia subtilis speculator, cui adhuc merces sit in celis magna et copiosa; qui quidem scriptus per manus Arnoldi Smeds de Wesalia Clivensis, Anno domini M.°cccc.° primo» (ce. 145 158').

XI. Incipit traetatus de e ommensur abilitate motuum celestium editus

a reverendo philosopho Magistro Nycolao oresme. Si compone d' un proemio e di tre parti : con figure geometriche. « Zenonem et Crispum {da mano recente corretto Crisipum) maiora egisse affirmat Seneca [| index decrevit Apollo. Explicit de commen- surabilitate motuum celestium» (ce. 159 172).

XII. (Algorismus proporcionwn. Oresme. Cosi, nell'indice in prin-

cipio del cod.).

1. Incipit algorismus proporcionum. « Algorismum proporcionum [] determinatum est sufficienter. Explicit algorismus propor- cionum » (ce. 172 173').

2. Utilitates regularum algorismi proporcionum in practiea osten- duntur. (Con figure geometriche). « Est autem istarum regu- larum Il Sextilis, quartus ternus et oppositus. Explicit libellus de addicione et subtractione proporcionum» (ce. 173 177').

XIII. Speculum Alberti Magni. (Nell'indice in principio al cod., scritto di rosso questo titolo è aggiunto dopo con inchiostro nero. Nel margine superiore della e. 178 è ripetuto : Speculum Alberti. L' opuscolo è scritto da altra mano del resto del cod., ma con- temporanea). « Occasione quorundam librorum [| quia ambo in- veniuntur ab eodem causata » (ce. 178 183).

137 (211. 143).

Canoni d'Azzachele. Commenti ai medesimi. Tavole astronomiche.

Membran., sec. XV princ, m. 0,220 X 0,160, di carte 306, delle quali la 174 è bianca. Nelle pagg. 173', 174', 175, parimente bianche, appare traccia di anteriori caratteri. Scrittura scolastica e semigo- tica di più mani: una sola mano ha scritti i nn. i e ii; altre mani

n

AsHB. 137-138 228

diverse, gli altri numeri ; e altre, le giunte e annotazioni (ved. n. v). Sono in principio tre guardie non numerate ; la prima, cartacea, contiene nel tergo, un indice del contenuto del cod., assai inesatto, di mano del sec. XVIII ; la seconda, membranacea, ha nel retto e nel tergo, appunti astronomici; la terza, pure membranacea, è bianca.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: 12. 276 (D).

Legatura originale in cuoio.

I. Commento ai Canones Azzaehelis, registrati sotto il num. III. (Il nome

« Azzaehelis » è scritto nel marg. super, della pag.). I capitoli dei Canoni, e respettivamente del Commento sono numerati, in mar- gine sino al 22 (e. 32) ; poi la numerazione non seguita, sebbene il Commento continui sino al cap. 54 dei Canoni. (Con figure geometriche). « Inter cetera veritatis philosophice documenta || totum zodiacum per numerum annorum*» (ce. 1 62').

II. Altro Commento ai Canoni predetti. Capitoli 91 numerati in mar-

gine. (Con figure). « Sicut dicit Hermes in libro de natura die- rum jl (91) Et si kardagas declinationis. In hoc capitulo ultimo docet actor invenire*» (ce. 63 160').

III. AzzACHELis (Azzachele, cioè Az-Zarqàlì, arabo di Spagna vissuto

nel sec. XI). Incipiunt Canones in motibus celestium corporum. Capitoli 91, numerati in margine. (Con figure). « Quoniam cuiu- sque accionis quanti tatem temporis metitur spacium || Itaque etiam facies cum universis gradibus usque in perfectionem 60 graduum » (ce. 161 173).

IV. Trattato astronomico di Anonimo. (Scrittura di due mani). « Cir-

culus excentricus vel egresse cuspidis |[ et ita est in omnibus aliis planetis » (ce. 177 185: con una figura colorata a e. 185').

V. Tavole astronomiche, con note e giunte marginali di mano più

recente, nelle quali a ce. 188' e 196' ricorre la data 1429 (ce. 186 306').

Appunti e figure di mani più recenti, ma del sec. XV, sono anche nelle ce. 175' 176' rimaste bianche.

138 (212. 144). Trattato cronologico. Breviario notarile.

Membran., sec. XIII, m. 0,240 X 0)1^, di carte 50 a due colonne (an. 1269?), più due carte aggiunte, ora numerate 51 e 52 (an. 1294). Da ce. 9 a 50 è un' antica numerazione a pagine da 1 a 84. Parecchie carte sono palimpseste. Nel marg. infer. del retto della e. 10 leg- gesi il nome « Gabriel devotus » scritto in rosso.

Provenienza Gianfilippi. Segnatura: 277 (D).

Legatura in cartone con dorso di cartapecora.

I. Trattato cronologico di anonimo, mutilo in principio e in fine, com- pilato e verisimilmente anche scritto, nel 1269 (cfr. ce. 15', 18',

229 AsHB. 138-140

19, 20 e altrove). « *creaturarum tenebre super faciem abisi [[ Anno domini MCC septuagesimo nono. a. litera dominicalis erit* » (ce. 1 50). n. Breviarum Petri de Bisgareto factum M. CClxxxxiiij.^ Indi- ctione mj. Contiene imbreviature di documenti notarili dal 6 al 22 di settembre (e. 51 51') e dal 17 al 22 di novembre (e. 52 52').

