()॥५॥४/८॥२5७/१|_ (13२, रँ

0) 194637

२०) १०० हि ॥४5७0/॥५]

(9)(117--881--5-8-74--15.000

0911411. [४1१11२१५1४ 1.101२,॥1१४

(911 ५०. (शै >. ॥१९९€9$101 1९०0. (श्‌ 82 र ह । “71101 ९ (2-

१ व ५0८ गटे &/& “१४ कि. &

गुर ५१) ॥1ए 10600 नाल्यात ७6 श्ड्ति 1 0" ७0016 [॥॥6 तैच्च[[( 186 1१1160 ।)९)00/. ९२

संगीत " पाहणा '

ठेखक--श्री. अ. ह. गद्रे [ स्वराज्यसुंदरी, वीरकुमारी, माझा देश, भवानी तळवार, कदैनकाळ, मूर्तिमेत सेतान, आये माहिला या नाटकांचे नि प्रेमदेवता, पूण स्वातच्य, घटस्प्फोट, कुमारी १९३१, आई, तरूण पिढी, प्रोतिविवाह, सुलींचे कॉलिज, पुणेरी जोडा या नाटिकांचे कर्ते ]

हिजाब... शश

२ एंभ्रिल १९४३

यखूल्य १ रुपया

[सवे भथिकार प्रकाहकाच्या स्वाधीन ]

पहिली आवृत्ति मुद्रक-- कृष्णाजी नारायण सापळे, रामकृष्ण प्रॅटिंग प्रेस,

त्रिभुवनरोड, सुंबई ४

न गणा, पाहुणा !

: माना कीं न माना, मी तुमचा पाहुणा? या अथीची हिंदी भाषेतील म्हण सुप्रसिद्धच आहे. महाराष्ट्रीय रसिकांना मी इतकेच सांगतो. कीं, तुमच्या भेटीस येत असलेला हा माझा पाहुणा तसल्या प्रकारचा नाहीं. त्याची ओळख तुम्हांला तत्काल पटेलच, पण त्याचबरोबर त्याचा जनक जो मी त्याची आणि तुमची ओळख तर ' चांगलीच ? आहे.

१९३० ते १९३३ पर्यतच्या तीन वर्षांत मी नवीनच प्रवर्तित केलेल्या विशिष्ट प्रकारच्या नाटिकासंप्रदायाच्या द्वारें मराठी रंगभूमीची यथारक्‍क्य सेवा केली, आणि नाट्यदेवतेला नारिकांचा नवरत्नहार समर्पेण केला. माझ्या सेवेचे . संकुलित स्वरूप जनतेच्या डोळ्यांपुढें असावें म्हणून माँ सुमारें वर्षांपूर्वी नऊं नञाटिकांत्रा संग्रहहि प्रसिद्ध केला

नऊ नाटिका लिहिल्यानंतरच्या गेल्या दहा वर्षांच्या . काळांत* मीं. कोणतेंहि नाटक किंवा नाटिका लिहिली नाहीं. गेल्या वर्षी बालमोहन खरे.. मंडळींसाठी मी

माझें घर? हें नाटक लिहावयास घेतलें होतें, पण तें माझ्या हांतून. पुरें लिहून झालें नाहीं

त्यानंतर येथें नवीनच स्थापन झालेल्या आदश नाठ्यालयाच्या धन्यांच्या वतीने नटवर्य श्री. कृष्णराव चोणकरांनीं दीड महिन्यापूर्वी माझी भेट घेतली आणि आपल्या संस्थेचे नाट्यसेवेचें ध्येय उच्च असल्याचें मला पटवून दिलें. नाट्यकलेच्या पुनरुज्जीवनाच्या उद्योगाला आपल्या हातून होईल तितकें सहाय्य होत जावें अशी माझी नित्याचीच मनीषा असल्यामुळे, मी लगेच ' पाहुणा ” हें नाटक लिहावयास घेतले, आणि आज त्याचा पहिला प्रयोगहि रसिकांपुढें होत आहे. अथात्‌ या नाठ्यालयाच्या त्रिवगे धन्यांचे आभार मानणें हें माझें कर्तव्यच होय

रै

या नाटकांत मी जें म्रामाद्धारक स्वयंसेवकाचें चित्र रेखाटलें आहे तें वास्तव- वार्दीच आहि हे, आपल्या इकडील खेडेगांवांची ज्यांना प्रत्यक्ष ओळख आहे त्यांना तरी सांगावयास नकोच.

दृष्टी नाव्यकलेला जें दीन स्वरूप प्राप्त झालेलें दिसत आहे, त्याचें माझ्या मतानें जें प्रमुख कारण आहे तें म्हणजे योग्य परिश्रमांचा अभाव हें होय. * ठोकून देतों ऐसाजे ? असल्या पद्धतीनें नाठ्यकलेला कधींच ऊर्जितावस्था येणार नाहीं. ज्या काळीं मराठी नाव्यकला वैभवाच्या उच्च शिखरावर आरूढ झाली होती त्या काळींहि तिला तें वैभव प्राप्त होण्यास नाठ्यसेवकांचे कमालीचे परिश्रमच कारणीभूत झाले होते. आज श्री. मो. ग. रांगणेकर आणि श्री. पा्वेनाथपंत आळतेकर या दोघांचे परिश्रम नाठ्यकलेला पुनः वेभवाचे सुदिन प्राप्त करून देण्यास सहाय्यभूत होत आहेत हें मी अभिनंदनपूर्वक मान्य करतो; आणि आदरी नाठ्याल्याच्या संस्था- पकांस अशीहि विनाते करतों कीं, तुम्ही स्वार्थत्यागपूर्वेक नवी संस्था चालू केलीच आहे तेव्हां प्रयत्नांची आणि परिश्रमांची रथ करून दाखवा आणि रासिकांचे धन्यवाद घ्या.

पाहुणा नाटकाच्या प्रथम प्रयोगाच्या वेळीं मला माझ्या दोन दिवंगत बंधुतुल्य मित्रांची विशेष आठवण होते. ज्येष्ठ बंधुतुल्य माझे मित्र नाट्यतपस्वी य. ना. तथा अप्पाराव टिपणीस यांचं नुकतेच शोर्‍चनीय निधन झालें आणि म्हणून मी त्यांच्या प्रोत्साहनाला मुकलो आहें. त्याचप्रमाणें ज्यांनीं आपल्या प्रसिद्धीकरण- पडुुत्वाने माझ्या नाटिकासप्रदा- ,, याला दहा वपांपूर्वी अपूवे असें । सहाय्य केलें होतें ते माझे कनिष्ठ ! 1 जंधुतुल्य मित्र श्री. भाई सामंत "«. यांच्या शोचनीय निधनानेंहि माझें मन व्यथित होत आहे. ते जिवंत असते तर......पणया । आठवणी करून मला हेंच सांगावयाचें आहे की, अशीं । कमालीचे परिश्रम करणारीं माणसें आज दिसत नाहींत.

“ पाहुणा ? नाटक लिहून घेणारे “: आदरे नाव्या- लया"चे धनी श्री. भालचंद्रपंत नि वसंतराव शंकरशेट व कृष्णराव चोणकर आणि

8

तें परिश्रमपूर्वक बसविणारे माझे मित्र श्री. नानाराव अभ्यंकर, तसेंच पुस्तक उत्कृष्ट रीतीनें अत्यल्पावधींत छापून देणारे माझे मित्र श्री. बाबूराव सापळे आणि प्रयोगांत कामें करणारी नट, नटी नि इतर साथीदार मंडळी, खेरीज संगीत- दिग्दर्शक श्री. भाटकर इत्यादींचेहि मी सानंद आभार मानतों.

आज मौ फक्त दोन मित्रांचेच तेवढे आभार मानीत नाहीं. ते म्हणजे श्री. पुरुषोत्तमपंत सामंत नि गोविंदराव घाणेकर हे होत. कां तें पुढें केव्हांतरी सांगेनच !

“ निर्भीड ! कार्यालय, वेवोचा गल नाट्यरा सेवक, मुंबई क्र. ४

दि. २-४-४३ अनंत हरि गद्रे

॥कवककााकााााााा्फाकाशांगा

विक्रीस तयार ! विक्रीस तयार ! !

नाटिकासंप्रदायप्रवतेक श्री. अनंत हरि गद्रे यांनीं लिहिलेल्या ' प्रेमदेवता ', ' पूणे स्वातंत्र्य), ' घटस्फोट, ' कुमारी १९३१, : आहे', ' तरुण पिढी ', ' प्रीतिविवाह ', ' मुलींचे कॉलेज, ' पुणेरी जोडा? या नाटिकांचा संत्रह

नाटिकानवरत्नहार

प किंमत २ रुपये | |

निर्भीड कायालय, मुंबई नं. ४ सव प्रसिद्ध बुकसेलसेकडे विकत मिळेल.

पायया ध्या >य>॥॥/॥०/-५५॥०/५॥॥/-५॥॥/-५॥1॥/५५॥/:1>॥2/८॥॥2/

। पाहुणा

६ पाहुणा ' या नाटकाचा प्रथम प्रयोग मुंबई येथील बालीवाला नाटकग्ह्मंत दि. २-४-४३ रोजीं रात्रो झाला, त्या प्रयोगांत ज्यांनीं भूमिका केल्या व प्रयोगाला ज्यांनीं अन्य रीतीनें प्रत्यक्ष साथ दिली त्यांचीं नांवे पुढें देत आहेंत--

-- पुरुष भूमिका - सुहास ... ह ..->. श्री. ळछप्णराव चोणकर माधवराव ... का त ); वायू. जी. टकले भोलाराम ... १ डा ,, वही. जोगळेकर

चंटपटे ... २ व ,, के. शोटे गुंडोपंत ... डी हीर ); डी. आंग्रे

भैरू ... वट म ,» गणपतराव फडके जमादार ... क द 5» राम आंबेस्कर, बी. ए. नौंदणीदार .. . ह ००» ,; हरिभाऊ जोशी पोलीस ... म 2 ,३ सहदेव घोगळे

- स्री भूमिका - सुलभा ना प . ललिता परुळकर राधाबाई ... वत सो. नलिनी नागपूरकर, जी. ए. मथुअक्ा ... न श्री. केसरबाई बांदोडकर

रंगू १ ... श्री. लीला हिंदे सिंधु ३५ व्व् क॒. बेबी चोणकर संगीतदिग्दर्शक-श्री, व्ही. जी. भाटकर, तबला-श्री. रघुनाथ मोरे,

ऑगेन-श्री, बाबुराव बोरकर, सारंगी-नूरबक्ष, खेराबीखां, अमीरखां मोलाबक्ष,

व्यवस्थापक-श्री. भालचंद्र शंकरकोट, बी ए.; वसंतराव शांकरझोट. टॅ

"पाहुणा!

| रावसाहेब माधवराव यांचें निवासस्थान, थाटाचा बंगला, आधुनिक पद्धतीची सजावट, सुमार वीस-एकवीस वर्षाची त्यांची एकुलती एक कन्या सुलभा पेटी वाजवून गाणे म्हणत आहे. एका बाजूला ५०-५५ वर्षे वयाचे भोलाराम मास्तर बसळे असुन दुसऱ्या बाजूला कोंच रिकार्मे दिसत. गाणे चाळू, झाल्यावर माधवराबांची पत्नी मथुअक्का श्रीकृष्णाची एक तसबीर घेऊन येतात व ती खिळ्याला अडकवून तिला हार घालतात, माधवराव अजून आले नाहींत अर्से पाहून मथुअक्का आंत जातात नि पतिराजांना आणून कोचावर बसवितात--आणि स्वतः

जवळ बसतात. |

गप्राथेनागीत सुल भा--- [ राग-मिश्र काफी--ताल-त्रिताल ]

श्रीहरि हरि हरि गाई वाचे । हरिनाम हरी दुःख भवाचे ॥ 'चु० ॥ मनुज नामीं, जरि रत झाला । नुरते संकट इहलोकींचे ॥१॥

१

मथुअक्का : ( गाणें संपल्यावर ) ये, बैस बाळ इथं, आज मला तुझी दृष्ट्च काढली पाहिजे, मास्तर, आज सुलभेने अगदीं गोड गळ्यानं गोड गोड गाणं म्हटल, नाहीं का?

भोलाराम : तें काय विचारावं अक्कासाहेब ! देवाचं गाणं आधींच गोड आणि त्यांत ते सुलभेच्या गोड गळ्यांतून निघालं, मग त्याची गोडी वाढली तर नवल काय ? अक्कासाहेब, आज तुम्ही बाळ सुलभची दृष्ट काढाच. आज सुलभच्या मुखावर चंद्रमाच झळकतो आहे जसा कांहीं ! अक्कासाहेब. . - माधव० ! मास्तर, आजपासून हिला नुसतं अक्का म्हणा ! पाहिजे तर हिला अक्काबाई, अक्काआई किंवा अक्काआजी म्हणा !

भोळा ० : मथुअक्का पूर्वी अक्का होत्या, सुलभच्या जन्मानंतर त्या अककाआईं झाल्या पण त्या अक्काआजी केव्हां होणार ते मात्र नक्की सांगतां येत नाहीं, ही गोष्ट ठुमच्याच हातीं आहे, सुलभचं लम होऊं द्या की, वर्षोत पाळणा हाळू, लागेल आणि अक्काहि आजी होतील, हो ना ग सुलभ १

खुलभा : मास्तर, या असल्या गोष्टींवांचून कांही अडलं का आहे ! जेव्हां तेव्हां तुमच्या आपल्या लय़ाच्या गोष्टी ! लयन, लम, लग्न ! होईल वेळ आल्यावर, त्याची एवढी वाटाघाट कशाला हबी १

मथु० : अग, आधीं वाटाघाटी केल्याशिवाय का कुठं लग्नाचा घाट जमणार आहे ? आतां आम्हांला नवरंदेवाच्या शोधालाच लागलं पाहिजे,

खुलभा : कांही नको शोधायला !

भोला ० ! मग काय, तुझा भावि पति एकदम पाहुणा म्हणून इथं आभाळां- तून खालीं पडणार की काय १

खुलभा : तसंच कां म्हणा ना ! पण मी आपली जात्येंच कशी ! यंदां माझी बी, ए, ची परीक्षा-मला अभ्यासाला गेलंच पाहिजे, ( जाते. ) भोला ० : अक्कासाहेब, आतां सुलभच्या लम़ाचं लांबणीवर टाकूं नका. माझा विचार पटतो का तुम्हांला अक्कासाहेब ! अक्कासाहेब, बोलत कां नाहीं ? साहेबांची मुद्रा काय न्याहाळतां ! अक्कासाहेब. . .

२

माधव ० ; मास्तर, आतां तुम्हांला कसं सांगू १? आजपासून हिला नुसतं अक्का म्हणा, तिच्यापुढं साहेब ठेवूं नका !

भोला ० ; कां बरं १ अक्कापुढं साहेब कां नको १

माधव ० : ( सर्चित ) मास्तर, काय सांगू आणि कसं सांगूं £ आमच्यांतला साहेब कायमचा गेला मास्तर !

मथु० ! असं काय म्हणायचं ते १ काय झालं तरी काय १

माधव० : काय झालं १ आज माझ्या नांवांतळा साहेब निघून गेला, आतां मी कालपर्यंतचा रावसाहेब नाहीं, आजपासून मला लोक रावबहादुर म्हणणार ! आज मला साहेबार्ने-त्या मोठ्या साहेबारने-अगदीं साहेबाच्याहि साहेबानें नव्या वर्षानिमित्त रावबहादुर केलं आहे ना ?

भोला० : ही तर चढत्या आनंदाची आणि वाढत्या वैभवाची गोष्ट आहे. रावसाहेबापेक्षां रावबहादुर पदवी अधिक मानाची ! त्यांत खिन्नतेचे कारण कोणतं १

मथु० : तेच मलाहि समजत नाहीं, आजचा वाढत्या आनंदाचा दिवस! त्यासाठांच मी सुलभला देवान्चं गाणं म्हणायला सांगितलं, तै पाहिलंत का १ श्रीकृष्णाचं चित्र | त्याला मी मनोभावानं हारसुद्धां घातला, इकडे रावबद्दादुर पदवी मिळाली, देव पावला !

माधव ० : देव पावला पण साहेब गमावला ! आतां मी रावसाहेब राहिलो नाहीं, माझ्या नांवांतला साहेब निभथून गेला ! माझ्या नांवांतळा साहेब निघून गेला म्हणून मास्तर, हिच्या नांबांतल्या साहेबालाहि रजा द्या ! मी जोपर्यंत रावसाहेब होतों तोंपर्यंत ही अक्कासाहेब होती पण आतां मी रावबहादुर झालो - भोला ० : म्हणून पाहिजे तर मी अक्कासाहेबांना अकाबह्यादुर करून टाकतों- अक्कासाहेब, हा नांवांतळा बदल आहे का तुम्हांला मान्य !

मथु० : इ!श ! यांचं आपलं कांहींतरीच ! मला वाटतं, इतक्या लोकर नवी पदवी मिळाली म्हणून इकडचे डोकं बावरलेलं दिसतं ! मास्तर, कशाला हो हे साहेब लोक इतक्या लोकर लोकर पदव्या देतात ते १ माधव० : साहेब लोकर पदव्या देतात म्हणजे कांही आमच्यावर उपकार

२

करीत नाहींत ! तशींच साहेबांची कामे करतो आम्ही ! आम्ही कामें करतों, साहेब खूष होतात !

मथु० : होय ना १ मग अश्या आनंदाच्या प्रसंगी तोंड आंबट कां करतां १ आतां इतक्यांत मेरू पेढे घेऊन येईल, तो आला कीं...

भैरू : ( येऊन ) ह्यो आलो अक्कासाव ! ( तो एका हातांत पुडा नि दुसऱ्या हातांत नांवाची पाटी घेऊन येतो. )

माधव” : भेरू, हिला आतां अक्कासाहेब नाहीं म्हणायचं ! आणि हें काय आणलंस १

भैरू० : ह्यी ! ह्यी पाटी नांवाची !

माधव ० : ( पाटी पाहून ) गेला, या पाटीवर्चाहि साहेब गेला ! म्हणे, रावबहादुर माधवराव संतोषे ! ! ( चटपटे वकील हारतुरे घेऊन येतात व मथुअक्का पाटी घेऊन जातात. भैरूह्ि जातो. )

चटपटे : होय, रावबहादुर माधवराव ! आज साहेबाच्या कृपेनं तुम्ही रावबहादुर झालांत, हा घ्या अभिनंदनाचा हार ! ( हार घालतो. ) माधव० : बसा चटपटे ! तुमचा-तसाच साहेब लोकांचा मी फार फार आभारी आहें.

चटपटे : आज खरोखरच तुमच्यावर अभिनंदनांचा व्पाव होतो आहे. वृत्तपत्रांतून अभिनंदन-सभांतून अभिनंदन---

माधव ० : बरी आठवण केलीत, थोड्या वेळानं मला एका सभेला जायचं आहे !

चटपटे : ते ठीकच म्हणा ! ते असो. बरं रावबहादुर माघवरावजी. . . माधव" : ( स्वतःशीच ) होय, आतां मी रावबहादुर माधवरावच ! मला वाटलं होतं कीं, त्या थोर रावसाहेब माधवरावजी रानड्यांनंतर हा रावसाहेब माधवराव संतोषे अनेक वर्षे रावसाहेब माधवराव म्हणून गाजेल ! पण कुठं आहे तै भाग्य आमच्या कपाळीं १ असो, ( सुस्कारा सोडतो, )

चटपटे : रावबहादुर, असे सुस्कारे सोडू नका, तुमच्या चिंतेचं कारण मला समजतं,

भोला ० : ( पुटपुटत ) भानगड गल्लींतला मानगडी वकील चटपट्या तूं ! मनकवडाच कीं नाहीं ?

चटपटे : रावबहादुर, कोण हो हे? असे आपल्याशीच काय पुटपुटताहेत ! वेडे तर नाहींत १

माधव० : आहेत जुन्या जमान्यांतळे एक पंतोजी ! यांनीं आमच्या सुलभला. . . चटपटे' : म्हणजे आपल्या मुलीला !

माधव !: होय, आमच्या मुलीकडून यांनीं-मोलाराम मास्तरांनीं-श्री गिरवून घेतली,

भोला : म्हणजे फक्त श्रीच बरं का? श्रीनंतरचा ग कांही मला तिला न्चांगलासा शिकवतां आला नाहीं ! सुलभ मूर्तिमंत श्री आहे, तिला 'ग*ची चटपटे : बस्‌ करा तुमचं पुटपुटणे ! कळलं तुमचं अगाध ज्ञान ! धड दोन अक्षरं सुद्धां शिकवतां येत नाहीत........

माधव० : जाऊं ध्या हो चटपटे ! बरं, काय सांगत होतां तुम्ही मघाशी १ चटपटे : तुमच्या आजच्या आनंदांत भर घालणारीच वार्ता सांगणार दोतों, प...ण....

माधव*० : मग त्यांत अडखळतां कां !

चटपटे ; जरा लाज वाटते !

माधव० : काय लाज वाटते १

भोला*« : अहो, तुम्ही एवढे भानगड गललींतळे, जगाच्या भानगडी सोड- वणारे--म्हणजे जगाला अधिक भानगडीत घालणारे--तुम्ही वकील आणि तुम्हांला लाज १ खरं म्हटलं तर वकिलाला लाज असतां कामा नये ! त्यांत तुम्ही भानगड गल्लींतळे नामांकित वकील---म्हणजे निलजच !

'चटपटे : मास्तर, पुटपुटूं नका, गप्प बसायला काय घ्याल १

भोला : कांहीं नाहीं !-कफलूक तूं, तुझ्यापासून मी घेणार काय म्हणा ! माधव : चटपटे, चटकन्‌ काय तें बोला, मला मग सभेला जायचं आहे ! चटपंटे : वरं तर ! लजा टाकून मी असं म्हणतों --

ष्र

भोला ० : म्हणजे निलंज्ज बनून !

माथव० : बोला, चटपट बोला.

भोळा ० : आणि लटपट उडवा !

चटपटे : रावबहादुर, लौकरच तुम्हांला एक नवी पदवी देण्याचा माझा विचार ठरला आहे.

माधव० : वा;, अगदी साहेबाचाच आव आणतां कीं ! तुम्ही काय पदवी देणार मला १ तुम्ही म्हणजे कांहीं साहेब नाहीं !

भोला ० : हा साहेब नसला तरी त्याच्यापुढं घोळूं शकतो-रोंपूट !

चटपटे : मास्तर, पुटपुटूं नका बुवा असे ! रावबहादुर, माझा असा पक्का निर्धार झाला आहे कीं, तुम्हांठा आणखी एक पदवी मिळवून द्यावी ! माधव० : ती कोणती ? म्हणजे तुम्ही मला काय करणार १

चटपटे : मामा !

माधव० : काय, तुम्ही मला मामा करणार ?

भोला ० : म्हणजे मामा बनवणार !

माधव० : ते कसं काय १

चटपटे : तुमचा जामात होऊन ! मला तुमचा जामात केलत कीं, तुम्ही मामा झालांत'च !

भोला ० : अगदी खरं !

