■# ¥

"a

^^

',.r*

^■V^:

DC	♦ r
611 A602M3	\
\ ^ ■ Jti^
1856	■ ^^
v.l	M ■£
cl
ROBARTS 1	:X i , #.V'^
	--^ . !

JN^1R^\V{

-^.é^

Mkàm,

CHRONIQUES

D'ANJOU

TYPOGRAPHIE DE CH. LAHURE

Imprimeur du Sénat et de la Cour de Cassation

rue de Vaugirtrd , 0

CHRONIQUES

D'ANJOU

RECUEILLIES ET PUBLIEES POUR LA SOCIÉTÉ DE l'HISTOIRE DE FRANCE

PAR MM.

PAUL MARCHEGAY ET AIVDRÉ SALMOIV

TOME PREMIER

5ôC

^T

A PARIS

CHEZ JULES RENOUARD ET C*

LIBRAIRES DE LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANCK

RUE DE TOURNOI», N° 6

M. DCCC. LYI

i^

EXTRAIT DU REGLEMENT.

Art. ii. Le Conseil désigne les ouvrages à publier, et choisit les personnes les plus capables d'en préparer et d'en suivre la publication.

Il nomme , pour chaque ouvrage à publier, un Commissaire responsable, chargé d'en surveiller l'exécution.

Le nom de l'Éditeur sera placé à la tête de chaque volume.

Aucun volume ne pourra paraître sous le nom de la Société sans l'autorisation du Conseil , et s'il n'est accompagné d'une déclara- tion du Commissaire responsable, portant que le travail lui a paru mériter d'être publié.

Le Commissaire responsable soussigné déclare que le tome premier de l'Édition des Chroniques d'Anjou prépa- rée par MM. Marchegay et Saumon , lui a paru digne d'être publié par la Société de l'Histoire j)e France.

Fait à Paris y le 10 janvier 1856.

Signé Léopoud DELISLE.

Certijîé, Le Secrétaire de la Société de l'Histoire de France, J. DESNOYERS.

GESTA CONSULUM ANDEGAVORUM

ET

DOMINORUM AMBAZIENSIUM

LIBER DE COMPOSITIONE CASTRI AMBAZÏ^.

PROLOGUS (1).

Sa?penumero postulavisti ut Âmbaziensium domi- norum progenies litteris tibi significaretur, quo tem- pore, a qiiihiis consulibus in bac terra virtiite meritorum siiscepti sunt ; pareo libens, sed antequam istud aggrediar, de compositione Ambaziaci oppidi ea quae quibiisdam scriptis reperi et quae Gesta testan- tur bre\iter aperiam.

[de JULIO C.ESARE ET DE ORIGINE CASTRI AMBAZIE.] (2)

Juliiis Cœsar ad Gallias subjiigandas feslinans, Âlpibus trangressis, Allobroges euni pacifiée suscepe- riint; quae vero nunc Moriana, et regio omnis ab Alpibus usque ad Ararim fluvium, antiquitus Allobro- gia vocabatur, quee etiamjam Romanis tributaria erat. Veniens ilaque Caesar ad urbem Lugdunenseni , sitam

(1) D'Achery, Spicilegium, in-4°, t. X, p. 511 ; In-fol., t. III, p. 2G6.

(2) Id., ibid.

4 ïAhv.w m: compositio.ne

lAn Arar a Hodaiio rapiliir. Sauva Vicnnensi principe lidrli amii itia sibi liLultMato, cujiis consilio et priiden- tia Utxiami'sa \;rns ci sul>jccta liiil, imle us(ine ad ripas Ligcris velt)citer descendit. Ko si«|ui(hin li injiorc, nnlla aul jifiiiiniiiiiii patica l'ppida invcniebantnr , sdhe cnini iirbcs tnnilnis «l niuiis niiinilie ciant. Qui se de ^cnere Konianoruin esse jaclanl Arverni, teste laicano (|ui ait :

Arvriii I,;iiii^ ;ni.si sr liiigere fratres (l),

nrbeni Miani sn^yn- ipsos Ca;sari liadideruiil. NiNcr- ntiisi iirb» capta, Ca?sar secus rijjas Liyeris e(juilans in qnodain monte ojipidinn (iinii\il, ibique simulacra (tinniuni id"l(iruin snoruni (]ua' sccnin ^^[erebat posnit, (juoil oppidum ilomani Sacrum (^a'saiis \(ica\crunt. P(»st lia'C reHcta nrbe Hiturica, (juam maxinm labore ad(|uisierat, Turonicas |)arles a«;greditur. Audiens au- \vm Turonicam uibem lui ribus, mm is et aliis njacliinis clausam frcipimti.upu' oiciilcnlalimn t;cnlimn \altle mumtaiM. dundetimo milliario a civitale illa, in fine cujuxlam iiioiiiis, castra |)<isnil. ("iim ncih himis proximus ad(->scl, considtMans locum ad municndum aplisNiimnn. nbi et cxcicilus sccurc bicmarc |»ossct , Inssalum a fluvii» Ij^rris UMpie ad lluNiolum. (jiii ab indi^cnis illorum loi ntimi AmalisNa ninirn|ialiir. Iccit. I.if^er a M'plentrutnah pailr nn'nlis piatcihiil. Amalisv'i vrr<i. a m«ii(b<- m'iutcin pirprlin) laudu-ns, dtiplici p.ii I*' <>|ipidum Mii( I luit ; al) o(-( iiiiio l.ii^ciim inlrans, ni>miii suinu amillit. (iiju^ ripa ncmmibus

(Il M. A. I^rani Phanaiia , lib. I.

A«<^nu{uc auu Laiio *c fiogrir fralrr*.

CASTRI AISIBAZIiE. 5

vestiebantiir ; et in concavis ariindinibiis conventus avium dulce résonant, et in scirpis enodibus nidorum stnies tune fructificaverat. Sane licet a principio sui palnstri solo et pinguedine bibuli limi algosisqiie litlo- ribus coalescat, tamen , quia algidis fontibus eum utraque ripa ambientibus stipatur, ab incolis siepe inler frutices pliilomenam diluculo sibilantem audien- tibus et cicadas meridie concrepantes , quod vohipe est auribus insonare, ranasque crepusculo incumbenle blalerantes, diligenter babitatur. Is quidem ab amœ- nitate et amore locorum nomen accepit.

In eminentiori parte monlis, loco qui Mons Rotun- dus usque liodie vocatur, Csesar domum ligneam magno artificio construxit : juxta quam, aulam lapi- deam conditor admovit ; extra quam conclave soli- dum , in cono cacuminato crypticis arcubus calcabili silice crustatum, usui bominum fabrefactum, sfepe ignis subtus in arcuali (1) camino animatus et succen- sus nudos intus sudare compellit. Molem vero ibi, in modum turris, lapidibus politissimis sedificavit. Desu- per vero IVIartis simulacrum mirae magnitudinis posuit; super illud idolnm tbronum levigati camenti conditor admovit. In facie parietum depingitur quomodo Pliryges a Gnecis, Numidae a Romanis , Spartiatse ab Aiexandro devicti sinl ; qure bistoriasicutartem ornât, sic artificem venustat. Balneum a meridie ultra prae- diclum fluviolum quadrat : in quo aqua , a fontibus Amatissge sumpta, per parietem foraminatum flexilis piumbi nieatibus implicita singultat. Ibi cjedtia silva per juguni truncatur et in ora fornacis, lapsu vclut

(Ij Sic, pour arcitalili.

6 LinF.R nF, COM POSITION K

s[M>nlanpo, iin|»ingitur. l'oulein cliain li^iioiiin ma- ^iiir latiliitlinis cl lirmilalis, ad IraiistiiiKlmn l.igeris alM'uin, lalnitavil.

Il)i<|ut' amiriia |)lai)ilifs crat, (|iia' nipla iiiimnicros (jiHKjiic cuinulos, congcslis fructilnis, siipi' in hmica (lal)al. rl)i cl pillons pastor (Iciisuiu pi'ciis, yravil)ns iiIm ril)us in inulclra, per olida unira caularuni inclu- (Itl)at.

I luvius a sej)lenlri()np ahluit , ipsaincpie planitiom iiisul.ini facit ; (jui aiiKrnilatt' pralornin cl pasc uis nl)ci riinis jiKiindiis , aiiiicnlalcin copiain tauioscjnc rclxiaiilcs niilril. Is sanc ciica piincipia siii in lipis Vftraginosus et iiniosns, in incdi»» \i'H) arcnosiis, liiui- ipH* l)il»uli iiingucdo pnlanlinin lalua desiccal ; et (juainsiN \ada lialxMl coiunioda, tnncn aridilalc sni vadanliinn d«'(.n(juil oiur.i, et cnni l.irdc Ihial inNcttus alU'ii llnvio non iDHi-c ah nrlx- Tnronica lj«:i'ris al\«uin intral. (Jui li( cl picliis in pralis, pcconisus in j)asciiis, in pastoribus pcculiosiis sit, tamcn est liunian:L> naliira- |>rc)rsus contrariiis : el cmn ejus nnda j^lart'osa pins siliiu alli'alial (|nain dcpcllal , incola* locrxiini, al) clVrrlu, Sicciain nniu upavcrunl. SupiT linnc (l;i',sar, cntn non csscl navi^ahilis , ponte:» ])cr- \iuiii cxtcndil. til ad cupiain ncnioiinn, (|na' ullra ij»siim Cl ,it , |)i»pnlii>- II! )(•!(• pet ^cict . jlii|iis annidinosus fml» \ lie<jncnter Icnihorinn .snpcrlahcnliuni pondc- ril'iis iiilIcMis pciliindilnr, ( uin pisealoics lapaeissiini |)linnliat( nli.i lait» licrl)osis lilloiihus cxlcndunl , ijisHpir liaiiiali ii(t( lurnis excnisilms pis( il)ns iiisidi is conlieiinil ; in lioc jiiscis |)iscc dceijtitnr. (aijus paln- dos.1 anianlndo nivarutn saliennupic ^laucimin Niridi- lalf Iota, ^a•pe j)iM ihiis |)au|)cralnr.

CASTRÏ AMBAZI^. 7

Nempe in latere montis qui fluvio adjacet, lapidea fœnilia, ad equos regios nulriendos, Ca^sar construxit. Quoniam vero ibi nemoriim permaxima copia erat, naves Ligeris alveo liabiles ibidem fabricare prœcepit, qiiibus militum sarcina et necessaria suo exercitu in Andegaviam et Armoricam regionem deferret, qi;se nunc Britannia, olim Armorica Gallia vocabatur. Villam eliam ad manendum fabricatores navium et eqiioriim aptatores composuit, quam Romani Navi- cellas, quasi cellam et habiîaculum navium, nomina- verunt. Lucum etiam maximum, qui ab aquilone vil- lam claudit, Aquilonarium dixerunt; et tam villa quam lucus usque liodie nomen suum retinent. Cum autem Liger crescens prata planitiemque tegit, concentum septiforis fistulsearmentalemque camœnamquam saepe Tityri illorum montium nocturnis carminum certami- nibus insomnes exercent, inter grèges tintinnabulatos per depasta buxela reboantes, audire in Aquilonario nemore placebit.

Igitur navibus alveo Ligeris impositis , exercitus Csesaris, aestate incboante , ab Ambaquis recedens, Andegaviam Armoricamque aggressus est regionem , urbe Turonica et Cenomannica partim fœdere partim metu adquisita. Singulis annis Julius Caesar œstaie equitabat , bieme vero Ambaquis biemabat : uude scripta pluribus locis biemalia Ctesaris Ambaquis esse testantur.

Dum Cœsar in inferioribus Aquitani;e parlibus circa Oceanum mare n.oraretur, Dunicius (1), unus e du-

(1) Le Dumnonx des Commentaires de Jules-César.

8 1 inFF\ DE COMPOSITIO>'E

ril)iis fi»Tniani;t , (|iii Scfjiianu' i,'eiili j)r:«rrat, vir ina- gmis, Komanis iiilrstus, ciim <«»j)io.S() excrcitii in (ini- l)us (iermani;»' luaiieiis, (Icimniaiinicam, Turonicam , Nciistr i.uii, (|ii;i' uiMU- Nnrtiiamiia (liiiliii\ s;i|»r inijtii- ^iiahat : qui (i|>])i(iuiii, a suo iioiiiiiic (lasliiirn Diiiii iioiiiinalum , toiistiiixil. Omiiis terra a lliiNio Lij^eris nsfjiic Colduiam olim (ierniaiiia vocahatiir, (jiui' mine in l'ianriani, l'Iandriain, IWirL^undiain , l.olhorinj^iain (lividitur. In dichus iliistiocta 1 ',vir tril)unicia' polc- slalis, rfliciusa (lasarc ul pentes siil)acla.s lucrelur. (|ui nituria", Nivorniie Alvernia'fjue genti snl) Ca-sare j)rin- cipahalur, iiitcr Sicciain <•! ncniora , projx.' planilirm (|Ma' vuli,'<) liclsiacru il ur, castra fixil. (ierniani, ut eranl f'docli, insidiis clandestinis conipctcntei" in ncrnoro Iftcalis, (jualilcr Cldctinianis nocere pnluissont maclii- iiali siMil. l'riiun diluculo ordinatis ai^nuinihus suis, in li(»st('s audacter procédant, et aniinosi , occlaniantes, cerlanien ineiint, \alidissimos incursus faciunl, i^itan- trsfjue eos circunivallarc nituiitui- , i^ladiis ipsos cnnanlur sU'riicrf; tandem mnltis pereiintihus, alios in fii^am vertunt. Si qui jjolucrunl in silvis latitare sJNr eHu^ere, viventes evasere ; alii letiiaii sorte occu- huere. iMurimi cum suo ("octa evaseruni . et \m- hatjiiis redierunl ; et liii, «piia Martem iialum susti- nuerunl , a l)ile el Marte, nemus r>limailium muni- naverunf .

Ocemiiint siii (iasaii ciiiu \ietoria reveitenti, de ipsiiis Mis|iil.ilc et |iros|i( I ilale coni^ratulantur, el (jua- (locla- snccesscnml rdenuil. (!.rsai-, ut eral dissinm- lalor maxiiims, se iratuni dissimulât, irauKjue in tem-

(I) Sie, pour Coiia. \. Cjt%an% Commtnt., lilj. 11 ti \'

CASTRI AMBAZIiE. 9

pus réservât, plurimaqiie minatur; nam quamvis foi- tuna Caesari iiimis faveret, tamen in partes ejus sa'pe aliquid ausa est. Subjiigata enim Germania, Frisones ipsiim super Rhenum fluvium fugaverunt, teste Lu- cano qui ait :

Dant animos Rheni gelidis quos fuglt ab undis (1).

Narrant etiamGestaquod Cœsar, preeparata pulcher- rima classe, in Britanniani, qua^ nunc Angliavocalur, applicuit. Volens ergo urbem Trinovantum, quœ nunc Londonia dicitur, obsidere , naves onerarias in portu maris relinquens, trirèmes et rostratas per Tbamisim fluvium ducens, super palos plumbatos a Britonibus fîxos navigium ejus submergitur. Ipse vero cum reli- quis navigando Neustriam fugit, unde Lucanus :

Oceanumque vocans incerti stagna profundi , Territa quaesitis ostendit terga Britannis (2).

Plurima^ Gallorum urbes, et maxime ^dua et Ni- vernis, tune in Caesarem insurgunt, prœdictumque Coctam occidunt. Unde idem auctor :

— Nimiumque rebellis Nervius, et cœsi pollutus sanguine Goctje (3).

Oppidum Ambaquis a Jidio Ca^sare, qui quinque annis post obitum Pompeii regnavit, Romani usque ad Diocletianum tenuerunt. Legimus Vespasianum in Gallias usque Ambaquis descendisse, babitoque con-

(1) Lucani Phanalia, lih. II.

Dant animos? Rheni gelidis quod fugit ah undis.

(2) Lucani Pharsalia , lih. II. — (3) Lucani Pharsalia , lib. I.

10 I.IIIRR I)K COMPOSITIONE

silio j»riiUMi)t'S (inllnniiii iiilrr' se discordantes con- cordiiss»', et scciiii<l«» aiiiK» Koiiiam rciliisso.