139 (213. 145).

Sacrobosco, Sfera. M." GioTaiini Ispalense, Teorica dei pianeti.

Cartac, sec. XV, m. 0,215 X 0,145, di carte 50. Scrittura umani- stica, con figure geometriche intercalate nel testo, e con postille marginali della medesima mano. Due guardie membranacee, scritte di mano del secolo XII, contengono frammenti di capitoli del libro IV dei Re, nei quali si parla del profeta Eliseo.

Provenienza Gianfìlippi, n. 279 (D).

Legatura moderna in cartoni col dorso di pelle.

I. Tractatus Sphaerae Iohannis de Sacro Busco Anglici felìeiter in- cipit. « Tractatum de sphaera quatuor capitulis distinguimus jl raundana machina dissolvetur. Finit tractatus sphaerae ma- gistri Ioannis de Sacro Busco Anglici » (ce. 1 30').

n. Incipit liber theoricae planetarum, compilatus a Magistro Ioanne - Ispalensi. « Primum de Sole. (C)irculus ecentricus dicitur [| De vero loco planetae. Linea egrediens a centro terrae ec. in tam paucis annis non est magna inaequalitas anni christi G. (Gradus.) Minuta Secunda. Finis. Liber Theoricae planetarum compo- situs a Ioanne Ispalensi finit» (ce. 31 50').

Sul retto delle due guardie in pergamena esistono 2 fram- menti del Vecchio Testamento in scrittura del secolo XI.

140 (214. 146). Miscellanea astrologica.

Cartac, sec. XV, m. 0,210 X 0)152, di carte 35; sono bianche le ce. 12, 21, 22, 23, salvo pochi appunti di numeri nella e. 21. Il num. I, in carattere italico, è scritto da prete Giovanni Antonio di Matteo da Santo Stefano nel 1467. Il num. ii, di carattere semicorsivo, e il iii, di carattere minuscolo rotondo, sono di altre due mani: e l'ultimo è verosimile che sia scrittura originale del- l'anno 1470. In una guardia cartacea in principio è la tavola del contenuto del cod., di mano del sec. XVII.

Provenienza Gianfìlippi. Segnature: 117. AI, 4. 281 (D),

Legatura in cartoni.

I. Trattato astrologico. « In nomine sancte et individue trinitatis ec. Reverendissime nec non prestantissime pater et domine ole-

ASHB. 140-141 230

meiitissime etc. In eo videor satisfecisse remuneratori, ut ea que ventura videbuntur, ex naturali quadam celorum disposi- tione per me monstrata sint |] actus activorum fiunt in petiente et disposito. Ad laudem et gloriam verissimi dei nostri salva- toris lesu Christi. Amen. Scriptus per me presbiterum lohan- nem Antonium Mathei de sancto Stephano nomine et vice magnifici ac potentis domini d. Ludovici de Capofregoso (sic) nec non et domini mei singularissimi. 1467 » (ce. 1 11).

II. Raciones magistri Iacobi Zalepe polonii eontra positiones falsas ma-

gistrì Bartolomei de Valencia, de dierum equationibus et eorum causis. « Et licet iam cum magistro Bartolomeo de Valencia de posicionibus [j verus modus procedendi in hiis post disputaciones ostendetur » (ce. 13 20: con una figura geometrica a e. 16).

III. Indicium anni 1470, compilato nello stesso anno de contingen-

tiis anni presentis, videlicet 1470, a creatione vero mundi 6800, placuit ex corporibus celestibus contemplari » p. 24), « Sapien- tum verbum est: Quod causas rerum inquirere volentes corpora celestia contemplari necesse est |] Et multi ex eis submergentur. TeXo?» (ce. 24 35).

141 (215. 147).

Zabarella, Lezioni sul quarto libro Meteorologicorum di Aristotele. Quaestio de putredine aceti.

Cartac, sec. XVI, m. 0,207X0)150, di carte 112. Sono bianche le ce. 101, 111, 112; nella e. 1 è copiato un epigramma di Meleagro « Ai NufAifai Tóv Baxxov » ec, colla versione latina « Ignivomo Bac- clius » ec. Scritto di mano di Andrea Chiocco, in Padova, nel 1686.

Provenienza Gianfìlippi, n. 283 (D).

Legatura moderna in cartoni con dorso di cuoio, scrittovi in oro: Zabarbllae Lectiones.

I. Lectiones Excellentissimi Zabarellae in quartum librum Meteo-

rologicum Aristotelis, caeptae die 9 novembris 1586. Andreas Chioccus philosophie studiosus Pataoii, olirà prelegenie D. Za- barella, scribebat. Sono quaranta Lezioni. « Quartum librum meteorologicum expositionis illa omnia quae ad eius intelligen- tiam necessaria || ideo remanet pulvis et terra, quod est extre- mum putredinis, ut philosophus dixit » (ec. 2 100).

II. Quaestio de putredine aceti. Tre lezioni. « Dubitatur de putrefa-

ctione illa qua vinum vertitur in acetum || non autem corpus putridum seu putrescens, ut multi existimare videntur. Finis quaestionis praeclarae de putredine aceti» (ec. 102 110').

I

231 AsHB. 142-143

142 (216. 148).

Gio. Bianchini, Canoni e Tayole astronomiche.