माधव ० : अस्स होय ? ठीक आहे, चांगला तरुण वकीळ जामात होण्यासाठीं घरीं चाळून आला-मास्तर, ही आनंदाची वार्ता आधी तिला कळवा पाहू !

भोला ० ; होय, कळवतो. आणि सुलभला हें पात्र काय योग्यतेचें आहे तेंहि सांगतो--( जातो. )

माधव ० : पण हे पहा चटपटे ! मी आहे सुधारक, या बाबतींत प्रत्यक्ष मुलीची संमाति मला घ्यावीच लागेल, सुलभच्या परीक्षेला तुम्ही उतरलांत--- मथु ० : ( प्रवेशून ) काय बरं?

माधव० : अग, मधघार्शी सुलभ थट्डेनं म्हणाली ना £ तसंच झालं आहे ! आपले हे भावि जामात--म्हणजे आमचे जांबई होऊं इच्छिणारे हे चटपटे वकील--स्वतःच सुलभला मागणी घालायला आले आहेत--“ ध्यानींमनीं नसतां हे आभाळांनूनच उतरले आहेत, म्हणेनास ! माझ्या सुधारकी विचारांना जुळणारी अशीच यांची ही स्वतंत्र वृत्ति आहे, मला पसंत आहे ही वरक्त ! जा, सुलमलाच चहा घेऊन पाठव इकडे ! म्हणजे भावि पतिपत्नींचे समोरासमोर बोलणंचालणंहि होईल ! ( मथुअक्का जाते. ) नचचटपटे, सुळम आली कीं, समक्षच काय तें बोला, मी वाढत्या वैभवाचा सुधारक आहे, मला लग्नाची ही साहेबी रीत पूर्ण मान्य आहे. तुम्ही तिच्याशी बोला-तीहि तुमच्याशीं बोळेळ, अगर्दी चुणचुणीत मुलगी आहे ती ! अगदीं स्पष्ट बोला, मधांच्यासारखे लाजू मात्र नका हं! एकुलती एक मुलगी, लयन झालं की सुटली साऱ्या चिंतेतून ! लाजू नका, तुम्ही एका गाजलेल्या सुधारकाचे, साहेबी रीतमात पसंत असलेल्या रावसाहेबाचे- नव्हे रावबहादुराचे-जामात होऊं पहात आहांत ! पसंतीनापसंती संपली कीं, ताबडतोब रजिस्टरला बोलावून नोंदणी पद्धतीर्ने-अगदीं साहेबी पड्धतीर्ने-लम़न उरकून घेऊं, ( मथुअक्का सुलभला घेऊन येते, सुलभ वहापात्रे मांडते,) मथु० : लम उकण्याची भाषा इतक्यांत कशाला १ लग्न नोंदायचं की आपल्या पूर्वापार पद्धतीप्रमाणं गाजतवाजत थाटायचं ते पुढें ठरवितां येणार नाहीं का १

माधव : अगदींच जुनीपुराणी आहेस तूं ! साहेबी थाटाचे मर्म तुला मूढेला काय कळणार £ चल, मला माझा नवा पोषाख काढून दे. मला सभेला जायचं आहे, ( जातात, ) ( सुलभ चहा तयार करते, मास्तर बाजूला उभे रहातात, थोड्या वेळानें अक्का येतात. )

सुलभा ! ( चटपटे चहा न घेतां आपल्याच तोंडाकडे टक लावून बसला आहे असे पाहून ) अहो पाहुणे, चहा घ्या; माझ्या तोंडाकडे काय पहात राहिलांत १

भोला : तुझ्या मुखाच्या स्वच्छ आरशांत तो आपलं काळं तोंड पहातो आहे!

चटपटे : अं ! ( भानावर येऊन ) काय म्हणालांत १ सुलभा : हा चद्दा तुमच्यापुढं तोंड वासून बसला आहे त्याला आधी तोंड लावा ! चटपटे : तुम्हीहि घ्या कीं थोडा-- खुलभा : क्षमा करा, मी अवेळी चहा घेत नार्ही, मथु० : ( येऊन बसत ) खरंच चटपटे, माझी बाळी मोडी गुणाची आहे. ती चह्ा, खार्णेपिर्णे, अभ्यास, सवे कांहीं वेळच्या वेळीं करते. वबटपटे : पण मामी... मथु० : माझं नांव मामी नाहीं, अक्का आहे, | न्चटपटे : पण माझी मनीषा अश्शी आहे कीं, तुम्ही लोकरच माझ्या मामी व्हावं ! भोळा ० : पण हे पहा चटपटे, आधीं तुम्ही रावबहादुरांना मामा बनवा आणि मग यांना मामी म्हणा ! बाकी, तुम्ही लोकांना मामा बनविण्याच्या बनवाबनवींत आहांतच तरबेज ! मथु० : आलं माझ्या ध्यानांत, आज तुम्ही नुसते पाहुणे आहांत, ज॑ काय पुढे व्हायचं ते सुलभच्या संमतीवर अवलंबून आहे, स्ुलभा : म्हणजे ग काय आई ! मथु० : म्हणजे असं कीं, हे चटपटे वकील तुला लग्नाची मागणी घालायला आले आहेत. [ राग-भीमपलास-ताल-त्रिताळ |

बघ बाळे येति पति दारीं । योग गमे

नवलाचा | सुखकारी ॥ चु० ॥

शिकतां बनती धीट नरनारी ।

निवडति तीं अपुला सहकारी ॥

आली ही रीत नवीन सारी ।

देई तीस मान संसारीं ॥१॥

८

खुलभा : अस्सं का? बरं तर ! ( चटपट्याजवळ खुर्ची ओढून घेऊन बसते, ) बोला, काय आहे तुमची मागणी ! चट ० : मागणी कांहीं फारशी मोठी नाहीं, तुम्ही माझ्याशी लग्न करून मला पवित्र करावं, खुलभा : काय, मी तुम्हांला पवित्र करणार ! भोला ० : होय बाळ,--आमच्या जुन्या जमान्यांत मुलीला, पदरीं पडली नि पवित्र झाली, अर्स म्हणत असत, पण आतां काळ पालटला आहे, हे तुझ्या पायावर लोटांगण घेत आले आहेत ! त्यांना पाय लाव आणि पवित्र कर, चट० ;: ( स्वगत ) काय म्हातारा वर्मी घाव घालतो आहे पण ! सुलभा :! म्हणजे हे अपवित्र का आहेत १ चट ० : त्यांना काय विचचारतां ! मला विचारा, खरं म्हटलं तर... भोला ० : खरं तेंच बोला, खोटं बोलायला हँ कांहीं कोटे नाहीं ! बाकी तुमची खोड जाणार कशी म्हृणा ! तश्ांत भानगड गल्लींतळे भानगडी वकील तुम्ही ! चट० : कां हो, तुम्ही कां उगाच पुटपुटतां ? आम्हांला बोलूं द्या कीं ! तुमची भानगड. . . भोला ० : भानगड तुमची ! माझी नाहीं. चट० : बरं माझी ! आतां तरी पुटपुटणं सोडाल का ! मथु० ! जाऊ द्या हो पाहुणे ! मास्तरांना अशीच पुटपुटण्याची संवय आहे. चट ० ! अस्सं ! बरं मग सुलभा...सुलभा... खुलभा : कां अडखळलांत १ म्हणा कीं मला सुलभाताई ! चट० : ताई कसं म्हणूं १ मी तुम्हांला लम्नाची मागणी घालीत आहे. खुलभा ! पण मी कुठं संमति दिली आहे ? मी आहे सुधारक बापाची शिकलेली मुलगी, लम्नाची गोष्ट सर्वेस्वीं माझ्या संमतीवर अवलंबून आहे. चट० ! मग द्या संमाति--- खुलभा : हें पहा, तुम्ही लम करणार म्हणजे जन्माची जोडीदारीण पहाणार, होय ना £ मग तिचे गुण-अवगुण नकोत का पारखायला १

९

भोला ० : हा काय गुणांची पारख करणार १ हा रत्नपारखी थोडाच आहे £ हा आहे गाजरपारखी ! चट: हं पद्दा, तुमचं रूप पाहिळं आणि लगेच परीक्षा केली ! तुमचे रूप सुंदर आहे तेव्हां तुम्ही गुणवती असलांच पाहिजे, मथु ० : म्हणजे अंगांतळले गूण बाहेरच्या रूपावर का अवलंबून असतात ! चट० : हो तर ! सुंदर रूप म्हणजेच सदगुणांची खाण ! खुल० : छान कोष्टक सांगितलंत ! तुमचं रूप कांहीं तितकंसं चांगलं नाहीं, तेव्हां तुम्ही दुगुगी असालच ! चट० : चुकतां तुम्ही सुलभा...... भोला ० : म्हणा ताई ! चट ० : पुरुषांचे रूप पहायचं नसतं, रूप पहायचे असत त्त्रियांचं ! पुरुष म्हणजे ओबडधोबडच असावयाचा ! खुल० ! मग पुरुषाची परीक्षा कशी करावयाची असते १ भोला ० : त्याच्या अंगांतील पराक्रमावरून ! सांगा, चटपटे, तुमचा पराक्रम काय तो वर्णन करा, पण तसं कशाला १ मीच ते सांगतों. बाळ, हे. आहेत भानगड गल्ठींतळे चटपटे वकील ! यांची वकिली जगांतल्या भानगडींवर चालते, हे खऱ्याचे खोटं आणि खोट्याचं खरं करण्यांत निष्णात आहेत, समजा, उद्यां जर जगानं भानगडी करायचं सोडलं तर यांना परवां आपल्या नांवाच्या पाटीचा लिलांब पुकारावा लागेल, चट ० : अगदीं खरं बोललांत मास्तर! उगाच कशाला सांगायला लाजं १ भोला ० : नकाच लाजू , अगदीं निलंजपणं काय ते सांगा. चट ० : आम्हां वकिलांचं भाण्डवल म्हणजेच मुळीं जगांतल्या भानगडी ! भानगरडीशिवाय जग नाहीं... भोला ० : आणि वकिलाशिवाय भानगडी नाहींत ! चट ० ! ( स्वगत ) छेः, हा म्हातारा कांही नीट बोलूं देणार नाहीं, हिला केव्हांतरी एकटीला'च गांठलं पाहिजे,

१०

माध व० ! ( प्रवेशून ) कसं काय भोलाराम मास्तर १ केली का वघधूवरांनी

एकमेकांची परीक्षा १

भोला? : पररक्षा चाळू आहे, अजून कांहीं ती संपली नाहीं, मी विचारू

का पाहुण्यांना दोनचार प्रश्न १ लौकर निकाल लावतों हवा तर ! (पुटपुटत)

म्हणजे अगदीं निकालच लावतो.

चट ० : हें पह्या मास्तर, मला कांहीं तुमच्याशीं लम करायचं नाहीं, तुम्ही

गप्प बसा, जी काय पररक्षा घ्यायची असेल ती वधूलाच घेऊं द्या,

खुल? : बरं तर-सांगा आतां, मला मागणी घालण्याचे जं ह घेये तुम्हांला

झालं तं कशामुळं १

चट० : अगदी जुन्या रीतिरिवाजाप्रमाणं सांगायचं झालं तरी, तुमचा-माझा

धर्म एक, तुमची --माझी जात एक !

खुल० : म्हणजे तुम्ही धर्म मानतां !

चट० : मी नाहीं मानीत धर्मबिर्म ! पण तुम्ही मानीतच असाल तर तोहि

माइ्याजवळ आहे. स्पष्ट बोलायचं तर मी वम ही एक भानगड आहि असं

समजतो,

भोळा ० : योग्य तेच समजतां तुम्ही ! तुमच्यासारखे अधरमी लोक जेव्हां

भानगडी करतात तेव्हां घमांचेच पाय धरतात |! इली पुष्कळशा भानगडी

पुरोगाम्यांना आमच्या धघर्मानंच भानगडीतून मुक्त केलं आहे !

स्र्‍ुल० : बरं, तुमची माझी जात एक आहे असं म्हणालांत ते कसं काय १

भोळा ० : अगदीं सोपं आहे या प्रश्नाचे उत्तर | सुलभेची ल्लीजात आणि.

यांचीहि तीच !

चट० : म्हणजे मास्तर ? माझी स्त्रीजात आहे कीं काय !

भोला ० : तसंच म्हणा ना ! ज्या पुरुषाच्या अंगांत पराक्रम नाहीं त्याची

गणना स्त्रियांतच केली पाहिजे,

चट० : छेः-छे:-छेः-छे: ! भण्डावून सोडलं या म्हाताऱ्याने ! (घड्याळ पाहून)

खरंच रावबहादुर, तुमच्या सभेची वेळ झाली, चला-येईंन पुन्हा केव्हां तरी ! १९

माधव« : हो खरंच कीं! चला तर, ( पत्नीस ) अग, तुलाहि आलं पाहिजे आज माझ्याबरोबर ! सभेच्या चालकांनी तुला अगर्दी आग्रहानं बोलावलं आहे. शिवाय, पत्नीसह सभेला जाणं हा साहेबी शिरस्ता आहे ! तुम्हीहि चला मास्तर, भोला ० : कशाला ! माधव० : माझ्या भाषणाचा वृत्तान्त वृत्तपत्रांतून द्यायला ! भोला ० : मला काय समजतं त्यांत ! माधव : तुम्हांला नको कांहीं समजायला ! तुम्ही संपादकांना जाऊन माझा नुसता निरोप सांगा, संपादक समजदार असतात ! पांच रुपड्यांच्या देणगीच्या आडोनं पांच स्तंभी वृत्तान्त छापतीळ ! शिवाय, आजच्या आनंदाप्रीत्यथ मला पांचपन्नास रुपयांच्या भक्‍कम देणग्यांची खेरात करायचीच आहे ! ववला<सुलभ, तूंहि चचल-- खुलभा :; नको बाबासाहेब, माझी परीक्षा जवळ आली आहे. मी बसत्ये घरांतच अभ्यास करीत, माधव० : वरं तर, तसं कर, चला बाईसाहेब, पुढं व्हा, सुघारकी सभत स्त्रियांचा मान पुढं असतो. भोला ० ; आणि घरांत माग पडतो. ( माधवराव, मथुअक्का पुढें होतात, नचटपटे मार्गे रेंगाळतो त्यास ) अहो पाहुणे, चला की ! आतां कां घोंटाळतां ! ( जाऊं लागतो. ) चटपटे : द्या आलाच ! ( सुलभेस ) बरं, नमस्कार, भेटू पुन्हा लोकरच, खुलभा : नमस्कार, ( चटपटे व मास्तर गेल्यावर ) काय लोंचट आहे पुरुषांची जात तरी ! एखादी तरुण नि सुंदर मुलगी दिसली कीं, लागले मेले लाळ घोंटायला ! [ राग-मिश्रमांड-ताल-धुमाळी ]

नवला जात ही नराची । कासुक लंपट

लाज न लव कांहीं मनाला ॥ चु० ॥

वाटे विधि गेला विसरुनिया ।

मन सुधे शुभ द्यावया ।

नर वानर केला ॥ १॥

१र

[ सुलभा आंत जाते, तिच्या गुणगुणण्याचा आवाज ऐंकू येत असतो. इतक्यांत दोन गुण्ड एका मूच्छित तरुणाला-सुहासला-घेऊन येतात व बंगल्याच्या दारांत ठेवतात, सुहास हळुहळु शुद्धीवर येत आहे असें पाहून पळ काढतात, सुहास कण्हू लागतो व आपण कोठें येऊन पडलो आहोंत तें पाहूं लागतो, तो एका खुर्चीला धरून उठू लागतो तो ती कोलमडते. तो आवाज ऐकून भेरू येतो. भेरू : कोण वो तुमी आन्‌ असे इथं धडपडतसा कां १ ( सुहाासची दीन स्थिति पाहून ) अब सुलभाताई, या हकडे बिगीबिगी ! ह्यो कुनी पाव्हना हर्थ येऊन पडला हाय, या बिगीबिगी ! ( त्याला धरून नीट कोचावर बसवतो. ) खुलभा : ( घाईने येऊन ) कोण आलं आहे रे भरू ! भेरू : ह्ये पगा पाव्हने आळे हायत ! कुनी तरी यांना मारळेलं दिसतंया. सुलभा : ( सुह्ासजवळ येऊन ) काय झालं तुम्हांला ! खुहास : मला बराच मुका मार लागला आहे, पण घाबरण्याचे कारण नाहीं. मी मूर्च्छित पडली तेव्हां कुणीतरी मला इथं आणून टाकलेलं दिसतं. आतां मी शुद्धीवर आलो आहें, मला थोडं पाणी देतां का ! सुलभा : अश्या स्थितींत तुम्ही पाणी पिऊं नका, थोडी गरम काफी घ्या म्हणजे बरं वाटेळ, ( भैरूस ) भेरू, आंतल्या कपाटांतळे पैसे घे आणि समोरच्या विश्रांतिग्रह्यंतून चांगली दुधाची काफी आण, पण लौकर ये हं. ( मैरू जातो. ) खुहास: मी तुमचा फार आभारी आहे. मी इथं कसा आलों याचं तुम्हांला आश्चये वाटत असेळ पण त्याचं खुद्द माझं मलाच अधिक आश्चर्य वाटतं आहे. मी कोण, इथं कसा आलो, मला कां मार बसला, तो कुणी दिला, या सवे गोष्टी ऐकण्याची तुम्हांला उत्कण्ठा लागली असेल पण ,..( इतक्यांत त्याच्या पाठींत थोडी कळ येते म्हणून तो ओय॒ ओंय्‌ करतो, )

१२

खुलभा : हें पहा, तें सव तुम्हांला अधिक वरं वाटल्यावर मग सांगा, तुम्ही सज्जन दिसतां, मला तुमच्याविपर्यी काडीइतकीहि रोका वाटत नाहीं, तुम्ही आंतल्या बाजूला चला आणि कॉटवर पडून रहा, मी तुमच्या पाठीला उपचार करतें, ऊं हूं ! कांहीं दांका मनांत आणूं नका आणि आतां फार बोलुंहि नका, वला आंत, ( त्याचा हात घरून त्यास उठवते, )

खुहास : तुमचे उपकार,...

सुळभा : यांत उपकार कसले १ तुमच्या अद्ा दीन अवर्स्थेत तुमची शुश्रूपा करणं हं माझं कर्तव्यच होय, चला आंत.

खुहास : पण मी कोण...

खुळभा : तुम्ही कुणीहि असा, या वेळीं तुम्ही आमचे पाहुणे आहांत, आतां अधिक वबोळूं नका, चला आंत.

सुहास : बरं तर, तुमची कृपा, ( तिच्या खांद्यावर हात टेंकून आंत जातो, ती आंत गेल्यावर चटपंठे येतो व इकडे तिकडे हिंडून कोचावर लवंडतो आणि मेजावरील वर्तमानपत्र वाचू लागतो, इतक्यांत त्याला आंत कोणी तरी बोलत असल्याचा भास होतो, )

चटपटे : आंत कोण बोलतं आहे १? सुलभा तर इथें एकटीच अभ्यासाला म्हणून राहिली मग ती कुणाशी बोलत आहे १ ( ऐकून ) खात्रीनं ती कुणाशीं तरी बोळत आहे आणि तिच्याशी बोलणारा कुणीतरी पुरुष असला पाहिजे असं वाटतं. हो, खात्रीनं! हा पुरु्पाचाच आवाज ! हा कोण पुरुष सुलभच्या खोलींत? कांही भानगड तर नसेल ? माझ्या वकिळी नाकाला इथं मानगडी'चाच वास यतो. पहावंच डोकावून आंत काय चाललं आहे तें ! ( तो आंत चोरून पहात रहातो, भेरू काफी घेऊन येतो व चटपट्याचा चोरटा उद्योग पहातो, )

भैरू : ( चटपट्याच्या कोटाला धरून मार्गे खेचीत ) च्वारा, काय रे आंत डोकावून पगतुयास १ चल, हो तकडे ! च्वार ल्येकाचा ! ( त्याला हिसडा देतो. )

१४

चटपटे : काय रे गघड्या, मला हिसडा देतोस १ मी कोण ! मी कोण १ भैरू : तुमी कोन £ च्वार ! च्वारासारखं हथं चोरून पगत व्हतां ! च्वार त्यो च्वार आन्‌...

चटपटे : हां, जास्त फाजीलपणानं बोळूं नकोस, जा, ताईसाहेबांना सांग, चचटपटे वकील तुमच्या भेटीला आले आहेत म्हणून !

भैरू : स्वांगर्ता, समदं स्वांगतों. वांयूच थांबा, येवडी कापी ब्रेऊन येतो पाव्हन्यास्नी ! वांयूच थांबा--( आंत जातो, )

चटपटे : हा खराच कुणी पाहुणा दिसतो! पण हा कोण पाहुणा इतक्यांत इथं येऊन कोसळला १ मघाशीं तर इथं कुणीच पाहुणा दिसत नव्हता, ही कांहीं तरी भानगड असली पाहिजे खास, ( भेरू घाईघाईने येतो त्यास ) कायरे, सांगितलास का माझा निरोप १

मेरू : वांयूच थांबा म्हंगतो ना १ बसा तथं मुकाट | ( आंत जातो, ) चटपटे : ही काय गडबड आहे बरं ! फार मोठी भानगड दिसते. ( पुढे होऊन ) पाहूंच का १ ( मार्गे येऊन ) पण नको, ( भैरू गरम पाण्याची पिशवी घेऊन येतो, ) भैरू, कायरे दे १

भैरू : कां डोळे नायत का तुमास्नी ? ह्ये पगा गरम पानी !