I iiiijtoïc illo (jin> ! )i(»(l('tiaiius iii tlirislianos sœviit, Baii^airdi, cimi diu il)ii> suis llcliano cl Aiuando, Ko- iii;iiniiii iin|)criiiin a ( iallia ciipiciili's cxjM'Ilere, Ainha- (|iiiN « uni n)ai,'no rxcicitn Ncninnt. (Jni, civihns I nro- incis sil>i ;»(l'n\an.Io rnnscnlirnlihns, Ijonianis (|ni ihi cranl i);iilim ncci^is iMiliin lii^alis, illiul caslcllum Idlnrn, cvctjilo iddlo Mailis ri jxmk' Li^fiis, Inndiliis dclrNcrnnl; rn>lit()s lanicn in vallc t irca Li^tiini v[ Anialisbain liahilarc permist'i uni. Ili vt'io cuin dcsupcr iiianere non andercnl, j)errorat<) monte, cavalis rii|)i- liiis iiahitanles, \icnin inauninn ( onslilnei uni. [>au^'a- redi lin^ua sua, nr)inine pnevaricalo , non aniplius \iul)a(juis, sed Vinha/iain (1 i sive Anibazinm \ocari (l(in»(|is jusserunt. Sic .\nil)a/iuin viens uscjue ad t( iu|ius \ alcnlis luit.

Ko tenipore, \ir (juidani, Constantiinis iK^iuine, filins (lonstantii senatoiis, ortns ex eoncnhina, adjunc- lus est liauuart'dis, et rex eiterioris Ilispiinia' elfet tus, SI drui i(.;iii >>iii M.issili.iui cl liai clin »iaui eonsliluil, Ist<' tenuit Irrrain a moule .lani us(|ue ad montes <|ui di\idnnl llis|ianiain ai> \(|uitania, \ aseoniani '2 lolain ns(|in' (i.nduam; i('li»|uain a (iaiona ns(|ne l.ui;<lu- nmu ItiiiLiai rdi Icuminnl. I )ii >( Irlianus contra istos Maxiinianum IIck i:lum misit , (|ui Tliclic.uu lct;ioncni in ilin<'rc | «-rem il (Jm (|uidciu, usu tuilili;c Ixllis aplus, lanien spccialis iduiorum cullor, tcriis anuno. avaiilia < iikIcIis, I lUid un dcd II Us . im|icnuiii |mi||iici at. Is, dis-

(1) M». 0000, Âml-oiuam. — (J) M». OilH, Cuatcoiiiam.

CASTRI AMBAZI^. 11

positis insidiis, genero siio Constaiilino apud Massiliani caplus et strangulatus , impiam vilam digna niorle finivit. Hiijiis doliim filia sua Fausta Conslantino ma- rito suo detexit. Cujiis eliarn morleni Ijeata I.ucia, jam a Vespasiano gladio perciissa, in Sicilia prœdixil bis verbis : « Annuntio vobis pacein ecclesiaî dalam, Diocleliano de regno suo ejecto et Maximiano mor- tuo. » Iste vero post V^aleiium, qui duobus annis regnavit, impeiator effectus, cum Gallias circuiret , Turonensibus jussit ut omiies lapides Ambazii œdificii ad muros suos leficiendos per Ligerini déferrent. Volebat namque Baugaredis placere , quos secutn Romani duxit; qui Maxentiuin filium Maximiani Her- cuH bello viclum occiderunt.

Baugaredis pacificatis, iterum Gallia diu Romanis subjecta fuit. Regnantibus simid Valente et Valenti- niano et Gratiano, imperio Romano valde turbato , Maximiis, a Germanis rex effectus, sedem regni sui Treveris conslituens, Gratianum Ambianis coronatum fugans, Alpes transire coegit. Hic vero Avicianum , virum animo ferum , Turonis et aliis vicinis urbibus comitem conslituens, Ambazium (1) vicum ei tribuit; qui in fine montis super rupem ponli eminentem au- lam suam constituit. Restringens igitur oppidum, duas motas, unam a nieridie , alleram ab aquilone, erexit , et maximum fossatum ab una usque ad aliam fecit : sciebat enim magnum oppidum Ca^saris sua plèbe impleri non posse.

Indiebus illis, beatus Martinus Ambaziacum, adhuc

1) Ms. 6006, yimbacium.

«2 I.IRFR DF. COMPOSITIONF,

^Tutililalis rnori siil)j('(liiiii,a(l lidcniC'liristi convertit; Maicrllo jircshvlcn) il)iil('m ( mistltiilo nt Maileni de- striicn-l j>?-r<('|>it. Itcriim cmn diii post dioccsim visi- larct . id<)liinii|nr inlcLiiiiin i(|Mrii(f, iii ecclesia. aille |ial.iliimi \\i(iaiii mans, cihh iisso monte, orta lem- |)rslal»', idoliiiii ( uni adilicin il) |Milv('reiii redegit , (|ii<>d il) lil>in iiiiraciiloriiiii cjtis ie^iltir ita : « In Ain- ba/irnsi \i((», in Micri castcllo , vlc.f] . »

\ (lus ('.astclluMi dicitiiia Inco ([iii Poilu I iij):i' iikmIô Nocatiii-, iis(|ii«' ad Mnl.is \\i('iani, (jund .No\iim Ta- slclliiiii iuiiicii|)aliii'.

I^cleil eliain lama jii\la lii»c (»jij)idmn tein|(liim aiiti iniiiii liiisse et |iiiiiiMi hiaiia- dedicalaiii , (|iiatM autistes Ion et inuilitudo nistiionini , in Nx-o <|iii luinc dicilur \ ermia ilegriiliuni, cuiii cam Nirsaiulus excidcro vcllcl , siictidi non patiel)anlnr. Quod niira- < iiliMu t iiin in rodcin libro i'2 h'^alin* scriptonjue nonicn loci imn idcra!. lamrn anli<|tiilas hoc ibidem fuisse aHirniat.

.Maviuic tciu|)orc illo Twinianum iinpci iuin turi>aUiin

(I) Voici 11- t«-Mc rinicT du pa5<»af;«' citr par le chroniquriir, oxtriiil Hu chapitre vtir du dialogue III i\v Sulpio- Sr%t''ri' : u In vico nutrm Amba- cirOki , id f»t caslrlU) illo vc-trri quod iiunc fn-qui-n» hahitatur a fratri- bu» , idoluni ncivrrat t» grandi opcrr c-<in»trurtum. Politissimis saxis inn|i-« turrila (urrr\rral , quK in cnnum «uhlinic pmredons, suprrslitio- ncni lori npcri* rlignilalf MTvahat. Hnjn« d< ktrurtion<-iii Mjrrrllo, ihi- drm rtintlklruti prr^livtcro, \\r hratus «.rpr niaïulavi-r.il. P()>l aliquantiiin Irmput rrgrr**u*, iniTcpal prrtli% (■ ruiii, rtir adliur idnli structurn con- ù«lrrrt. Illr rjuMiut \ix militari manu rt ^i puhlir.T multiludinis Uolam moirm poMo \uhvrni , nrdum id farilc puinrrt pi-r imbccilles rirriro» aut infirnuM munarho» quivinM.* cnrari. Tune Marlinu<t rrrurn-n» •d nota %ul>»idia, n<>rl<-ni luiam in oralionr |><-r%'if;ilat. Manc orta tem- pr«|jt trdrni idoli utqur nd fundami-ntum provolvit. u

'2 Siilpiriu» Srvrru», dt ^ila tancti Uariiiti, cap. xm.

CASTRI AMBAZI^. 13

Gesta referunt ; nec mirum , namque hoc exigebant delicta illorum qui occidendo martyres ssevierunl. Imperatores etiam eoriim ariani et ab Eudoxio Aria- nonim episcopO;, baptizati erant, maximeque Auxentio priucipi illiiis sectie favebant , cum Damasus papa catholicus, Martinus atque Ambrosius eos ssepe cor- rigèrent. Ideo Arthanarus rex Golhorum Valentem in Traciam devicit et fugavit, Traciam, lllyricum, Dal- matiam Venetiamque Romanis ablatam obtinuit. Scriptum est, et verum est : Non enim qui operaiitur iniquitateni in viis Dei ambulaçerunt (1 ) . Permisit Deiis multis niodis flagellari Romanum imperium, quia in iniquitatibus patrum suorum ipsi impii diu manse- runt.

Quidam juvenis de Britannia, Mauricius nomine, Treveris ad Maximum venit; cujus monitu et consilio Maximus in Britanniam navigavit, imicamque filiam Caredocti régis Britanniie cum regno uxorem duxit. Caredoctus nimis senuerat, regnumque ejus Conanus nepos ipsiuSj filius ducis Cornubiœ, gubernabat. Quem Maximus timens ne regnum sibi tuibaret, cum multis Britonibus secum adduxit , Armoricamque Galliam ipsi donavit. Hic post se infmitas copias Brilonum nobiliuiiî, ignobilium, cum parvulis et mulieribus venire fecit. Itaque Armoricam totam usque Redonis et Nannetis, expulsis inùigenis locorum , suis Brito- nibus replevit. Sic illam provinciam Romani ami- serunt.

(1) Palm. CXVIIl, 3.

14 LinER DE COMPOSITIONE

CHRONICA DE ARTURO (l).

AiiiKtxi vn"|K)slh;«'c, \i Iiinis Mafîrms,rcx Rritanniap, ( um inagno cxncilii Neiistria' ;i[)|iiilit, adjimctiscjne sil)i Armoricis Hritonibus, Parisi.js obsedit, lullonem Homaiiimi (liKoin siiimilari diicllo (Icxictuin occidit. (hi(» pcracto, iiidii,'«Mia' locormii, inf;um Homanorum odiciilcs, s[»ni)t(' Arluro icu'i liheralissinio et piissinio sul>jecli tllccii siiiil. Supcriores partes Cermania^ iisfpit' (^aineiacum et 'rurnaciirr) (-lodiiis rex Fran- « (.mm l('mj»'<n' illo tenchat, (jiii cl Arluri aniicissimus sjiniiic laciiis fsi. i'>eges iiisulanmi sil)i subjeclariim, llnTiiia-, Irlandia-, (iollandia- , Dacia-, et tolius Rri- lannia- duces, «'t procercs rlaiithia', Hurguiidia», Aqiii- lania- i-riiicipcs (ongrc^ali , Parisiiis ad ciiriam cjus vriu'iiiiil , cuiiKinf ibi coriifiavcnml. <Jiii hir^a nm- iiiii ilcdit, ccclesiiscpic mimificus fuit. Comilia eliam boc modo di\isil : Oldiin» siu'iiilcro siio llaïubiam dedil, Ucducin j)inccrii;i' Nciisiriam. ('bcudcuii dapi- fero Aiule^aviaiii «t Iinoniam. (ioHiiK» cnslfcro Pic- l;i\i.iiii rt liiliii icaiii jiroN iiuiaiii <( mccssil . (Ibciidon, cniiics \iid«'i;avls , oppidum ipiod c\ suo n(»miiie (!b(-iidi)iirm (bvit , in I iii'<iiii,i <'()iistrii\it, <piod nniiici) (bu piisl Hii:,Mi.i I I aiKoiiim pi;t\ ai icatum kaiimn nunc diciliir. Kir ruid.im (iiiisiibniiii mio iiomiiic liillcio Ainba/.iai iim tribuil, (pii I aiistam \\i(-iaiii iicptain, ex iiba sua l'la( ida iiouiiiic oi taui . u\()i°cm (bixit. Ilic \i«Mim <pn IUiria«iis (bcilm Iccil , uxoiicjnc sua* doteiii esse I onstituit. (inliaruis et Clu-udu. <|ui se iiimis dib-

n M'ArJ.nr* ;.,.4- X, 5IK;in-lol., III, i(J8.

CASTRI AMBAZI^. iS

gebant, nemoribus causa venandi in confinio Bitii- ricumetTuronorum vico Claudiomacho convenerunt, qui lucum , qui a nomine Cheudonis usque liodie Cbeudon vocatur, Billeio, Ambazise domino, terram- que usque ad rivum ([ui Andresius dicitur tribuerunt. Tbeodosius nepos Honorii , qui Orientalibus prœerat, fere otnnes ultramarinos reges congregans, ad Hono- rium cum magno exercitu terra et mari terllo anno rediit, qui infirmus Byzantio remansit. Honorius vero Lucium consulem , virum magni nominis, maxime exercitu illo sibi tradito, contra Arturum misit. Qui, Alpibustransgressis, cum Arturo prope Augustodunum circa nemorosa loca dimicans, multis regibus a Brito- nibus peremptis, ipse victus interiit. Arturus tamen impetu et slultitia Galgani nepotis sui multos ex suis amisit. NamGalganus ipse, Oldinus, Beduerus, Cbeudo multique alii interiere. Billeius corpus Cheudonis ad- vexit, et in loco religiosorum qui Régula dicitur juxta Kainonem sepelivit.

Qui (1) de Arturo ainplius scire voluerit, bistoriam Britonum légat, invenietque quod, cum Romam vellet ire, Arturum audisse Morvandum nepotem suum, re- gem Britannise factum, uxorem suam nupsisse. Arturus vero , rplicto magno apparatu causa eundi Romam facto, in Brilanniam navigavit, Morvandum in Cor- nubia pugnando superatum occidit. Ipse vero graviter vulncratus in insula Avallonis quodam nemore obiit; et quia sepulcro indigno tanti régis oaruit , a Brito- nibus adhuc vivere putatur.

(1) Nous remettons à sa véritable place cet alinéa, placé dans tons les manuscrits avant le paragraphe comni. nçant par ces mots : Sub coiUm fere lemfore.Yoy. page 16.

16 l.lin.n !)K COMPOSITIONE

DE BLESI ClinoMCA (l).

l\(Miia(liis «inK'am jii\cnis de Hritannia, secuni lia- lu'iis mille Niro. , a pr.ilin cmn Bosonc CaiiKjlcnsi foiiMiU' ri'ilit'iis, Idciiin in CDiiiilaln siio uhi rciiiaiierct pfliil , <|iii Maudis l)lasisqne sermonil)US euni deci- j)itns, 1<K iiiii sii|)t'r iij)as I.i^cris ad libitum impetra- \it, iil)i non villani sed oppidum firmissimum ne a liosone vel alio criperctur ercxit. Quod cuni diu post Hnso aspicerel , iralus ait : « Hoc lihi non concessis- s»-m si v«Ml)iim sapienlis patris filio dictum memoriter lelinuissem :

Scmioiics lilaiulos l)l;osos(jiu' vitare mémento : Simnlicitas veii fania e.sl, tVaus licta lot^uendi 2).

Ivoniadusiram cjus mitii^ans, supplicando olitcstan- do(|nr casirum ol)tulil ; sed Boso, ut erat hcnii^nus, li< •minium cimi jiu cjurando al) eo suseipiens,castelluni iilud conc t•^.sil , «'t a deceplionr lilcsim \()ca\it.

Su!» «ixitiu lere lemjKue, Alaricus rex Golhorum Uomam (ihtiimit , llonoiimn al) llalia expellens Con- slantinnpitlim lii^ei»' eoci^it; ex liinc casarcs feie omiies ('.«nslanlniMpi.Jim hansiere. Bernante .Mar- ciau". rlir.uloi K Ils Koma- a (iolliis post Maricuin impriatoi lacliis. (|m rmelimn l'apia- in(aicera\it , Alpes tran^iells. l>m <^Mmiliam. Ai|uilaMiam, Ilispaniani ixtssedil. <Jiii (liiol)us liliis Tuisomudd Lotcliio et Alarico re^num (!i\imI. \laiiciis lIiNjianiam liahuil.

(1) D'AchcrA, mi-, X , '.i20 ; 111-I..I , III, iliK.

(2) Diun (.atoiitt (/<i/>< /la, rap. III.

CASTRI AMBAZI^. 17

Tursomodus Lotchius caetera omnia Romaraque solus obtinuit. Tursomodus Lotchius oppidum Lotchas a suo cognomine dictum super Endriam fluvium sta- tuit.

Per idem tempus, duo Lupse fdii Âmbaziœ domini Tursomodo servire noiebant, confisi in auxilio Mero vechi régis Francorum , qui ïursomodum in Burgun- dia a Disparcho oppido seepe impugnabat. Supra- dictus Billeius ex uxore sua Fausta Lupam genuit; quae mulier prudentissima fuit, quam Eudoxius vice- consul Turonensis iixorem duxit , quae ipsi duos filios peperit. Lupa , viro suo mortuo , filiis Ambazium reliquit ; ipsa sibi in Veteri Castello domum fecit super rupem, quse a nomine suo adhuc Porta Lupae dicitur. Ista mulier sapiens, solitariam vitam cupiens, in proprio luco, juxta Andresii rivum, villam quae Villa Lupae dicitur fecit, virosque religiosos ibidem posuit, qui ecclesiam in honore Salvatoris aedificave- runt; quae ad portam in introitu ecclesiae duos filios suos ante se mortuos sepelivit.