Membran., sec. XV, m. 0,270X0)190, di carte 94, oltre una ori- ginalmente non numerata e ora segnata 22*. Scrittura minuscola acuta, a due colonne nel num. i.

In un frammento di vecchia copertura è questo ricordo : « An- nibalis Raimondi Veronensis et Amicorum », e in una guardia mo- derna è incastrata una lettera coli' indirizzo « Al molto Mag.<=o et Ecc.*« Astrologo M. Annibal Raymondo ec. Al Ponte delle Navi. A Verona ».

Provenienza Gianfìlippi, n. 285 (D).

Legatura moderna in cartoni col dorso di cuoio, scrittovi in oro: loH. DE Blanchiniis. Tabulae Astronom.

I. Ineipiunt Canones Tabularum Iohannis de Blanchinis super primo mobili. In cinquanta capitoli. « Capitulum, primum. Non veni solvere legem ec. Nec michi videtur satisfecisse per id quod scripseram in conpositione tabularum de motibus planetarum, quod huic ferrariensi studio contemplatione illustrissimi prìn- cipis et domini mei domini Leonelli Marchione (sic) Esten. etc. compilavi (in marg. 1445) ; si aliquid de primo mobili et figura celesti calcalo doctrine non tradara || De modo operandi per ia- hulas de aspectibus et proiectionibus radiorum. 50. Inveni mar- tem ec. et habebis directionem perfectam et tempus precisum, et hoc memorie commenda (ce. 1 22, 22*).

Segue a e. 22*': Amplitudinem, *^* per declinationem suam invenire.

n. Tavole astronomiche. La prima è : Tabula sinus secundum Iohan- NEM Blanchinum ; r ultima : Tabula de aspectibus et proiectionibus radiorum (ce. 23 93).

143 (217. 149). Miscellanea di medicina.

Cartac, sec. XV, m. 0,330 X 0,238, di carte 156, a due colonne, mutilo in fine. La scrittura pare tutta d' una sola mano, sebbene nel num. i sia più grossa e più calligrafica: a e. 156' si legge l'anno 1412, che si riferisce alla copia del num. xxvii.

Provenienza Giantìlippi, n. 287 (D). Venduto cogli altri mss. Gianfilippi nel 1843, il cod. si ritrova poi nel catalogo della ven- dita di J. Gallois fatta a Parigi nel maggio 1884, col n. 1190, (Ved. Delisle, Mss. Libri Laur., p. 20).

Vecchia legatura in assi coperte di pelle con buUettoni, col n. 682 nella coperta anteriore.

I. (Almansoris liber nonus). Incipit pars ix et sunt 93 contines (sic) capitala de curatione egritudinis accidentium. Rubricarlo. De

AsHB. 143 232

cep(h)alea et emigranea \\ De doloribus exteriorum membrorum (e. 1). « Quando rubedo et tensio et gravedo in facie et in oculis || Quod si ista non suffecerint ex unguentis que in capitalo de paralisi nominavimus inungendus est, donec sanetur. Expli- cit IX liber Almansoris. Deo gratias. Amen » (ce. 1 22'). Nelle prime pagine sono molte postille marginali e interlineari.

n. Vìrge ulcera. « De vulneribus et apostematibus virge notanda sunt tria [| fiat flebotomia de saphena » (ce. 22' 24).

in. Tractatus de urinis secundum Magistrum Albertum de Monte Pessulano, expertissìmum medicum.

Consiste in 19 capitoli preceduti da un brevissimo esordio, e seguiti da quattro versi esametri. Il primo capitolo è De colore nigro ; 1' ultimo De ypostasi inlaudabili. « Ut facilimus modus habeatur in iuditio urine [] mortem propinquam valde significat. Et sic est finis huius tractatus de contentis in urina, excel- lentissimi doctoris Magistri Alberti Montis Pessulani, cuius sunt 19 capitula secundum numerum contentorum in urina que in metris sequentibus continetur. Unde versus: " Circulus ampulla granum nubecula spumma ee. Quale quid aut quid in hoc quan- tum quotiens ubi quando." Amen» (ce. 25 28).

IV. Tractatus pulsuum secundum Magistrum Matheum archiatrum.

Consiste in 16 capitoli non numerati: Quid sii pulsus \\ De signis vite et mortis in pulsum percipiendis : preceduti da un esordio e dal rubricano. « Corporis humani machina, licet ex variis componatur membris || Multe enim sunt egritudines que per pul- sum iudicari non possunt. Set hec nobis de pulsibus ad presens dieta sufficiant. Explicit » (ce. 28 31).

V. De effectibus qualitatum. Precedono otto versi, nei quali sono rias-

sunti gli argomenti contenuti nel trattato ; « Dissolvit leviat de- purai rem sibi iunctam [| Extinguit replet perhimit set immobile prestat ». Il trattato è diviso nei seguenti capitoli: De effectibus qualitatum (e. 31 31'). De effectu caliditatis (ce. 31' 32). De effectu frigiditatis (e. 32). De effectu siccitatis (e. 32 32'). De ef- fectu humiditatis {e. 32'). De accidentalibus effectibus (ce. 32' 34). De effectu m^edicinarum (e. 34 34'). « Cum questionum fere omnes solutiones a qualitatum effectibus viderem sua mutuare principia, dignum duxi earum effectus ec. vobis exponere ma- nifeste [] ut aqua primorum etc. Explicit» (ce. 31 34').