चटपंटे : कशाला रे तें १ कोण आहे रे तो पाहुणा १

भेरू £ समदं स्वांगतों, वांयूच थांबा कीं ! बसा तथं, मुकाट ! ( त्याला ढकलून जातो, )

खटपंटे : काय करावं ! कांही लक्षांत येत नाही. तो पाहुणा, ती सुलभा, ती आंतली खोली, तिच्यांतील ही कुजबूज, ती चहाकाफी, ते गरम पाणी, त्या गड्याची ही धांदल, अगदीं अगदी डोकं फिरून जायची वेळ आली ! पाहूंच कां आंत पुन्हा चोरून ! पण नको, तो भैरू येऊन मानगुटी पकडायचा ! अरे, पण हा आलाच कीं ! ( घाईघाईने पण चोरपावलांनी परत कोंचाकडे येऊं लागतो तों भैरू येतो आणि पहातो. )

भेरू : का बो राव, तुम्हास्नी मधां सांगितलं ना तथ मुकाट क्वाचावर बसा ! पुन्‌ तुम्ही नाय ऐकत ! समजा, अगर्दी या मितीजवळ जाऊन ऐकलांत तरी

१५

काय तुम्हास्नी आमंदीचं बोन ऐकाया यनार १ खूप लांब कान तुमास्नी असते तरी त्ये साधलं नस्ते पगा, बसा मुकाट, तायसाव अत्तां येत्याल. चरपटे : ( विचार करून आणि खिश्ांतील रुपया काढून ) हें पहा भैरोबा, तूं इमानी नोकर आहेस, माझी खात्री झाली तशी, ही तुझी धांदल पाहून ! भेरू : अन्‌ माजीबी खातरी जालीया, चटपंटे : कसलीरे ! हं पाहिलंस का? ( रुपया दाखवतो. ) भैरू : माजी धांदल पगून जशी तुमच्या मनाची खातरी झाली कीं मी इमानी हाय, तशी तुमच्या जिवाची धांदल पगून माजी खातरी जाली की तुम्ही बरेमान आहांत ! चटपटे : पण हें पाहून ! ( रुपया देऊं लागतो. ) भैरू : आन्‌ ये पगून निश्चो जालळाया कीं तुमी डांबीस हायत ! चटपटे : काय म्हणतोस ! पुन्हा म्हण पाहूं ! भैरू : पुना बी त्येच म्हंगेन आन्‌ दोन हाणूनशयान्‌ म्हंगेन ! चटपटे : म्हण-म्हण पाहूं पुन्हां ! भैरू : आदी चारचोघ जमूद्यात ! त्येतिवाय नायू तुमची पुरी शोबा व्हायची ! चास्चौघांना फुकाटची गंमत पाह्यका मिळल ! चटपटे !: अरे गाढवा... भैरू; लांब कान तुमच आन्‌ मलाच उलट गाडव म्हंगतां-खासा न्याव ! चटपटे : तोंड आटप, नाहीं तर फोडून टाकीन तें ! भैरू : माजं त्वांड फोडणार तुमी १ व्हय ! अर, नुसती मेंडीची भाजी खाऊन नाय्‌ दिस काढीत मी...( त्याला धरून ओढीत ) या असं म्होरं! होऊं द्यात दोन द्वात! चटपटे : अरे, अरे, अरे ! फाजील...गाढव....( ओरडतो. ) खुलभा : ( गडबड ऐकून येते) कोण फाजील ? कोण गाढव १ भैरू : ( त्याला सोडून देतो. तो मार्गे कोंचावर आपटतो. ) ह्यो फाजील, ह्यो गाडव, ह्यो ह्यो डां.... चट० : पुरे बोल, पुरें बोल, ऐकूंद्या तुझ्या ताईसाहेबांना !

१६

भेरू : पुरतं बोलतो, अधूरं नाय सोडीत ! ताईसाब, ह्यो कुनी डांबीस मानूस दिसतुया --

सुलभा : अरे कुणाला काय बोलतोस याची कांहीं थुद्ध आहे का तुला ! अरे, हे बाबासाहेबांचे मित्र चटपटे वकील ! त्यांना असे अपशब्द बोळू नयेत !

भेरू : तायसाब, क्षेमा करा. सपस्ट सांगतुया, ह्यो वकील अगदीं न्यारा दिसतुया, बाबासायब्रांकड दुसर बी वकील येत्यात पुन ते किती संभावित ! नायतर ह्यो ! तुमी आमंदो काय करत व्हता ते हा च्वारून पगत व्हता आन्‌ कान लांब करूनश्यान्‌ तुमी काय बोलतां ते ऐकत बी व्हता ! होला नीट म्हंगालो, बाबा, मुकाट हृतं व्रैस क्ाचावर अत्तां येत्यालळ तायसाब, पुन्‌ याची ख्वाड काय जायना-आन्‌ तायूसाब, खंडूबाची दापात घेऊन सांगतुया ह्यो मस्नी एक रुपया लांच देत व्हता, तुमी कुना्शी काय बोलत व्हता ते सांगायासाठी |! ह्याचा मस्नी असा राग आला, असा राग आला, खर सांगतुया, तुमी जर इकत्यांत आला नसता, तर मी याचं डोकसंच फोडलं असतं ! माजे डोकसं अगदीं फिरून गेलं व्हतं पगा ! ( चटपट्यास ) अर, तू काय मानूस हायेस की सुंगस १

सुलभा जा तू आंत, आलं माझ्या ध्यानांत सगळ, मी सांगतं त्यांना काय तं. तूं जा आग्रि हे बघ, त्या पाहुण्यांना कांहीं लागलं तर आणून दे. पेसे आहेतच कपाटांत, आणि हें बघ, त्या पाहुण्यांची चांगळी सेवाचाकरी कर, आतां त्यांना पुष्कळच वरं वाटतं आहे. ( भैरू चटपट्याकडे रागाने डोळे वटारीत आंत जातो. ) पाहिलंत का १ तुमच्या असल्या गैरवागणुकीनं इतर चांगल्या वकिलांच्या नांवाला काळिमा लागतो, एकलंत ना तो काय म्हणाला तै ! चटपटे : ( चिडलेल्या आवाजाने ) तो तुम्हांला काय म्हणाला तेंहि ऐकले आणि तुम्ही त्याला काय सांगितलंत तेंहि ऐकलं, आतां माझी पुरी खात्री झाली आहे कीं, तुम्ही बाबासाहेबांच्या गैरहजेरीचा गैरफायदा घेऊन आंत कांहींतरी भयंकर भानगड करीत होतां ! तो पाहुणा कोण १ बाबासाहेब

१७

बाहेर गेळे आहेत, घरांत तुमच्याशिवाय दुसरं कोणी जाणतं माणूस नाही असं पाहून तो इथं कां आला, कसा आला, तुमच्या खोलींत,...

खुलभा : 'चटपटे, फार वहावलांत तुम्ही ! तोंड आंवरा, मीच तुम्हांला खडसून विचारत्ये, तुम्ही मला कोण हे प्रश्न विचारणार ? अं ? कोण तुम्ही १ चचटपटे £ मी कोण ? मी रावबहादुर माधवराव संतोषे-तुमचे वडील- यांचा लौकरच होणारा जांवई, अर्थात्‌ तुमचा... .

सुलभा : ते पहातां येईल पुढं ! आर्धी तुम्ही इथून बऱ्या बोलानं चालते व्हा...करा आपलं तोंड काळं...

चटपटे : तुम्हांला माझे तोंड इतक्यांत काळे दिसूं लागळं ना १ बरोबरच आहे, गोरं तोंड दिसलं असेल...

खुलभा : नाहींच तुम्ही ऐकायचे तसे ! मघाशीं बाकी राहिलेली शोभा तुम्हांला पुरती करून घ्यायची असेल ! भैरू, अरे भेरू---

चटपटे : कशाला बोलावण्याची तसदी घेतां ? मी जातो. रावबहादुर सभा आटोपून परत यायला निघालेच असतील, त्यांना तडक इकडेच घेऊन येतो. ते येईपर्यंत त्या पाहुण्याला मात्र इथून जाऊं देऊं नका, ( पाय आपटीत जातो. भेरू चिमटा घेऊन येतो. )

भैरू: कुट हाय्‌ त्यो! अं? कुट हाय्‌ १

सुलभा : अरे कोण १ पहातोस काय असा १ आणि हें काय आणलंस ! चिमटा ? (६ हंसते, )

भैरू : व्हय्‌ चिमटा आनलाया त्या विचवाला धराया, आमी इचू असेच धरतो, चिमट्यांत त्येची नांगी धरली कीं, पडला इचू निपचित ! काय, ग्येला त्यो ?

खुलभा ; गेला तो, तुला हांक मारतांच त्यानं पोबारा केला ! ( हंसते, ) खरं आहे तुकोबारायाचं म्हणणं, अशांना राब्दांचा मार पुरा पडत नाहीं, तुका म्हणे ऐशा नरा !...( खूप हंसते, ) बरं, जा तूं, पाहुण्यांची प्रकृति आतां कशी आहे !

र्ट

सुहास : ( बाहेर येऊन ) आतां माझी प्रकृति ठीक आहे. ( भैरू जातो. ) तसं म्हटलं तर मला काय झालं होतं असं मोठं १ मुका मार बसल्यामुळे मी बेशुद्ध झालों होतों इतकंच, मघाशींच शुद्धीवर आलों, पाठीत थोडी कळ येत होती ती तुम्ही गरम पाण्यानं पाठ दोकलीत तेव्हांच कमी झाली आणि भैरूनं पाठ रगडतांचच, कुठच्या कुठं ती पळूनह्ि गेली, आतां मी पूर्ववत्‌ बरा झालो आहे, पुष्कळ वेळ झाला मला इथं येऊन ! मी जातों आतां. सुलभा : आणखी आराम घ्या. आतां इतक्यांत आईबाबा येतील, त्यांना तुमची हकीकत सांगा म्हणजे त्यांनाहि तुमच्याविषयी आदर वाटेल, आणखी हे पहा, तुम्ही थोडं फराळाचं घेतल्यारिवाय इथून जाऊं नका, कांहीं झालं तरी तुम्ही आतां आमचे सन्मान्य पाहुणे झालां आहांत, त्या बदमाषांना तुम्हांला इथं आणून टाकण्याची बुद्धि परमेश्वरानंच दिली असली पाहिजे, सुहास : साऱ्या गोष्टी योगायोगानंच घडून आलेल्या आहेत, पण जी गोष्ट पुरी निकालांत काढल्याशिवाय मी इथं आलों, तिचं पुढें काय झालं ते मला जाऊन पाहिलंच्च पाहिजे, भेटेन पुन्हा केव्हां तरी ! आतां मी जातां. पण जाण्यापूर्वी पुन्हा एकदां मनःपूर्वक आभार मानल्याशिवाय माझ्यानं जाववत नाहीं, बोला, मी तुमचे उपकार कसे फेड्डूं ! [ राग-जिल्हा, ताल-झपताल ]

हा उपकार तव फार । साहू मी

केसा साचार ॥ घ्यु ॥

केली जी सेवा । सुखविलं मजला

साचार । नाहीं तुला तिजला ॥ १ ॥

स्पुलभा ;: दं पहा, आभार मानायचेच असले तर ज्या परमेश्वराने तुमच्या माझ्या भेठींचा असा चमत्कारिक नि अकल्पित योग घडवून आणला त्याचे आभार माना, आमचे भोलाराम मास्तर नेहर्मी सांगत असतात कीं, सारे योगायोग परमेश्वरच घडवून आणीत असतो म्हणून, तेच मी आज प्रत्यक्ष खरं झालेलं पहात आहे,

१९

€”___6"

सुहास : ( तिच्या मनगटावरीळ घड्याळ पहात ) मी जातो. आतां. किती वेळ झाला पाहिळात का? ( तिचा हात घरून तिला वेळ दाखवितो, तांच चचटपंठे बाबासाहेबांना आगि मथुअक्कांना धेऊन येतो. भोलारामदि येतात, ) चटपटे : रावबहादुर, नीट डोळे फाडून पहा, तुमची मेना ठुमच्या गैरद्दजेरींत एका पोपटाला गांडून काय रंगढंग करते आहे ती ! ( सुहासला ) अहा. पोपटराव, नका सुलभेचा हात सोडूं इतक्यांत ! तिच्या आईबापांना नीट डोळे भरून तुमचे चाळे पाहूं द्यात ! खुल : ( सुहासचा हात सोडून नि मागे वळून ) कसळे चाळे £ काय म्हणतां तुम्ही ! चटपटे : मी कांहीं म्हणत नाहीं ! माझ्यापुरत विचाराल तर मला इथं कांहीं तरी भयेकर भानगड दिसते आहे! माधव० : ( संतापाने ) कारटे, काय आहे दी सारी भानगड मथु० : ( सुलभेच्या जवळ जाऊन ) काय ग, काय आहि हें सारं १ कोण हे! कां आले इथं » चटपट्यांनीं आम्हांला जें जें सांगितलं तें खरं का? सांग तरी ! चटपटे : काय सांगणार ती बिचारी ! बोळूनचाळून सारी भानगड ! भाला ० : गप्प बसा तुम्ही भानगडगलींतले भंगडराव ! चटपटे : काय, मी भंगडराव ? भले मास्तर ! आहांत खरे बिनडोक्याचे पंतोजी ! भानगड करतात हे आणि ठरवतां भंगडराव मला ! आतां रावबहादुर्च काय तो निर्णय देतील भांग झोंकली आहे तीतुम्ही कींमी ते! माधव ० : मास्तर, या वेळीं तुम्ही मध्यें बोळ नका, माझा संताप अनावर होत आहे. कारंटे-- मथु० : असं उगाच संतापायलळा काय झालं ! सुलभा काय म्हणते ते नीट शांतपणे आधीं ऐकायला नको का? का उगाच आपलं साप समजून दोरीलाच धोपटणार ? सुलभा : आई, तुझ्या पायांची शपथ ब्रेऊन सांगते, बावांनीं संतापून जाण्यासारखं कांही एक इथं घडलेलं नाहीं. खरा साप हा चटपट्या आहे. यानंच बाबांच्या कानांत विष ओकलं !

२०

चटपटे : खासा न्याय ! चोराला सोडून संन्याशाला सूळ ! जग उलटं

चालतं हेंच खरं, मी साप, होय ना? बरं आहे, मी दूर रहातो. ( दूर

जाऊन उभा रहातो. ) रावबहादुर, तुम्हीच तुमची स्वतःची खात्री करून

घ्या, या मास्तर तुम्ही इकडे-आपण आपापसांत पुटपुटत बसूं या, नाही

तरी तुम्हांला पुटपुटायची ,खोड आहेच म्हणा !

भोला ० : ( रागार्म ) अरे हटू ! भंगड्या...

स्पहास : ( पुढें होऊन ) हें पहा, या सर्व अनथाचं आणि गैरसमजाचचं

कारण मी आहें, मलाच काय ते सांगूं द्या, संताप आंवरा, संशयपिशाच्याला

दूर ठेवा आणि शांत चित्तानं ऐका,

चटपटे : अगदीं पूर्ण श्ांतपणानं वरं का रावबहादुर १

भोळा ० : अरे हटू ! भंगड्या

खुहास : रोजारच्या पिंपळगांवांत भी समाजसेवा करीत असतों. रोजच्या-

प्रमाणं मी. गांवांत लोकांची विचारपूस करीत हिंडत असतांना गांवऱचे वाघिकारी गुण्डोपन्त यांच्या घरांतून मला एका वाईचा आक्रोश ऐकूं

आला. तो ऐकून मी घरांत शिरलो.

चपटे ; तुझ्या बापाचेच घर कीं नाही तें ? म्हणे खुद्याळ घुसलो

दुसऱ्याच्या घरांत !

भोळा ० ! अरे हट्‌ ! भंगड्या...

खुदाास : मी आंत गेलो तो गुग्डोपंत एका वेश्येच्या चिथावगीनं आपल्या

पत्नीला मारहाण करीत असलेला मळा दिसला, मी पुढें झालों आणि गुंडोपंताळा "चार दणके लगावून त्या माउलीला त्याच्या छळांतून सोडाविलं,

इतक्यांत त्याचे दोन गुंड माझ्यावर चाळून आले, त्यांनीं मला कुबललं. मी

मूच्छित पडलो. पुढं काय झालं ते अथातच मला कळलं नाहीं. मी जेव्हां

शुद्धीवर आलों तेव्हां मळा कळलं की, मी तुमच्या बंगल्यांत येऊन

थडलों आहे.

चटपटे : अहो वीरशिरोमणी, भीमसेनाचे आधुनिक अवतार, छान

कहाणीचं नाटक रचलंत ! नाटककार व्हा नाहीं तर गुण्डगिरीचं कथानक

बनवून एखाद्या बोळलपटाला. . .

२२

भोला ० :! अरे हट! भंगड्या. ..( त्याचें तोंड दाबतो. ) सुहास : पुढें तुमच्या मुलीनं माझी शुश्र्पा केली, भैरूनंहि फार श्रम घेतले, या दोन देवमाणसांचे उपकार मी जन्मात विसरणार नाहीं. माधव ० ! म्हणजे, तूं सांगतोस ही हकीकत आम्ही सत्य मानावी असं तुझं म्हणणं १ मथु० : काय झालं सत्य न मानायला? मला तर या हृकीकतींत खोटेपणाचा संशय सुद्धां येत नाहीं. ( सुलभेस ) बाळ, एका समाजसेवकाची सेवा करून तूं आपलं कर्तव्यच केलंस. ( माधवरावांस ) ऐकलं का मी काय म्हणत्ये ते! चटपटे : आतां त्या चोराला डोक्यावर बसवून घ्या, हेंच कीं नाहीं ! भोला ० ; अरे हटू! भंगड्या. .. माधव ० : मी अगदीं गोंधळून गेलों आहे. हा समाजकंटक आहे कीं समाजसेवक आहे! ह्या साव आहे कीं चोर आहे १ चटपटे । ( लगबगीने पुढें होऊन ) हा चोर आहे चोर ! भोला ; अरे हटू ! भंगड्या....( त्याठा दूर भिरकावतो. तों गुंडोपंत पोलिसांना घेऊन येतो. चटपटे गुण्डोपंताच्या अंगावर आपटतो, ) गुंडो० : ( चटपट्याला सांवरून ) कुठं आहे चोर! चटपटे : ( सुह्ासकडे बोट दाखवून ) हा पहा, गुंडो० : खरंच कीं ! जमादारसाहेब, पहातां काय £ हाच तो चोर ! हाच गांवांत गुंडगिरी करीत असलेला सुहास ! पकडा याला आणि याची झडती घ्या ! सुहास : मला पकडून ठेवण्याचं कारण नाहीं, माझी खुशाळ झडती घ्या, मी गुंड नाही, चोर नार्ही. या गांवगुण्डानंच माझ्यावर-आपलीं पातकं लपविण्यासारठी-चोरीचा आळ आणला आहे. ध्या माझी झडती, चटपटे : अगदीं कसून झाडेझडती घ्या आणि जेरबंद करून ठेवा, भलताच घट्टाकटटा माजला आहे, हातावर तुरीसुद्धां द्यायचा !

२२

भोला ० : अरे हटू ! भंगड्या. ..( शिपाई सुहासची झडती घेतात. त्याच्या खिशांत सोन्याच्या बांगड्या सांपडतात, )

जमादार : या बांगड्या कोणाच्या १ याच्या खिशांत सांपडल्या आहेत ! ( सवे आश्चयेचकित होतात. )

गुडो० : या बांगड्या माझ्या !

सुहास : ( दगा आहे हें ओळखून, हंसत ) काय तुमच्या १ तुम्ही बांगड्या घालतां ? सारंच आश्चर्य ! कांद्री तरी दगा आहे खास !

भोला ० : काय म्हणतां १ दगा ? ( कपाळावर हात मारतो. )

चटपटे : अरे इट्-मास्तरड्या ! सुहास, हे बांगड्या घालतात कीं नाहीं हें पुढें कळेलच ! पण या वेळीं तुझ्या हातांत मात्र लोखण्डी बेड्या पडणार आहेत ! जमादार, पहातां काय १ मुद्देमालासह चोर पकडला गेला आहे; ठोका याला बेड्या ! मी वकील चटपटे, मी कायदा जाणतों. गुंडोपंत, तुम्ही खटला भरा, मी ही भानगडीची केस, पाहिजे तर फुकट चालवर्तो, जमादार, पहातां काय १ ठोका बेड्या !

जमा० : तुम्ही गप्प बसा हो. तुम्ही वकील असाल पण आम्हांलाहि कायदा कळतो, बरं का ! सुद्दास कांहीं पळून जात नाहीं, आम्हांहा आमचं कतेव्य चांगलं कळतं, आमच्या कामांत विनाकारण ढवळाढवळ करू नका, सुहास, तुम्हांला आम्ही गिरफदार केलं आहे. चला----

सुहास : थोडे थांबा, जमादारसाहेब ! माझ्या उपकारकरत्यांचा निरोप घेऊन हा मी चलतांच तुमच्याबरोबर, बाबासाहेब, आईसाहेब, तुमची माझी ओळख नाहीं, तुम्हांला झाली ही गोष्ट खरी वाटणं सहाजिक आहे, तुमच्या देवतातुल्य मुलीला यामुळें फार दुःख॒ होईल आणि कदाचित्‌ ती माझा तिरस्कारहि कर्रील, पण यावेळीं मला अधिक कांद्दींच बोलतां येत नाहीं, न्यायासनासमोर योग्य तो निर्णय होईलच. आतां माझी तुम्हां सर्वांना हात जोडून इतकीच विनंति आहे कीं, मी कोणीहि असो, माझ्यामुळं तुम्हांला त्रास झाला याबद्दल मला क्षमा करा, मी तुमचे उपकार कधीहि विसरणार नाहीं.

२३

| राग-बारगेश्री, ताल-त्रिताळ | तुला ना आपुल्या प्रेमा । विजय वबरित अजय प्रेम । करित जाण जगता पुण्यधाम प्रेमा ॥ 'चु० ॥ विसरत मन दःखभार सारा । त्यासि मिळे जरी अन्य आसरा ।

जुरत भाव दुसरा । गाजवी खुनामा ॥१॥ ( सुलभा आईच्या खांद्यावर डोकें ठेवून रडत असते, माधवराव कपाळाला हात लावून बसतात, भोलाराम खिन्न मुखाने बाजूला उभे रद्दातात, चटपटे व गुंडोपंत आपापसांत कांहीं ठरवतात, पोलीस सुहासला पुढें घाठून नेऊं लागतात, ) चटपटे : ( जातांजातां गुरकावून ) अरे हटू ! मास्तरड्या, आला मोठा हटू करायला ! भोळा ० : जा, जा, तोंड घेऊन जा आतां ! भंगड्या, ध्यानांत ठेव कीं, परमेश्वर सत्याचा वाली आहे. ( गुंडोपंत, पोलीस, सुहास, 'चटपंठे जातात.) माध ० : पोरी, काय केलंस हे ? कुठला पाहुणा आणलास घरांत १? आज केवढा आनंदाचा दिवस पण त्या आनंदाचा सारा विरस झाला ! तो पाहुणा खराखुरा चोर होता कीं साव, कांहींच लक्षांत येत नाहीं. डोकं फिरून जायची वेळ आली, ( मथुअक्कास ) चल आंत, थोडी आरारूटाची लापशी तरी करून दे, ( पत्नीसह आंत जातो. ) खुलभा : ( भोलारामास ) मास्तर, काय होहेलळ हो आतां १ तुम्हांला सुहासांविष्यी संशय येतो का १ भोला ० : छेः, मुळींच नाहीं. भैरू० : ( येऊन ) ताईसाब, मस्नीबी त्ये पाव्हन्याविशीं संशाव येत नाय. त्यो फार संभावित दिसतो पगा, भोला ० : मला वाटतं या सर्व कारस्थानाच्या मुळाशीं कांहीं तरी दगाफटका असल्ा पाहिजे, ( इतक्यांत ज्यांनीं सुहासला तेथें आणून टाकलें होतें ते दोघे इसम एका बाईला घेऊन येतात. )

-ई.