Eo autem tempore, Huni atrocissimi Rhenum trans- navigantes usqueTreveris omnia vastant,Mettis urbem succendunt. Timoré tamen Francorum velociter trans- euntes, Burgundiam totam vastantes, Aurelianis de- scendunt,quibusyEgidius, patricius Romanorum, dux Parisiorum, et Tursomodus rex Gothorum obviave- runt. Ibi,orante sancto Aniano, orta tempestate lapi- dum , Huni cum Atalano rege suo omnino demoHti sunt. Merovechus Tursomodum Gothum in Burgundia devictum fugere usque Viennam coegit, ibique obiit. Alaricus frater ejus, ab Hispania rediens , regnum ipsius arripuit. Veniens itaque ad Lochas, castrum a I 2

18 iii;i,ii m: f.oMi'OsrrioM-:

fralrr siio olitu comjxtsilimi , j)r<»|)e monasterium sifiirn in sercssu moiilis super Aiigercni (luviiini, uhi iiiiilli rclit,'iosi, l rso ahhnt»', dogehaut , illiul nppidimi niidam jtutximo t I ;iinic(> suo noiniiie Silario tribiiit. Silaiiiis, l.ujia- et \inl)aziL'nsil)iis iiuilta mala ingérons j»er se et j)er Alaricnni , (>|»|ti(liijn lanien \rnl)a/.iinn Mullo nmdo liahere potiiit. Kle vir crudelissinuis cœnol)iuni Angeris , cui j)racrat liso ahhas, jKL'ne delevit. Oui legilur al»l)ali ninlinuin sunni vi absln- lisse, sed dixino nutii niolinuni Silarii scinius niaxinia voiagine subinersuni luisse. Fluvius iste ab antiquis Angcr, a nu>dernis Endria vocatur.

DE CLODOVEO (l).

Mcrovrclius gcnuil (iliildericum, virum pulclniunet MUibuni , sed hixuriosuni niniiaf|uc libidine j)ni'OC- < iipaliiMi, »|iii lilias l-'rancoiiitn ^i (ippriineiis cl delii- deiis , e\|>iilsus a rcgno, atl bissinum diiceni Ingit. lîissiniis isie leriam siiam snj)er Sunnam (Unium, qui abo noinine \idv di( ilur, a Tulh» ns(jue l.ng<hniuni possidcbat. Hasina vero uxor bissini (lliildericuin .ndriittr. sed laiiicii latcntei", ania\ il. l'ianei li^'icbnni diieeni bornanmn regein eiimnit , <jiieni Iranei, (jiiia nmre boniaiioi uni cupiiliis et aNariis eiat, non tbu siisliniirninl , sed consilio ( iuidi imari i|iMim a i'ei;n() j»ri'. aNfiiinl . ( iiudoinariis ( .liilderu i (< insdiarnis, tnisso sibi nmitin, ndire leiil. l\ecej>ln ij^ilnr icgno, euiii .I-4;i(bii iiiler l^udununi (!la\ahnn et Heniis |)uunans,

(1) UAdicry, ia-4% X,5ii; iu lui. , Ul, SOU.

CASTRI AMBAZIiE. 19

multis copiis Romanorum caesis , yEgidius fugiens Suessiouis evasit, Childericus vero tune Laudunum Remisque recepit. Post haec Basina uxor Bissini ducis, viro siio relicto, ad Childericum venit, qui eam con- silio Francorum uxorem duxit; nempe Franci illam sapienlissimam comperientes , monente Guidomaro , quamvis christiana esset , tamen régi suo consense- riint. Bissino non diu post mortuo, Cbildericus ter- ram siiam, qua^ uxori suae lieieditario jure continge- bat, suscepit. Ex ea Childericus Clodoveum Magnum regem Francorum genuit.

Mortuo yEgidio, Syagrius filius ejus a Romanis et Gothis Suessionis in regem elevatur. Childericus eum in \alle Suessionis pugnando devicit , urbeque sibi reddita, Syagrius ad Alaricum fugit. Rex vero Pari- siacum terramque totam usque Aurelianis recepit. Du m Aurelianis moraretur, a fugitivis sibi relatum est quod Adovagrius filius ducis Saxoniae cum multis navibus relicto mari Ligerim intrans, et ascendendo terram fluvio adjacentem vastans, usque Andegavis venit eamque obsedit. Igitur rex, congregato magno exercitu, ad succursum urbis illius monitu fugitivorum descendit, cui Lupa Ambaziae domina obviam venit. Qui etiam illi, quia Gothis inimicis suis infesta erat, multa bona promisit. Urbem Turonicam consilio Ba- sinse uxoris suae, et propter miracula quas ad sepul- crum beati Martini fieri fréquenter audiebat , licet esset ethnicus, pacifice et sine damnocivium suscepit. Basina prudentem Lupam secum retinens, flens orans- que assidue in ecclesia Beati Martini remansit. Saxones, adveutum régis comperientes, velociter cum duce suo fugiunt. Ipse vero Andegavis venit, urbem cepit^

2(1 ! Il!l n DF COMI'OSIIIONE

Paiiliiiii ll(iin;iimiM tniisiilcm ihi iiiventiim siispondit , (Juinuiii KoinaiiiMiiiii (jii;r ihi cral dcsliiiil, ci\ilatciii, pra'tore ad lil)iliin) inipositn . iiiimil. Diiiii redirel (lliildcricMs , n|)\iaiii Nciiil li rc\ (.nllmnim Vlaiiciis, ft in insula Aiuha/.iciisi lolliKjiiio adjuiirli , fu-dcrali |)acilicati<|iio suiit. In plaiiilie vno iiilcr lUiriacuin et Andrcsiiini utcnjiic popiiliis (Jollioriiin et Fraiicoriiin jiissu rt'};iim duos ^IoIjos Icnu' L'lcva\ciiiiit , <jii()S iitriiJS(|U(' re^iii fines coustihiermil. Oninis plana Icrra a riantis (^anipania dicilui-, et in liao duo globi in tc'sliiiKtniuni ludciis eniincnl.

l'ost liunr surrexil Clodoveus rc\ magnus, cui Crocliildis lilia iei,'is iJurijundiaL' , nuilicM- cbristianis- sima, (!(.' ^cnerc Anaslasii iinpciatoris, niatriinonio conjuncla t'sl. lluic, duin llcrt't (jnia viro gcnlili con- juncL'i crat, heatus Reinii^ius ail : « Lacrimas réprime; credo, sj'ciindiini ajiosloliun, (piod i'ir inlitlc/is pcr mulirrcrn fidclcin sdiicli licdtus crit (^1).» Quodain leni- pore, Frixones, Menianni, Saxones snl)ilo coadunati, rei,'nnrn ejns invadunl. \ idens ii^itiu' Crocliildis einn anxiiim cl piiNidiiiM, ( In istianilalcin (|iiaMi ei assidue pr.i-dicahat opjjonil : ilje, si \ icior (,ln isto adjuvante n-dirrit , s<- (icri ciMislianuni proniillil. Rei^ina \uie- liantnn rr^is coiisiiiariuni vocal, nioncl ni cruccni (.luisti srt uni dcdial. cl si \idciil adxcisarios pia\a- lere , si^no < rucis clc\ali). rcj^crn cssc sicloicm Nialiin nflirnu't. Ilic lii)cns paniit. et cuni liosics pia'\alc- rcnl, jussu rct;ina' crucc cicvala, <-uni acie sil)i liadiia occuriit : Mciiianiii staliin pcricnili lii^innl. (Juo !■'< lo , rc\ \icior, ca-sis iinslihiis , (lliri^to i;ralias

(1) S PaïUi rpiiloh aJ Corinlhiot, I, vil, 1 i.

CASTRI AMBAZI^. 2i

referens, rediit. Regina, accito sancto Remigio, a rege proniissa exigit. Remigius et Solemnis Carnotensis episcopus regem diiasque sorores ejus , et cum eis plus quam tria millia virorum, baptizaverunt. Rex effectus calholicus ad Alaricum regem Gothorum nuntios misit, ut sibi Svagrium fugitivum, iïgidii Romani filium, redderet ; quem sibi timoré redditum statim suspendit. Gothi ariani illis diebus fidem ca- tbolicam raaculaverant , ecclesias Dei polluebant ; quos rex pejores Sarracenis autumans, monitu reli- giosorum , regnum eorum tertio anno post haec in- vadit, Alaricum prope Pictavim pugnando occidit. Filius ejus Amalricus in Hispaniam fugit. Rex Aqui- taniam totam , expulsis liaereticis, catbolicis clericis in ecclesiis positis, possedit. Lupa anus ens absque berede nimis senuerat ; quœ regem in suo reditu convenit , beredem suœrei facit, Ambaziumque tradit. Quod oppidum deinde usque ad Karolum Calvum regum Francorum fuit. Lupa vero in prsedicta villa sua ad portam ecclesiae Salvatoris juxta filios suos in obitu suo sepulta fuit.

Qui de génère horum regum amplius scire voluerit, consulat bistoriam Francorum, quse affirmât Priamum, quemdam ducem Trojanum, urbe capta, cum duo- decim millibus evasisse, qui in solitudinibus Graeciee profugi incertis sedibus vagabantur. Ânnis viginti post expulsi a Grsecis, vasta loca inter Pannoniam et Mœo- tidas Paludes duce Simonide intraverunt, urbemque noniine Sicambriam œdificaverunt , a qua dicti Si- canibri longo tempore fuerunt : qui etiam ibi in gentem magnam creverunt. Alani , gens atrocissima , diu postea, devictis Romanis, Grœciam llliricumque

2? I.IliKIl DK COMPOSITIOM-:

vastavciiuil. I.dictnin est ;i Hotiiaiiis, si (|iiis diicuni aiil rcgmii eos ab impciio Kidiiano cxpcllcict , t^ens illa aljscjue Irihiil»» tiirrilo sud scmper niaiicrcl. Si- cTiuhii liac aiidicnlcs casos Manos omiiiiio delcvc- riint. Kornani attita linj,'iia hinc- eos Fraiicos, itl est frrocps, a|)|»clIavorunt ; (liii(|ii(' a Irihuto libcri vixe- iiiril. \ .dciiliiiiamis, Icinjxpic suo ciini celerac gciites (tiimes tribtita solvcroiit , misit priniariuiii cl cxaclores trihutnriitn, lit a l-iancis coiisucla liil)iila jx-terent. Franci (|iii mullis dielnis liheri a lril)ut() vixerant , mmlinsejiis pcrcmeruiit.N alcnliiiiaiuis, ira iiiiiiia siic- ceiisus, Francos tlelerc ciipiens, inlinitas copias coadii- iiavit. (juod cuiu audisscnt l-ranci , cousilio Marco- niiris ducis jain seuis , Farainiiiidiini ij)^ius liliiuii regem elevavenint. lla(|ue Sicatnbriam reliiKjuentes , loca vasta cl ncmorosa Theiitronica' regionis iiigre- dicntcs, 1h(()S(|iic posl se succidcntcs, ciiin parvidis cl mulicjibiis l^oiiianoniiii gladios evaserimt. I\oinani Sirambriain vacuam reperienlos , eaiii fiinditiis dcle- M iiml. I laiK i pci priedicta ncinora pedetenliin dc- scciidculcs, secundo anuo A^ripiiiaiu urbem silaui in linc lUiciii (luniinis ccpcruut , ipsamfjue caplaui, Ro- manis indc cxpnisis, aniplilicantcs, Coloniam vocave- riuil , «|u;uu cliaiu scdcm rci^Mii sui conslilucrunl.

I.t'gimus l'iancos, antO({nam sibi rcgcni consliluis- s«'nl, hos (biccs babuissc, Pii.iinuni (jui us(|uo in loco ubi Sicainliria conslriicla luil i|)S()s adduxil , Fncam (àiniluMi. \iili m M- Ici lins luil ; posl bunc .Siumiiidcs ; dcbinc S>nionrni (biccui liabuciuul. l'osl \ii<) I\o- inano more rem suam pci- si iiatoics liaclanics, abs- cpic (bue diii bicnml. Ad ulliuuuii Maicomiris dux eorum luil, ( ujiis cnnMlin, cuin scnc\ jauï c.sscl ,

CASTRI AMBAZIiE. 23

Faramundum regem primum constituant. Secundus fuit Clodio, qui Cameracum , Turnacum, Burgundiam totam usque Viennam subjugavit. Tertius Merovechus, quartus Cbildericus, quintus Clodoveus, rex magnus catholicusque , qui anno decimo regni sui Britones ab oppido Blesis qui ripas Ligeris inter Turonim et Aurelianim impugnabant, nemoribusque occultantes viatores interimebant, cum sibi a Saxonia revertenti ostensuni esset , festinus descendit , Britonibus fugalis et peremptis Blesim delevit. Paulo taïuen altius in competentiori loco castrum illud restauravit , suosque ibidem posuit , eodemque nomine vocavit , illud nempe diligens , ut pote quod multum pulcbruni fecerat, nimis exaltavit ; qui viginti annis post re- gnavit. Sextus Clotarius, septimus Cbilpericus, oc- tavus Clotarius Cbilperici filius, qui ducem Saxoniae nimis rebellem omnesque illius regionis juvenes sua spatba longiores occidit; decimus (1) Dagobertus, qui babuit duos filios Sigisbertum et Clodoveum. Sigis- bertus rex Alemanniœ , Clodoveus Francise fuit. Sigis- berto mortuo, Grimodus dux, in cujus custodia filium suum quem ex uxore legali genuerat et regnum po- suerat , filium domini sui Dagobertum nomine to- tondit, et in ecclesia Sancti Galli Fundensis cœnobii monacbum fecit. Quo facto, statim Grimodus filium suum Eduardum regem Alemanniœ constituit. Sed Clodoveus, Sigisberti frater , casum nepotis sui mo- leste ferens, coadunalis Francis, Grimaudum prœ- iiando captum Parisius in carcere posuit , qui et ibi obiit. Eduardus vero filius ejus Constantinopolim

(1) Sic , pour nonus.

f4 LIBER DK COAIPOSITIONK

fii^'if. Ciim aiilcrn Dagohrrtus nionachum cxnere nolN'l, ((rtliiu'iiujiu' siiiim tlili^eret, Clodoveus ainoro iirpr^tis siii ((l'iioljimn ilhicl Naldc ditavil. Alonaclii vcro Dau'obcrtiim ahbaictn coiistilimiil. l)aL;ol)('itiJS al»l)as pilnicli siio (ilddovcn <'iiiiti in rxpeditione {•diitia .liistiiiiaiium iiiipcratoreiii (^onslanliintpolita- mitn (|iiiii(|iiai,'inta niillia militum adduxit. Si(|uidcni imjtcralor illc piitabal Ediiaiduiii iii icgiio Mciiian- noriirn rcsliluere , scd vicliis et confusus rediil. Kdiiardiis vero a I rancis captus occiditur. Sic ilaque Clodoveus re\ iindccinms iilruin(|iu' ol)liniiil rcj^miui. Posl liunc non ainpliiis raiainundi |)rogenics rcgna- \it ; duos tamen filios liahuil Tlicodoricuiii et Childe- ri( iirn. Cliildericiis niniis scvenis a Bodilone Franco, (jiiein ad stipilcin lii;aliini ninus deUnpaveral , ob s;rvitia[in] suajni] occidilnr. El)roinus dux, major regia^ donuis, Tbeodoricum regem slatnif; cujus sa'vi- tiatii I ranci non fcrentes, a regno ejiciinit, (|iii fiii^icns l\<»tlioMiago obiil. Fbroinus, consilio Lcotlegarii Au- gusliuhinensis opiscopi et Gerini fralris sui a Francis caj)lus, I,u\o\io lîionastcrio nionaclms clîicilur. Franci Pipino lilio \nu;isili diicatuni lotins l'rancia> pnebent. Pipinus in \l(Tnanniam pcigens, fratrem snuni con- sobrinmn Marlinuin Francis rclifjnit. l'broinus inn- naslcrinm c^icssus inon.jcbum cxiiil , inonilu sancii \inlii(iii dncaliiin arripnil. Marlinuin Laïubun» Cla- \afo UK lusiiiM super vaciias capsas jur;ins ne sibi rnalnin latcrct proditinnr occidit . sancluni l.codcga- riiun cl (icrinurn rratr«in ejus dira p(cna daiunavil. Kl)roinus. niulla niala I "rancis iji^crrns, al) Frinenfrcdo orcidiliu . (|ui l'ipiim Irsliniis nunlia\ il. Sic l'ipinns ducaluru Infiiis | i.mciir in j)a( c ic\il : scd j)Utans

CASTRI AMBAZI^. 25

aliqiiem de génère regali adhuc vivere , rex esse noluit. Quod totum Deus fieri permisit peccato Clo- dovei fîlii Dagoberti , qui beati Dionysii brachium abscidit, regnumque Francorum divisit.