VI. {De saporibus et de odoribus).

1. Tractatus de saporibus. « Rerum nature cognitio duobus modis habetur, experimento scilicet et ratione || quia nimis sunt intensa in qualitatibus suis » (ce. 34' 37').

233 AsHB. 143

2. De odoribus. « Ostenso qualiter rerum nature comprehenduntur per sapores, nunc qualiter ex odore cognoscantur attendamus || a mediocri calore et mediocri substantia poterit prestare odorem. Explicit » (ce. 37' 38).

Vn. De creticis dìebus. « Omnis egritudo quatuor habet tempora [j libro de duodecim capitulis inquit etc. » (ce. 38 40).

Vili. Ricette varie (e. 40).

IX. Sermo 4'"^ principalis operis de Venenis. Guilielmi de Varagnana.

In 10 capitoli non numerati, il primo dei quali è De previsione a oenenis jìenda, V ultimo, De fugandis animalibus oenenosis. « Cum igitur, secundum Galienum, quecumque corruptiva nature nobilis natura dotaverit sapore horribili || quod fumus factus ex ipsis combustis per doraum vel segetes illas fugat et necat etc. Amen » (ce. 40 43).

X. Ricette varie (ce. 43 44).

XI. De Cautelis urine. Sono 19, numerate in margine. « Hic notande

sunt alique cautelle circa urinas || sequens 2.* est» (e. 44 44').

XII. Incipit summa Magistri Girardi nobilissimi et sapientissimi phi-

sici. Precede il Rubricarlo : De m,odo tractandi et ordine \\ De conseroatione medicinarum (e. 45 45 ' ) ; al quale però non corrisponde in tutto la divisione dei capitoli del testo. « Cum omnis scientia ex fine et utilitate sua |] ad restringendum fluxum ventris sine purgatione » (ce. 45' 64). Xm. Ricette varie (e. 64).

XIV. Incipit liber de regimine acutarum febrium et suorum aeeiden- tium. In nove capitoli non numerati il primo dei quali è De cibis et potibus infirmorum preparandis, V ultimo, Qualiter appetitus provocetur. « De cibis et potibus ad opus infirmorum preparandis videamus qualiter eorum malitiam reprimamus || Qui vero ex plenitudine laborant stomacum plenum sentiunt et gravem. Ci- faut» (ce. 64' 68).

XV. Incipit compendium Salerni. Ha in principio un esordio e il Rubricarlo: De generatione morbi ex humore\\ De reparatione capillorum, al quale però non corrisponde in tutto la divisione del testo. « Duplici me causa cogente, socii dilectissimi, hoc opus instituere summo opere desideravi || et reliqua ad modum pre- cedentium informentur. Explicit. Deo gratias » (ce. 68 74').

XVI. Hic liber compilatus fuit ex diversis voluminibus physicorum de Baldach a magistro David Armenico. Qui ibidem longo tempore perseverans satis instructus linguam arabicam voluit edoeeri, et dum transferretur se ad partes citra marinas voluntate divina et maxime Lombardie predictum librum ad comunem et utilitatem

AsHB. 143 234

sequentium de arabico in latinum labore suo voluit translatari. È diviso in sette libri, ciascuno dei quali ha il proprio rubri- cano. Fin. : « et facit bonum stomacum et confortat cerebrum » (ce. 75-86').

XVII. De fracturis. « Multociens accidit ut scindatur craneum et non scìndatur cutis 1| calcando eos cum eo » (ce, 87 91).

XVIII. De lepra. « Lepra est infirmitas mala |I ideoque facere balnea et unciones astergendo superflua. Explicit lectura super tractatum de lepra secundum Tadeum. Deo gratias Amen » (ce. 91' 93).

XIX. Ricettario (ce. 93 94').

XX. Recepte extracte ex pratica L, de Bertapaglia de Padua. « Ce- rotum in principio floris I| et bulliant usque ad inspissationem et factum est » (ce. 95 99),

XXI. De fractura cranei. « Cum cupivi veritatem et disciplinam 1| quod est signum mortis in brevi, nisi cito succurratur cum modis et temporibus» (ce. 99' 106').

XXII. De iudiciis astrorum et injirmorum vidneratorum vel pereus- sorum. Sequitur tractatum de iudiciis vulnerum signijicantium mortem per singula membra habentia aspectum secundum duo- deeim signa celestium aut salutem, et hoc cum maxima difficul- tate, ani talia vulnera remanebunt semper illesa vel cum debili- tate illius membri ubi fuerit. « Non arbitror infructuosum seriem buie operi inserere |[ stella que vocatur Seraphel que facit tempus forte per spacium trium dierum (ce. 106' 108).

XXIII. Intentiones et curationes morborum infrascriptorum extracte ex quadam bona pratica carente nomine compositoris. « Intentio corectionis accidentium |I in undimia (?) valent » (ce. 108' 113).