१ ला इसम ! वाईसाहेब, त्या सुहासला आम्ही इथंच आणून टाकलं. २ रा इसम : होय, वाईसाहेब, हाच तो बंगला ! इथं चोकशी करा, आम्ही जातों. ( ते दोघे जातात, ) ( राधाबाई-गुंडोपंताची बायको-पुढें येऊन इकडे तिकडे पहात असते, ) खुलभा काय हो वाई, काय पाहिजे तुम्हांला ! कोण तुम्ही ? कुणाला शो'तां ! राधा० : सुली, इथं सुहास नांवाचा कुणी तरुण आला होता का १ खुलभा : आला नव्हता पण त्याला मूच्छित अवस्थेत इथं टाकण्यांत आलं होतं. राधा० : कुठं आहे तो आतां ! खुलभा : त्याला पोलिसांनीं चोरीचा आरोप ठेवून आत्तांच पकडून नेले. त्याच्या खिशांत सोन्याच्या बांगड्या सांपडल्या, राधा० : हो ग, तोच तो. त्याच्याच शोधासाठी मी आल्ये आहे. त्या विचाऱ्यावर चोरीचा आळ घेतळा आहे तो मेला माझा. ..( संशयाने इकडे तिकडे पहाते. ) सुलभा ; कांहीं संशय मनांत आणूं नका, ही आमच्या विश्वासांतली माणसं आहेत, राधा० : पण नको बाई, भिंतीला सुद्धां कान असतात, सुलभा : मग चला तर आंतल्या माझ्या खोलींत, तिथं शांतपणानं मला सर्वे हकीकत सांगा, मला त्या तरुणाबद्दळ फार सहानुभूति वाटते. राधा० : मेल्यांनीं त्याला कित्ती मारलं म्हणून सांगूं तो आपला हाडापिंडाचा बळकट म्हणून जिवंत राहिला ! आतां कशी आहे त्याची प्रकाते १ खुलभा : आतां ठीक आहे. राधा ० : मुली, त्याच्या मारेकऱ्यांची मळा चांगलीच खोड मोडायचौ आहे. करशील का तूं मला मदत सुलभा : अवश्य करीन, पण आतां वेळ मोठें नका, सर्वे सर्वे सांगा मला, राधा० : चला तर--( आंत जातात, )

"ण्पडदा--

र

[ स्थळ:--र्पिपळगांवची चावडी. बाहेरची बाजू, एक पोलीस पहारा

करीत आहे. आंतून गाण्याचा आवाज ऐकू येतो. पोलीस गाणें ऐकतांना

तहीन होतो. गुंडोपंत : ( प्रवेश करून ) काय हवालदार, अगदीं दंग झालेले दिसतां! कसल्या रंगांत एवढे दंग झालांत १ पोलीस : आमचा कसला आला आहे रंग १ रंग तुमचा ! तुम्ही या गांवचे स्वांधिकारी ! तसं म्हटलं तर त्या रंगू नायकिणींच्या रंगमहालांत तुम्ही यावेळीं दंग होऊन रंग उडवीत असायचे, मग इथं कसे? रुंडो० : वाटलं पाहुण्यांची चौकशी करावी जातां जातां ! पोलीस : पाहुणे १ कोण पाहुणे १ रोंडो० : काल इथं तुम्ही चोरीच्या आरोपावरून पकडून आणलेत ते! केव्हां पोंचविणार त्यांना राहरकोतवालींत ? पोलीस : पोचवू आज ! जमादारसाहेब त्याच कामासाठी शहरांत गेल आहित, रांडो ० : बरं, पाहुण्यांची काय हालहवाल आहे १ पोलीस : त्या पाहुण्यांची ना ? फक्कड हालहवाल आहे. त्याला कसलीच काळजी दिसत नाहीं, तो या चावर्डीत म्हणजे तुरुंगांतच आहे म्हणायचा ! पण त्याच्या मुखावर दुःखार्‍ची छटासुद्धां दिसत नाहीं, गातो काय, इंसतो काय, आनंदांत आहे बेटा ! तुरुंग म्हणजे त्याला घर वाटतं जसं कांहीं ! ( गाणें ऐकू येते, ) ऐका नीट, तोच गातो आहे आंत ! इथं पुष्कळ चोर येतात. पण असा आनंदी चोर माझ्या कांहीं पहाण्यांत नाहीं !

२६

गुंडो० : त्याला कसलं आलं आहे हो दुःख ? निढीवलेला चोर आहे तो. त्याला घर नि बंदिधर सारखंच !

पोलीस : पण क्षमा करा इं. हा ग्रहस्थ कांहीं तुम्ही म्हणतां तसा निढांबलेला चोर दिसत नाहीं, त्याच्यावर आमच्या जमादारसाहेबांचा पूर्ण विश्वास, दिसतो, त्यांनीं त्याला आंतल्या बाजूस असाच मोकळा ठेवला आहे, त्यांनीच त्याला खायलाप्यायला आणून दिलं, आणि शहरांत जातांना मला सांगितलं कीं, पाहुण्याला कांहीं त्रास देऊं नकोस म्हणून ! केवळ कर्तव्य म्हणून इथे. पद्दारा करतो आहे झालं !

रांडो० : बरं, त्याला इथं कोणी भेटायला आलं होतं का!

पोलास : अजून तर कुणी आले नाहीं-पण कुणी चांगलीं माणसं आलीं, तर त्याची भेट घेऊं द्यायलाहि जमादारसाहेबांची परवानगी आहे.

गुंडो० : अस्सं ! बरं तर ! मी वकिलाला घेऊन येतों थोड्या वेळानं पोलीसदादा, तुम्हाला तुमच्या हिताची गोष्ट सांगून ठेवतो, त्याच्यावर फाजील विश्वास टाकू नका, हातावर तुरी द्यायचा एखाद वेळीं, धर्म करतां कमे ओढवेल तुमचं ! नोकरी जायची ! बरं, मी जातों, ( पोलिसाच्या कानांत कुजबुजतो, तों दुसऱ्या बाजूने राधाबाई आपल्या मुलीसह--सिन्धूसह येते, तिथं गुण्डोपंताळा पहातांच ती बाजूला होऊन लपते, सिन्धूह्दि जाणार इतक्यांत गुण्डोपंताला तिची चाहूल लागते. तो मार्गे वळून पहातो, )

सिंघु : ( आई दिसत नाहींसें पाहून ) आई, अग आई--

गुडो० : कोण ! सिन्थु १ तूं कशी इथं ! आणि आई म्हणून कुणाला हांक मारलीस ! तुझी आई आली आहे कीं काय तुझ्याबरोबर ?

संचु : ( चाणाक्षपणार्ने) आई १ कोणती आई? कशाची आई! कुणाची आहे १

गरोडो० : कुणाची आई १

सिंघु : हो, कुणाची आई ! या पोलीसदादांची !

पोलासि० : माझी आई कशाला येईल इथं ? यांचीच असेल !

२७

रुंडो० : माझी १

सिंघु० ; ठुमची होय ? कोणती तुमची आई ! तुम्ही काळ घरीं आणली होतीत ती १ ती कशी छान आहे नाहीं १ कशी पण नट्टापट्टा करून आली होती ! आणि डोळे तरी कसे लाल लाल दिसत होते !

रुंडो० : फाजील पोर कुठली ! तिचे डोळे लाल दिसत होते काय? सि'चु : मला जें दिसलं तें मी सांगितलं, बावा, यांत मी फाजीलपणा काय केला हो १

गुंडो० : फाजीलपणा काय केला १ थांब, तुझं थोबाड रंगवून लाल करतों म्हणजे वेईैेल काय ते ध्यानांत ! ( तिच्यावर हात उगारतो, )

पोलीस : ( त्याचा हात धरून ) कां उगाचच मुलीला मारतां £ काय केलं तिन £

गुंडो० : काय केलं १ अहो, काय सांगूं आणि कसं सांगू १ तुम्ही गांवचे राखणदार, तुम्हांला सवे ठाऊकच आहे. तुमच्यापासून लपबण्यांत काय अर्थ आहे १ अहो, ती आपली, त्या पलीकडच्या लाल महालांतली रंगू , तिला या कारटीनं माझी आई ठरविलंन्‌ ! बोला, या कारटीनं यापेक्षां आणखी फाजीलपणा तो कोणता करायचा १ तोंड फोडलं पाहिजे कारटीचं ! पोलीस : ( मिस्किलपणें ) मुली, खरंच चुकलीस तूं ! ती रंगू किती संभावित. . .

गुंडो० : असं तुम्हीच म्हणतां म्हणून बरं आहे ! आणि अशा त्या संभावित बाईंची ही कारटी चे करते, काय पोलीसदादा, आहे ना ती रंगू संभावित! पोलीस : वाः, काय सांगावं £ रंगू कशी झाली तरी नायकीण आहे आणि नायकीण म्हणजे संभावित बायको ! मुली, ती संभावित बायको आहे, सिंधु : कुगाची बायको १ बाबांची ! अय्या, मला नव्हतं बाई है ठाऊक ! गुंडो० : काय हें पोलीसदादा १ तुम्हीसुद्धा माझी चे करतां अं १ निदान पोरीच्या देखत तरी अश्शी चेष्टा करूं नका ! पोरं बिघडतात अशाने ! पोलीस : गांवांतल्या चामुंडा नायकिणीला खुशाल घरीं नेतां, त्यानं नाहीं पोरं बिघडत आणि मी जरा चेष्टेने बोललों तर त्यानं पोरं बिघडतात अं

र्ट

आमच्या जमादारसाहेबांना या असल्या गोष्टींची फार चीड आहे आगि

म्हणून ते तुमच्यावर फार चिडले आहेत !

रांडो० : काय म्हणतां ! म्हणजे तेच आमचा खटला बिघडविणार कीं काय!

पोलीस : तसं नव्हे हो ! ते कायद्यापुढं काय करणार म्हणा, पण आपलं

सांगून ठेवतो.

गुंडो० : ते बर केळंत, मी सावधच राहीन, माझा पुरावा भक्कम आहे

चोर हा चोर ठरलाच पाहिजे, कायदा माझ्या बाजूचा आहे आणि जमादार

कायद्याच्या वाजूचे आहेत, असंच ना ? मग नको भीति ! सिन्धु, बाळ, खरं

सांग, तूं मघाशी आई म्हणून कुणाला हांक मारलीस ?

सिंछु० : मी ! आईला हांक मारली ? केव्हां १ बाबा, ठुम्हांला कसला

तरी भास झाला !

गांडो० : मला भास झाला नाहीं ! खरं सांग, तूं आई म्हणून कां

म्हणालीस मघाशी १

सिंधु : बाबा, खरं सांगूं 2 आत्तां आठवलं मला, मी नुस्तं आई नाहीं म्हटलं,

अयाई म्हटलं ! पायाला ठेच लागली तेव्हां मी अयाईंग असं म्हटलं असेल !

गुंडो० : अयाईं नव्हे, चांगळ आई म्हटलंस तूं. तुझी आई इथंच कुठ तरी

लपली असेल ! मला भीति वाटतेच आहे तिची

सिु : कुणाची ? माझ्या आईची भीति वाटते तुम्हांला ! बाबा, तुम

आईला मितां !

पोलीस : काय, हे एवढे गुण्डोपंत आगि बोयकोला मितात १ ( हंसतो, )

गुंडो० : हंस नका. ती तशीच जहांबाज आहे, या कारटीवरून तुम्हांला तिची

परीक्षा झालीच असेल म्हणा ! ही चिसुरडी पोर जर इतके तीनतेरा करल्ये

आहे तर तिच्या आईचं विचारायलाच नको ! बायको आहे ना ती लम्नाची

पोलीस : लमाची बायको ना १ मग कशाला एवढे भितां ? लय्नाची बायका

म्हणजे ताटाखालचं मांजर !

गुंडो० : कसलं मांजर घेऊन बसलांत £ वाघ्रीण आहे वाघीण ! बोलूं. देत

नाहीं मुळीं, मी एक शब्द बोललो की, ती उलट फाडू फाडू दहा शाब्दांनी २९

उत्तरं देते ! काळ सहज रंगीला घेऊन घरीं गेलां, तों. आली अंगावर चवताळून !

पोलीस : ( मिस्किलपणें ) मग खूप गंमत उडाली असेल, नाहीं !

सिंचु : ( रडत ) कसली गंमत पोलीसदादा ! त्या रंगीटलीनं आणि यांनीं माझ्या आईला मार मार मारलं !

गुंडो० : कारटे, काय सांगत्ये आहेस हें यांना १ मी मारलं १? मी मारलं १ सिंधु : हो, हो, तुम्ही मारलंत ! बाबा, तुम्ही माझ्या आईला मारलंत ! त्या वेळीं आईचं ओरडणे ऐकून जर तो बिचारा कोणसा घांवून आला नसता... रुंडो० : कारटे, काय सांगतेस हें पोलिसाला ! आतां तोंड आवरतेस का तै फोडून काढूं १ ( सिंधूला मारायला धांवतो, )

सिं'घु : ( भीतीनें वाजूला होत ) आई, धांव ग धांव ! आई-आई--- राधा० : ( पुढ येऊन आणि सुलीला पोटाशीं धरून ) बाळ, मिऊं नकोस, ( गुंडोपंतास ) मारा पाहू कशी पोरीला मारतां ते ! पोलीस पाहताहेत म्हटलं ! फाडून खाईन तुम्हांला यांच्या देखत ! होऊं द्या मग काय व्हायचं त॑ ! माझा संतापसुद्धां अनावरच झाला आहे, त्या मसणीच्या नादानं काल मला मारलळंत ते मारलेत पण वर त्या बिचाऱ्या सुह्ासनां सुद्धां मारलंत | कांहीं लाज वाटते का बोलायला १

गुंडो० : माझी लाज काढतेस १ भर चावडींत माझी लाज काढतेस १ वायको तूं, नवऱ्याची लाज काढायला लाज नाहीं वाटत !

राधा ० : नवेरे-नवरे ! किती दिवस लाज धरायची तुमची १? आतां डोक्यावरून पाणी गेले, भरल्या घरांत नायकिणी आणतां आणि लग्नाच्या बायकोवर हात टाकतां ! आणि ते बिचारे सुहास मला सोडवायला आले तर त्यांनाहि मारतां ? नाहीं आतां मला हे सहृन होत ! काय व्हायचं असेल तें होऊं दे; साऱ्याचा सोक्षमोक्ष होईल तेव्हांच गप्प ब्रसेन, नवरे, नवरे ! नवरे कसले तुम्ही ! कसाब आहांत कसाब !

रुंडो० : यांत मी कसाईपणा काय केला ? केवढा मान आहे तिला समाजांत ! तिची कळेची सेवा फार थोर आहे, तिचं गाणं म्हटलं की, संभादित लोकांची नुस्ती झुंबड उडते, अग, ती माझी मेत्रीण आहे.

२०

राधा ० : आग लागो तुमच्या जिभेला ! नायकिणीला मैत्रीण म्हणायला लाज नाहीं वाटत?

गुंडो० : बघ, पुन्हा काढलीस तूं लाज माझी ! आजच्या सुधारलेल्या काळांत अशा मेत्रिणी जोडणं कमीपणाचं समजत नाहींत.

राधा० : ही सुधारणा का ? दाखवा मला असले सुधारक ! त्यांची भर चव्हाट्यावर फट्फजिती नाहीं. केली तर नांवाची राधाच नव्हे ! चांगलीं देवाब्राह्मणांच्या साक्षीनं लम़ लावतां आणि मग असल्या मैत्रिणी जोडतां १ दाखवा, दाखवा मला ते सुधारक ! निलंज, बेशरम, निलाजरे, बायकोचा गळा कापणार गळेकापू...

रुंडो० : ( नाइलाजाने हात जोडीत ) माझ्या आई, भर चावडींत तरी माझी अन्रू घेऊं नकोस, हे पोलीसदादा---

राधा ० : पोलीसदादांचा दंडुका दिसतोय म्हणूनच तुम्ही वर्मून बोलतां आहांत ! नाहीं तर मला जिवंत जाळली असतीत !

गुंडो० : अग, कांही विचार कर, तूं माझी ल्य़ाची बायको ना £ आणि तूंच भर चावडीवर नवऱ्याची अन्रू--

राधा० : कसली हो तुम्हाला अब्रू £! नवरे आहांत हे खरं, पण अन्रून राहिलां असतांत तर कशाला ऊर फोडून बोलल्यं असत्ये १ डोक्यावरून पाणी गेळं, साऱ्याचा कळस झाला, नाहीं आतां मला रद्दावत, मी चावडीवर उभी राहून अश्‍शी ओरडून सांगणार. . .

रुडो० : ओरड, कैदासिणी, खुद्याळ ओरड, हवा तर ओरडून ओरडून प्राण दे, त्या चोराविरुद्ध माझा पुरावा बळकट आहे, लग्नाची बायको पडलीस आणि तक्यांत हे पोलीस इथं ! नाहीं तर...पण जाऊं द्या. त्या चटपटे वकिलाला घेऊन येतां, मग पाहतो तुझा तो यार...

राधा ० : ( संतापार्ने ) काय म्हणालांत !

रांडो० : हो, हो, तो यार आहे तुझा ! त्याशिवाय नाहीं उगाचच खु्याल घरांत दसला ! आतां मीहि चिडलोच आहे, वाटेल तो पुरावा उभा करीन पण तुम्हां दोघांचा एकदांचा निकाळ लावीन, ह्या गुंडोपंत या गांवच्या

२९

गुंडांचा राजा आई. मला नाहीं कुणाची भीति ! पोलीस झाले नि न्यायाधीश झाले तरी पुराव्यापुढें काय करणार ? हा चाललोंच मी चटपट्यांकडे ! जी नवऱ्याची अत्र संभाळीत नाहीं ती बायको कसली ! हा चाललोंच मी! सि'चु : ( गुंडोपंताच्या पायाला विळखा घाळून ) बाबा, कुठं चाललांत माझ्या आईवर कांहीं संकट तर आणीत नाहीं ना तुम्ही! नका जाऊ, मी नाहीं सोडणार पाय !

गुंडो० : ( सिंधूला लाथाडून ) चळ, हो दूर, मर कारट्ये ! ( जातो, ) राधा ० : ( तिला सांवरून ) बाळ, कशाला त्यांचे पाय 'वरत्येस ? रडू आंवर ! ( तिला कुरवाळून रडते. )

पोलीस : बाई, रटड्टूं नका. मुलीला घेऊन घरीं जा. मी सर्व पाहून ठेवलं आहे. कांहीं काळजी करूं नका. देवाच्या दयेनं सारं कांही ठीक होईल, सिं'चु : पोलीसदादा, तुमचाहि देवावर विश्वास आहे का १

पोलीस : भाझा देवावर विश्वास आहे आणि म्हणूनच मी पोढीसचं काम अंगावर घेतले आहे. मी थोडक्यांत सांगता ते ऐकून ठेवा, मीहि समाजाचा गरीबसा सेवकच आहें. देव न्यायाचा नि सत्याचाच पाठीराखा असतो. सिं'चु : पण तो देव कुठं आहे हो!

राधा० : बाळ, काय विचारते आहेस हें भलतंच ! देव सवोमध्यें आहे; तुझ्यांत आहे, माझ्यांत आहे, या पोलीसदादांतहि आहे

सिं'छु : आणि बाबांच्यांत १

राधा० : त्यांच्याहि अंतःकरणांत देव आहे पण तो अजून जागा झालेला नाहीं. आतां ह्या देवाबद्दलचा वाद पुरे. आपल्या देवांत काय लिहिलेलं आहे तें आर्धी आपण पाहुं या, पोठीसदादा, तुम्ही इतके सजन नि दयाळु असाल असं मला वाटलं नव्हतं आणि म्हणून मी भीत भीतच इथं आरल्ये, आपली सोबत असावी म्हणून पोरीला वरोबर घेऊन आल्ये इतकंच.

पोलीस : पण तें फार चांगलं केळेत, ज्या ज्या गोष्टी आतांपर्यंत माझ्या कानावर आल्या त्यांवरून माझी खात्री झाली आहे कीं, सुहास निरपराधी आहेत हें सिद्ध करायला या मुलीच्या साक्षीचा फार चांगला उपयोग होईल. मुली, कोटात जाऊन तूं देशील का साक्ष १

र्र

सिं'घु : साक्ष म्हणजे काय हो !

पोलीस : तिथं तुला जं विचारतील त्याला उत्तर द्यायचं !

सिंधु : हात्तिच्या ! इतकंच ना ! पण मी आर्धीच सांगून ठेवत्ये, मी खोटं नाही हो बोलायची ! आणि खरं ते सांगायला कुणाच्या बापालाहि भ्यायची नाही.

पोलीस : तुझ्या स्वतःच्या सुद्धां !

सिं'छु : माझ्याच काय, देवाच्या सुद्धां बापाला नाहीं म्यायची !

पोलीस : अस्सं, अस्सं ! ( हसतो. )

सिन्चु : इंसतां हो काय असे पोलीसदादा १ खरं बोलणं हे इतकं कठीण का आहे 2

पोलीस : कठीण नाहीं फारसं, पण खरं तेंच सांगेन, खोटं बोलणार नाहीं अशी आधीं शपथ ध्यावी लागते तिथं.

सिन्चु: खरं ते खर, त्याला शपथ काय करायची £ खऱ्याची शपथ, खोट्याची शपथ, असे का कांही प्रकार आहेत १

पोलीस : मुली, लू अजून लहान आहेस, निष्पाप आहेस; तुला नाईही कळायचे ते प्रकार ! ( राघाबाईस ) बरं पण बाई, तुम्ही इथं कां आलां होतां त नाहीं सांगितलंत !

राधा ० : इथं तुम्ही चोर म्हणून अडकवून ठेवलं आहांत ना, त्यांना--- सुहासनां भेटण्यासाठी !

पोलीस : बरं आहे, भेटा तर त्यांना ! चला आंत, त्यांना कोठडींतून बाहेर बोलावून घेतो, जमादारसाहेब येईपर्यंत गांठीभेटी उरकून घ्या, कारण ते आले म्हणजे सुह्वासनां शहर-कोतवालींत पाठवावं लागेल !

राधा० : पण मी त्यांना एकटी कशी भेटू १ मला बाई भीति वाटते, पोलीस : तुम्हांला आणि कोणाची भीति वाटते ! खरं नादीं वाटत ! एवढा तुमचा तो नवरा कर्दनकाळ पण त्याला सुद्धां मघांशीं फाडू फाडू बोललांत, मग हे सुहास तर गरीब सज्जन, त्यांना मिण्याचं काय कारण १

३.

राधा? : ते पुण्यवान आहेत, देवमाणूस आहेत. त्यांचे आम्ही अपराधी आहेत. आमच्यामुळंच ना त्यांच्यावर चोरीचा आळ आला! त्यांना मी कसं तोंड दाखवू? सिंघु £ ( पलीकडे पहात ) आई, ती पाहिलींस का कुणी माणसं इकडे येताहेत ! कोण ग तीं राधा० : तीं ना? अग, ताच तीं! त्यांचीच मी वाट बघत्ये आहे. ( पुढे होऊन ) या, या, सुलभाताई, कित्ती उशीर झाला हा यायला ! ( सुलभा, भोलाराम आणि भैरू येतात, )

सुलभा : काय सांगूं राधाबाई ? आमच्या घरांत भानगडीच भानगडी सुरू. झाल्या आहेत, त्या मेल्या 'चटपट्यानं नानातऱ्हेच्या खोट्यानाट्या गोष्टी सांगून बाबासाहेबांचं मन कलुपित करून टाकलं आहि. राधा० : कोण हो हा चटपटे! खुलभा : आहे एक वकील ! भोळा ० : साघा वकील नव्हे, भानगडगल्लींत रहाणारा भानगडी वकील ! आमच्या शहरांत शेंकड्यावारी वकीळ आहेत आणि त्यांत पुष्कळ चांगलेहि आहेत; पण या वाकेळलाची जातच निराळी ! सापाची जात आहि त्याची ! भैरू : कसली सापाची जात घेऊन बसलांया १ साप तसा वंगाळ खरा पुन्‌ मोठं जिवाणूं ! चटपट्याची जात इचवाची हाय, जीव इवलासा पुन नांगी मारन्यांत पटाईत ! चटपट्या इचू हाय इचू ! एक दिस त्येची माजी जरा बाजूला गांट तर पडू द्या, त्येची नांगी नाय चिमट्यांत धरली तर नांव बदलीन ! खुलभा : आणखी त्यांत वाईट असं कीं, तो या खटल्यांत तुमच्या यजमानांना मदत करणार आहे म्हणे !