Sed qiioiiiam pliires oplimi reges ex génère hiijus boni Pipini orti sunt, restât ut séries progeniei bujus cognoscatur.

DE KAROLO (l).

Ausbertus senator ex Pluide filia régis Clotharii , patris Dagoberti , genuit Alnaudimi; Alnaudus Arnul- fum ; Arnulfus genuit très , Frodulfum qui genuit Martinum quem Ebroinus occidit, et Galcbisum qui genuit Gandregesillum abbatem , et Angisilum qui genuit Pipinum. Pipinus iste viginti septem annis ducatum tenens regnuni optime rexit. Post hune Karolus Martellus regnum obtinuit, qui per omnia bonus fuit , excepto quod décimas ecclesiis primus abstulit. Iste duobus filiis regnum divisit , Karolo- magno Alemanniam dédit, Pipino Franciam. Sed Ka- rolomagnus, anno ducatus sui quinto, Pipino cuncta relinquens, Romam yenit , Pserapte monte in honore sancti Silvestri ecclesiam statuit; ipse apud Montem Cassinum monachus efficitur. Pipinus vero, jussu Za- cariîE papie, in regem a Bonifacio archiepiscopo inun- gitur, qui Haistulfum regem Longobardorum tenere justifias Sancti Pétri coegit. Iste Hunaldum et Vufa- rium duces Aquitanorum cum omni sua progenie ab Aquitania expulit, in qua muhos proceres Francorum

(1) D'Achery, in-4% X, 527; in-fol., III, 270.

Î6 I im.Il I)K COMPOSmONE

li«rr(lita\ 11. r.ilmix sims misit , Ar^'cnlomachiini cas- Iruiii Ifcil, \ iiandalos a vaslalioiie AfTricai reverlentes in Alnitiisi |>ai,'<> cum rrgo suo aiini)ii]a\it. Cui Tire- j^'oriiis st'ciiiitliis, ni (IcfV'iisori ecclr.siu' , claves de sa- crarii» Saiuli Pciri tiadidit.

Hic u<iiuit illiim adiiiirahileni rcgtMii ex l'xrlrada rc^ina Kamliiin .Ala^Miurn , iinperatorcin Uoinamiiii , (jtii n'i^cs I.()iim)hard()s al) Italia dt'lt'\it, cl oiniiia sua jura KoniaïKi' ecclesiœ resliluit. Saxones , Danos , \ as( nncs , liarros, Navanos , Ilispauos subjugavit; (ira-cos, .MTros, Persas, .Egiptios Iribiitarios metu sui cfToril. Cui Isaac inouaclius elepliantem ab AfTrica niissuui Acjiiisgranis adduxit. He.v vero ex Fauslade rcf^iua duos (ilios Pipinurn et Carolum genuit. Desi- derio rege Long(»l)ardoruni cum sobole destructo ui<irtu<»f|ue, Pi|)iiuis rcx Itali;r cfricitur, Karolus vero îSax()iii;e, Paniinuia-, Sclavouiie. Quorum frater cum ipsis Homaî a |)apa et a senatu cum vexillis honorifice susceptus, acclamalum est : « KaroloMagno régi salus et vicloria! » ibicjue relrbravit Pascba. Serena ^1) impe- ralriv (ioiistanliuopolilaua inlerlrancoset (îra-cos j)er iiitrnuuilios, missis largis donis, pacem fecil, Karolo mrdiautc. Kt rex Galalise papilionem mii-£e piiK Initu- dinis ei misil. Faustade in liaioria apud Sanctum Al- binum sepulla , rex lldegardam dnxil , et ex ea Lodo- \iruin 1,'fnuil, (|ni nx l'rancorum fuit.

I.odoviciis Piiis, filins Kandi Magni , ex llcrruin- garde 1res filios gennil . I.dlliariuiu a (|un l.olliaringia iiominata rsl , Pi|)iiiuni cl l.oilox iium ; ex .ludilli aiilcni L'cniiil Karoliiin C.alMuii. Sle[)bainis l(Mlius

(I) Su , pour Irtna.

CASTRI AINIBAZL^. 27

papa veniens in Franciam a Lodovico lionorifice susceptus est. Paschalis papa anno septimo Lotha- rium filium Lodovici Romae diixit. Tempore Lodovici Pii, Saraceni, a partibus Hispaniae emersi, Provinciam, Aquitaniam et raaximam partem Burgundiae usqiie Videliacum vastaverunt. Gerardus cornes, de génère Lodovici , ecclesiam Sancti Pelri in monte transtulit , et corpus beatae Marise Magdalenœ, in Provincia ab Acquis urbe raptum, in ecclesia Videliaco monte sita recepit, 0I3 hoc rex fréquentes munitiones in Arvernia fieri prîecepit. Panique Romanis, ut Gesta testantur, ab hocregno partim Gothorum partial Francorum virtute expulsis, ah his et postremo aDacis et Suevis,qui ?sor- manniam et maximam partem terrée inter Sequanam et Ligerim Francis repulsis tenuerunt , omnes nolDîles hujus regni exordium habuerunt. Regibus vero Gotho- rum a Francis pessumdatis ac destructis , Franci mul- tos proceres Gothorum, concordia et pace cum ipsis constituta, sub jugo etdominio suo in Aquitaniam do- minari permiserunt, et per connulDia mixti sunt; quod benigni Lodovici tempore maxime factum constat.

Mortuo Lodovico , quatuor fratres Lotharius , Pi- pinus , Lodovicus et Karolus Cal vus Fontanidos campos multo sanguine christianorum fœJarunt ; sed Karolus Calvus, duobus mortuis, cum Lothario re- conciiiatus a Johanne papa imperator factus est.

Anno decimo septimo imperii Raroli Calvi , Astulfus rex Westsaxonum toti Anglise imperavit. Hic, Romam orationis gralia profectus, in prœsentia Leonis IV, qui tune in episcopatu residebat, totara Angliam sancto Petro et domino papa* in perpetuum tributariam con- stituit, ita ut unaquseque domus Angliae in tertio anno

58 I.IHER DK COMPOSITIONE

iiiiiiMi (Itii.tiiiim ari^enlnini pi-o Iribiiln daret , quod us(|ii(' liodic iii.iiicl. (Jiii iii (-cdilu siio .liiditli filiani Kaioli ("alNi iixnicm acccjjil, de <jiia iiulliiiii iK'icdt'in liabiiif. l'osl liar, Pcrsif alii(|uc Saraccni imilli Coii- slaiitinopoliiii ohsederiint , Giîrciam vaslaverunt , ad ciijiis siucmsiMii Karolus Calvus ciini inagno exercilii |)('im'iis Pcisas drvicil , Saraccnos lugavit, uibcm ic- uiam ciirii rci^iio (Jra-cia" dflibcravil.

I.(» iciiipiiK», Daiii Siiovi, (juos Theotici liiigua sua Noiiiiniil. id est Aijiiiloiiarcs lioinincs, vocant, emer- scnint; luiiic in ri})as Ligcris nunc Sequanae urbcs vasiatilcs iiivc'licl)anliir. Karolus a Conslantinopoii ciitn imillis i(li(jMiis rcdiciis , quas tlivorsis ecclesiis siii rc^'iii |»()siiit, Nonnaniios apiid Andegavim obsedit, Salniiionc briloiuim rege cum exercitii sibi adjuvante. Se<l j)t'ciinia sibi a Noiniannis data egicssurn pricbuil fis, tali si(|uideni j)acl() ut non aniplins Cialiias inle- slarent : cjuod nequaquam lenueiunt. Rex prudens Karolus liiuons infestalioncs Normannorum, frecjuen- tos uiuniliorifs in Cenomanensi page fccit , vicos quns<lain in (>j)pida munitissima ronvorlit , et diversis nplini.itibus disnsa casleila <lislril)uil : diverses oliaiu < niisiilcs II) (M regione constiliiil. Siinilitcr \(|nita- Udrum Sfdiliones providcns, et hereduni tlcbililaloui aninio sno valicinando ic^volvens , cuiilain nobili wvn de \Mrrli;n)<'nsi pago , iioruine \(lcland(i, l.nclias cas- liiim ri ilii.is p.irics \inl>;i/.i;ui oppidi Irilmil. bii/cn- (•liaiciini \riti cl niol.im (laslaiioiiis ( uni dnini) (pue ibi nai et tciliain j)ail(in \iul)a/.ii llainioni ciiid.ini de curiasin donavil. !;,i Icmpcsfale, Llliedusel .lobannes Scofus niaxiinatn p;irl( lu Danoruni ad (idem (ibrisli r..M\t rliiiii , (|iii iii \ii_;li;mi cl I )a( iani rediri init .

CASTRI AÎNIBAZI^. 29

Mortuo aiitem Karolo Calvo, Dani , qui in infideli- tatern remanserant , ciim Huaslen duce suo Gallias tribus annis infestantes, beati Martini corpus Âutisio- doro canonicos transferre compulerant. Post, quantas Gallorum strages fecerint, quantas urines regionesque concremaverint, enarrare nolo, sed tamen bœc divino nutu peccatis Gallorum accidisse puto. V'erum diras mortalium calaniilates , quas Galliarum incolœ pertu- lerunt , tragicis et lugubribus carminibus satis alii scripsere. Isti vero terram usque Parisius et Aurelianis depopulati sunt , adeo ut ubi quondani agri opulen- tissinii urbesque sneciosissimse fuerant , nunc bestia- rum aviumque vasta balntacula sint , et ubi seges voluptuosa pollebat , e contrario

Carduus et spinis surgit paliurus acutis (1).

Sic super ripas Ligeris omnia vastantes, Ambaziaco pervenerunt. Quod oppidum cum paucis defensoribus repertum cito capientes , totum succenderunt , pon- temque Ligeris diruerunt, ecclesias , unam quae erat ultra Ligerim in introilu pontis, et aliam in loco qui Luat dicitur silam , omnino destruxerunt, qui in planitie prope Ambaziumhospitati, locum qui Nigron dicitur multo sanguine innocentium captivorum fœ- daverunt; quod aetate Lodovici Balbi , cognomento rsihil Fecit, actum est. Quod slultitia Ambaziensium contigil, qui , cum vicinis populis obviam Normannis processerant putantes eis nocere, decepti sunt, qui a Normannis alia via incedentibus decepti, caslrum proprium amiserunt. Vastatis itaque agris inter Carum

(1) YirgM Ectoga, V, 39

3(t I.ir.KR m. COMI'OSITIONF,

ri l.i^piini, destnitto eliaiii lapidco jxintc lilirei, ciini iillia non rt'))<'iin ni qnnd diripcrc possent, collt'ctis aniialoi'iiin cnj)iis ad ni Ixin I nionic-ani ilcr dirigunt. Oinnia wvn (jn;r in siil)nrl)i(> civitatis invenire potiie- lunl . lacla prins miserai)!!! iKuninuin ca-de, dnnoliti snnl. Purro Tnronici trépidait', concnrreie, [jorlas obsrrare, tunibiis se inserere, propugnacula armorum appar.ilu niniiirc non eessanl. Hoslcs , poilas uil)!s innilo lin liine (|nassanles , tolo nisu iiii^ressnni nrhis sil)i pullicebanlur. Tnncelerici (jui ibi adcrant, junclo sibi totiiis tiebililalis agminc, rapido cursu ad eccle- siani convolantes clamal)aiit : « Sancte Dei Martine, cur tam i^raviter obdorniisli ? Ostendc , qua'sumus, pictaleni; snccurre, fer openi miseris, alioqnin et nos peribinnis, et civitas nostra redii^elnr in solitutiinem. » <Jni, e\ sepulcro beat! vii'i raj)la cistella, in ipia sacra- tissimi !Maitini reliquia' servabantnr, et ciniculus ille queni cleriei ob pericuia subnKtvenda reli(|nerant , pnihr nrbis, j.iîn niulto bosliuin turbine cpiassata*, iiiiiihi mil. Tune vero oppidan! , (jui piuilo ante metii propin(|na' inoiiis exleiril! fnerant . niox pnesentia lanl;e opitnialionis aniniati, corporis et anirni vires resiiiujiserunt ; Danis e contraiio stupor vebeniens inciissns est, post stnporeni forniido et mentis alie- nalio obrepsil , dcinde fu^am conali . Nidcrcs, eum aller impedirelnr ab altero, ac si per i^laciem eurrercnt pra'cipiles labi. I^ilnr op|)idani , (Ibri^tum sibi per M.nlini preces j)ropilinm senlienles, eruptione lacla, |»ersr( nli Minl iniinicos, e\ qnibiis feic mille interfe- ceriinl ; sic(jne j^lorilicanles hei iiiiscric nrdiam . (jui cis iiiopinatam Nictoria- |>almaiM dcderal , reliiiuias beali Martini in locum sinnn reslilnerunl. l.apropler

CASTRI AMBAZI.E. 31

igitur synodo celebrata , auctoritate archiepiscopi et episcoporum qui convenerant, statutum est ut singulis deinceps annis per universam diocesim subvectionis hujus festum iv° idus maii solemniter celeljrelur, qua^ nullo alio nomine rectius quam Subventio censetur. Régnante Karolo Stulto , filio Lodovici Qui Nihil Fecit , Franci Odonem, filium Hugonis diicis, regem elevaverunt, quiregnavit decem annis. Post cujus obi- tum , Rotbertus abbas, ejus frater, elevatur in regem , qui regnavit anno uno , et occisus est a Karolo Sliillo in prselio. Mortuo Odone rege qui decem annis re- gnavit, in septimo anno post ejus obitum , ab Ericb et Bathet, Normannis, civitas Turonis succensa est, ecclesiaque Beati Martini cum toto castro alque cum viginti octo ecclesiis. Quo tempore, Rollo Norman- norum duxCarnotum obsedit, qui, cumgentilis adhuc esset, visa camisia beatœ Mariœ, quam Rarolus Calvus a Bizantio attulerat , a Carnoto fugatus est. Rolloni effecto cbristiano, Karolus Stultus dédit ei Norman- niam cum filia sua Gilla ; qui pedem Karoli Stulti noluit osculari nisi ad os suum levaret. Karolo Stulio vivente, Rodulfus , filius Ricard i ducis Burgundia^, a Francis rex constitutus est, consilio Hugonis Magni filii Rotberti régis ; qui quindecim annis regnavit. Karolus Stultus genuit Lodovicum Liltramarinum. Iste Lodovicus regnum Lotboringense Otlioni et Henrico filiis Hugonis Magni dédit. Otbo Alpes transiens rex ItlialiiL' efficitur , post vero Alemanniœ. Lodovicus Lltramarinus genuit Lotliarium. Quo tempore, pro- genies Pipini et Caroli Magni tinem liabuit , nam Franci elegerunt Hugouem Capet , qui tamen [de] eorumdem cognatione fuit.

3Î LIBER 1)K COMPOSrnONE

[de hi:go>-e capetJ ^1)

Holjorliis ivx, fratcr Odonis rci,MS, t^'emiit Iliigo- lu'in M;ii;iuiiii. Hiii^o M;ii,mius très (ilios genuit , OiIkj- 11(111 , llciiiiciMn , Ilugoncin (lliapetli; Ollio rex Ale- iiiauni.f cl llliali;!' fnil . Iltiii iciis dux Lollioringiie , IIu'^M) CliapL'lli rc\ Irancia', cnjus pater IIii^^o .Ma|^nus postea ahbas Sancli Martini eirecliis est. Hugo Clia- petli gcmiit Kobertiiiii, viruni niagnœ sanctitatis, qui annis xxx regnavit et in Âureliana urbe ecclesiam Beati Aniani construxit.

Uolieiius i^cmiit llenricum qui xxix annis regnavit. lleiiricus genuil JMiili[»j)uiii, qui, Henrico rtge Fran- coruiii pâtre suo niortuo , parvulus remansit, cujus Balduinus cornes Flandria' tutor ftiil ; nani cjus ami- tam, sororem Ilenrici régis, uxorem duxeial. l'bilip- pus rex annis xlvii regnavit, qui obiil anno incarnali ^ erbi millesimo centesimo septinio ; cujus regnuni L()tl()\icus Pinguis, filins ejus, suscej)il, (jui uxorem duxit liliaiii coniitis de Moriana, ex qua genuit duos filios l'liilij)puni et f.odovicum. Quo temj)()re fuit .loliannes de Teuiporibus, arniiger Karoli Magiii, ([iii vixeral Ireccnlis sexaginta niio annis.