XXIV. Capitulum pulcrum prò maleficiis m.alis. È distinto nei se- guenti titoli: De hiis qui maleficiis impediti, cum, uxoribus cohire non possunt. Pro maleficiis destruendis secundum magistrum Petrum Yspanum. De renovatione. « Sunt quidam qui ma- leficiis impediti || et parum vini super bibetur. Explicit opus renovationis quod efficacias mirabiles perhibetur habere ab hiis qui sunt experti » (ce. 113' 114'),

Segue una lunga ricetta intorno aXVElixir vitae : Experimen- tum naturale ad omnes egritudines et ad faciendum homines reviviscere (questa ultima parola è aggiunta in margine). « Re- cipe herbam celidoniam cum suis radicibus floribus et foliis et extrahe inde [] tollit omnes egritudines senectutis. Et ideo vocatur elixir vite » (e. 114').

XXV. Rememoratio quarumdam medicinarum que sunt apte cyrugie secundum sententiam Magistri Dini (de Florentia). « Rememo-

235 AsHB. 143-144

ratio quarumdara medicinarum que sunt apte cyrugie secundum sententiam G. in libro de simplicibus medicinis, particula se- cunda et ultima decimi libri et secundum Avicennam in 2°, et primo dicamus de repercussivis. 1| erradicat furfur et est exper- tum. Explicit cyrugia Magistri Dyni de Florentia. Amen. Deo gratias semper » (ce. 115 125).

XXVI. Hie continentur aliqua capitula et Consilia pulcra in cyrugia, videlicet Consilium de cancro longum et pulcrum ; De ulceribus mamillarum. De fistulis. De scrophulis, ubi mirabilia tractan- tur. De extractione ossis et aliorum infixorum. « Quoniam ut mihi scripssistis H Et similiter cortes serpentis desuper positus » (ce. 126 132).

XXVII. loHANNEs DE Sancta Sophia. De febribus. (Il nome dell' au- tore è scritto di mano più recente). « Humane nature digno- scitur gloriosum cum se scire sit que alta sunt |] prohibent re- cidivam et ipsam removent, Et sic prò nunc dictum sit de cura recidive. Et finis cure febrium secundum mei modici inlel- lectus capacitatem sic sumate completus sit. Anno domini 1412 die dominico 17* decembris, ilio tempore quando rex Ungarie missit Ungaros contra dominium Venetorum. Ad laudem omni- potentis dei. Amen. Deo gratias» (ce. 132' 156').

Nella seconda colonna della e. 156', d' altra mano è il se- guente ricordo risguardante un M.° Lorenzo chirurgo : « Nota quod ille Laurentius ellaqueabat venas isto modo || et dimittebat eos incedere et facere negotia sua. Nel margine inferiore della carta è il richiamo del quaderno che dovrebbe venire dopo: « Consilium contra ».

144 (218. 150). Giovanni Mesue Damasceno, Opere medicinali.

Membran., sec. XIV, m. 0,337 X 0,230, di carte 105, mutilo. Le ce, 1, 48 sono recise nella parte inferiore ; le ce. 75 e 76 sono re- cise per il lungo più della metà ; della e. 78 non rimane che un pic- colissimo frammento: altre carte mancano tra le 35 36 e 36 37: dalla mutilazione della e. 1 è danneggiato il fregio iniziale, da tutte le altre il testo. Scrittura gotica, a due colonne, tutta d'una mano, con un' iniziale miniata nella prima pagina, dentrovi una mezza figura rappresentante l'autore, e altre iniziali colorate e fre- giate. Molte carte del cod. sono palimpseste.

Provenienza Gianfìlippi, n.° 288 (D).

Legatura in cartoni con dorso di tela.

I. Incipit liber Iohannis Dalmasceni Dafrani filii Mesue Grabadin, quod est Aggregatio vel Antidotarium. « Scripsimus in libris

ASHB. 144-145 236

explanationum nostrarum || et statuii lumen in tenebris et in labore quietem. Antidotarium lohannis Mesue explicit » (ce. 1 30').

(Nel cod. Laur. LXXIII, 36, ce. 25 42', n'è copia dello stesso tempo col titolo : Cabada, idest Aggregatio seu Antidotarium ec. loHANNis Damasceni filii Mesue).

II. * gationisj et continet tria capitula. Cap. j. « Inquit filius Mesue: obvian^um est post ista || Explicit Liber de consolatione medici- narum simplicium Mesue. Deo gratias. Amen » (ce. 31 58'). (Frammentario: cfr. il cit. cod. Laur., ce. 1 24'. Il testo delle ce. 1 6 manca al nostro cod., che comincia con questa rubrica che nel cod. cit. Laur. si legge intera in fine della se- conda colonna della e. 6: Tertia intentio. Sermo utilis nocu- mentorum redundantium cordi in hora purgationìs, et continet tria capitula. Altre mutilazioni del testo sono nel nostro codice tra le ce. 35' 36, 36' 37, per essere mancanti alcune carte intermedie, e nella e. 58 la cui metà inferiore è recisa).

A e. 59 è una serie alfabetica di nomi medicinali, che si tro- vano anche nel cit. cod. Laur., a e. 83.

Ili, Incipit primus liber Mesue apropriatis. In nomine dei miseri- cordis. Iohannes Mesue Nazaher {l. Nazareni) filius Mesue Grabadin ynedicinarum particularium. Incipit quod est Gra- badin sufficientia (1. sufficientié) medici et profectionum, (1. per- fectionum). « Inquit Io. Mesue: Sanat solus langores deus |1 et hec cum iteratione et iteratione* » (ce. 60' 105').