राधा० । अगबाई, मग अनर्थच ओढवला म्हणायचा ! ती एक वेद्या आहेच मेली माझं घर बुडवायला टपठेली आणि त्यांत हा वकिळ मिळणार ! वेश्या नि वकील यांची ही जोडी--

4.4

योलीस : तुम्ही मुळींच घाबरू नका, तुमची बाजू सत्याची असेल तर कुणीहि कांहींएक वांकडं करू हाकणार नाहीं तुमचं, माझी खात्री आहे कीं, न्यायमंदिरांत तुम्हांला न्यायच मिळेळ, चांगला भक्कम पुरावा मात्र गोळा करा, राधा० : त॑ काम माझे ! सुहासनां सोडविण्यासाठी मी त्या वेश्‍्येचेहि पाय धरीन, आणि खरं बोलायला सांगेन तिला, खुलभा : काय, तुमचा अजून वेश्येवर विश्वास आहे ! राधा० : कां नसेळ १ किती झालं तरी ती बाई आहे, स्त्री आहे. माझी करुण कहाणी ऐकून तिचं मन द्रवल्याशिवाय रहाणार नाहीं, भोला ० : असं झालं तर दुधांत साखर पडेल, तीहि खटपट करूं्या आपण, राधा० : मास्तर, तुम्ही याल का माझ्याबरोबर त्या रंगूच्या घरीं ! भोला ० : हो-हो, अवश्य येईन ! तशांत मी म्हातारा, मला हो कसली भीति? राधा० £ मग चला तर आपण तिकडेच जाऊं, सुलभा :; आणि या मुलीला कुठं ठेवणार तुम्ही ! मला वाटतं, तुम्ही दोघंहि हा खटला संपेपर्येत आमच्याच घरांत येऊन रहा, मुलीला आमच्या घरीं ठेवा नि तुम्ही मास्तरांना घेऊन लागा त्या खटपटीला, राधा० : चला तर मास्तर, चल ग तिंधु--- पोळीख : अहो पण तुम्ही सुह्ासची भेट घेणार द्वोतां ना ? राधा ० ; मला त्यांना तोंड दाखवायची लाज वाटते. ते निर्दोषी म्हणून सुटले म्हणजे मग घेईन त्यांची भेट ! सुलभाताई, तुम्ही मात्र त्यांची भट घ्या हं. ताई, तुम्ही प्रत्यक्ष देवता आहांत, तुम्ही देवी आणि ते देवमाणूस ! भोला० : ही जोडी छान जमेल एकंदरींत, ही माझी बाळ देवता आणि ते सुहास देव, जशी कांहीं लक्ष्मीनारायणाचींच जोडी ! सिंचु : होय का£ मग मी या लद्ष्मीनारायणांना आरती ओंवाळीन, बरंका!

१५

[ राग-मिश्र काफी, ताल-धुमाळी |

मी ओंवाळिन यांना । अश्शी पहा ।

उजळिन प्रेमाने शुभ मंगल निरांजना ॥ धघयु० ॥ मग लाजुनि नव नवरी । ही हसेल खुद्दकनशी । नव नवला । ही मोज

नवी नयना ॥ १ ॥

भेरू : तूं त्येस्ती वंबाळनार १? लई ब्येस, म्हंजी अवंदा आमच्याकडे दिवाळसन साजरा व्हनार म्हंगा की ! खुलभा : भेरू, फार वाहवलास तूं ! भैरू : खरं हाय तायसाब तुमचं म्हननं ! आदीं त्ये चटपठ्याचा शिमगा संपल्याबिगर कसा सुहासचा दिवाळसन यनार सुलभा : आतां पुरे कर तुझी थट्टा. ही थंद्रेंची का वेळ आहे? राधाबाई, तुम्ही आपल्या कामाला लागा कशा ! भोला० : चला राधाबाई मुलीला घेऊन, (तो राधाबाई नि सिंधु यांना घेऊन जातो. ) पोलीस : ( सुलभेला ) चला आंतल्या बाजूला कोठडीकडे, भरू, तूं इथंच पलीकडे उभा रहा बरंका १ भैरू : पोर्लांसदादा, त्येवडा तुमचा दांडका मस्नी दयेऊनशाच्‌ जा. कुनी आला की त्येला दांडकूनच काढतो, फार छान हाय ठुमचा दांडका ! पोलीस : बरं, बरं, उभा रहा तिकडे ! ( भेरू पलीकडे जाता. आंतील कोठडीचा देखावा दिसूं लागतो, पोलीस सुलभेला बाहेरच्या बाजूस उभी करतो व तो आंत सुहासला आणायला जातो, ) खुलभा : देवा, त्या सुहासनां संकटमुक्त कर हीच तुझ्य़ा चरणीं माझी प्राथना आहे,

२६

[ राग-मांड, ताल-दादरा ]

प्रभु संकट हे निवार । सेवान्रताला

वरिळे ज्याने । जनता जो मानि देव

सहतो मग का तो शोकभार ॥ घु० ॥

जरि जनता हाचि देव । प्रभु का

धरि अन्य भाव । विनति पदा

घे घांब ॥ करि करुणा देवा दयाळा ॥१॥

( पोलीस सुहासला बाहेर आणतो. )

पोलीस : सुहास, या सुलभाताई तुम्हांला भेटायला आल्या आहेत, लौकर काय तें बोळून घ्या, जमादारसाहेब तुम्हांला दाहरकोतवालींत नेऊन दाखल करण्यासाठीं इतक्यांत येतील, तिथंच तुमच्यावरचा खटला नोंदला जाणार आहे, ( पलीकडे जातो. ) खुठास : ( सुलभेस ) वाई, तुम्ही कां इथं येण्याची तसदी घेतलीत १ आधीच तुम्ही माझ्या डोक्यावर उपकारांचा डोंगर ठेवला आहे आणि त्यांचा पवेत करायचा तुमचा विचार आहे वाटतं १ मी एक गरीबरुरीबांची सेवा करणारा गरिवाहूनाहे गरीब असा समाजसेवक आहे. बाई, तुम्हां श्रीमंतांनी डोक्यावर ठेवलेलं उपकारांचं ओझं पेलण्याची शाक्त माझ्यांत कुठून असणार ! कां, बोलत कां नाहीं १? भेटायला आलांत नि सुक्‍या कां बनलांत १ त्या गुंडांनी दिलेला मुका मार मी कसाबसा सहन केला पण हा तुमचा मुका मार... खुलभा : इइ्दा ! ( बाजूला तोंड करून जरा दूर जाऊन उभी रहाते. ) सुहास : आत्तां समजलो, तुम्हांला माझ्या बोलण्याचा राग येणं सहाजिक आहे, तुम्ही केवढ्या श्रीमंत, केवढ्या थोर ! केवढा मोठा दजो तुमचा आणि तुम्हांला मी नुसत बाई म्हटलं तेव्हां तुम्हांला त्याचा राग येणं सहाजिकच आहे. बाई, सुलभाबाई नव्हे सुलभाबाईसाहेब, राग सोडाल का गरिबावरचचा ? खुलभा ! नाहीं सोडायची ! खंहास : नाहीं सोडायची १ कुणाला नाहीं सोडायची १ मला !

२७

खुलभा : इतक्या भयंकर संकटांत तुम्ही सांपडला आहांत तरी तुम्हांला थट्टाविनोद सुचतो ना ? मला फार राग आला आहे तुमचा !

खुहास ; बाईसाहेब, कारण तर सांगाल रागाचं !

खुलभा : खरं सांगा, मी बाईसाहेब का आहे तुमची १ तुमची सेवाचाकरी केल्यामुळें मी तुमची सेविका झाल्ये नाहीं का १ मी सेविका, मला नको बाई, बाईसाहेब म्हणूं ! सेविकेच्या पदवीला शोभेल असंच माझे नांव घ्या ! खुहास : ( हंसून ) कसं नांव घेऊं ! साधं की उखाण्यासह १

सुलभा: पुरे झाली हवी थट्टामस्करी ! आधी सांगा तुमच्या पार्ठीतली कळ थांबली का १

खहास : ( स्वगत ) आतां हे बोलणं थंदेवारीच नेलं पाहिजे मला ! ( उघड ) पार्ठीतली कळ थांबली पण. . .

खुलभा : ( घाबऱ्यानें ) अगबाई, मग दुसरीकडे कळ उद्भवली कीं काय ! मेली काय माझी अक्कल तरी ? गरम पाण्याची पिशवी सुद्धां बरोबर नाहीं आणली मीं !

सखंहास: ही नवी कळ गरम पाण्यानं नाहीं बरी व्हायची ! नुस्त्या हस्तस्पर्शानेच ती बरी होईल ! ( तिचा हात धरून हृदयावर ठेवीत ) ही पहा इथं कळ...

खुलभा : सोडा माझा हात, हात धरणं सोपं असतं पण तो कायमचा धरून ठेवणं फार कठीण असतं ! तुम्हां पुरुषांना सारी मेळी थट्टाच वाटते पण त्यांत आम्हां स्तरियांचं मात्र मरण ओढवतं !

संडास : कशाला हव्यात इतक्यांत मरणाच्या गोष्टी 2 या खटल्यांत मला फार फार तर वर्ष सहा महिन्याची शिक्षा होईल, चोरीच्या आरोपावरून मी कांहीं फार्शी जात नाहीं--

खुलभा : कुठचं बोलणं कुठं नेलंत तुम्ही हे! इडापिडा टळो आणि अमंगळ पळो ! नको तुम्हांला फांशीची शिक्षा व्हायला कधीं !

खुहास : वेळच आली तर फांशी टळणार आहे का ? मी अंगावर घेतलेलं समाजसेवेचे त्रतच तसं खडतर आहे. खेडेगांवांत काम करायचं म्हणजे

144

माराला नि मरणाला सदा सिद्धच असलं पाहिजे, शहरांत नागरिकांशी ग्रांठ पडते, पण इथं खेड्यापाड्यांत सदा गांवरुंडांशीं-आ्रामकंटकांशीं झगडावं लागतं, ग्रामकंटक, गांबगुंड हे फार पुरातन राब्द आहेत, जे लोक राद्दरांतल्यापेक्षां खेडेगांवांतळं समाजसेंबेचं काम अधिक सोपं आहे असं समजतात ते चूक करतात, इथं नेहमीं कंटकांशीं गांठ ! हे कांटे केव्हां पायांत बोंचतात तर केव्हां हृदयांत सुद्धां रुतून बसतात ! खेडेगांबांतलं सेवेचं काम-ग्रामोद्वाराचं ब्रत म्हणजे सुळावरचची पोळीच ! [ राग-अडाणा, ताल-त्रिवट ]

ना गणा जीवना । सुखाचे ॥

दिनराती प्राणपणाने सुखवाया

झटें जनांना ॥ घु० ॥

पदीं टोचती कांटे । चलतां भय नेटे ॥

कोणि न देत अभयवरदाना ॥ १॥ खुलभा ; पण आतां या सुळाच्या नि फांशीच्या गोष्टी पुरे नाहींत का झाल्या £ दुसरं कांहीं चांगलं बोलाल कीं. .. खुहास : ते काय बोळूं बाईसाहेब ! सुलभा : हं, पुन; म्हटलंत मला बाईसाहेब ! सांगितलं ना एकदां कीं, मला नांवापुरता सुद्धां साहेबाचा स्पर्शी खपत नाहीं म्हणून १ नुसते साधं सुलभा म्हणा मला, सुलभ हें नांव जड का आहे इतकं १ सुहास : सुलभ हें नांवच अगर्दी सुलभ आहे, त्यांत शब्दाचा सुद्धां जडपणा नाहीं, सुलभ... . खुलभा : अत्ता कतं गोड बोललांत पण ! पुनः म्हणा... खंहास : सुलभ, सुलभ---वाहूं का सुलमसहसनाम तुझ्या गोड नांवावर ! सुलभा : पुरे झाली ही थट्टा ! तुमच्यावर जे संकट कोसळलं आहे त्याचा आर्थी नको का गंभीरपणें विचार करायला ? खुहास : मग कसं म्हणतेस £ गंभीर होऊं १ बरं तर, हा झाली गंभीर, अगर्दी दगडासारखा गंभीर ! ( तशी मुद्रा करतो. )

३२९

खुलभा £ काय हे १ मी कशाला आल्ये आणि तुम्ही हे काय सारं थट्टेवारी नेतां १ | स्ृुहास : अग, असेच आम्हांला सारे कठीण प्रसंग थट्टाविनोद करीत साजरे करावे लागतात, लहान तोंडीं मोठा घांस घेऊन बोलतो त्याची तूं मला क्षमा कर, सुलभ, तूं लोकमान्य टिळक आणि महात्मा गांधी यांचीं चरित्रे वाचलींच असशील ! अत्यंत कठीण प्रसंगीं त्यांनीं थट्टाविनोद करून स्वत:ला क्रेशांचा विसर पाडून घेतला आहे. त्या विभू्तींच्या तुलनेनं मी अगर्दी लहान, कृमिकीटकासारखा, पण मलाहि त्यांच्या थोर 'चरित्रापासून थोडा बोध घ्यायला नको का १ सुलभा : हो, पण तुमची या चोरीच्या आरोपांतून मुक्तता कशी होणार कुणी चांगला वकील-बारिस्टर. . . सुहास : त्यांची नाहीं गरज ! जिथ मुळांत आरोपच मुळी खोटा आहे, तिथं तो टिकणार कसा १ मी सांगून ठेवता. ते ऐक; एकदां चौकशी सुरू झाली कीं, आपोआप माझ्या बाजूचा सर्वे पुरावा गोळा होऊ लागेल ! परमेश्वराच्या अतक्ये लीलेवर श्रद्धा ठेव आणि शांत चित्तानं नुसती गंमत पहात रहा ! [ राग-जिल्हामांड-ताल-धुमाळी ]

नाहीं मिति उपकार अती । तव थोर

कृति मी वाने किती गे ॥ झु०॥

देवयोग कॉ घडलि संगती । कुंठित करिते

माझी मति ॥ १ ॥ जनसेवारति भुलवि

मम .माति । भणंग मी फिरता जगतीं ॥२॥

नकोत मायापाद कुणाचे नकोत मजला

नव नातीं ॥ ३ ॥ सुलभ जरी का

विसरुनि जा मज । मान्य सुद्ति करिं

मम विनती ॥४॥ खुलभा : पण दैवाची अनुकूलता व्हायला---

४०9

खुहास : देवावर श्रद्धा ठेवली पाहिजे,

खुलभा : आणि तत्ीच माणसानं श्रद्धेला प्रयत्नांची जोड दिली पाहिजे, स्उहास : तेंहि होईल, ( इतक्यांत जमादार नि गुंडोपंत येतात, ) जमादार : होईल, होईल, तेहि होईल. मी आतां केद्याला शहरकोतवालींत नेऊन हजर करता, तिथं तुम्ही या आणि काय ते सांगा, माझं नका डोकं खाऊ इथं !

गुडो० : पण जमादारसाहेब, माझं थोड ऐकून तर घ्याल आधीं £ जरा बाजूला या, या चोराच्या देखत नको,

जमादार : गुंडोपंत, हा जमादार चोरटं बोलणं ऐकून प्रेत नाहीं हे॑लक्षांत ठेवा, आतां आमचं पोलीसखातं झपाट्यानं सुधारत आहे. आमच्या खात्यांत अलीकडे सुश्िक्षितांची भरती होऊं लागली आहे हे तुम्हांला माहीतच आहे, आम्ही पोलीस पोटासाठी नोकरी करीत असलो तरी आमचं मुख्य कतेव्य समाजाचं रक्षण करणं आहे हें आम्हांला विसरतां येत नाही, आपला समाज जर आमच्याकडे समाजरक्षक म्हणून पाहू लागेळ तर समाजांत माजलेल्या कंटकांना दूर झटकून टाकणे फार सुलभ होईल, ( पाहून ) तुम्ही कोण !

खलभा : मी सुलभ ! आमच्याच घरी तुम्ही सुहासनां पकडलंत !

जमा ० ! खरंच कीं ! हो, पण प्रसंग पडला तर सुलभाताई, तुम्हांला कोटांत साक्षीदार म्हणून यावं लागेल हें आहे ना ध्यानांत ! तुम्हीच आपल्या इथं न्वोरीचचा आरोप ठेवलेल्या ग्रहस्थाला आश्रय दिलांत, होय ना? हे ग्रह्स्थ. .. गुंडो० : हे ग्रहस्थ नाहींत जमादारसाहेब, चोरीच्या मुदेमालासह सांपडलेला ह्य चोर आहे.

जमा० : ते अजून सिद्ध व्हायचं आहे, यांनीं चोरी केली हें पुराव्यानिशी न्यायदेवतेसमोर सिद्ध होईपर्यंत हे एक सदूग्रहस्थच आहेत !

रुंडो० : हे सद्गृहस्थ १ कपाळ माझे ! ( कपाळावर हात मारतो. ) स्गहास : कशाला इतक्यांत आपल्या कपाळावर हात मारून घेतां ! सुलभा : घेऊं देत, म्हणजे निदान पुरा कपाळमोक्ष व्हायचं तरी टळेल !

डर

७ ७

गुंडा ० : ( संतापाने ) हें तुमचं टोळकं कां जमलेलं आहे ते आलं माझ्या ध्यानांत ! मला काय तुम्ही मुखे समजलांत ! बेअकली समजलांत ! खुहास : आम्ही कोणालाच कांहीं समजत नाही, लोक काय समजायचं ते समजतीळच योग्य वेळीं ! तुम्ही मूर्ख असाल तर लोक तुम्हांला मूख समजतील, तुम्ही बेअकली असाल. . .

रुंडो० : जमादारसाहेब, ऐका, नीट ऐका, हा चोर मला शिव्या देतो आहे! जमा ० : पण तुम्ही चांगले शहाणे असून कां ऐकायला उभे रहाता इथे तुम्ही जाऊन कोतवालींत माझी वाट पद्दात रहा म्हणून र्मी मघाशीच सांगितलं, पण तुम्हीच ऐकत नाहीं !

गुंडो० : बरं, बरं, पाहून घेईन ! मला कमी लेखू नका असे. मी या गांवचा मोठा वजनदार ग्रहस्थ आहे. माझ्या नांवाला इथले लोक थरथरां कांपतात ! जमा ० : पण आतां ते तुमचे दिवस झपाट्यानं संपुष्टांत येऊं लागलेले आहेत, इहंह्दि न विसराल तर त्यांत तुमचंच हित होईल !

गुंडो० : बरं, बरं, माझं हित कळते मला. मी कांहीं कुणी गाढव नाहीं! ( तिरमिरीनें निभून जाऊं लागतो. )

स्उहास : ( उपहासाने ) काय, तुम्ही आणि गाढव १

गुंडो० : ( परतून ) काय म्हणालास चो-रा- !

स्डुलभा : हे नाहीं स्पष्ट बोलले, पण मी मात्र तुम्हाला म्हणत्ये--

गांडो० : काय £ काय १

जमादार ; काय है गुंडोपंत १ कशाला उगाच ऐकून घेतां ते शब्द! जा आतां, झाली शोभा तेवढी पुरे नाद्दी का झाली !

रांडो० : ( मिशीवर ताव देत ) बरं आहे, पाहून घेईन, पाहून घेईन ! ( जातो तों आंत येणाऱ्या भैरूवर आपटतो. )

भेरू० : काय पाहून घ्येनार र तूं १ अं १ ( अस्तन्या मागें सारतो. गुंडोपंत पळ काढतो. ) काढ पळ ल्योका ! पुन सांपडशील पुना कबां तरी माज्या तावडीत ! मी बलकला तुस्नी-( दांतओठ खातो. )

जमादार : हां, ही चावडी आहे, गप्प बैस, कोण तूं !

४२

खलभा : हां माझा नोकर भैरू. दिसतो दाणगट पण आहे मोठ्या हळव्या मनाचा ! भेरू- भैरू : जी तायसाब ! खुलभा : बैस मुकाट्यानं ! भैरू : व्हय जी ! ( स्वतःच्या तोंडावर हात दाबतो.) जमादार : पोलीस-- पोलीस : ( येऊन ) काय साहेब ! जमादार : चला, सुहासनां बरोबर घेऊन शहरकोतवबालींत चला. चला सुहास-मीहि येतो तुमच्याबरोबर, खंहास : चला, मी तयारच आहें. (जातां जातां) सुलभ, न्यायदेवता कोणताहि निकाल देवो, मी निरपराधी आहे हें लक्षांत ठेव. मी जातां. सुटका होतांच तुला भेटायला आणि तुम्हां सवे देवमाणसांचे आभार मानायला येईन, [ सुलभ दुःखाकुल होते, जमादार आंत जाऊन आणि कागदपत्र घेऊन येतात व पोलीस पुढें, मार्गे सुहास, त्यांच्यामागे आपण स्वतः, अश्या प्रकारे जातात. | सुलभा : भैरू, काय होईल रे आतां भेरू : काय बी नाय ! न्याव मिळल सुहासस्नी ! ब्रेव डोळ मिट्ूनश्यान्‌ नाय पगत जगाकड ! स्उुलभा : तुझीदि देवावर श्रद्धा आहे ना £! पण तुझीच काय, आम्हां सवोचीच देवावर श्रद्धा आहे, देवावर श्रद्धा हें आम्हां हिंदूंचं-मग तो हिंदु उच्च समजळा जात असो कीं वेडेपणानें नीच मानला जात असो-आमचं सर्वोच ब्रीदच आहे. [ इतक्यांत भोलाराम, राधाबाई नि रंगू नायकीण यांसद्द येतो, ] भोला ० : ( सुलभेस ) बाळ, कुठं आहेत सुद्दास १ नि तूं अशी खिन्न कां! भेरू : त्यंना जमादारसाब कोतवालींत घ्येऊनश्यान्‌ इकत्यांत गेलेया. रंगू : काय, ते गेळे ? मला त्यांची भेट घ्यायची होती !

डर

खुलभा : ( निरखून पाहून ) तुम्ही त्या रंगूबाई कीं काय १ काय सांगणार

होतां त्यांना भेटून

रंगू : मी त्यांचे पाय धरणार होत्ये, त्यांची क्षमा मागणार होत्ये मी.