Lodovicus \'\v forllssinius rcgiiiim in pace tenuil. Ij)so vivenlc, biiiocenlius pa|)a IMiilipj)Uin fiiiuiu ejus lU'iiiis regcMi inuiixil, (]iii puer Parisins de e(|uo cadens obiil; (jiki iiiorluo, allcniiii iiliiiiu re^ciu l'Yanconmi Iccil , scilicct FodoNit uni. MoiIik» a|»ud Saneluui .latobiiiu ( Jiiillcliiin l'iclaNCiisi coinile, ejus

(l) D'ArlRT). M. l , \, :.:S2; iii-lol.. III, -272.

CASTRI AMBAZIjE. 33

filiam LodovicLis Jiiveiiis uxorem duxit, et dux Aqiii- lanise fuit. Cumque in celebrandis nuptiis in Aquitania moraretur, pater ejus mortuus est et apud Sanctiim Dionisium sepultus , anno regni sui trigesimo , incar- nat! Verbi mcxxxvu". Lodovicus Juvenis Jérusalem cum maxima multitudine pergens in Romania innu- meros ex suis amisit, qui famé et gladio perierunt ; similiter exercitus Conradi itnperatoris Alemanniae qui eum prœcedehat, periit; qui tamen, multis aerumnis, Jérusalem cum multis pervenerunt. Quod inforlunium conligit anno incarnati Verbi mcxlvii'*. Via tamen liujus peregrinationis , Eugenio papa monente et Bernardo viro religiosissimo Clarevallensium abbate prœdicante, incœpta fuit; siquidem illis diebus Rai- mundus, frater Guillelmi comitis Pictavorum , prin- cipatum Anliocbiœ possidebat , qui neptam suam Alienordim cum viro suo rege Lodovico honorifice suscepit et servivit. De quibus plura loqui pertimesco, quoniam iter eorum gentilibus fuit lœlitia , cliristianis irrisio et pœna , et tamen deinceps desidibus et pigris incitamentum fuerit. Denique illorum superbientem ignaviam imperitamque jactantiam obmillo : posteris exenq)lum , seriesque rétro longa et prolixa faslidium generaret ; quod inforlunium ob consuetam arrogan- tiam Francorum reor evenisse. Quamobrem quia ad aiia feslino et de regibus Francorum mulli ante me sufficienler scripserunt, ne a gemino ovo deridendo dicar incepisse , de bis prœdicta tibi sufficiant.

CIIRONICA DE GESTIS CO.NSULUM A.NDEGAVORLM.

PROLOGUS (I).

Quoniam iii aiite expositis, de regibus Francoriuii, qiia.' liuic operi pr^cedenti ma\iine((iie setjiienti ne- cessaria j)iilo, cxplaiiavi, nunc de coiisulihus Andei^a- vofiiiii, (jiKi' scripta niiiiis confuse rudi(]ui' sermone reperi, (piaiu verissime potero paucis verbis, breviler et commode eiuicleabo. Nam cum vita nostra bievis sit , memoriam eoium quam maxime Kuigam eiïicere debeinus (pioium viitus clara cl a'ierna habcliu'. C\\n\ veto rcs '2) mililaris ad summum apicem virlute aiiiiiii cl corpitiis procédai, aiili(|ii(truiM |irii(lciitia urbium ici^imina a minus boiio ad (|ucin(|uc oji- limiuu translerre consucNil.

Ii;i(ur lempore Karoli (!al\i compliircs iionï altjuc ignobilcs, bout» cl lioncslo iinbilil)iis jioliorcs, clari fl m.iL^ni t llccli sunl : (juos cnim appctculcs i^loriae mililaris (•<)iispicic!)al , j)criculis obicclarc cl pcr cos forlunam Icntarc non dubilabat. I^rant cniui illis

(t) D'Arlii-ry, Spicilegium, iii-4", X , TiS t ; iii-ful. , III (2; Sp. gloria.

CHROISICA DE GESTIS CONSULUM ANDEGAVORUM. 33

diebus homines veteris prosapiae multarumque imagi- num (1) qui acta majorum suorum , non sua, oslen- tabant; qui cum ad aliquod grave ofiicium mitte- bantur, aliquem e populo monitorem sui ofTicii sume- bant ; quibus cum rex aliis imperare jussisset, ipsi sibi aliuin imperatorein poscebant. Ideo ex illo globo no- bilitalis paucos secum rex Karolus bal^ebat ; novis mililaria dona et hereditates pluribus laboril3us et periculis adquisitas bénigne praebebat. Ex quo génère fuit Tertullus (2), a quo Andegavorum consulum pro- genies sumpsit exordium, vir doctus bostem ferire, bumi requiescere , inopiam et laborem tolerare , bie- mem et œstatem juxla pati, nibil prœter turpem famam metuere. Hœc ergo et similia faciendo nobilitatem sibi et suo generi peperisse refertur. De cujus pâtre quod sufficiat loquamur. Obsecro autem eos qui lec- turi sunt ut fidem dictis adbibeant neque me scripsisse falsa arbitrenlur.

DE TORQUATIO SIVE TORTULFO (3).

Fuit vir quidam de Ârmorica Gallia , nomine Tor- quatius, genus cujus olim ab Armorica, jussu Maximi imperaloris, a Britonibus expulsum est. Iste a Bri- tonibus , proprietatem vetusli ac Romani nominis ignorantibus, corruj)to vocabulo Tortulfus dictus fuit ; quem Karolus Calvus , eo anno quo ab Andegavis et a tolo suo reguo Normannos expulit, illius foiestis

(1) Sp. propaginiim . — (2) Sp. Tortulus.

(3) D'Achery, ln-4°, X, 408; in-fol., III, 237,

3G CHROMCA DK GESTIS

(jiiif Nitliis Meriili imiicii|);Uiir lorestariuni constituit. Siciil (MiiiM (•iiiii|)lii''('s relV'iiint, i;omis suiiiii. iiolciiti- hiis liritonihus, diu iii ui'inoribus vixcraL Is vero iii |)ai,M) Kt'cionico oriiiiidiis, lial)ital(>r riisticaïuis fuit, ex copia silvestri cl vciiatico cKcrcitio viclitans. IIiijiis- inocli lioiiiincs, ut alii|ui dicuut, Britones lîiji;rios vocanl, nos aulcui Franci liyrsarios sive Pedicarios (I) dicimus. Sunt alii cjui hune niai;is volunt iii vulga- lihus locis cuni lU'douicis rusticis habitasse, llralibcl ancipilis opinionis pars verior existai iiou nudtuni rcfcit, (|uia née ipsi relatores valde iiiter se difl'eruiil; uec mirum, sa'pe enini legimus fjuondam in ai;ris exslilisse senalures cl ab aratro raptos esse impera- tores. In isto, cum plane grandis esset natu, arma se- neclulis, scilicet arles exercitationesque virtutuni , inirificos fruclus cfTccerunl , el conscicnlia bcne actaî vilie niultorumque beneficiorum recordalio ci jucun- dissima fuil.

DE TERTC

LLO (2).

Suj)radictus aulcni Torquatius si\c lOrtuHus i^cuuil TcrlulUuu, (|ui pi'iuHis ex |»r(»L;ciii<' \u(l(':;a\(ii>iuni cdiuiluui j)er auti(|U()s j;cn('al()i,'ia' illoruin rdatoics c-oiupiilatus est (3 . Hoc profeclo constat (juod IVr- lullus quideni acer ingenio, fortunani suam et reruui Iciniil.ittui auiuii .MUjiIiludinc sujk r\a(l( ii>. majora se cupere el ajj;i;redi ausus sil. I.tciiiin circa id leinporis

(1) Noie de cI'AcIhtv : • alias Bearlcariot, Waudricui., (f) U'Aditry, in-4°, X, 408; ln-fol., III, iM .

(3) Le .S|»uil«*^<' rtproduil ici la moitié du Prologue, depuis igiiur têmf>T€, j\uqu<t fJf/>truie rcjtrtur. \ oii le» page* 34 «l 3a.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 37

qiio Karolus Calviis, Lodovicifilius, Karoli Magni im- peratoris iiepos, ex triarcho (1) monarcbus factus , non longo regnavit spalio , praedictus Terlullus, pa- tern?e possessionis relinquens anguslias et per confî- dentiam strenuitatis volens et sperans se exallari , ab occidentalibus finibus progressiis in Franciam abiit et clienlelam régis miHtaturiis adiit. Id ipsum tune alii quamphn'imi , militaris forlitudinis sibi conscii , fa- ciebant ; qui et fama et bonoribus avidi, per suam virtutem cupientes excrescere , ex diversis partibus terrarum eodem confliiebant , prsesertim régis munifici bonitate invitati et temporis opportunitate incitati.

Siquidem praedictus rex Karolus post diutinas dis- sensiones, post gravia bella contra fratres suos gesta, tandem omnium illorum et victor et superstes, avitae quoque probitatis ac gloriœ œmulator aut etiam su- pergressor lotis nisibus disponebat existere; nec mul- tum abforet quin vota compleret nisi vit<e brevitas occurrisset : nam universa regni reique publicae detri- menta , quœ per prœteritas cum fratribus suis discor- dias incurrerant, mirabili sapientia ac bonitate emen- dare feslinabat. Nomenoii vero pseudoregis Britonum tyrannidem, ipso per Dei et per sanctorum ejus vo- lunlatem, prsecipue per beati Florentii auxilium , po- tenter oppresso, destruxerat; aliorum quoque mul- torum perfidias bostium domuerat. Nam semper Dominus, in sanctis gloriosus et mirabilis , gloriosior mirabiliorque ostenditur cum per ipsos mirabilia ope- ralur.

Normannorum hostilitatem , qua limbum illum

(1) Le Spicilége porte, à tort, tetrarcho.

38 CnnOMCA DE GF.STTS

nostnr fialliac cjiii Oceano conligiius est devastaverant iiistiper et violenter possidere, sieiit pos(mr)duni factiitii videmiis, alTeclal)ant, illorum vero violenliam ulcisci et eam ad niliiliiiti npi iiiiere Karolus appara- bat. Ea de eausa niuleciiiiKjiie viri rnilitares ad eiini veiiiehaiit , cpios ill(> sibi adsciscciis et earos l)aljens, ila (juenKjiic iiiagis diligeiis lionorabat siculi polinreni il) fidelitale et fortitudiiie e()m[)rol)al)at. Inter cpios Tertullum, de qiio agirnus, ol) mérita sua caruiii lia- bens, uxorem ei cuin aliquanlo hencficio in Laiulo- iiensi (>astro Irihuit , nccnoii eliam ciiin alicjuibus terris, tam iii j)ago (iasliiiensi qiiatn in locis aliis, per Fraiiciam casatum fecit. Sed ipse rex iiiteiiin, maxima dispositionum siiarum parte interriipta subito, iieqiie regni, sicut cogilaverat, desttuctione ad pcrfectiim restiluta vel pacis (juiete ordinata, beu dolor! ad calaniitatem postmodiiin in Francia lanlo tempore perniansurani secunduni Dei perniissum, in ciijus manu sunt j)oteslates et legna , rebns mundanis, morte perpropera prajveniente, subtractus est.

Filium ([uiilem in regno beredem reliqiiit appel- ialutn Fn(l<)\ iciiin, (|tii al) avo suo siipradieli» tanlnm- modo vocabulum retinuit. Fs nempe, et al) avita et a paterna et omnino a tota regum antecessoruni probi- lale degcncrans, adeo iiuililis vi\it nt coi^nomen, pro riiciilis iiicilia', asMimerct Ndiii l''c(il. Iliijus inisei- liini j)rin(ij)alns temj)ore , Normamii alii(|iie qiiilibet boulines iiiaiie et tvrannira* \olinitalis, in maliciain rcMiinplis xiribus, itnj)ini(' {'xarscrunl ri per niiilfa tempora, siciil in Icria rectoi-e destilula. dcbacibali siinl. ><iniianni, anlcrioiis |t('r\asionis et devasta- onis sua' liiiiilt^ <rii(lclins lai iiis([ii(' j)ia"trrgressi,

CONSULUM ANDEGAVORUM. 39

Neustriam atque Âquitaniae magnaiii partem rapinis, incendiis, caedibus depopulati suiit (1).

DE INGELGERIO (2).

Circa id tempestatis mortiio Tertullo in Francia, filius ejus, nomine Ingelgerius, hereditates ipsius possidens remansit, sub Karolo Calvo tamen gene- ratus. Naraque Teilulliis nobilem duxerat uxorem ducis Burgundise filiam (3), nomine Petronillam , quae hune puerum peperit. Hic itaque, pra^dicto Lodovico prsesente, miles efTicitur : qui juvenis alacer, miles optimus, patris virtulem non soliim œquiparans sed etiam superans, bénéficia ampliora adquisivit, facta fortiora et audaciora manu sua gessit. Namque ipse, admodum juvenis, quamdam nobilem matronam sibi- que matrem spiritualem ex baplismo (4), pagi Guas- tinensis dominam, nmlctatione (5) viri sui et adulterio falso impetitam, cui bujus criminis causa ejus inimici sua omnia auferre volebant, iste, monomacho certa- mine contra accusatorem dimicans, eo occiso, illam dominam défendit ac liberavit. Quo facto, a tota illius progenie et fere ab omnibus nobilibus, de crimine tam uobilis dominée dolentibus, niniis dilectus, apud

(1) l.e Spicilége reproduit ici tout le passage du Liher de compositione ca.^lr! /Imhnziœ, roncernant la première invasion des Normands en Tou- raine, pages 28-30, sauf la dernière phrase relative à rétablissement de la fête dite Sichventio sancti Martini

(2) D'Achery, in-i', X, 41-2; in-fol., III, 238.

(3) Ms. 6006 et 621 8, co«i«rto-M/«eflm.

(i) ?nS. 0^18, Guastinensis pagi incolam, adnl'frio... (b) Sp. mactatione.

40 CRROMCA DP- GESTIS

Landonense fastrum , patris rasamentiim ei valde aui^menfattim est, ut sermo siihseqiieiis declarahit M). Eral (|uiclam I.aiicloiiensis (!astri sive Gaslincnsis pagi consul, nomiiio Gaufrediis, ((tii diu ahsqne herede masculo \i\it, solain filinm niiicani liabens, noniiiip Adc'lam, qiiam régi pni'dicto I-odovico cuni nmni rnnsulatu iii tutclani r('Ii(]iiif . IIal)el)at anteni tune teniporis rcx paraniui{)liuin si\c raniherlanuni, nomine Ingclgerium , corpore pulcliruni, nioriUus sliriiuuiu et in omnibus sagacissimum ; (jui tamen filius vavassoris patris supradicla' pucUap (2) fuerat. Que n rex valde diligens et ejus probitates remune- rare cupiens, praedictam puellani, quîe jani adoleverat et ad annos pubertatis pervenerat , cuni Landonensi Castro et cum omni consulat u (îaslinensi cnpulare cupiebat. Qua de re prredictam pucllam vocavit et ad bujus rei assensum , verbis quibus potuit, provo- cavil. 111a aulem, verbis matiira et moribus, id régi subniisso vullu respondit : « Domine mi rex, non decet nec justuni est bominem meum vel patris mci vassalluin mibi supeiponere. » Hex vero ad pra^sens siluit , et reginîe et sodalibus ejus inliuiavit ut animum ejus ai liiijus rei assensum iiulinarenl ; quod cum magna di(ïi(Millate [)osl lf)ngum tcmpus factum est. Ue\ nul<'m lalcuter et inscios baroues tolius eonsu- laliis \ui<lianis Ncnite lecit , pranenil(ju(^ eos in ne- golio ut (|ui l<|nitl (le ( ()|)nl.il ionc dumin;!' coi-uin facercl ipM ( onccdcrcnl . illi aiilcui, liccl :4ia\ilci fcr-

(1) Addition d'api l'-s d'Ai Ihtv «t If inanii^rrit fiOOri. [iisqn'.i pottr: vtro ipsi , papr -JS

CONSULmi ANDEGAVORUIM. i\

rent, tamen in poteslate régis omnia dimittentes ,

concesserunt. Rex aiitem inqiiit ad eos : « Qiiando hoc concessistis , Ingelgerium senescalliim meimi in dominum suscepistis. Venite ergo ad donationis confirmalionem, ad benedictionem et ad nuptia- rum celebradonem domini dominseqiie vestrse , et facile ligiationem eis. » Quod et faclum est. Cele- bratis igitur ex more nupliis, dominum dominam- que Landonensi Castro dediixerunt lotumque Gasli- nensem consulatum in pace possederunt ; sed fera deceni annis simul habitantes, absqiie herede vixe- runt.

higelgerius vero consul in graves infirmitates ca- dens, videhcet focositalem, phthisim et hydropisim, non diu supervixit, sed subito et insperate nocte in lecto suo inventas est suffocatus ab infirmitate. Quod multi audientes et graviter ferentes, dominam Âdelani coniitissam mulctatione viri sui et falso adulterio impetebant; maxime quidam praefectus eorum, no- mine Guntrannus, parens Ingelgerii. Quamobrem rex denominato die in curia Landonensis Castri, cum sapientioribus regni et baronibus Gastinensis pagi, ad tam enormen venlilandam causam advenit.