(Cfr. il citato cod. Laur., ce. 43 83. Le ultime parole del testo del nostro codice si riscontrano nel cit. Laur., a e. 82', col. 1, linee 1 2; dopo le quali il testo si compie con altre tre colonne. Nel cod. nostro, oltre la mancanza finale, il testo è anche mutilo in altri luoghi per la recisione parziale delle ce. 75, 76, 78).

145 (219. 151).

dentile da Foligno e Iacopo da Forlì, Commenti ad Ayicenna.

Cartac, sec. XV, m. 0,435 X 0,295, di carte 284, compresa la guardia anteriore che è bianca. Gli opuscoli 1 8 del num. ii (ce. 13 232) hanno una numerazione antica, distinta per ciascuno; e gli opuscoli 9, 10 dello stesso num. (ce. 233 272) ne hanno un'altra complessiva, che va da 61 a 100 ; e le cui ce. 1 60 mancanti dove- vano comprendere 1' « Expositio super 17* fen 3" canonis Avicen- nae », che infatti nel cod. si desidera. Sono bianche le ce. 1, 11, 12, 233, 272, 273, non che altre pagine e mezze pagine. Scrittura sco-

I

237 AsHB. 145

lastica, che, a quanto pare, è di mano diversa per ciascun numero ; a due colonne, con molte note marginali e correzioni interlineari : a e. 13, un' iniziale miniata. A e. 256, in fine del num. ii, 9, leggesi la data di sottoscrizione 1462, che a suo luogo riferiamo : la data 1411 e il nome di Thadeus de Stuno scrittore, in fine al num. ii, 10 (a. 271) appartengono a una copia anteriore, da cui il presente ms. e derivato,* l'anno 1400, apposto al num. iv (e. 284'), è la data di compilazione dell'opuscolo contenuto in questo numero.

Provenienza Gianfilippi. Segnature: 289 (D), 82. 175. 680.

Legatura moderna in cartoni con, dorso di pelle.

I. (Gentilis de Fulgineo, De expulsìonibus epaticis). « Dilectissimi filli quod magister Francisce {corretto di l"' mano da « Fran- ciscus »), magister Philippe de Fulgineo et magister Nicolae Danielis de Arimino. Ecce quod ego Gentilis de Fulgineo com- posui in expulsionibus epaticis vestrum dilectione commotus ee. Completus sermo in expulsionibus epaticis est sermo Avicenne. Ipse enim agregavit omnia dieta Galeni || non perducit ad sa- nitatem. Laus deo. Finis » (ce. 2 10).

IL (Gentilis de Fulgineo, Exposiiio super canones Avicennae).

1. (Super fen 9^ tertii canonis Avicennae). « Per guttur etc. Determinavit Avicenna de dispositionibus menbrorum || a frigi- ditate etc. Explicit scriptum Gentilis de Fulgineo super fen 9* huius 3" canonis Avicenne. Deo gratias » (ce. 13 28').

2. {Super x'^ fen tertii canonis Avicennae). « Canna et cet. Expeditus est Avicenna a narratione dispositionum partium gutturis II intellecta ex hoc capitulo vel ex aliis capitulis huius 3" vel 4^^ etc. Et sic est finis. Expleta est expositio Gentilis de Fulgineo super x* fen 3 " libri etc. Deo laus » (ce. 28' 80).

3. Sequitur Expositio Gentilis de Fulgineo super fen xj'* 5»» ca- nonis Avicenne de dispositionibus cordis. «Cor quidem. Quibus condicionibus externa satagebat oratio || in ea nulla spes spe- ratur etc. Deo gratias. Explicit expositio magistri Gentilis de Fulgineo supra fen xi'' 3" canonis. Deo laus » (ce. 80 109).

4. Sequitur Expositio Gentilis super xij fen 5" canonis Avicenne. « Mamilla est menbrum creatum ad generandum lac. In precedentibus tribus fen determinavit || ponit et partes patent. Et sic est finis. Qui dedit intelligere sit benedictus in eternum {di mano dell' annotatore). Explicit expositio Gentilis super fen xij* 3" canonis Avicenne. Deo laus et gloria trinis » (ce. 109 114).

5. Sequitur Expositio eiusdem super xiij'* fen 5" canonis. « (M)eri quidem est compositum ex carne ec. Expedivit usque hic determinationem dispositionum menbrorum || quia utraque dieta salvantur. Et sic est finis huius fen. deo laus et gloria.

AsHB. 145 238

Amen. Explicit scriptum Gentilis super 13* fen 3'* canonis Avicenne. Deo gratias. Amen» (ce, 114 172).

6. Incipit Scriptum eiusdem Gentilis super 14^ fen tertii canonis Avicenne. «Epar est membrum. Membra factiva nutrimenti, ut supca dicebatur, erant duo [| unde fit evaporatio absque re- solutione, Explicit expositio Gentilis supra 14** fen 3" canonis Avicenne. Deo laus » (co. 173 205').

7. Sequitur Expositio eiusdem super 15*^ fen 5" canonis. Deo gratias. « Fel est cistis. A fen 13* usque ad presentem Avi- cenna determinavit |j sibi posset auxiliari. Amen. Gloria. Explicit scriptum Gentilis super 15** fen 3" canonis Avicenne » (ce. 205'— 213).