राघाबाईनीं मळा सारे सार सांगितलं, तेव्हां माझे डोळे उघडले ! मला

'माझ्या नीच धंद्याबद्दल पश्चात्ताप होतो आहे. काय हे. आमचं जिणं १

आमच्यामुळं तुम्हां साध्वीच्या भरल्या घरांना आग लागते ! आम्ही पातकी,

आम्ही पैशासाठी. . .

सुलभा : पैशासाठी ! बाई, मी देत्यें तुला वाटतील तेवढे पैसे ! पण प्रेमळ

मनाच्या स्त्रीजातीला कलक लावणारं हँ नीच काम सोडून दे. हे घे तुला

माझे दागेने ! ( दागिने काढूं लागते.)

रंगू : नकोत मला तुमचे दागेने !

राधघया० ! मग माझे घे. ( ती दागिने काढूं लागते. )

रंगू : तुमचेहि नकोत ! तुमचे दागिने घेऊन मी कुठल्या नरकाचं साधन करूं !

( पायां पडते, ) मला क्षमा करा, मी तुमची वाट चुकलेली बहीण आहे. [ इतक्यांत चटपटे येतो व तें हृश्य पाहून चमकतो. |]

चटपटे : हा काय प्रकार चालला आहे इथं £ कोण ही १ रंगी ! रग्ये...

रंगू : कोण तुम्ही १ चटपटे १ ( त्याला पकडायला धांवते-तो पळून

जाऊं लागतो, )

भोला? : अरे हटू ! भंगड्या...( चटपटे पळतो. )

रंगू : पकडा, पकडा त्याला. त्या मेल्याची इथंच चांगली शोभा करे,

भैरू : असं व्हय १ ह्यो आनतों त्येला पकडूनश्यान्‌ ! कुटं जातो ल्येकाचा

पळून १ ( जाऊं लागतो. )

भोला ० : जाऊं दे त्याला, पळून पळून जाणार कुठं तो £ येईल वेळ

त्याचीहि ! भेरू, आपल्याला दुसरीं पुष्कळ कामं आहेत,

भेरूः बरं जी !

खुलभा : ( रंगूला मिठी मारून ) बाई, तुम्हांला पश्चात्ताप झाला, तुम्ही

पावैत्र झालांत, आमच्या धर्मानं पश्चात्ताप हेंच सवोत श्रेष्ठ प्रायाश्रित्त सांगेतलं

आहे, होय ना मास्तर १

8.

भोळा ० : आमच्या धर्मानं अशीं कितीतरी उच्च तत्त्व सांगितलीं आहेत, पण त्यांकडे लक्ष देतो कोण १

सुलभा: पण मी तर देत्ये ना! तुमच्या शिकवणीच्या बाहेर मी कधीं गेल्ये आहे का?

भोला ० : बाळ, तूं आदरही मुलगी आहेस. बी, ए, पर्यंत शिकठीस तरी सद्धमांची चाड बाळगतेस आणि माझ्यासारख्या जुन्यापुराण्या गुरूची शिकवण मानतेस, तूं स्वतः धन्य आहेसच पण तूं मलाहि धन्य केलंस ! खुलभा : तं बोळूं काय तें मागाहून, आधीं या रंगूताई-माझ्या भगिनी- काय सांगतात ते ऐकू या.

रंगू : पण ते इथं चावडीवर नको. चला, कुठं तरी बाजूला चला म्हणजे सांगत्ये सगळं, बोळूनचाळून ही चावडी !

राधा ० ! खरं आहे तुमचं म्हणणं, आणि तशांत. . .

भोला ० : हे गुंडोपंताचा दखरा असलेलं गांव, चला माझ्याबरोबर, मी नेतो तुम्हाला अगर्दी एखाद्या बाजूच्या ठिकार्णी ! चला---( जातात. )

"०१ पडदा ---

डप

ड्‌

[ रा, वब, माधवराव संतोषे यांच्या बंगल्यांतील प्रशस्त दिवाणखाना, मध्यभागी खुर्च्या-टेबल मांडण्याचे काम भेरू करीत आहे. भैरू तोडाने : तुझी माझी जोडी । साकरे बिगर गोडी ॥ जशी घोडी लगाम तिला नाहीं । निघे लगीन-वरात लवलाही ॥ ? ही लावणी गुणगुणतो. ] माघवब० : ( बाहेर येत ) अरे ए भैरू, हें तुझं वरातीचं रडगाणं बंद कर पाहू, भैरू : धनीसाब, माप करा अं ! ये वरातीचं गाणे रडगाणे कसं £ तुमीच कानांत सांगितलंया की आज तायसायबांचं लगीन हाय म्हून! मग वरात... माघव० £: वरात कशाला हवी १ सुलभचं लग्न अगर्दी साहेबी थाटानं करण्याचा माझा विचार ठरला आहे. या लझांत वरात नाही, भटभिक्षुक नाहींत, होम नाहीं, कांडी नाही, माझ्या सुलभचं लयन अगदीं साहेबी थाटांत पार पडणार ! भैरू : नसना ती वरात ? पुन्‌ बेण्डबाजा नि वाजंत्री तर येत्याल £ माघव० : नो बैंडबाजा, नो गाजावाजा ! अगदी पुरा साहेबी थाट ! भेरू : काय बेंडबाजा वी नाय, वाजंत्री बी नाय, मग रडगानं व्हनार खरं सारं ! माधव० : नो, नो, नो! नो रडगाणं ! पुरा साहेबी थाट ! जांवई पण जांवई, कसा फक्कड शोधून काढला आहि ? 'चचटपटे वकीलासारखा जांवई घरीं चाळून आला आहे! भेरू : मंग त्यो हृथंच घर करूनश्यान्‌ राहनार की काय ! म्हंजी ब्येस, सारी दुनियेंतली भानगड इथंच धर करून बसायची !

ड्द

माधव० : बोलं नकोस असं कांहीं वेडाविद्रं ! हें लम झालं की, भानगडच मिटेल !

भैरू : ती कोणती

माधव” : त्या सुहाासची ! चोर लेकाचा, माझ्या घरांत पाहुणा म्हणून शिरून भानगड उपस्थित करूं पाहतो, नव्हे का ? बर, पण हार आणलेस का तीन ?

भेरू : व्हय ! पुन्‌ तिन कुनास्नी !

माधव० : एक नवरीला, दुसरा नवऱ्याला नि तिसरा...

भैरू : भटास्नी !

माधव० : भटाला नव्हे मूर्खा, साहेबाला, माझ्या सुलभचं ल्न साहेब लावणार ! भेरू : म्हंजी, सायब लगीन बी लावतुया ! सायबाला काय आनखी कामं नायती ? त्यो भटाच्या पोटावर बी पाय ठेवनार १

माधव० : साहेब तो सांब, तो सवे कांहीं करणार! नीट पहा कसं तो लम्न लावतो ते ! जा आंत, तिला म्हणावं, जरा बाहेर येऊन जा.

भेरू : बरं जी ! ( जातो. )

माधव० ः£ आज हा रावबहादुर धन्य होणार ! अगदीं साहेबी थाटानं मुलीचं लम केल्याबद्दल उद्यां वृत्तपत्रांतून माझ्यावर अभिनंदनाचा वर्षांव होणार ! मथू ० : ( येऊन ) कशाला बोलायचे झालं इकडे !

माधव० : मधू , आतां मी तुझा “ इकडे ? नाहीं ! आतां मी तुझा हबी म्हणजे साहेबी भाषेतला नवरा आहे.

मथू ० : तुम्ही हबी, हवी ! इश्श ! आज काय झालेय तुम्हांला !

माधव० : माझ्या अंगांत पुरापुरा साहेब संचारला आहे. मी माझ्या मुलीचे ल्न साहेबी थाटानं लावणार ! पण तुझ्यासारख्या अडाणी नि गांवढळ बायकोला त्यांतली मजा काय कळणार म्हणा | खरं सांगू १ लू अडाणी, जुन्या जमान्यांतली ! मथू , तूं मला वाईफ शोभत नाहींस ! मथू ० : म्हणजे ! डोकं फिरलं कीं काय तुमचं ! माझ्या उरावर एखादी नव्या युगांतली फटाकडी पोर सवत म्हणून नाचविण्याचा तर तुमचा विचार नाहीं ना!

- 8.

माधव० : तेहि केलं असतं ! पण या वयांत पहिली बायको जिवंत असतांना जर दुसरं लय केलं तर लोक माझ्या तोंडांत >> घालतील ! मी पुरा साहेब नाहीं, मी अधो साहेब आहे, नाहीं तर तुझ्याशी घटस्फोट करून. . .

मथू ० : काय, मला टाकणार तुम्ही ? सोडा त्या गोष्टी ! चांगला देवाब्राह्मणां- समक्ष हात घरला आहे तुमचा ! पण मी साफच विचारत्ये, कोण देणार आहे तुम्हांला या वयांत मुलगी १

माधव० : आतां मुली द्याव्याघ्याव्या लागत नाहींत, त्या कितीहि शिकल्या तरी म्हाताऱ्यांच्या गळ्यांत आपण होऊन येऊन पडतात ! पण हा नसता वाद पाहिजे कशाला £ मी कांही लझ करीत नाहीं दुसरं ! पदरीं पडली नि पवित्र झाली !

मथू० : कोण १

माधव० : तूं !

मथू० ! ती जुनी म्हण असली तरी खोटी आहे. आम्हांला पदरांत टाकून पवित्र करावं लागलेलं नाहीं. आमची लग्नं लहानपणीं पवित्र असतांनाच लागलेली आहेत !

माधव ० : पण म्हणतों ना, पुरे ह्वा वाद !

मथू ० : पण मीं थोडाच वाद उकरून काढला आहे 2 आज इकडे डोकं फिरलं आहे ना ? तुम्हीच काढलात वाद ! कशानं फिरलं डोकं ! माघव० : आज मी सुलभचं लम्न साहेबी थाटाने लावणार आहें. साडे पांचाच्या ठोक्याला 'चटपटे वकील लय़ाची नोंद करून घेणाऱ्या साहेबाला घेऊन येणार आहेत, सरकारी कागदावर सुलभ आणि चटपटे यांच्या नवरा- बायकी म्हणून सह्या झाल्या की, झालं लग्न !

मथू० : पण या गोष्टीला सुलभेची संमति आहे का १

माधव० : आहे, तिची पूर्ण संमति आहे,

मथू० : मला न कळवतां ही अशी ल्झञाची घिसाडघाई करण्याचं कारण १ माधव ० : अग, आज त्या चोराच्या खटल्याचा निकाल आहे ना? तो न्चोर सुटला तर काय घ्या ! तुमच्या सवे कारवाया मला त्या चट्पट्यानं

४्ट

सांगितल्या आहेत, चोराशीं नको माझ्या मुलीचं लग्न व्हायला ! शिकलेली पोर, चोसुद्धां पसंत करायची ! मग गेली कीं नाहीं माझी अन्रू मथू ० : आणि चटपट्यासारख्या भानगडी वकिलाचे सासरे होऊन जशी कांहीं अश्रू वाढणारच आहे इकडची ! माधव ० : वाद नको, सांगता ना ! कसलाहि वाद नको आज ! गप्प बैस तूं आणि सुकाट्यान जे जे होईल ते पहा ! मथू० ; कां गप्प बसूं मी £ मी सुलभची आईं आईई. पोर येऊ दे; विचारत्येंच तिला खडसून ! माधव० : विचार, खुशाल विचार, काय बाटेल तै कर, तिचा विचार बदलणं शक्‍य नार्ही ! बर, मी थोडा वेळ बाहेर जाऊन येतों, ( जातो. ) मथू ० : काय बाई तरी हल्लींच्या पोरी १ पोरटीने मला दादसुद्धां लागू दिली नाहीं ! हे कसलं लम्न १ साहेब म्हणे लम नोंदणार ! जे जे ऐकावं तं नवलच. देवा, तूंच पोरीला सुबुद्धि दे,

[ राग-पिलू , ताल-दादरा ]

प्रभो दे निवारा दयाळा । देई मुलीला खुविचार आतां ॥ न कळे कशी ही आली कुवेळा ॥ घु० ॥

विपरीत केशी मति ही जनांची । भुलती मोहे कुमतीला । आधार

दे देवा अम्हांला ॥१॥

खुलभा : ( घाईनें येते आणि हातांतली बॅग नि छत्री टाकून कोचावर पडते.) आई, फार फार गंमत झाली बघ कोर्टोत ! मथू० : कोटोत ! तूं कोटोत का गेली होतीस १ आणि ती कशाला १ सुलभा : साक्ष द्यायला ! सुहासवस्चा खटला चालला आहे ना ? मी ठाम सांगर्त्ये, सुद्दास चोरीच्या आरोपांतून सुटणार, दोषसुक्त होणार ! मथू० : बरं होईल बाई ! फार चांगला आहे तो बिचारा !

४९

खुलभा : तुझंसुद्धां चांगलं मत आहे ना त्यांच्याविषर्यी ? मग छान ! तुझी नाहीं काळजी उरली मला ! मथ ० : एक काळजी संपली तरी दुसरी काळजी दत्त म्हणून उभी राहिली आहे ना १ ते म्हणतात, आज इथं तुझं त्या चटपट्याशीं ल्न होणार आणि तुझी म्हणे त्याला संमति आहे १ पोरी, हा तुझा विचार निदान मला तरी पसंत नाहीं ! खुलभा : होय ना ! मग फारच छान ! आई, तूं गप्प बसून जे जे होईल ते पहा, मी आज खरीच गंमत उडवून देणार आहे, मथू० : पण...... खुलभा : पण नार्ही नि बीण नाहीं ! तूं माझी काळजी मुळींच करूं नको. मी जं करीन ते तुला खास आवडेल ! मथू ० : नाचा, इवीं तशी नाचा ! मी जात्येंच कशी ! ( आंत जातां जातां ) बहकल्या ग बाई आत्तांच्या पोरी ! पण तिळा तरी काय बोल लावायचा १ बाप तशी पोर पण उगाच माझ्या जिवाला मात्र घोर ! ( जाते. ) खुलभा : इथपर्यंत तर छान जुळलं आणि पुढचं सुद्धां जमेलच ! [ राग-पहाडी-ताल-धुमाळी | सहजचि जुळेल हा शुभ योग । जातील लया सकल संकटे । सरतिल सारे भोग ॥ घु० ॥ शुद्ध धरूनी भावना ती । करित काये शुभ मानी ॥ जात भीति भगुनी ती आणिल जय संयोग ॥१॥ [ इतक्यांत राधाबाई घाबऱ्या घाबऱ्या येतात, ] राधा ० : ताईसाहेब, ताईसाहेब, मला लपवा बाई कुठं तरी ! सुलभा : ल्पवूं १ कां लपवू मी तुम्हांला ? असं झालं तरी काय १ आणि अशा कां दिसतां ! बसा पाहूं आधीं इथं कॉचावर स्वस्थपणें ! ५०

राधा० : माझी साक्ष झाली नि मी परत यायला निघाल्ये, ते माझी भेट घेण्याच्या विचारांत होते, ते माझ्या मागून निघाले, ते मला पकडणार तों मी गर्दीत निसटल्ये आणि धांवतच इथं आर्ल्ये, लपवा मला ताईसाहेब ! खुलभा : मग त्यांत घाबरायला काय झालं ! ते इथं येतील इतकंच ना? येऊ द्या त्यांना, तुम्ही कांहीं इथं रानांत पडलेल्या नाहीं. मी आहे ना १ मुळींच घाबरू नका ! राधा ० ! तशी मी घाबरत नाहीं हो ! पण उगाच तुमच्या घरांत तोंडं वाजायचीं आणि प्रकरण हातघाईवर सुद्धां यायचं ! शिवाय, लपून राहून मला त्यांचीहि गंमतच करायची आहे ! लपू का त्या खोलींत १ पण ते आलेच तर त्यांना कांहीं दाद लागू देऊं नका हं ! खुळभा ! बरं तर, लपा तिथं, पण मी पुन्हा सांगून ठेवत्ये, इथं तुम्हांला कुणालाहि-नवऱ्याला सुद्धां घाबरण्याचं कारण नाहीं, राधा ० : तशी घाबरायला मी कांही लाजरी नवी नवरी नाहीं त्यांची ! अगदीं झगडून त्यांच्याशीं उभा जन्म काढला आहे, खुलभा : पण हो, सिन्धु कुठं आहे राधा० : तिला भोलाराम मारतरांच्या स्वाधीन केळी आहे, ते खटला संपल्यावर तिळा आणि सुहासनां इकडेच घेऊन येणार आहेत, खुलभा : म्हणजे सुहास सुटणार अशी तुम्हांला खात्रीच वाटते तर ! राध(० : सुहास खात्रीनं सुटणार आणि तिकडचे चांगलेच दांत पडणार ! खुलभा : हें कशावरून म्हणतां तुम्हा ! राधा ० : माझी साक्षच तशी झाली, मी जेव्हां कोटात न घाबरतां फाडू फाड उत्तर दिली तेव्हां ते मोठे साहेबसुद्धां आनंदाने डोळू लागले ! ताईसाहेब, खोटं कर्धी टिकेल का! माझी साक्ष झाली नि कोटाला मधली सुटी झाली तेव्हां त्या झेंडे वकिलांनी माइयाजवळ येऊन मला शाबासकीसुद्धां दिली ! कित्ती चांगला आहे हो तो झेंडे वकील १ सत्याचा वाली दिसतो, ( बाहेर दार वाजल्याचा आवाज येतो, ) हे पहा, कुणीतरी येत आहे ! लपत्येच आतां ! ( लपते, )

५१

गुंडो० : ( येऊन ) कुठं आहे माझी बायको?

खुलभा £ बायको ! असेळ नवऱ्याजवळ ! बायका नेहमीं नवऱ्याजवळ राहतात एवढंडहि नाहीं का तुम्हाला ठाऊक १

रोडो० : अहो, मीच तिचा नवरा ना ? बोला, माझी बायको कुठं आहे? सुलभा : छे, तुम्ही नाहीं नवरे!

रुडो० : काय, मी नवरा नाहीं १

स्मयुलभा : नवरे अततांत तर नसती का तुमची बायको तुमच्याजवळ १ खुडो० : हें पहा, हे डावर्पेचाचं बोलणं सोडा आणि माझी बायको माझ्या स्वाधीन करा, तुम्ही माझ्या बायकोला लपवून ठेवलं आहे याचा परिणाम चांगला होणार नार्ही.

खुलभा : कुणाला धमकावणी देतां ! ह तुम्हां गांवगुंडांचं खेडेगांव नाहीं, हृ म्हटलं दाहर आहे, इथं असल्या धघमकावण्यांना आम्ही भीक घालीत नसतो. मुकाट्याने चालते व्हा इथून, नाहीं तर भेरूला बोलावून धक्के मारून घालवीन तुम्हांला ! भैरू, अरे भेरू ! चांगला सोटा घेऊन ये बाहेर लौकर ! रुंडो० : येऊं दे, भैरू येऊं दे, भेरब येऊं दे नाहीं तर खुद्द काळभैरव येऊं दे, मी खून पाडीन त्याचा इथं ! मी नवरा, लग्नाच्या बायकोला न्यायला आलो आहें, मला नाहीं कोणाच्या बापाची भीति! हां!

भैरू : ( सोटा घेऊन येतो ) कुनाचा रे ल्येका बाप काढतोस? आं? ह्ये पाह्यलॅस का काय त्ये ! एका फटक्यांत मुडदा पाडीन तुझा! ल्येका... ( सोटा सरसावतो. )

गुंडो० : अरे सोड या गमज्या ! मीच तुझा आणि ती बायको सांपडली तर तिचासुद्धां इथल्या इथं मुडदा पाडीन !

खुलभा : काय, तुम्ही बायकोचाहि खून कराल !

गुंडो० ; कुणाची आहे मला भीति? ती माझी ल्ममाची बायको आहे. तिला हात लावायला मला तुमचीच काय पण तुमच्या बापाचीहि भीति नाहीं ! भैरू : पुना काडलास बाप ! अतां मातुर त्वांड संभाल ! ( तो सोटा उगारतो, राघाबाई येऊन तो पकडते, )

ष्‌ 4

राधा० : मैरू, हो मागं ! ( गुंडोपंतास ) काय करणार तुम्ही माझं ! खून करणार माझा !

गुंडो० : हो, हो, खून सुद्धां करीन तुझा ! मी तुझा लग्नाचा नवरा आई ! ( तिचा हात पकडून तिळा ओढूं लागतो. )

राधा० : मोडे आले नवरे खून करायला ! सोडा हात ! ( हिसका देऊन हात सोडवते. ती मार्गे होतांच सुलभा पुढें येऊन त्यांच्यामध्यें उभी रददाते, ) खुलभा : काय मांडलं आहे तुम्ही हें ! व्हा दूर!

रुंडो० : ( दचकून मार्गे इटत ) तुम्ही मागं व्हा, तुम्ही माग व्हा !

राधा ० : पण तुम्ही कां मागं मागं हटतां आहांत १ भ्यालांत १ या देवतेच्या उग्र स्वरूपाला भ्यालांत ? ही मीच पुढं आल्ये मुळीं ! काय करणार हो माझं तुम्ही ! आजपर्यंत नवरे म्हणून पुष्कळ छळ सोसला तुमचा ! तुमचा छळ सोसून सोसून मीहि चांगली निगरगट्ट वनल्यें आहें, भागूबाइसारखे मागं कां सरलांत १ व्हा पुढं, करा माझा खून ! या दाहरांतल्या लोकांनाहि कळूं द्या, खेडेगांवांतळे खवीस बायकोचा कसा छळ करतात ते !

रुंडो० : खूनच करीन तुझा, पण इथे नको, पोर्लांस घेऊन येतो, बायकोचा ताबा घेतो आणि मग...

राधा० : आतां नका पोलिसांच्या गोष्टी सांगूं, त्यांनाहि चांगळं कळले आहे तुमचं चरित्र ! डोळे उघडळे आहेत आतां सगळ्यांचे ।

गुडो० : बरं आहे, मीहि आतां हृद्दालाच पेटलो आहे, आधी त्या चोराचा निकाळ लागू दे, मग तुझा ! माझ्या विरुद्ध साक्ष दिलीस काय ? लम़ाची बायको आणि नबऱ्यावर उलटलीस !

राधा० : बायको, बायको, बायको ! हो, मी आहे तुमची बायको पण म्हणून काय मी तुमच्या खोट्यानाट्या लबाड्यांची पाठीराखीण होऊं ! सावाला चोर ठरवूं १ तुमचं चरित्र आतां चागलं जगापुढं आलं आहे ! आतां तुमची पातकं तुमच्यावर उलटली आहेत, त्यांतून सुटका करून घेण्यासाठीं तुम्हांलाच यावं लागेल माझ्या पायां पडत !

गुंडो० : काय, बायकोच्या पाया पडूं १ पुरुष आहें का कोण आहें मी !