Cum aulem ad curiam venlum esset, primus Gun- trannus praefectus cum suis complicibus querimoniam fecit de tam subita morte Ingelgerii consulis; et dominam Âdelam comitissam impetebat, et, causa sui adulterii , eum manibus vel suorum suffocatum vel strangulatum fuisse, et hanc rem probandam mono- macho certamine ; illa aulem e contrario verbis et operibus, judicio et sacramento protestabatur se pur- gandam. Rex vero, locutus consiiio, adjudicavit unum

42 CHRO:VICA DE GESTIS

ex suis slirgere et duelli (1) certamine eam piir- ^nri (Ichciv. Parentes vero ejiis licet miiltiim no- bilcs essent, aciihus cl ielilms coniprohali , rinntran- niiiM laïuen linieiiles, f|ni \ir Ixllatoi' al) adolesreiitia sua erat, suhstraxeruul se el dislulerunt eam defcn- dere. Illa claruaiis el ejulaus exponebal se sacrameuto et cuilibet judicii).

Iiigeli,'erius autem juvenis , filius Tortulfi, videns niatrein siiain e\ haptisnio undi(jue desolalaiii el ab ininiicis circuinvallalain , dolore cordis laclus iulriti- sccus, ad pedes régis cecidil proiius ; qui ciicuni- star.til)us régis visu elevalus est, lacrymis profusis et Millii (Icniissus. Qua'silum est cin- tain deicclo vullu et buniili babitu incederet ; (jui respondisse fertur : « Doleo doniinani et malrem spiritualem sic al) ini- niicis circunnallatani el ab omnibus parenlibus suis desolalam et viduatam; sed unani pelitionem peto a te, domine mi rex, ul concédas mibi contra dominae mea' inimieum monomacbo certamine dimicare; el ecce vadimonimn meum. » Kex aulem, eognoscens Guntramuini virum esse fortissimuni, viribus bellico- siim al) adolescentia, bigelgerium aulem delicalum et necdum exercilalum, ulj)ole juvcnem, videlicel sexde- cim annorum, linmit de higelgerio c|uia eum valde di- ligebat. higelgerius vero sci(Mis longam infirniitatem dniiiiiii sui, sicnt <|ni nocle (li('(|iic ci sciNicral, et le- gilirnam eonversalionem domina- sua-, hrtus 1 1 alacer cxsjjeclabat diem pr;elii.

.lam advcneral dies cerlandi ill^liIutlls. Mane aulem surgens, aima sua jk r |)iier(»s suos direxit in (•amj)iim

(1) M». OOOj, durllionu.

CO.NSULUIM ANDEGAVORmi. -43

ubirexagonistas''Oexspectansse(lebat. Ipseautemciim ad ecclesiam , orandi gratia, pergeret, liabuit paiipe- rem obviam et quid ei largiretur amplius non babuit quam unum trientem; nam et si fuerant (2) in simile opus abierant. Venit ei in mente piopbeticum illiid : Beatus qui iiitelligit super egenum et pauperem; in die mala liherahit cum Dominus et non tradet eum in manus inimicoruni ejus (3 . Dato trienle, ingreditur basilicam et, prsemissa oratione, vexillo crucis se mu- nivit quod est armalura Dei. Comilissa vero , pro cujus légitima causa certal)at, dédit ei commonito- rium (4) suum, dicens : ^ Certa, mi filiole, confidens in adjiitorio Dei et in mea légitima causa; quia ipse adjutor tuus erit in opportiniitatibus et in tribula- tione. » Fidus de sua justilia et de Domini justo ju- dicio, imperterritus et festinus ad certamen perge])at. Ut autem ventum esset in Martio Campo , juratis sa- cramentis ascensisque ecjuis, urgentes utrinque cor- nipedes , Iaxis babenis , unus alterum aggreditur. Gunlrannus autem, extensa basla , cum gladio perfo- ravit scutum Ingelgerii consuitque eum cum anteriori parte loricae et posteriori levique vubiere in latere sauciavit, sed non lelbabter ; nec stapbium vel su[)- pedaneum ferri sellœ equinae perdidit , nec in mo- dico titui^avit. Ipse vero, perforato sculo Guntranni, per peclus gladium infixit ita ut inter duas scapuias egrederetur ; et sic per posteriora equi resupinus, in terram ruit ut perjurus et teslis falsus. \ idens bigel- gerius inimicum suum misse, statim, ut [)romptus et

(1) Sp. spectare solebat . — (2) Ms. 6003, erant. — f3^P5alm., XI., 1, 2. — (4) Ms. 600o, adiuramentum.

44 CHKONICA DK GESTIS

agilis, cnsem lra\il rt parirm liastn* f|u.T deforis scu- tiim r\ro(l('l)at j)i;eci(lit, rriniss()(|iie cnse iii vaj^ina nianiiin clexlorain irlro jecit j)artoin(|ue liaslre qua consiitus cum lorica fiiorat viiililer abslraxit; sicqiie de cqiio agililor dcst ciilil cxlracloque ense super iiii- miciiin smmi irriiit , ablalarpie galca rapitis et tlio- racis al)slulil caput cjiis, ciuKiis videntil)Ms; sicqiie se régi incolmnis pra^sonlavit. Tune re\ gaiidio gavisus ait ci : ■< Gaiidc, lili, (|iiin Dciis pn^navit pro te, cujus aiixilium jiostiilasli, Completiim iuimico tiio est qiK^d scriptuiii est : Pcrdrs omnrs qui Joquun- tur nieiuhiciurn (1); et : Testis pilsus nouer il impu- nitus(T). »

Domina autem Adela comilissa, a falso crimiiie 11- herata, ad pedcs rei^isceeidit |)rona. .Tiissu autem rei^^is elevata , liane petitionem petivit a rep:e , tlicens : «t ^olo, iiiipiit, domine mi rex, ampliiis in miindo conversari, sed cum aneillis l)eo servientihiis in mo- nasterio volo soeiari; sed prias de terra mea quis po- lissimum hères post me fiât, per mannm veslram et per manus haronum Fraiicia^ et Castiniœ, antequam disj;rei,'enlnr, voio cognoscere. \ idistis enii7T rjuam malefidi amici et parentes mei , quantum adjutorium et (piautum surcursum iii tanio disciiuiine pra\stile- ruiil. \ idistis eliatn , mm cariialis prnpinrpius sed l.'imen (3) ex hiplisino lilioliis, In;4el^eriiis (|iiaiilinu periculum pro me lihcranda snl»i\il. \(il<» ni jndieio vestrn dilliniaitn- quis polissiuuuu lieres leria- mea? Iiahealnr: parentes, (pii eansa?u meam non defende-

(1) PMlm. V, 7. —(2) J'ro^.■rl).. XIX. 5 — (3) Ms. OOOIS. lanlum.

CONSULUIM ANDEGAVORUM. if>

runt nec periciiium subieriint, an Ingelgerius qui cau- sam suscepit et periculum subivit ? » Rex autem lo- cutus CLim consilio ail : « Parentes Adelae comitissae Gastinensis adjudicamiis exsortes heredilalis ejus, quia fuerunt periculi inexpertes. Ingelgerium au- tem qui pro ea pugnavit et periculum subivit, licet non sit carnalis propinquus sed spiritualis filius, be- redem terrae illius judicamus sicut fibum matris; sicut enim fuit socius tribulationum , sic débet esse posses- sionum. n Post banc vocem régis, exclamaverunt omnes qui aderant rectum judicium judicasse regem. Tune rex eum saisivit de Castro Landonensi et de consulatu Gastinensi. bigelgerius vero bominagium et ligiationem régi coram omni curia fecit ; barones vero Gastinensis pagi , prœcipiente rege , bominagium et bgiationem Ingelgerio fecerunt et terram suam de manu ejus susceperunt.

Postea vero ipsi rex prœdictus vicecomitatum Au- rebanensis civitatis in casamento donavit. Deinde vero, apud Turonos regiam praefecturam assecutus, terram iîiam a Normannis viriliter défendit ; ibique ipsi, sa- pienter ac juste officium commissumprocuranti,Turo- nensium nobiles atque pontifices Adalaudus et Raimo, ambo germani fratresetexAurebanensi urbe nobiliter nati cives, neptam suam, Aelendim nomine, ei in conjugium copularunt : tradentes ei cum puella , per auctoritatem régis et optimalum, palrimonia sua quae eis in Aurebanensi pago et Turonico bereditate légi- tima proveniebant. Nam alodium agnationis eorum erat Âmbazium , villa lune lantummodo et in colle babens ruinas castelli antiqui, olim a versutis Nor- mannis deleti; quod sane, prsedictorum praesulum

4fi CHRONirA DE f.FSTIS

romain , liiiic Ingel^crio rex Lodovicus rcfccit ac mu- nivit. Datiis est tliain ci, cisdeni inlcrvenicnlibiis, et diniitlius comitatus Andcj;a\is civitalis; quia iillra Meduaiiaiu in Aiidcgavo aller comes liahebatiir. Sed ulraf|iic j)ars Icrritorii iliiiis, inrcstaiililnis assidue modo Normannis modo Brilonibus, pêne in vaslam soliludinem cuui ipsa civitale sua redacta erat : alque ita jam diu rege et priediclis duobus episcopis et aliis primatiljus Fianciaï , qui ibi stationes suas nimium Uediosas facere a rege cogebantur, in custodiis civita- lis bujus defessis, libenter Ingelgciius, cujus strenui- tali omnes confidebant, ad defendendam regionem et urbem seevis pra^donibus oppositus est et comes ibi factus. Nec ille minora ibi quam spcrabatur operatus est; gravia vero bcUa insignps(|ue viciorias contra liosles faclilavit.

Hic (1 ilaque Ingelgeiius consilio profundissimus, fide catliolicus, lilteris apprinic eruditus, armis stre- nuus, magno consilio et ("ortitudinc corpus Ijoali Mar- tini quod aTuronensibus, timoré Ilaslingi et Rollonis, Aulissiodorum transveclum fuerat, contra volunlatcm orientaiium Francorum et Burguntiionimi , multo stipalus milite nobiliter et lionoiifice revexit ; (|uam reNoctionem non solum nnracuia decoram reddide- iinit, sc'd et libcraiilas m.ngnoriitn jjroccrnni , episco- porum etiam al(|ue abbalnni mm iiiiniina iiiiilliludo feslivam couiilatns(|U(» j)r(>rnis(iii scxiis cl ;rlalis illus- trissiiiiaui [e( crunl. (Juam rcNcclioiUMu , (jiiia ad lio- norcin sjx'c labal dominoruin noslroruin , And'.^ga-

(1) Add. d'âpre» d'Achery et le iii.iDuscrit OOO'i, jusqu'à allquantisper ic quamdiu, pngc 63.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 47

vorum videlicet consulum , nostro operi inserendam putavimus : quam separalim et ex ordine , ut beatiis abbas Odo (1) disseruit, transcribemus.

Igiliir quoniam Danorum lelkis silii insufficiens est, moris est apiid illos ut per singula lustra multitudo non minima, dictante sortis eventu, a terra sua exsu- let et in alienis terris mansionem sibi quoquomodo, ad propria non reversura, \'indicet. Urgente igitur durœ sortis inclementia, Haslingus , cum innumera armatorum manu a finil)us suis exulans, Gallias ingre- ditur, civitates obsidet, mœnia subverlit, turres terrce coaequat, oppida, rura, vicos ferre, flamma, famé de- populatur.

Contigit autem ut Galliœ superioris parlibus incen- sis , Turonim, simili eam exterminio consumpturus, descenderet. Ambazioitaqueetuniversis quœ inter Li- gerim et Carum continebantur in favillam redactis, Turonim obsidet. Portis igitur custodiasadmovetet ne quis tuto exeat magno sludiosoque conamine provi- det. Aggeresetiamstruit, aspera complanatetquidquid urbi capiendœ commodum esset ordinal. Âdvenientis inforlunii rumor delatus obsessis conceptae formidinis fomitem subministrat , muros tamen reparant et tur- rium proptignacula resarciunt et sagittarum grandine praemissa varios subjungunt assultus. Jam mûri cre - bro quatiunlur ariete, et macbinarum iclibus cedentes riiinam sui minanlur ; obsessi viribus diffidentes spei

(1) Le Traité de la Réversion des reliques de saint Martin de la Bour- gogne, copié ici par le chroniqueur, est en effet attribué dans tous les manuscrits à Odon, abbé deCluny, mais on a reconnu depuis longtemps que cet écrivain n'en est pas l'auteur. Cet ouvrage a été publié dans la BibUo- tlièque de Clunj^ p. 1 13-123 et dans beaucoup d'autres recueils historiques.

48 CimOMCA DE GESTIS

penitus solalio destiluiintiir. Taiuleni vero, divina in- sj)iraiile gralia in se reversi, bcati patroni sui Martini corpus pie rapiunt et, ad locuni (|ii() belli violentior irnpeliis cral déférentes, moiliiuin pro sivis pro[)Ugna- loreni opponunt. O adiniiabileni per oninia viriim! (jui diim adviveret si^Miipolens appellalus, ful^orern virlutiiin astris iuUilil ; deruiicliis etiani , bellipotens triiuiiplialor, bosliiiin cuneos sola sui prœsentia con- fecit! Vere niiral)ilis Deus in sanctis suis! Sancti siqui- deni j)alrociiiante suffraf^io, et obsessis sccurilas et confidenlia l'cddilur, et obsessoribus l'ormido elpavor non modicus immiltilur.

Fugiunt i'j^ilur Dani, fugientes Turonici persequun- tur; fugicntiuui pars gladio cadit, pars capla reducilur et pars fugie subsidio clapsa est; et usque ad sexlum lapidem ab urbe perseculi sunt Danos, triumpbaloris sui corpus cuni bvinnis déférentes et gloria, per (jueui sibi triumpbus cessit et vicloria. Inde et in ejusdem bclli friuiupliali memoria , in ipso loco quo sancti subslilit c()i[)us, in bonore ipsius fabiicata est ecclesia quae, propter belli eventum, Sancti Martini belli sorlita est vocabiiI:itii. In co auteni loco tpio C(irpus ejus, supra niuriini j)ernoclans, victoritc prirnordia iniliavit erant iiiinu' niaceriaruin anti(|uariMn , in (juibus fere- banl liiissc aulain \ alenliniani, in (jua sedens ne(pia- (juaiM assurgere dignalus est bcalo Mailino adstanti , doute regiani sellaui ignis optrirct ipsuiutpie regeni eaj)art(' corporis (pia sedei)al alïlaret incendiiun solio- (jiie sup(ii)us excuterclur cl Martino invitus suigeict. Jbi arclii('pisc()j)ns tiun p(»j)iil<t devolo ecclesiaui (jua- Saiicli Mailiiii liasilica duilnr in bonore ilidcui ip.siu^ sancli instaura\it. Eaproplcr igitur suiudo celcbrata,

CONSULUM ANDEGAVORUM. 49

auctoi'itate arcliiepiscopi et episcoporum qui conve- nerant, statutum est ut, singulis annis, deinceps per uiiiversam diocesim subventionis ejus festum iv° idus maii solemniter celebretur, quae nullo alio nomine rectiiis quam Subventio censetur.