8. Sequitur Scriptum eiusdem super 16 1<^ fen 5" canonis. Deo laus etc. « Creator sublimis. In superiori fen Avicenna deter- minavit de dispositionibus |1 est pondus iiij°'' granorum ordei. {d'altra m,ano) Finis. Explicit super 16* 3" » (ce. 213 232'),

9. {Expositio super 18(^ fen 5" canonis Avicennae). « Creati sunt renes cum hoc etc. Ista est decima octava fen huius tertii canonis, in qua postquam Avicenna [| et maxime flegmati- carum. et tantum de isto. Expleta est fen 18 huius 3" canonis in vigilia conceptionis salvatoris nostri, sub anno incarnationis eius Millessimo. 462. die mercurii. xxx. martii. Indictione iii » (ce. 234 256).

10. {Expositio super 19^ fen 5»^ canonis Avicennae). « Quemad- modum deus excedens. Hec est fen decima nona huius tertii canonis |1 et sic patet totum hoc capitulum et finaliter summa totius fen decime none tertii canonis Avicenne, scripte per me Thadeum de Stuno, artium et medicine doctorem, et finite die vigesima martii anno currente millesimo quatricentesimo un- decime. — Explicit fen 18 pariterque decima nona tertii canonis. Amen. etc. » (ce, 256' 271). III. {Magistri Iacobi de Forlivio, Expositio supra capitulum de gene- ratione embrionis). « Cum matrix colligitur super sper- ma etc. Avicenna in hoc capitulo || ad umbilicales venas. Et sic explicit expositio supra capitulum de generatione em- brionis data per reverendum artium et medicine doctorem fa- mosum magistrum Iacubum de Forlivio Padue, ubi lune actualiter legebat in medicina, sub anno domini m." cccc.° die mensis ianuarii et cetera » (ce. 274 284').

239 AsHB. 146

146 (220. 152). Arnoldo da Tillanuoya, Trattato di medicina.

Cartac, sec. XV, m. 0,193 X0>154, di carte 83, con numeraz. antica da 1 a 74 corrispondente alle ce. 9 82. 1 titoli dei trattati e dei capitoli sono in inchiostro rossastro : la prima carta lia una cornice di vari colori, grossolanamente delineata, che ha nel centro del lato superiore la sigla IHS (ripetuta a e. 9, dove principia il testo), e nel centro dell' inferiore uno stemma di campo giallo (oro) con un capriolo gradato d'azzurro, accompagnato da tre stelle, due azzurre in alto e una d' oro in basso. Scrittura minuscola rotonda. A e. 79' leggesi questa data: « Die 4 mazo 1487. in Verona ».

Provenienza Gianfìlippi, num. 292 (D).

Legatura moderna in cartone con dorso di pelle, scrittovi in

oro: ARNOLDI DE VILLANOVA.

Le ce. 1 8 contengono l'Indice intitolato: Registrum libri presenti (sic). I. (Raynaldi de Vill anova, De egritudinibus a capite usque adpedes). 1. Diciotto Trattati, intitolati e divisi come appresso: Tractatus primus, de egritudinibus a capite usque ad pedes, di 20 capìtoli (ce. 9 15') ; T. secundus, de disposieionibus pilorum oculorum et faciei, di 13 capitoli (ce. 15' 20); T. tercius, de disposi- eionibus narium, di 4 capitoli (ce. 20 21) ; T. quartus, de di- sposieionibus aurium, di 6 capitoli (ce. 21 23) ; T. quintus, de disposieionibus oris et partibus eius, di 9 capitoli (ce. 23 26) ; T. sextus, de disposieionibus gule, di 2 capitoli (ce. 26 27) ; T. septimus, de disposieionibus pectoris et membrorum que suni in eo, di 8 capitoli (ce. 27 30); T. octavus, de disposieionibus mamillarum, di 2 capitoli (ce. 30 31); T. nonus, de disposi- eionibus stomaci, di 8 capitoli (ce. 31 33) ; T. decimus, de di- sposieionibus epatis, di 5 capitoli (ce. 33 35'); T. undecimus, de disposieionibus splenis, di 2 capitoli (ce. 35' 36') ; T. duodeci- mus, de disposieionibus renurn, di 3 capitoli (ce. 36' 38'); T. de- cimus tercius, de disposieionibus urine, di 4 capitoli (ce. 38' 41); T. decimus quartus, de disposieionibus ventris et intestinorum, di 5 capitoli (ce. 41 45'); T. decimus quintus, de disposieionibus matricis, di 6 capitoli (ce. 45' 49'); T. decimus sextus, de di- sposieionibus virge et testiculorum, di 6 capitoli (ce, 49' 51); T. decimus septimus, de dispositionibus ani, di 4 capitoli (ce. 51 52) ; T. decimus octavus, de dolore iuncturarum, di 5 capitoli (ce. 52 55). « Capitulum primum (del primo Trattato). Ad de- nigrandos capillos. Tollantur stipites et folia rubi |1 Capitulum quintum (dell'ultimo Trattato). De exeoriatione et scissura pedum. Excoriationem ec. ante coquantur et fìat lotio ete. » (ce. 9 55).

ASHB. 146 240

2. Incipit Sermo de febribus. Tractatus primus, in 4 capitoli. « Capitulum primum, de disposicionibus que anteeedant febres putridas. Antecedunt eas laxitudo et rigor || Capitulum quartum. De causane emitriceo febri pestilenciali et ethica. Ad omnes ec. cum bene digeritur » (ce. 55' 57').