५२

राधा० : दिसलं तुमचं पौरुष त्या कोटांत ! आणखी सुद्धां शोमा होणार आहे तुमची ! ती तुमची रंगी तुमच्याविरुद्ध साक्षीला उभा राहिली काँ, होतील डोळे पांढरे ! आत्ता आहे तिची साक्ष आणि मग लागलाच निकाल! गुंडो० : ( दांतमआठ खात ) काय, ती रंगीदि उलटली £ बरं झालं, वेळेवर कळलं मळा, जातोंच मी ! ( जाऊं लागतो, ) राधा० : जा खुशाल ! सगळा बंदोबस्त नीट आहे, जा, पण पायां पडत येऊं नका हं! डोळे चांगले उघडले म्हणजे मग माझेच पाय धरायला याल ! मग नाहीं बरं क्षमा करायची ! सांगून ठेवत्ये, रोंडो० : क्षमा ? कोण, मी क्षमा मागणार आणि बायकोची £2 पण असल्या भाकड गोष्टी बोलायला मला वेळ नाहीं, आधीं जातो आणि त्या रंगींचा निकाल लावतो ! ( जातो. ) राधा० : ( सुलभच्या पायाला मिठी मारून रडत ) ताईसाहेब, मला क्षमा करा, माझ्यामुळंच हा अभद्र प्रकार तुमच्या घरांत घडला ! खुलभा : ( तिला वर उठवून ) राधाबाई, काय हें? तुम्ही मला आईसारख्या आहांत ! तुम्ही थोर, मी पोर, माझे काय पाय घरतां ? आपल्या घराच्या आणि संसाराच्या अत्रसाठीं नवऱ्याचा अनन्वित छळ सोसणाऱ्या तुम्हीच खऱ्या देवता आहांत ! तुम्हां देवतांच्या छळाचची आतां परमावधि झाली आहे, आमच्या समाजाचे डोळे उघडूं लागले आहेत, आतां यापुढं तुम्हां देवतांचा छळ थांबणार बघा ! राधा ०: होय, तुमच्यासारख्या शिकलेल्या बायका जर स्त्रीजातीच्या उद्घारासाठीं घिटाईनं पुढं सरसावल्या तर होईलहि कदाचित्‌ तसं ! आम्ही तर रडून रडून थकलो बाई ! खुलभा ! आतां रडत बसण्याच्या गोष्टींच सोडून द्या ! आतां आपण स्त्रियाच स्रीजातीच्या उद्धारासाठी लढण्याचा निर्धार करू या, त्यांत आम्हांला आतां सुहाससारख्या वीरवृत्तीच्या समाजसेवकांचा आधार मिळूं लागला आहे, आतां आपण कां रडावं बरं १

षड

राधा० !: खरंच, मी त्या देवमाणसाला आपल्या कर्मकटकटींत अजिबात विसरून गेल्ये. ताईसाहेब, सुटतील ना हो ते ! त्यांची आठवण झाली कीं, मला रड्टूं आंवरतःच नाहीं. ( रडत ) खरंच, सुटतील ना ते ! खुलभा : काय हे राधाबाई १ आतांपर्यंत किती धीरांभ॑ वागलांत आणि आतां रडतां ? हें रडं आंबरा पाहुं ! हं-पुसा डोळे !

[ ती राधाबाईचे डोळे पुसते. भेरूह्ि डोळे पुसतो. माधवराव येतात

नि हा प्रकार पहातात. ] माधव० : हा काय चालला आहे रडारडीचा प्रकार १ या रडताहेत आणि भरू, लूंहि डोळे पुसतो आहेस ! काय, आहे काय हा प्रकार ! भेरू : धनीसाब, माजा गळा अक्षी दाटून आलाया ! माज्यानं नाय बोलवत ! मी जातों, याच सांगतील समदं तुमास्नी ! ( जातो. ) माधव० : सुलभ, काय, आहे काय हा सारा प्रकार १ आणि ती कुठं आहे! मथु० : ( पुढें येऊन ) मीहि आंतल्या बाजूलाच उभी आहे. रडत ! काय करूं १ मला बाहेर यायचा धीरच होईना ! माझी बाळ धीट, ती होती इथं म्हणून निभावला प्रसंग ! माधव० : कसला प्रसंग ? काय, आहे काय हं सार आणि तशांत आज सुलभच्या लग्नाचा शुभ दिन ! आणि अशा वेळीं तुम्ही रडतां ! खुलभा ! बाबासाहेब, बरी आठवण केलीत ! हा माझ्या लग्नाचा दिवस नव्हे का १ बाबासाहेब, क्षमा करा, आम्ही रडं आंवरतो, या राधाबाईची रडकथा हळुहळु कळेलच तुम्हांला ! राधा० : काय, बाळ ! आज खरंच तुझं लम होणार आहे १ मथु० : कसलं लम्न नि कसलं काय ! इकडे म्हातारचळ लागला आहे, ही पोर तरी शहाणपणा दाखवील म्हणावं तर तिनंहि या लमाच्या पोरखेळाला संमति देऊन टाकलीन्‌, काय कपाळी लिहिलं आहे देव जाणे ! राधाबाई, चला तुम्ही आंत ! चाटुंद्यात यांचेच म्हातारचळ नि पोरखेळ ! राधा ० : पण खरंच का सुलभाताईचं आज लम आहे १ कळूं दे तरी मला. नवरा मुलगा कोण ? कुठला !

प्‌

मथु ० £ चला आंत, सगळ सांगत्ये तुम्हांला ! तुम्हांहा आज फार त्रास झाला आहे बाई, तुम्ही खेडेगांवांत वाढलेल्या दणकट बाई म्हणून जगतां आहांत अश्या कहरांत ! मी तर नुसती हबक्यानंच मरून गेल्ये असत्ये, बर, चला पाहूं आंत, चहा घ्या आधीं थोडा, चला-( तिला घेऊन जाते. ) माधव ० : मुली, सर्व ठीक आहे ना ! का होणार आयत्या वेळीं घोटाळा १ मला कांहीं आजचं चिन्ह एकंदरींत ढीक दिसत नाहीं ! खुलभा : बाबासाहेब, तुम्ही कांहीं काळजी करू नका, मी आहें ना खंबीर ! आज माझं लग्न खास होणार ! माधव० : होय ना ? मग ठीक ! (घड्याळ पहात ) अरे, पांच वाजूनसुद्धां गेले कीं ! आत्तां साहेबाला घेऊन जांबईबुवा येतील, मी हा आलाच कपडे बदलून ! बाळ, तूं सुद्धां नवा पोषाख कर पाहूं ! आज तुझं लग्न ! बाळ किती मुणाची आहे पण ! बापाच्या अशिंत आहे, देव तुझं कल्याण करील, खुलभा : बाबासाहेब, एवढा तुमचा आशीवाद आहे मग माझं कल्याण कां होणार नाहीं १ बरं बाबा, मी लागत्येच तयारीला-( जाते. ) माधव : भैरू, ए भैरू ! काय विसकटाविस्कट झाली सारी ! (भैरू येतो.) लाव सगळं सामान नीट ! भैरू : जी धनीसाब ! ( माधवराव जातात. भैरू टेबलखुर्च्यां नीट मांडू लागतो, तोंडाने लावणी गुणगुणत असतो, चटपटे येतो, ) चटपटे' : कायरे भैरू, रावबहादुर कुठं आहेत ! भैरू £ हायती आरमंदी-- चटपटे : आणि सुलभा-सुलभा... भैरू : म्हना की ताई ! सुलभाताई ह्ये नांव मस्नी लई ग्वाड लागतंया ! म्हना सुलभाताई, नका आडखळू ! चटपटे : ते नांव मी कसं घेऊं £ भेरू : कां, लाज वाटतीया ? चटपरे : अरे, आज ती माझी बायको होणार ना! मग तिला मी ताई कसं म्हणूं

५

भेरू : त्या तुमची बाईल व्हनार, व्हय ना ! अजूनद्यान्‌ झालेल्या तर नाहींत ना ? मंग लगीन व्हर्ईपरयंत ताई म्हंगाया काय हरकत हाय !

चट० : तूं अडाणी आहेस. तुला नाहीं हे नांवांतळे सुक्ष्म मद समजायचे ! मूखे, अडाणी, मट्ठ, रानटी....

भैरू : व्हय ना ? मी अडानी आन्‌ मूरख हाय ना ! तुम्ही इ्येने ! मंग ऐकाच या अडान्याचं भाकीत ! अव इ्याने, आमची सुलभाताई तुमच्याशी लगीन लावन्याचं मूरखपन कद्दीं नाय करनार ! काल्या दगडावरची रेघ ! चट ० : ( संशयाने ) काय रे, म्हणजे इथं कांहीं भानगड झाली कीं काय आमच्या ल्झासंबंधानं १ सांग, खरं सांग काय ते ! भैरोबा, तुम्ही किती ऱचांगळे आहांत-( स्व, ) अडला नारायण गाढवाचे पाय धरी !-सगळं खरं खरं सांगा, कांहीं खरोखरच भानगड झाली असेल तर मला तिच्यावर कांहीं तोड तरी काढतां येईल, भरोबा, असं काय बरं १

भेरू : अरच्या ! मघाशी मी गाडव मानूस व्हतो तों इकत्यांत ग्वाड मानूस जालों का £ काय म्हंगतां १ ( त्याला बाजूला धेऊन ) अगर्दी खरं सांगू १ देवाच्यान्‌ खरं सांगू १ आईच्यान, बाच्यान्‌ !

चट० : होय बाबा !

भैरू : बाबा ? अरच्या ! मी येचा बाबाबी जालों कीं ! काय लबाड मानूस हाय १ प्वाटांत शिराया बगतुया ! (उघड ) खरं सांगू ना ? मंग ऐकाच तर ! हिरा अन्‌ गारगुटी, साकर अन्‌ मिठाचा खडा, सोन्याचं कडं आन्‌ टिनपाट यांच्यांतला फरक सुलभाताईंना कळत नाय्‌ असं का समजता तुम्ही १

चट० ;: तुझ्या म्हणण्याचा अर्थ नीट नाही. आला ध्यानांत, अधिक फोड करून सांग,

भैरू : अतां काय डोकसं फोड्टूं तुमच्या पुडं ? अव तुमी गारगुटी आन्‌ त्ये सुहास हिरे, सुहास सोन्याचं कडं आनू तुम्ही टिनपाट. .

चट० : अस्सं काय £! मी टिनपॉट काय ! खात्रीनं तुम्हीच कुणी तरी सुलभेच्या मनांत माझ्याविषयी विष कालवलेलं दिसतं, अस्सं काय? अं £

ष्‌ 9

भरू : कां बो, खरं सांगितलं तर दांतवठ खातायां £ खऱ्याची दुनया राह्यली नाय हेच खरं ! पुन्‌ मस्नी काय करायचं ? त्या सुलभाताई हायती आन्‌ तुमीबी हायतसां ! मस्नी काय करायची तुमची भानगड ? पुन्‌ तसं कशाला £ या सुलभाताईच हकड येत्याती, त्येस्नीच विचारा म्हंजी संशाव फिटल, ( जातो. )

चट० : काय करावं, कांहींच सुचत नाहीं, सुलभला मी विचारल आणि ती जर कां फटकन “ नाही लग्न करणार ? म्हणाली तर साराच बार फुकट जायचा ! कशी तरी वेळ मारून नेलीच पाहिजे,

खुलभा : ( येऊन ) काय वकीलसाहेब, तुम्ही सुहासच्या खटल्यांत कसे पडलांत नाही १ आश्चर्य आहे,

चटपटे : खरं सांगू १ तुम्हां सर्वांना वाइंट वाटेल म्हणून मी या खटल्या- पासून आलेस राहिलो, कसं झालं तरी तुमच्या घरांत मुदेमाळासह सांपडलेला चोर तो ! त्यांत तुमची साक्ष होणार हें ठरलेळच होतं. मग खरंच सांगा, मी कसा बरं तुमच्या विरुद्ध उभा राहूं १ तुमच्यासाठी, सुलभ, तुझ्यासाठी, केवळ तुझ्यासार्ठी मला त्या साऱ्या भानगडीपासून दूर रहाव लागलं, खरं सांग सुलभ, तुला ही माझी कृति आवडली ना १

खुलभा : आवडो वा न आवडो, आतां कशाला त्याचा विचार? माझी

आवडनिवड मी बाबासाहेबांच्यावर अवलंबून ठेवली आहे, बाबासाहेबांना जं आवडतं ( माधवराव येतात ) ते मलाहि आवडते, खरं ना बाबासाहेब १

माधव० : होय बाळ, तूं फार शहाणी मुलगी आहेस म्हणून माझ्या अशिंत राहतेस, बरं पण चटपटे, घड्याळ पाहिलत का? साडेपांच वाजायला आले तरी ते नोंदणीसाहेब कसे आले नाहींत १ तुम्ही त्यांना घेऊन येणार होतांना !

चटपटे : होय, पण ते म्हणाले, तुम्ही पुढे व्हा, त्यांना थोरल्या साहेबानं कचेरीत अडकवून ठेवलं आहे. ते थोड्या उशिरानं येतील पण येतीलच ! आपली सर्वे तयारी आहे ना !

प्‌ टॅ

माधव० !: काय ग सुलभ £ आहे ना तुझी तयारी १ आणि मी म्हणता, साहेबी थाटाच्या लम्माला अशी तयारी तयारी ती काय लागते! नवराबायकोच्या सह्या झाल्या, त्यांखालीं साक्षी पडल्या की झालं लग्न ! म्हटल भोलाराम मास्तरांचीच साक्ष घेऊं नोंदणीपत्रावर म्हणजे ठीक ! पण आज त्यांचाच पत्ता नाहीं ! काय करावं १

भोला : ( सिंधूसह येतो व सिंधूला आंत जाण्यास सांगतो. ती सुलभसह्‌ आंत जाते, ) काय बाबासाहेब, माझी आठवण केलीत ? कां बरं !

माधव ० : कांही विशेष नाहीं. पण आतां इथंच थोडा वेळ रहा म्हणजे झालं ! आज आमच्याकडे शुभ कार्य आहे !

भोला ० : होय, कळली आहे ती भानगड मला थोडीथोडी ! पण. .. माधव : अहो, ते शुभकार्य आहे, भानगड नव्हे !

भोला ० : नादीं म्हटलं हे चटपटे-भानगड गल्लींतठे वकील-आहेत इथं, म्हणून मी त्याला भानगड म्हटलं इतकंच ! बरं, मी जरा आंत जाऊन येतों, ( पुट० ) सवे भानगड सुलभेला सांगून ठेवली पाहिजे आधीं !

खटपटे : काय हो, पण असे पुटपुटतां काय मनांतल्या मनांत !

माधव” : त्यांच्याकडे काय लक्ष देतां तुम्ही ! त्यांना ती संबयच आहे पुटपुटण्याची ! ( भोलाराम गेल्यावर ) काय हो, वाजले किती !

चटपटे० : सहा वाजायला आले. त्या साहेबांची झालीच वेळ यायची ! ( पाहून ) हो, हे आलेच ! ( नोंदणीदार येतो, ) या साहिब, या असे, नमस्कार ! या--

माधव०: बसा असे मध्यभागीं मुख्य आसनावर ! भैरू, हार आण आणि सुलभला बाहेर बोलाव-( भैरू येतो-सुलभहि येते. )

खुलभा : नमस्कार नोंदणीसाहेब ! पण बाबासाहेब, साक्षीदार कुठं आहेत त्यांचीच वाट पहात्यें आहें मी, मास्तर म्हणाले, ते अत्तां येतील इतक्यांत ! थोडं थांबलं तर बिघडेल का !

चटपटे: म्हटलं तर बिघडेल म्हटलं तर नाहीं ! शिवाय, ते आपले मास्तर.... मास्तर, अहो भोलाराम मास्तर, या बाहेर, ( भोलाराम येतो, ) बसा इथं !

५९

सुलभाः पण थोडे थांबा अजून ! हे झाले तुमचे साक्षीदार, माझ्य़ा बाजूचे साक्षीदार यायला नकोत का १

चटपटे : आतां कसल्या बाजू घेऊन बसलांत ? तूं नि मी आतां लोकरच एका बाजूचीं होणार !

खुलभा : ते खरं, पण थोड थांबलं तर !

चटपटे' : कांहीं तरी भानगड दिसते आहे खास ! आतां कसं करावं ! भोळा ० : ( पुट० ) आतां नाक मुठींत धरावं नि पलायन करावं ! चटपटे : पुटपुटतां कशाला ? मला भारी चीड आहि तुमच्या या पुटपुटण्याची !

भोळा ० । पण मला त्याची आवड आहे ना १

खुलभा : ( पाहून ) हं, नको आतां थांबायला ! माझे साक्षीदार आलेच ! ( सुहास येतो त्यास ) या, साक्षीदार, या, बसा असे.

चटपटे : ( आश्चयोने ) कोण, सुहास १ चोर १? आणि याची साक्ष माझ्या लाच्या नोंदणीपत्रकावर १ सुहास, तू कां इथं आलास ?

स्मुहास : सुलभनं बोलावल म्हणून !

माधव ० : पण तू इथं आलास कसा ! चोरीच्या आरोपावरून तुला शिक्षा नाहीं झाली १

रुहास : नाहीं; मी निर्दोषी म्हणून सन्मानानं सुटलो, झेण्डे बाकिलांनीं मला योग्य न्याय मिळावा म्हणून कमालीची चिकाटी दाखविली, पोलिसांनींसुद्धां सत्याचीच बाजू उचळून धरली, साक्षीदारांच्या साक्षींनीं तर पुराव्याचे नुसते फुटाणेच उडाले ! शेवटीं गुंडोपंतांची बोबडी वळली, असो, देवाच्या दयेने झालं हे एकंदरींत ठीक झालं, सत्याचा जय झाला ! कोटाने मला निदोषी म्हणून सोडून देतांच्च सर्वोनीं माझं मनःपूर्वक अभिनन्दन केलं,

स्गुलभा ; चटपटे, तुम्हीहि करा सुहासांचं अभिनंदन ! एका धाडसी समाज- सेवकाला न्याय मिळाला ही आनंदाचीच गोष्ट नाहीं का £ मास्तर, जा बरं, सर्वोना बाहेर घेऊन या, त्यांनाहि या आनेदांत सामील होऊं द्या, ( भोलाराम

८०

जातो. आणि मथुअक्का, राधाबाई, सिन्धु, भेरू या सबोना बाहेर आणून बसवतो. )

राधा ० : ( सुहासजवळ येऊन ) सुहास, देव तुमचं कल्याण करो ! ( कानाशिलांवर बोटें मोडते, ) सुहास, त्या कोटोत मला इतका धीटपणा कुठून आला होता कोण जाणे ! मी तिथे लाजल्यें नाहीं को म्याल्ये नाहीं पण आतां मात्र माझी बोबडी वळायची वेळ आली आहे, तुम्हाला माझ्यामुळं इतका अपमान सहन करावा लागला, ( कण्ठ दाटून येतो. ) सुहास, मी तुमची कशी क्षमा मागू £ या स्वोच्या देखत मी तुमचे पाय घरू का ? ( खालीं वाकू लागते. )

सुहास : ( तिला अडवीत ) हें काय राधाबाई, तुम्ही मला मातुःश्रीसारख्या आहांत. तुम्हीच मला आपला आशीवाद द्या, आम्हां समाजसेवकांना दोन दणके देतांना किंवा दोन तडाखे खातांना मुळींच दुःख होत नाही. समाजाची सेवा करतांना जो आमचा अपमान होतो तो आम्हांला सन्माना- सारखाच वाटतो.

सिंधु : सहास, तुम्ही माझ्या आईला आई म्हटलंत, तेव्हां मी तुमची पाठची बहीण'च झाल्यें, नव्हे का £ मीं तुम्हांला ओंबाळण्या'ं पूर्वीच ठरविल आहे, लक्ष्मीनारायणांना ओंवाळीन असं मीं चावडीवर म्हटल होतं, आहे का भैरोबा, तुमच्या ध्यानांत १

भैरू : त्ये मी कसं इसरेन सिन्थुताई ! पुन आदी नारायनाला लक्षुमी तर मिळूं द्या, मग ववाळा,

चटपटे : रावबहादुर, हें सारे काय चाललं आहे इथं ? म्हणजे हा तमाशा पाह्यला का तुम्ही मला इथं नोंदणीदारसाहेबांना आणायला सांगितलेत १ हा तमाशा...

खुलभा : हा तमाशा नव्हे चटपटे ! हा अभिनंदनाचा जलसा ! तुम्हीहि करा कीं सुद्दासांचं अभिनंदन ! तुम्ही सद्ग्रहस्थ आहांत आणि खरे सद्ग्रहस्थ असल्या शुभ प्रसंगी आपण होऊन अभिनंदन करीत असतात, निदान माझ्या आग्रहास्तव तरी यांचं अभिनंदन करून मनाचा थोरपणा दाखवा,

८६९

चटपटे ; तुझ्यासाठी, सुलभ, तुझ्यासाठी मी वाटेळ ते करायला सिद्ध आहें, ज्यांत तुला आनंद, त्यांत मर्लाहि आनंद झालाच पाहिजे, ( सुह्दासचा हात धरून त्याशी हस्तांदोळन करीत ) कॉंग्रेंट्स्‌ , सुद्दास, कॉंग्रेट्स्‌ ! खुलभा : बाबासाहेब, सुद्दासांचे अभिनंदन करावं, त्यांना शुभाशीबांद द्यावा असं तुम्हांला नाहीं का वाटत १

माधव० : वाटतं, पण ही वेळ निराळी आहे, या अभिनंदनाच्या वर्षावानं, मी इथं ज्या हेतूनं साहेबांना बोलावलं तो हेतु वाहून जाईल की. काय अशी मला भीति वाटते. सुलभा, हे साहेब इथं कां आठे आहेत तं विसरलीस की काय १ सुलभा: ते मी कसं विसरेन! हे साहेब माझे लयन नोंदण्यासाठीं आले आहेत. साहेब, नोंदा आमचं लग्न, मी तयार आहे.

नोंद० : यस्‌ , व्हेरी गुड ! ( नोंदणीबुक टेबलावर पसरून ) नवऱ्यानं इथं उभं रहावं ! यसू हिअर ! ( जागा दाखवतो, चटपटे पुढें होतो. )

सुलभा : ( त्याला अडवीत ) तुम्ही जरा मागं उभे रहा आणि दुरून गमत पहा. तुम्हांला साक्ष घालण्याकारेतां लौकरच बोलावण्यांत येईल, तूर्त तुम्ही दूर उभे रहा, ( त्याला दूर उभी करते. )

भोळा ० : ( पुट० ) अरे हटू भंगड्या ! दूर, दूर, दूर उभा रा!

चट० : ( चिठ्टडन ) मास्तर, हें पुटपुटणं आतां बंद करा, नाही तर.... भोला : नाहीं तर काय रे ! भंगड्या, अरे हटू ! दूर, दूर...

खट ० : रावबहादुर, तुम्ही तरी कांहीं बोला, असे मुग्ध का £ माझा अपमान....

माधव : पोरी, काय मांडलं आहेस तूं हे १? एकाच क्षणानंतर हे तुझे पतिराज होणार आहेत. त्यांचा अपमान...

खुलभा : एका क्षणानंतर, होय ना बाबासाहेब ! पण या एका क्षणांत जो न्वमत्कार होणार आहे तो...