Elapsis post Hastingi incendia tribus lustris, suc- cessit, ejusdern gentis et simili sorte a finibus suis ex- sulans, Rollo, vir armis strenuus sed circa cbristianae professionishomines inbuuianus, peditum mullitudine, equestris ordinis copia, milite multiplici stipatus. Ille Flandrensibus, Normannis et Britonibus in martio congressu ssepenumero confectis , civitates eorum et oppida necnon et ecclesias in favillam redigens, non minimas hominum strages dédit. Cenomannis postmo- dumobsessa, exercitus sui procuraloresTuronim usque transmisit ut, urbe pessumdata, auri et argenti afflu- entem copiam et caetera ejus bona diriperent et illius incolas vinculatos secum adducentes captivarent. Dei autem providente clementia, tanta Cari et Ligeris ex- crevit inundatio ut sui unione pelagus unum efficerent etacivitatis accessu, non minima suialtiludine, cuneos bostiles arcerent. Veium Majus Monasterium, quod non longe a Turonis erat, funditus eversum centum viginti monacbos, bis binos nùnus , ibidem gladio percusserunt, praeter abbatem et viginli quatuor alios quicavernisterrse latitantes evaserunt. Abbatem tamen a latebris abslractum , tormentis et cruciatibus, ab eo exigunt ut thesauros ecclesiae prodat et monacbos qui in cavernis latebras fovebant in médium deducat; vir autem Domini abbas Herbernus, licet varia et multi- plici tormentorum violentia arceretur, nec tbesauros declaravit nec filios in latebris occultantes revelavil ; I 4

î,0 CHROMCA DE GESTIS

qui ad hoc réservai! siiiil ut palioui sui coipus el iulcr aliriios prosequerentur. lia (juidem contigit, scd i[>st' cilius coniilibiis exsilii sui raercedern reslituil , iiemo eniiii illorum residuus fuit (picrn Marliiius nou t'cclesiie pnift rret rci^iinini , subliniari't dii,Miilale. Uecedcnlihus Daiiis, j)usl(|uain civibusluiiiore fluviali represso libt'ia rccurrcndi rctldita est facultas, audi- tuiuMajoris Monaslerii iiiforluniuiii et eversio neciion cl abbatis cruciatus el pd'iia'ct monachorum preliosa mois et passio, universoruni el maxime sancli Martini canonicorum gaudia obnubilans, lacrvmosa submi- iiislravit suspiria et doloris immodici copiosam male- liaui pr(ipiiia\il.

.Mœslilia- iijitur et mœroris pallio amicli , vullu lu- gubri assunq)l<) el oniatii, sicut moris est compatien- lium dolere cuni dolenlibus, flere cum flentibiis (1), dolentes el (lentes ad memoratum accedunl loeum et , doloris inlrinseci tiimore singultuosi peislillantcs foris lacrviuas, vii^inli (juatuor monaclios (jui in ea- \eiuaruin laUbris morabanlur extraiuint, et abbatein una cuui ij)sis cum debito honore et reverentia ad suam secum deducunt ecclcsiam. In onmibus vcro eos j)nKuranles, delegerunl ipsis douuun ecclesia* valvis inba'rentem a qua in ecclesiam r(eij)i()cus in- gressus el regressussecretior liaberelur. Se\ \ero mcn- slbus emersis , conq)erlo eanonici (piod Rollo, (leiio- mannis capla , ruronim caplum ire disponerel , eonunuuiealo cum ciNibus suis consilio , pretiosam margarilam cl singularem tliesaui luu, sanclis.Nimi \ idc- licet corpus Marlini , Aurclianis uxpic trausniillunl.

(1) Pauli Ep. ad Rom., XII, 1o.

CONSULUM ANDEGAVORIBI, 51

Hiijus latores et custodes exstiteruntHerbei nus Majoiis ^lonaslerii abbas supradiclus, cum viginîi quatuor mo- iiachis suis, et duodecim canonici qui Deo et Cliristi confessori Marlino die ac iiocle dévote deservirenl ; coiiiitatui eorum indesinenter adhaerentibus duodecim Castri Noviburgensibus, qui sancti servitoribus pie de- servientes eis uecessaria providerent. Famae vero post- modum praecurreiitis relatu edocti quod Dani ad Gallite superiora piocessissent, cuni ihesauro suo ad Sanctum transmeant Benedictum. Paucis vero elapsis diebus, fama pervigili rursura praenuiitiante quod jani Rollo Âurelianis advenisset, saiictarum bajuli reli- quiaruni Chableiam veniunt. Tempore aulem permo- dico ibidem commorati , metu iterum invalescente , cum thesauro illo incomparabili Autissiodorum usque procedunt.

Episcopus vero, fama prœambula prsemonilus, et tola civitas obviam ruunt et tautum bospitem cum bonore non indebito deducunt et in ecclesia Beati Germani , secus ejusdem [)rœsulis feretrum, Martini non imparis corpus sancti reponunt. Per mérita igitur beati Mar- tini virtutes ibidem innumerœ et miracula fmnt : cœci siquidem visum, claudi gressum, febricitantes sanita- tem, aridi sospitatem, leprosi nmndationem, paraly- tici membrorum reinlegrationem recipiunt. Fama vero, quie clam nibil agere consuevit, per universas regiones sanitatum gratiam divulgante, tanta illuc in dies infirmantium multitudo confluebat ut, ex innu- niera aestimatione, regio cuilibet exercitui assimilala videretur ; et quia civilas, tantie insufficiens multilu- dini, universoscaperenon poterat, per circumjacentes vicos bospitandi gratia diffundebantur. Omnibus

:;9 CHROMCA DK Gï:STIS

nntcm pro vdIo, [xt rucrita beali Martini antislitis, sains optata rcddcbatiir.

In l'aniilia; vero ejusdem pontificis usiim imiversa infirniantiimi liaiisihat <)l)lati(). 'ranliis auteiii ohlatai prcunia- cxcicvii ciiiniilus ut miiiicnmi ^|iiantitas cxcc- ùcns Aiilissi()dor('M.sil)iis clericis imidia- Iniuilciii iiii- nislraret; imde cuj)iditalis et iinidia- sliiiiiilo p(riii- gente, .Marlini ministros lalileralIo(|uuiitur : cr Ouoiiiaiii tarii a noslio (jiiaiii a vestro poiilifice viiiutes et iniiacula indiUercnler iiiiiit, aM{iiuni est ut, si cjuid ulilitalis exinde provenerit, utriusque niiuistri coni- muniter partiantur. » Quibus evidenti rat inné salisfa- cienles illi , postulantes jus conimunionis in bunc nindum dissiliunt, dicentes : « Anlecpiani Alaiiinus nosttr bue advcMiiiet, vestro bic perordinante (ier- mano, nuUorum inentio miraculorumerat ; in ad\cnlu vero nostri antistitis, plis ejus id oblinentibus nieritis, et siguoiuui Ire^jnenliaevidens exliibelur et ex imj)en- siu per euni sakitis resj)ectu bujusinodi nobis béné- ficia j)roveniunt. Il auleni ex aninio vestro oninis sujx-r lioe (lubietatis scrupubis excludatur, le])rosus liic, (jui pra' oeulis est, in niedio, si |)laeet, pra'subnn sanaïubis inCeratur; si vero a Martini laleie leprosi latus posiltim eonvaluerit et Ceiniani I ileri ejusdem lalus adinnctiiiu in l(|)ra jx'rslilci il. \irlulis ainhui Martino niiraeuluin adseriljatur ; si auteni e eon verso a sancii Martini j)artc le|)rosi pars posila non eurelur cl (ieirnano |)ars inba lens sanelur, ad (ierniani ineri- liun |)atela(ia \irliis cl mirai iilnui Iranslcraliu*. » .\(l(|uirs(iuil iilri(|iic, cl pi'olata judicii scnlentia ab oniinbus approliatnr.

In ar^unientuni i|;ilur a^noscendu' Miilalis, in nie-

CONSULUM ANDEGAVORmi. 53

dio prœsulum leprosus ponitur. Decursa itaque nocle illa in vigiliis et orationibiis laudibusque, mane il- lucescente convenientibus utrinque partibus, medietas hominis a Martini parte posita sana et incolumis reperitur, pars autem altéra, occulto Dei judicio, sa- iianda differtur. Ut autem per miraciikim fides certior clariusque eluceret , leprosi iterum pars sananda versus Martinum vertitur, et mane facto, sub oculis bominum, homo totus ex integro alteratus in salutem invenitur. Sopita est igitur mutualis bœc contentio, et Martini cuUoribus ex tune et deinceps infirman- tium universa cessit in pace oblatio. O admirandae urbanitatis Germanum pontificem, qui, cum tanti me- riti esset ut mortuos suscitaret, in domo hospiti suo tantum detulit bonorem ut, in signorum exbibitione, eo se videri vellet inferiorem ! O signipotentis Martini attoUenda prœconia, qui, pontificalis ministeriidigni- tatem ubique in omnibus , licet exsul , observans, et civitatem exsilii sui susceptricem miraculorum gratia illustravit et suis sequacibus benignum , largum et affluentem se semper exhibuitî

Elapsis postmodum quampluribus annis, pace ec- clesiae reddita, Rollone fidei restituto , Turonici viri dominum et patronum suum requirendi gratia Autis- siodorum proficiscuntur. Conveniunt igitur Aima- rium (1), ejusdem urbis episcopum, ut eis suaî licenlia permissionis proprium reducendi pontificem copia tri- ]3uatur. Quibus ille taie fertur dédisse responsum : c Nolo ecclesiam meam tanto tbesauro defraudari , fjuam , episcopus factus, eo investitani inveni. »

(l) Var. Sp., Armarium, Janiiariiim.

51 CHROMCA 1)K CKSTIS

\ idciiles aiilcin Tiiionici se jxt l'iimdcm rpiscojjuiii iiiliil prniicerc, ad regeni Francoiutii (|iii lune tem- |)()iis Cl al, nic'lioia speraiites, resiliiiiil : liiiiuili prece «'iiiii i<ti;aiit''s ac oljsccranlcs iiilcrptllaiit ut liiionis .Mai linuiii suutii rcslilui jiil)t'al el iirbcui , t)iljalain iiiultiirn paslohs al)senlia , co lecepto iii i;audiuni convtTtal. \d (jijos rcx ail : « Cuiii iilratpie civilas rcj^'ii sit juris, el al) iilra(|U(' îî<)l)is indiflcrenler ser- vialiir, indi<^niini diicinuis ut Aiilissiodoinm, qiue de tliesauri Imjiispossessioiie saisilaesl, prajiidicii violeii- lia spoliemus, et Turonim veslram , quœ liuc iisque ilJiiis iiivesliturani amisil , Invesliaimis. » Decidenlcs itaqueTiiroiiicia spe sua, ad propria friistrali revertiiii- liir. Cogunl igilur coiiciliinn cum Adalaudo arclii- episcopo Turonensi, I\aimont' Auicliaiuiisi. ."Nlaiuditlo Cenoiiiaiinensi et saiicto Liipo Audegavciisi , et cleri plel)is(|ue uuilliliidiiu,' coacta , concilium ineunt quid facto opus essct.

Eo tempore vir illuslris Iiigelgcriiis (Tastinensis comcs, Hiii,M)iiis diicis lUiri^iindia' ncpos c\ lilia, Lo- chia' cl Amha/ia' doiiiinus, slremius arinis, sumina polcslato et jn'ohitale piiediliis erat el Andei^avensein considaluni , c\ rej^io nmnere niij)er sihi im|)cilitum, pin( uiaU.il . lu \iilissiodorensi cliam iiihe aiilam pro- |)riaiii cl\iiicas, vini snperlalivi hajulas, cl pia'dia sui)iirl),(iia p()ssidcl)at. (]iiiii iuiliir in taiiliirn \ii'iiiii liiijiis nci^olii pcra^cndi commoda counuciciil, alic- ^'alioiiis siiic «»(lici(> (im^M al) uiiivcrsis acclainatutu cm. (^iini autcm <•!) istiiis iiiodi causaiu diriî^ere iiuiilios (iispoiicrciil , |icr siil>vciiici)lciii Dci, ni crcdiintis , ::ra!iam, .Saiuli M;iiliiii, ut ci moris cral, oialiinis iiilral ccelesiaiii. I aIciis auU m al) ccclesia, abuniNcrsis

CONSULmi ANDEGAVORUM. b5

cum gaudio siiscipitur et ab omnibus ei debitus honor et reverenlia defertur. Cum in medio eorum conse- dissef , tanquam a Spiiitu Sancto prœmonitus, in haec verba prorupit : « ViriTuronici, ^'iri divitiis affluentes, cum divite ingenii vena calleatis et prudentia et for- litiidine polleatis , miror admodum et vebementer obstupesco cur gaudium vestrum, lumen palriaevestrae, veslrum inquam antistitem Martinum , tam longo exsilio relegatum, vestra id agente incuria , reducere neglexistis. « Cui illi cum lacrymis aiunt : « Gratias tibi agimus et primum Divinitati, quœ tuo id inspi- ravit cordi ut de talibus nobiscum dissereres et nobis, in desiderio positis, desiderii nostri desideratum com- monitorium faceres. Non est, inquiunt, domine mi, nostrae , ut putas , incuriie ; sed régis Francise pigra segnities nos impedivit, et Autissiodorensis antistitis pervicax violentia nobis Martinum nostrum, cum multo labore et instantia requirentibus, denegavit. Quoniam igitur obstinati illius antistitis cor induratum est et quasi alter Pharao factus est, non vult dimittere virum Dei nisi in manu forti. Proinde te, domine, cui nobilitas et strenuitas , probitas etiam et potestas suppeditant, communi et iuimili supplicatione ro- gamus et obsecramus ut, zelo Dei et beati Martini amore duclus, buic te conformes allegationi et ipsum, et cum ipso gaudium , huic luctuosœ restituas re- gioni. »

Videns igitur vir illustris Ingelgerius universitatis illius post Dominum spem in se penitus poni, lacrymas supplicanfium miseralus et vota, promiltit se injunc- tum sibi negotium pro viribus exseculurum.

Collecta igitur tam proprii quam peregrini exerci-

86 CnROMCA DE CESTIS

tus nuiltitiidine non minima , sex fere millibiis tam militiini ([iiafn cqiiituni secnm electis, Autissiodorum veiiit. (loiiliiiiianl inlfiiiii luronici , ex sui pra'ccpto poiitificis , iiiiiiis liebdomadte jejunia, et suuin sil)i reddi Martinum Deo siipplicant jugi oratione et pre- ciim iiistanlia.

Stupet Autissiodorensis civitas armato milite ex insperato se repleri. Diei igitiir crastinœ anrora illu- cescente, peregriniis cornes impiger postquam in ec- clesia, ante dilecli arcliipra'sulis Martini corpus cum lacrymis orans, peregrinationis sua' preces et vola persolvit, convenit episcopum super depositi restitu- tione, dicens : « Pontificis nomen cum te et lionor dclectet , cur, luijus pnenominis etvmologia perdita, virtutum pontem non facis sed subvci lis ; et gregi luo factus forma decej)tionis et doli , vestigiis tuis inliœrentem a sublimi veritatis via dejicis et in penli- tionis pnecipitium irecompellis ? Cur necessitatis teni- j)ore tbesailrum fidei tua* commissum, diiationis in- nectens moias, reddere contcmnis ? l nuin ergo ex duobus til)i elige : aut l'uronicis suuni Martinum , diiationis cessante niora , restitue, aut te nullatenus reddituruin responde. ^)

(]ui episcopus, in bis veibis stomatbalus, ita res- pondit : « Non decet peregrinum cum armala manu loca saucta invisere, nec sanctoium pignoia \iril)iis et armis velle sibi \ iiidicaïc ; liodie tamen cum luis |)alienl<'i" susiine, et cpiid sujx'rlioc aclurus sim cras- tina tibi deeiarabit (lies. «>

(^«•inuiunicilii iiilciini ciim cnepiscnpi-, , (|iii tuiic forte adciaiil , coumIk», (piis actionis bii|iis (•\llu^ m I finis esse valcal pcn inulatur. (!ui S\agnu^ l.dniiisis.

CONSULUM ANDEGAVORUM. S7

una cum Domnolo Tricacensi, id ipsum sapienler res- pondit : w IVon decet episcopum aliéna rapere vel ciijuslibet depositum fraude vel violenlia velle siirri- pere. Beali siquidem Martini corpus , hostili gladio urgente, a Turonicis hue usque allatum et ab eis pênes te depositum novimus. Quod ergo a fidelibus fideliter tibi commissum est, tu, quandoque fidelis, restitue et fidei Isesse damna resarciens, exasperato comiti, verbis eum lenibus et officiis demulcens, postulata concède ; nisi enim spontanée et cito reddideris, ad tui dedecus et ignominiam ablatum prolinus tibi invito videbis. Fac igitur de necessitate virtutem , et antequam immi- nens extorqueat nécessitas, palliata prudens pr?estet liberalitas. » Acquiescit episcopuset Andegavensi, allo- cutione blanda delinilo, optatum exponit tiiesaurum.