3. Sermo secundus. Tractatus secundus, de variolis, di 3 capitoli. « Capitulum primum. De cura variolarum et morbillarum. Si medicus per signa precognoscit || Capitulum tercium. De remo- cione signorum post variolis. Ad hoc ec. laventur cum aqua calida etc. » (ce. 57' 58').

4. Sermo tercius, de soluta continuitate : comprende 6 Trattati. Tractatus primus, di un solo capitolo, de solutione continui ossis capitis (ce. 58' 59'); T. secundus, de omni soluta con- tinuitate in carne intus vel extra, di 3 capitoli (ce. 59' 61'); T. tercius, de accidentibus vulnerum, di 4 capitoli (ce. 61' 62'); T. quartus, senza titolo, di 9 capìtoli (ce. 62' 66); T. quintus, de ulceribus, d'un solo capitolo (ce. 66 67'); T. sextus, de venenis et de preseroatione a veneno, di 16 capitoli non nume- rati (ce. 67' 77'). « Ad glutinandum ulcera capitis supponatur bethonica II cum albumine ovi confert etc.» (ce. 58' 77').

5. Tractatus de cadentibus et flagellatis, di 2 capitoli. « Capitulum, primum, de cadentibus ab alto. Ad hoc confert ut bibatur || Ca- pitulum secundum. De verberatis' et signis a percussionibus. Si verberatus ec. de livoribus oculorum etc. » (ce. 77' 78).

6. Tractatus de impingnatione et maeracione, di 2 capitoli. « Capi- tulum primum, de inpingnatione. Fricatio totius corporie I| Ca- pitulum. secundum,. De maeracione. Bibatur ec. macer et pre- servatus est» (ce. 78' 79).

7. Tractatus de porris callis et verucis. « Ruta cathaplasmata curat 11 de rubificando capillos etc. » (e. 79).

8. Tractatus de decoracione unguium. « Ad ungues attritas et eorum scissuras I| cum appoponato et mirra. Finit sigillo opus cum auxilio dei ec. Amen » (e. 79 79').

« Explicit Tractatus Raynaldi de Villa nova, de omnibus egritudi- nibus a capite usque ad pedes cum suis experimentis interpositis in Crysopoli. Die 4 mazo 1487. in Verona, etc. Laus Deo » (e. 79'). II. Incipit Regimen amphoristicum Arnoldi de Villa nova conferens memorie. « Exterior excedens frigiditas ledit || aqua melisse 5 5 etc. Finis » (ce. 80 82').

A e. 83 leggesi una ricetta ad febrem quartanam. « jt. oleum castanearum etc. », e nel tergo della carta sono parole senza senso, semplici prove di penna.

Firenze-Koma Tipografìa dei Fratelli BeiiCini ISfl.

MINISTERO DELLA PUBBLICA ISTRUZIONE

APPENDICE AL BOLLETTINO UFFICIALE

VOLUMI STAMPATI

1. Elenco delle pubblicazioni periodiche ricevute dalle Biblioteche pub-

bliche governative d'Italia nel 1884. Pag. xxii-316. Prezzo: L. 2.

2. Catalogo dei Manoscritti Foscoliani (già proprietà Martelli) della Bi-

blioteca Nazionale di Firenze. Pag. xii-68. Prezzo: L. 1.

3. Indice Geografìco-Analitico dei disegni di architettura civile e militare

esistenti nella E. Galleria degli Uffizi di Firenze. Pag. xlviii-232. Prezzo: L. 3.

4. I Manoscritti della E. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.

Codici Palatini. Voi. I (completo), Fascicoli 1-10. Pr-ezzo: L. 10. » » Voi. II, Fascicoli 1 e 2. Prezzo: L. 1 il fascicolo.

5. Inventario dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di Francia.

Voi. I. Manoscritti italiani della Biblioteca Nazionale di ParigH Pag. CLXXXii-256. Prezzo: L. 3.

Voi. II. Appendice all'Inventario dei Manoscritti Italiani della Biblioteca Nazionale di Parigi. Pag. viii-664. Prezzo: L. 4.

Voi. III. Inventari dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di Francia. Pag. viii-732. Prezzo: L. 6.

6. Indice dei Giornali politici e d' altri che trattano di cose locali rice-

vuti dalla Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze. luglio 1885-30 giugno 1886. Pag. viii-84. Prezzo: L. 1.

7. I Manoscritti della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.

Codici Panciatichiani. Voi. I, Fascicoli 1 e 2. Prezzo: L. 1 il fa- scicolo.

8. I Codici Ashburnhamiani, illustrati per cura del Prof. Cesare Paoli.

Voi. I, Fascicoli 1, 2 e 3. Prezzo: L. 1 il fascicolo.

9. Indice del Mare Magnum di Francesco Marucelli, per cura del Profes-

sore Cav. Guido Biagi. Pag. LVi-340. Prezzo : L. 5.

10. Manoscritti di Filippo Pacini, della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, per cura del Dott. Aurelio Bianchi. Pag. xxxvi-288. Prezzo: L. 5.

Questa nuova serie di appendici non è compresa nella distribuzione consueta del Bolletlino Ufficiale. Chi desiderasse acquistarle, dovrà rivolgersi al Ministero del- l'Istruzione, o ai principali librai del Regno, pagando il prezzo che per ciascun volume è assegnato.