माधव : कसला चमत्कार ? काय चमत्कारिक बोलत्ये आहेस इं ! खुलभा : बाबासाहेब, एक क्षणभरच स्वस्थ बसाल तर नाही का चालणार ! सुहास, तुम्ही या असे पुढं आणि नोंदणीदारांनीं दाखविठेल्या जागेवर उभे -रह्दा ! ( त्याला पुढे ओढते. )

६२

सुहास : सुलभ, मी नाहीं समजलों हे काय गौडबंगाल आहे ते,

खुलभा ; समजायला त्यांत कठीण कांहींच नाहीं ! अगदीं सुलभ आहे हें माझ्याच नांवासारखं ! बाबासाहेब, मला तुम्ही शिक्षण दिलत, ज्ञानामृत पाजलंत, लहानाची मोठी केलीत, सज्ञान केलीत, माझे हित कळण्याइतकी मी मोठी झार्ल्ये, अत्यंत नम्रपणानंच मी जाहीर करत्ये की, या सुहासनांच मी वरणार आहे, हेच नवरदेव !

चटपटे : आणि मग मी १ मी कोण!

भोला ० : अरे हटू ! भंगड्या.. .जरा बाजूला ये म्हणजे सांगतो.

चटपटे : सांग, सुलम ! मग मी कोण?

खुलभा : सांगत्ये, थोडं धीरान घ्या!

भैरू : तूं व्हय १ टिनपाट ! अन ह्यो हिरा--

माधव«० : पोरी, मला हा तुझा विचार मान्य नादी, नोंदणीदार साहब, मी हिचा पिता आहे, हिची पतीची निवड मला मान्य नाहीं ! माझा विरोध-- नोद्णी० : तुमचा विरोध तुमच्यापाशींच ठेवा, मुलगी सज्ञान आहे, कायद्याने तिला स्वतःचा जोडीदार निवडण्याचा अधिकार प्राप्त झाला आहे. मला तिचाच विचार विचारांत घेतला पाहिजे, तुम्ही रावबहादुर, शाहाणे, समाजसुधारक, धुरीण, तुम्ही लग्नासारख्या पवित्र गोष्टींत मुलीवर आपला अधिकार गाजवतां कामा नये, रावबहादुर, तुम्ही स्वस्थ बसा आतां. ( माधवराव कपाळावर हात मारून घेतो. ) सुहास, तुम्ही आणखी पुढें या.

चरट० : पण---पण---( गडबड करू लागतो. )

नांदूणी ० ! तुम्ही वकील, कायद्याचे आधारस्तंभ, तुमची गडबड लाजिरवाणी आहे, तुम्ही थोडा वेळ गप्प बसा आणि गंमत पहा.

चटपटे : मी कता गप्प बसूं १ सुलभनं मलाच वरण्याचं कबूल केलं होतं ! नांदणी ० ; केळं होतं ! आतां ती कबूल नाहीं ना १ सज्ञान मुलींना लग्नाआधी विचारपूर्वक विचार बदलण्याचा कायद्याने अधिकारच दिलेला आहे, या वेळीं ती जो आपला पक्का विचार प्रकट करील तोच मला थ्यानांत घेतला पाहिजे.

द्र

चटपटे : अहे पण साहेब, हिनं इतक्या लोकांच्या देखत माझं नाक कापलं, त्याचे काय ? सुलभ, अखेरचा निर्णय देण्यापूर्वी मला सांग, या भणंग भगवानापेक्षां माझ्यांत काय कमी आहे ! खुलभा : सुहास भगण असले तरी भगवान्‌ आहेत. आणि तुम्ही-- चटपट : हो मी! माझ्यांत काय कमी आहे ? बोल, माझ्यांत काय कमी आहे? रंगू : [ प्रवेशन ] मी सांगत्ये, तुमच्यांत सभ्यपणाच तेवढा कमी आहे. चटपटे : तूं कोण £ रंगू : मी कोण? विसरलांत इतक्यांत ! त्या गुण्डोपन्ताच्या मार्फत जिच्याशी तुम्ही स्नेहसंबंध जोडलात ती मी-रंगू नायकीण ! आपल्या अपवित्र स्पर्शांनंया देवतेला भ्रष्ट करूं नका, मीच ठीक होले तुम्हांला ! पण आतां तीहि आशा ठेवू. नका, मला पूर्ण पश्चात्ताप झाळा आहे. तुमच्यासारख्याची संगत मला पुरती भोवली ! मी राधाबाईंचं भरलं घर बुडवायला निषाल्यें होतें. आतां माझे डोळे उघडले आहेत, मी त॑ लाचारीचं जिणं सोडलं आहे. कलेची- गायनकलेची सेवा करून मी पोट भरीन आणि तें नच भरलं तर दोन भजनं गाऊन देवाच्या नांवावर मिक्षा मागेन, चटपटे, या इकडे, आपण दोघंहि अपवित्र, आपण थोडीं दूरच उभीं राहू ! चबट० : रावबहादुर, मला तुमचं उत्तर हवे आहे, मला या साऱ्यांची बडबड ऐकून किळस आला आहे. तुमचं उत्तर. .. माधव" : माझं उत्तर तरी दुसर काय असणार ! मी तुमच्या वरच्या तुकतुकीला भाळून जो होकार दिला होता, त्याचा मी आतां नकार करतो. इतक्या गोष्टी स्पष्टपणें डोळ्यांना दिसल्यावर मी मुलीला. तुम्हांला वरण्याबद्दल कोणत्या तोंडाने सांगू १ आमच्या साहेबाचं नेहेमी मला सांगणं असे की, ' 3९121 1816 081 1607९ ! ' उशिरां डोळे उघडले तरी ते भाग्याचंच लक्षण समजलं पाहिजे, वयटपटे : बरं आहे, काढीन याचा वचपा केव्हां तरी ! ( नि्लंजपणानें ) मी जातों, नमस्ते, मण्डळी, नमस्ते !

दड

रंगू : पण जरा आस्ते ! उभे रहा मुकाट्यानं. इथला पवित्र लग्नसमारंभ पाहून पवित्र होण्याची सुसंधि आली आहे, ती कां व्यथं दवडतां ? ( दटावून )' रहा उभे ! ( तो थबकतो, )

खुदहास : अहो, पण या सगळ्या भानगडीत माझा विचार काय ठरला ते मला कोणीच कसं विचारीत नाहीं !

खुलभा : तं मी विचारत्ये, ( हात जोडून ) सुहास, आपला हात देऊन आपण मला कां बरं धन्य करीत नाहीं ! माझी विनंती. . .

सुहास : अग पण मी असा फटिंग, समाजाची सेवा करणारा, दोन धक्के खाणारा आणि देणारा, माझ्या जीवनाच्या धकाधकीच्या मामल्यांत. . . खुलभा : मी तुम्हांला जन्माची साथ देईन. तुमच्या ग्रामोद्वाराच्या कामांत तुम्हाला वकिलाची सदा गरज असतेच, मी वकिलीण होऊन...

स्उहास : पण तूं वकिलीण व्हायला मी वकील असलो पाहिजे ना £ खुलभा : मला वकिलाची बायको होऊन वकिलीणबाई म्हणून नाहीं मिरवाय'चं ! बी, ए, झाल्यावर मीच वकिलीची परीक्षा देणार आहे. तुमच्या ग्रामोद्वाराच्या कामांत भाग घेण्याचं मीहि ठरविलं आहे. समाजसुधारक रावबहादुर माधवराव संतोषे यांच्या मुलीला हेंच जीवन शोभा देईल, खरं ना बाबासाहेब १

माधव० : होय बाळ ! माझं नांव गाजविण्याचे काम तुलाच करावं लागणार आहे. तूंच माझी मुलगी आणि तूंच माझा मुलगा ! सुहास, माझ्या मुलींचा धर्मपत्नी म्हणून स्वीकार करून मला धन्य करा, तसं न कराल तर हे साहेब हात हालवीत परत जावं लागल्यासुळं णगावतील !' साहेबांचा विरस न व्हावा आणि साहेबी थाटानं करण्याचं योजलेलं मंगल कार्य सरस रीतीनं पार पडावं म्हणून माझी विनंती मान्य करा.

खुलभा : पण आई, तूं कां बोलत नाहींस !

मथु० । बाळ, मी आणखी काय बोळूं ? मी जुन्या काळची पतिनिष्ठ बायको ! इकडच्या हाताला हात लावायचा एवढंच मला कळतं, सुहास, तुम्ही माझ्या

दप

बाळीला पदरांत घ्या. यापेक्षां माझ्यानं अधिक बोलवत नाहीं, माझं हृदय आनंदानं भरून आलं आहे, होय म्हणा,

सिंधु : सुहासदादा, होय म्हण म्हणजे लक्ष्मीनारायणांना ओंवाळण्याचा माझा इृद्दह्दि पुरा होईल !

सुहास : मग मीं ब्रह्मचारी राहूनच आमोद्धाराचं काये करायचं ठराविलं आहे त्याचं कसं होणार १ खेडेगांवांतून कार्मे करणाऱ्या सेवकांची गांठ नेहमीं गुण्डांशीं पडत आणि जीव सदा धोक्यांत असतो. .

रुंडो० : ( पोलिसांसह येऊन ) खरं आहे सुहासचं म्हणणं, या प्रत्यक्ष गुण्डोपंतार्शींच गांठ पडल्यामुळें तुमचे प्राण धोक्यांत आले होते. भी तुम्हाला दारण आहे, मला मरण देऊं नका, तुम्ही मळा क्षमा केलीत अशी या जमादारसाहेबांची खातरजमा करून द्या.

स्डुहास : ही काय आहे नवी भानगड १ आणि गुंडोपंत, तुम्ही सदा भडकलेले असावयाचे ते आज थण्ड कसे पडलांत एकाएकी ?

जमा ० : न्यायाधिशांनी निकालपत्रांत, गुंडोपंतांनीं तुमच्यावर खोटी फियोद गुदरल्याबद्दळ तुम्हांला त्यांच्यावरच उलट फिर्याद करण्याची परवानगी दिली आहे. त्या निकालानंच गुंडोपंत थण्ड पडले आहेत,

सुहास : मी नाहीं कुणावर फियोद करीत ! गुण्डोपंत, तुम्हांला कृतकमोचा पश्चात्ताप झाल्यामुळे मीच उलट धन्यवाद देता तुम्हांला, मुळींच कसलीहि काळजी करू नका,

नोद ० : पण मला उशीर होत आहे त्याची कांद्दी काळजी १

माधव" : हें बरं नव्हे ! साहेबांचा एकेक क्षण म्हणजे मोलाचा ! सुहास, व्हा पुढं !

सुहास : पण माझ्या त्रह्मचर्यांच्या निर्घाराचे मीं काय करूं!

भओला० : तो निर्धार तुमच्या जवळच ठेवा. शिवाय, आमच्या हिंदुघर्म- शास्त्राप्रमाणं तुम्हांला सुलभ्शी लम लावल्यामुळ तरह्मचर्यत्रताचा भंग होण्याची भीतीच वाटावयास नको.

माधव ० : म्हणजे म्हणतां काय तुम्ही इं मास्तर !

६६

भोला ० : बरह्मचयोच्या खोट्या बढायांचा आमच्या धर्मांनं निषेधच केला आहे, एकपत्नीत्रत हच खर श्रेष्ठ प्रर्तींचं त्रझनचर्येपालन होय हे श्रीरामचंद्रांनी स्वतःच्या उज्वल चारित्राने दाखवून दिलेलं असतांना, आपण त्यांच्या उपासकांनीं संशयग्रस्त असावं ह लांछनास्पद नव्हे का? सुहास, सोडा ब्रह्मचर्यांचा बहाणा आणि मुकाठट्यानं श्रीरामचंद्राचं पवित्र स्मरण करून करा त्या नोंदणीपश्नकावर स्वाक्षरी ! सीतामाई, तूंहि स्वाक्षरी कर,

स्उहास : गुरुजी, तुम्ही जुन्या काळचे पंतोजी असलांत तरी मानानं श्रेष्ठ आहांत. तुमच्या उपदेशापुढं मान वांकविणे माझं कर्तव्यच होय, ( पुढें होऊन सही करतो, सुलभहि सही करते. )

नांद्‌० £ चटपटे वकील, या पुढें आणि इथें साक्ष घाला ! तुमची साक्ष फार महत्त्वाची होईल !

चटपटे : काय मी १

रंगू : हो तुम्ही ! व्हा पुढे,

माधव० : चटपटे, साहेब एवढं सांगतात तरी विचार करीत बसतां ! साहेब बोलले, त्यांत सवे आलं !

चटपटे : बरं बुवा ! नाक मुठीत धरून इथं वागल्याशिवाय गत्यंतरच नाहीं, नाहीं तर ही रंगू...

रंगू : पुर झाले तुमचे रंगढंग ! व्हा पुढं ! सारा जन्म भानगडींत घालविलांत, आतां घडटूं द्या एखादं सत्कृत्य हातून ! ( चटपटे साक्ष घालतो.) नोंद? : भोलाराम, आतां तुम्हीहि साक्ष घाला, ( भोलाराम येऊं लागतो. ) भोळा ० : ( चटपट्याजवळ थांबून त्याच्या पाठीवर शाबासकी देत ) धन्यवाद ! चटपटे ! ( चिडक्या स्वराने ) अरे हटू !

भोळा ० : छट ! आतां हें कशाला हटू ! आपण आतां मित्र झालो. मित्र- राष्ट्रांत बेबनाव काय कामाचा !

चटपटे : बरं बुवा ! आम्ही आपटलो, तुमचा विजय झाला !

६७

भोला ० : ( साक्ष घालून झाल्यावर ) सुहास, सुलभ ! करा आतां. बाबा- साहेबांना नि आईसाहेबांना नमस्कार आणि घ्या त्यांचे आर्शाबद ! ( दोघे नमस्कार करतात, सुलभा आईला मिठी मारते.) खुहास : बाबासाहेब, अश्या शुभकालीं आपल्या आशीर्वादाची मला फार आवश्यकता आहि, मीं अंगिकारलेल प्रामोद्धाराचं कार्य फार कठीण आहे. गांवगुडांच्या भानगडीत लक्ष घाढून दलितांची सेवा करणं महाकर्म कठीण आहे, योग्यांनादृ. अगम्य अश्या सेवाव्रताचं कंकण मी बाधळं आहि. शहरांतून कार्मे करतांना अनेकांची मदत मिळते पण खेडेगांवांत तसं नाहीं, गुंडांच्या पायाखाली सारा गांव दबलेला असतो, तिथें सेवकाच्या साहाय्यार्थ कोण धांवून येणार ! जमा ० : आम्ही, नवीन पिढीतले, शिकलेळे आणि सेवाधमांची जाणीव असलेले समाजरक्षक ! खुहास : मी आपला फार आभारी आहे. बाबासाहेब, मला तुमचा आशीर्वाद मिळाला म्हणजे पुढचं पाऊल टाकायला अधिक वैर्य येईल, [. राग-भैरवी-ताल-धुमाळी ]

नित घडो स्वजनसेवा । गमे सुख त्यांत,

रमे मन शांत । पुण्य परम ठेवा ॥ धु० ॥

सेवाधमेचि श्रेष्ठ मानिला । योगिजनाते

जो प्रिय झाला । सुलभा कृति नच

साधायाला । मंगळ आज्ी द्यावा ॥ १ ॥

माधव : सुहास, तुमचचा सदा विजय असो ! मला मुलगा नसल्यामुळें आणि माझी एकुलती एक मुलगी तुमची पत्नी झाल्यामुळें तुम्हीच मला पुत्राच्या ठिकाणीं झालां आहांत ! मी वाढवलेला सारा पसारा तुमन*चाच झाला आहे असं समजा,

खट० : ( पुटपुटत ) चैन झाली बेट्याची नि काय १ पाहुणा म्हणून आला 'नि घरीच ठाण मांडून बसला,

दट

भोला ० : आतां तुम्ही पुटपुटूं लागळां का ! माझा गुण तुम्ही उचलला वाटतं १

चट० : चालायऱचंच ! * पुष्पसंगे मातीस वास लागे ! ) दुसरं काय ? माधव : मित्रहो, चला आतां लग्नाच्या मेजवानीला ! योजलेलं कार्ये पार पडलं नि साहेबांचीहि खेप फुकट गेली नाहीं, आतां कशाला उत्चीर ? चला मेजवानीला ! साहेब. .

नोदणी ० : रावबहादुर, हे लझ तुम्हां सर्वोच्या दृष्टीनं पक्कं झालं असलं तरी कायद्याच्या सूक्ष्म दृष्टीनं ते नोटिशीच्या म्हणजे वाड्निश्चयाच्या स्वरूपाचे आहे, पंधरा दिवसांनीं मळा ते पुन्हां पक्के करून घ्यावें ठागेळ, सुलभच्या लझासंबंधांत ज्या ज्या भानगडी निमोण झाल्या त्या मला कळल्यामुळे मीं अगोदर बोढून तुमचा विरस केला नाहीं, पंधरा दिवसांनीं मी पुनः येथे येऊन तं पक्के करीन, तरीहि पंधरा दिवसांत मध्यंतरी कांहीं नव्या भानगडी निमाण झाल्यास...

भोळा ० : आतां भानगडीची भीतीच नको, कारण आमचे भानगडभाई न्चटपटे यांनींच या लग्नावर शिक्कामोतब केलं आहे,

नोंदणी० : आणि तेवढ्याचसाठी जे प्रथम बोलायचं ते आतां बोलता आहि, असो, झाल्या गोष्टी ठीकच झाल्या आणि पंधरा दिवसांनीं या लम्माला कायद्यार्नेहि पक्केपणा आणतां येईलच, आजच्या पुरता मी दुसरा मार्ग सुचवितो, रावबहादुरांनीं सुळभचचा हात सुहासच्या हातांत द्यावा नि एकमेकांना पुष्पहार अपण करावयास सांगावे,

माधव० : अरेच्या ! ते मी विसरलोच ! भेरू, हार आण-( हातांत द्वात देतात व वघूबर पुष्पहार घालतात, ) साहेब, हा पुष्पहार तुम्हांला---( हार घालतो, ) झालं लझ-चला मेजवानीला---

राधा ० ! म्हणजे, अग्गबाई ! संपला का लग्नसमारंभ ? होमहवन नाहीं, देवाब्राह्मणांचे आशीवाद नाहींत...

सिं'छु : ताजे वाजंत्री नाहींत. . .

८९

राधा० : आणि वऱ्हाड्यांची पाठवणी नाहीं : भेरू : त्ये नाय चालायचं ! धनीसाब, तुम्ही या सायबाला दक्षणा द्या नाय तर येऊ नका, पुन्‌ मस्नी लाल कांटाचं घ्वातार आन्‌ डोकसीला लाल सुंडासं इवंच पगा ! माधव० : तूं कां घाबरतोस भेरू ! तुला, राधाबाईना, सिन्धूला, सर्वोना- लग्नाचे अहेर करणारच आहे. मी, आतां राहतां राहिला देवाब्राझणांचा आशीवोद ! देवाचं काम साहेबांनी केलंच आहे, भटजीचं काम भोलाराम करतील, त्यांची योग्यता फार थोर आहे. सुहास, सुलभ, करा महर्षि भोला- रामांना नमस्कार---( तसं करतात. ) भोला ० : सुहास, तुम्ही लोकोत्तर समाजसेवक व्हा. मुली, अष्टपुत्रा सोभाग्यवती भव ! खुहास : ( हंसून ) अष्टपुत्रा £ भोला ० : हो, अष्टपुत्रा ! कां १ घाबरलांतसे !-राववह्यादुरांच्या नातवण्डांना कांहीं कमी पडणार नाहीं ! तुम्हांला आठ वीरपुत्र होवोत ! आमच्या दुबळ्या समाजाला धट्टयाकडथा वीरपुत्रांची फार गरज आहे. माधव० : झालं ना सगळं नीट £ चला आतां भेजवा्नीला भीमसेन शांतिसदनांत ! राधा ० : इरश ! खाणावळींत £ घरांत नाहीं का व्हायचा सँंपाक ? मेला सैपाक-सेंपाक तो काय? मथुअक्का, तुम्ही सर्वाना लिंबाचे सरबत तयार करून देईंपर्यत मी उरकत्ये शभर पानांचा सैपाक ! मी म्हटलं खेडेगांवची बाई आहें, शह्रांतली नाजूक मेना नव्हे ! ( पदर बांधते, ) माधव : पण. साहेबी थाटांत सुरू झालेला लझ्नसमारंभ साहेबी थाटांतच पार प्रडला पाहिजे, शिवाय, नोंदणीदार साहेबांना तितका वेळ कुठं आहे? निघतांना फोन;केला क्री, । भीमसेन शांतिसदनांत पोचेपर्यंत ताटे थाटलेली दिसतील ! चला !

सिन्छु : पण वऱ्हाड रस्त्यानं जायचं म्हणजे वाजंत्री नकोत का बरोबर !

१9७

माधव ० : लू आहेस कीं सुरेल सनई बरोबर १ सिन्छु : अस्सं £ ठीक तर ! चला पाहुणे मंडळी ! [| राग-सिंघभैरवी, ताल-घुमाळी ]

चला हो चटचटा उचला पदा । स्डंदिन आला, सरलि विपदा ॥ आयु ॥ य्वालुनि आला घरीं पाडहूणा । नवरदेव की राजसराणा ॥ सुखी तयां करिं रुक्‍क्मिणीरमणा । विनति करूं सुदे प्रभुच्या पदा ॥११ ॥

",ण्पडदा---

समात

क 4

कुम. रंगभूमीवर गाजत असलेलीं लोकाप्रेय नाटकें नाटिका नवरत्नहार [ अ. ह. गद्रे ] २ ० (| प्रेम संन्यास संगीत द्वितीय आवृत्ति [के. रा. ग. गडकरी] १ ८ स्रमाचा भापळा सचित्र नाटक [प्रि. प्र. के. अत्रे) १ ८ ; सा्टांगनमस्कारा , [ ॥», 1 १ 8 घराबाहेर 9 [| ५७ 1 ९ ४ न गुरु दक्षिणा डर | डं 1] ० १२९ प्रेम शोधन ,» | के. कोल्हटकर ] १ ७४ बेबंदशाही ,_[ श्री.औंधकर ] १ ४ दर्खनचा दिवा ,, [| श्री. टिपणीस ] १ ४ हिरा हरपला )// | श्री.गुप्तेि ] १ ४ पेशवाइईनंतर १) [ १9 ] १ ० यक्षमंडप ,» ुश्री,श्रीकू. ओक] १ ० (१ खुनी सम्राट की: . ऊं. १. पराक्रमी पेशवा 99 [ 99 ] १ ७० १ मिल मजूर ,/ [ बा.ल.सावंत ] १ ० बनावट बायको », [ मा. कृ. शिदे] ० १२९ ; हुंडा ,, [ग.सो.त्रिलोकेकर] १ ४ टाकलेले पोर १) ॥। के. सी. ठाकर ] 8 4 भ्र ! आमची जात », [| स. बा. जोग ० ८ वसंतसेना ४9 । प्र.के. अत्रे १ ० १ . रामकृष्ण प्रकाशन मंडळ () त्रिभुवन रोड, मंबई ४

व <->-<-><--<>2६८><>८>2६८>८>८>->2६८><->-3८->८>3८>८>८0