Afïuit etiam et divinae mémorise abbas Herbernus coram episcopis, una cum Ingelgerio, jam sinesociis. Divina siquidem providentia et beati Martini oratione assidua mediante , jam promoti erant per universam Burgundia" provinciam, omnes et singuli, in episcopa- tibus et abbatiis, scilicet ut qui cum exsulato exsuies advenerant, ab ipso exsulato in ipso exilii solo divitiis et honoribus sublimarentur. Denique ipsis mandavit per veredarios ssepefatus abbas Herbernus ut intéres- sent ducatui ad evehendum corpus saepenominati antistitis : ut quemsimplices monachi et exsuies a loco proprio in exsilium adduxerant, jam episcopi et abbates constituti ipsum solum exsulem loco proprio et civilati restituèrent ; quod et factum est.

Celebrata igitur propria de sancto Martino missa solemniter , Ingelgerius Andegavensis et Aimarius Âutissiodorensis assumptum onus illud nobile, suis

»8 CÏIROMCA DE GESTIS

impoiuMilcs liiiiiH'ris, rcpafriandi ap;2;re(Jiuiiliir iler. I )c(lii(uiit pontificcs fiiiii li\ninis cl huidibus sancti aniistilis r('li(|iiias, et clems dévolus et vuli^i iindcfjua- (jiie conciirrens frequcnlia. Kcvcisis voro dediictoiihus illis, Martini oxtTciltis ai,'i;r('ssinn capit iler o{)tat(» po- liliis II iiimplio. Dchitiini servitii prsesens ab abbate el monacliis iiecnon et a clericis I)eo in dies devolissime exbibcbatiir, ot missa (juotidie ccIcbralDatiir solenini- ter. In iM)l)ili illo excrcilu iiulkis mollis vel cnriiiinaliis;. iu-rno ibi feininain, iioino rapinam noverat, sed iinus- <|iiis(jue ex niercato competenti vivel)at.

Post(|iiani ii,Mliir diocesis suse fines attirerai sacra- lissinii j)nesulis Martini corpus, niirum in inoduni et oves morbida.' pastoiis prasenliani et [)astor recogn<ivil <lii,iiilatii ovibus deberet cuia' dilii^enliani. Quamvis eniin perej^rinus inter extraneos niiraculoruni floruis- set copia, inter suos tamen , ulpote sibi a Domino commcndalos, el copiosior ei a(Tuit sanilalum gralia et (idei sancta: propensior benevolenlia. Quicumque ergo (nialiriiiii(|iie iiuoiiiinodo a'i;riludinis laborabant, etiam non appoilati, ctiain non rodantes, dextra heva- (jue per totam j)rovinciam mirilicc sanabantur. Quain vera proniissio Salvatoris dicenlis: Ojwrd ^ \u(\\\\\.^(/uœ egu Idcio (jui (ledit in me et ipsc picirt, et nidjord Itoruni friciet {\ )\ In signis cnim cl sanilatibus (pia* ipse I)o- rninns |)er se dignatus ( si cxliibcre, fidem etiam pos- ccnliuni coopeiari voliiil, ni ci'ebro evan^elica pro- banl, nndc est illtid : l'idcs tua te \dl\-drn fccit (2).

(I) Joliaiin., X, 2:>. (2j Matth., IX, 22.

CONSULUM ANDEGAVORUM. b9

PerMartinum veroet nonpetenlibus et non accurren- tibus, et quod majoris clementise est, etiam nolenti- bus subveniebat.

Duiii enim talia tantaque virtutum insignia age- rentur , quae et si inviderel occultare fama non potuit, ea prsecurrente , duo paralytici qui in villa cui nomen de Edera est , a prœtereuntibus eleemosinam petentes, victilabant, dixerunt aller ad alterum : « Ecce frater, sub molli otio vivimus. Nemo nos inquiétât, omnes miseientur , solus est nobis labor petere quod opta- mus; licet cum libueril somno indulgere, quieti vero jugiter; et, ut breviter dicam , ducimus in bonis dies nostros. Hoc autem totum vindicat nobis infirmitas haîc quajacemus; quae si curata fuerit, quod absit, neces- sario nobis incumbet labor raanuum insolitus , quippe mendicare jam inutile erit. Ecce audivimus de Marlino isto, in cujus diocesi nos degimus, quod revertens ab exsilio in toto suc episcopatu neminem decumbentem praeterit non sanatum. Nunc ergo, frater, adquiesce consiliis meis, et dicto citius fugiamus Martinum, ab ejus diocesi exeuntes , ne forte nos sanitatum ejus copia comprehendat. » Novum sane consilium, vota prorsus eatenus inaudita , tanto nolle carere incotn- modo , se sibi reddi eiTugere! Quid moror ? placet utrique consilium, et, aptatis baculis sub utraque ascella, reptando potius quam gradiendo, fugam arri- piunt; sed Martini peruix potentia prosequitur fu- gientes, compreliendit refugas, comprehensos et in- ventos invitos rej)arat sospitati. Quod illi in sese experientes, nec dissimulare poterant nec audebant silere; nimirum non nescii illum potentem perdere ingratos qui et nolentibus subvenisset. Exclamant

60 CFIROMCA l)K f.ESTIS

ii,Mtiir pnrdicaiilos miraculiiiii, ri liomines loci iilius (|ii<> i(l coiili^erat ad laiidcm invitant Martini, ^ec sibi int('i;rnni fore arhitrati donec baciilos, sui lan- f,uioris indices, ad Martini njaliiceni ecclesiani detii- IcMiinl , j)aiam (ininiljus cxpont-nles et sua- |jcr(idia3 fugain et Martini etiani circa invitos cleriientiam. Porro accola' mansionis in (pia signum lioc sanitatis celcluaturn est , in lionore siijnijjotentis Martini eccle- siani condidcre, qu.c usqne liodie Capella Alha nonii- natnr.

Ingresso itaque beato arcbipra'sule Martino prope parrocbia' fines, mirum in moduni res inaniinala^ et inscnsibilcs, pastoris sni scnticntcs adventum, grata congralulationis sua- signa pralendunt. l nivcrsa^ si- quidem arbores et frnteta temporc brinnali, rq)n- gnanle licet nature, redivivis veslita foliis et floribus vcinarunt et in sui ornalu (juanta' nieriloruni cxccl- lentiaj sit pater palria* rcpalrians deinonstrarunt. Iti- dem dextra luevaque in ecclesiis ejusdeni parrocbia*, sine bumano adininiculo, signa divinitus pulsabantur, Inminaria tam ccreorurn (piani lanipadum divinitus acccntlcbantur ; in duabus maxime ecclesiis (jua* no- inini ejus dicata- dignoscmilur : in j)riore (jua- Majus Monaslerinm minciipaliir , in (]na vi\(Mis in 'oijx^re lectioni, meditationi , vigiliis, jejuniis et orationibus die noclufjue Deo incumbcbat ; in altéra ([Uii- Sancti Martini l)i\ilis Castri Novi ciiiitnr, <le(|iin piimo, l\nl- loïKMi fugiens, sublatus ("ueral , in (jna eliam ab nni\(isis ej)is( ojjis diocesis suic, a clcro eliam el |t(i- |)ul() suseej)liis, in lneo nlii num- adoralnr Inie u^(|ue servainr.

Domino igitur, ul diximus, lurouensi Martino In-

CONSULUM ANDEGAVORUM. 61

ronim suam in millibus suis ingrediente tota civitas nbviam ruit, et ab Adalaudo archiprœsule Turonensi et fratre ejiis Raimone Aurelianeiisi et Mainoldo Ce- nomannensi et sancto Lupo Andegavensi et a suffra- ganeis provinciœ totius episcopis ei congratulanler oc- curritiir, et omnis sexus indifferenter, desiderato diu domino siio lœtabundus occurrens, lacrymis qiias gau- dium extorserat perfunditiir ; ab episcopis siquidem et abbatibus , a clero et virginibus, a populis et baro- nibus , a pueris etiam et senibus in eccîesiam suam cum cereis et crucibus, cum hymnis et laudibus glo- riosus antistes gloriose deducitur et in propriœ sedis ^>ristino gradu cum debito honore et summa reve- rentia collocatur.

Hœc est igitur gloriosa et solemnis Exceptio qua a Deo archiprœsul Turonensis Martinus, al) exsilio le- verlens, ab alumnis suis officiose excipitur, et in pro- pria, ut dictum est, sede residens , omni petenti se, ut sui moris est, plurimum suffragatur. Hujus autem exceptionis célèbre feslum anno dccclxxvii" (1) ab incarnatione Domini , a tiansvectione xxxi" , îdibus deceml^ris, celel3riter agi ab Adalaudo archiepiscopo Turonensi et a comprovincialibus episcopis cele- brata synodalis sancivit auctoritas; quae quando re- colilur a Danis facta destructio , et Martini repa- triantis celebris et jucunda a suis memorialis Exceptio memoratur. Te igitur, o bone Martine, pie paler, paslor et patrone noster, nobis, obsecro, filiis et alum- nis necnon et veneratoribus tuis , more tuo bona

^1) Le Traité de la Réversion porte Dccci.xxxvri".

6Î CimOMCA l)i: GESTIS

confcr, iioxia submove et oratiommi jiigi instautia «,'au(lia nobis vila' interminabilis oljliiie, pncstante Domino et civtcr<i (1).

Absiila si(juiclcni '2) (|iiam tloferebant (3) erat fiisilis r\ auro t't ai^'ento, (juod diciliir cleclruin, spissitudine diionim diiiiloruni , aucloreiiKjue operis l^eatiim I*er- peluiim insciilptor designarat, sufTragio lilleranim et versuum ; nec erat rima, foramen, fenestra vel ostiuni in ca. Hanc auleni fectTat l)eatiis Pcrpctuus qiiando elevavit corpus ejiis a terra, involiituni j^rius in piir- jiura riibea et diligenter consutiim , sicque in hanc absidam posiiit. Fecit etiam altare quadratum et con- cavnm ex lapidibus tabulatis quod magna tabula coo- peruit et cum aliis ciemenlavit. Fecit j)nL'ierea intus aliam absidam ex amiclialco, cupro etstanno fusilem, bal)eiiteni palmum in spissitudinem, cum ostio iusili (juod i^umpliis et vertevellis et (piatuor clavibus fir- mabalur; ul)i et banc absidam eleclrinam j)osuit se- cundamcpic Iredam desu|)('r, auro oj)liinoet lapidibus pretiosis ornalani, lanlo sacerdote dignam.

Exceperunt sanctum corpus idibus decembris , anno ab incarnatiimc Domini nc.cci.xxvii", mcruihjue isd«Mn consul [ilhidj cum xcncrabilibus cpiscopis \da- jaudo Turonensi et sanclo Lupo Andcgavcnsi et Alai- noldo (Icnomanncnsi inlVa anibitum allaris in altéra absida componerr, i|)suin(|uc oslium cum absida liga- verunt ita ut ne pateret aditus vel intrcjilus. Cummuni

(1) Le chroniqueur abandonne ici le Traite de la Réversion pour suivre l'auuur du récil des miracles de saint Martin , après son retour d'Auxerre. V. Ibliixe, Mitcrilanea in-fi>l , vol. 2, p. 300.

(2) Add. ubi corpus II. Mortini cuntineltatur.

(3) Add. ab Àutuiiodoro.

CONSULUM ANDEGAVORIBI. 63

autem consiliodederunl Ingelgerioconsuliprcebendani Beati Martini , et ipsi et lieredibus ejus in perpe- tiiiim.

Quia \ero ecclesia ejusdem sancti tune temporis carebat tliesaurario vel a^dituo, consulem Ingelgerium intbronizaverunt et thesaurarium constituerunt et de- fensorem ecclesiae fecerunt, et tutorem omnium pos- sessionum ejus, ubicumque essent, delegaverunt : qui sedem thesaurarii et domos cum redditibus quamdiu advixit obtinuit. Onmes autem qui cum consule Ingel- gerio ad corpus beati Martini reducendum fuerant evocati, maxime vero barones Turonici pagi , feoda- verunt societatem et beneficium ecclesise largiti sunt. Contigit autem eodem mense, dum esset consul In- gelgerius Turonis, Âdalaudum confectum senio viam universce carnis intrare. Ingelgerius vero consul, auxi- liante Deo et intercedente beato Martino, opitulanli- bus etiam clericis necnon et consentientibus civibus Turonica^ civitatis^, intbronizavit et in sede episcopali sublimavit Herbernum senem , sanctum Beati Martini Majoris Monasterii abbatem et minislrum.

Aliquantisper liic, quamdiu vixit, grassantium ra- biem retorsit, quietem pacis in Ândegavo , prœter Transmeduanenses pagos, reddidit. llotberto Hai- monis tilio, viro forti sibique fideli, Ambazium com- rnendavit; qui tamen partem oppidi jure bereditario possidebat et Ingelgerio bomo ligius erat.

Talia actitans Ingelgerius morte obiit, sepultusque est in ecclesia Beati Martini Caslri INovi; cui filius ejus Fnlco, ille qui cognominatus est Rufus, successit. Iste quoque consimilia patris actibus aut etiam majora adversus impuguatores exercuit.

64 CIIIIOMCA DE C.KSTIS

DE FULCONE HUPO (l).

Mortuo itaque paire suo tempore Lodovici régis Nil Facieiilis, ad Uilelain siii filii Karoli, ])ar\i pujtilli re- manentis, aUpie ad delcnsioiu'iii ici^ni jaiii lal)C'lacti, quod ille satis débile per invaleUidiiiem suam fecerat, coniniuiii Francorum tractatu eleclus et accilus est Iliii^o dux r>uri;nndia' (2), cpii orpliaiii illiiis, ex parte malris, coiisanguineus erat. Sicut l()(|iiuntur liistoria*, hic idem Hugo, vir et fidei spectabilis et virlutis, tutelae suae validius oiïicium quam transactus princeps qui regnaverat administrare, pro liberatione patria?, voliiitet speravil; fecissctcpie si vita- prolixitas annuis- scl. .\ani reccpta ciim cbiisliana dcNotionc et lideli- lale polestale illa qihne suo tempore, cuin reverentia et j.ia liumilitate, Ahacomitatus dicta est, a successo- ribus vero ejus in arrogaiitius voeabulum, quod est Ducamen, nuilata, adeplus est princeps ille idem in pramium el bonorificentiam, pro labore suo, partem tt'iraiMun in ici^mk»; (|ii()d lactuni est per episcn|)os et nobiles totius regni (jui ei, volenle el concedenle Karolo rege puero, dederunt Neustriani : quo nomine continelur (|ui(l(|uid a Parisiis et Aurelianis inler- jacet inler Ligerini el Sequanam inferius uscpie in OceanuMi. Islc ila(|U(' li'aclus cnin ci dains esset ad iiilcgrum, ciun civilatibus et cninitatibus »l abbatiis cast('llis(jue, pra'ter cjHscopalus solos (]ui in rcgia dominicatura retenti siint, \oluit comités et reli(juos

(1) D'Arliciv, iii-l", X, 432; in-fol., III, 243. (2] Add. du Sj)if. : filiiu allerhis Hu<^nit.

CONSULUM ANDEGAVORUNI. ti5

proceres suos animosiores et fortiores ad propugnaii- dam regioiiem efficere , ideoque omnes aut muneribus aut honoribus ampliavit.

Iste Fulconi Rufo, sibi per aviam suam consangui- nitate , sicut prœdictuin est et nobis ti aditum , con- juncto , integrum comilatum Andegavensium , qui prius bipartitus erat, donavit. Similiter ei et abbatias Sancti Mbini et Sancti Licini contulit , quse ambae antea régis dominicœ fiierant ; quae omnia Karolus Stullus, filius Lodovici Balbi qui INihil Fecit, sibi con- cessit, V^aslus animus istius immoderata et incredi- bilia iiimis et alla seepe faciebat. Nain ipse audax, patienserat inedise, algoris et vigiliae; sed tamen ardens in cupiditatibus , parum sul)dolus, varius cujuslibet rei Simulator ac dissimulator exstitit. Contra etiam istum pleraque nobilitas invidia sestuabat, et quasi pollui consulatum credebat si eum novus bomo, quainvis esset egregius, adeptus totum foret. Sed licet diu disturbarent, ubi periculuin INormannorum atque Britonum omnia turbantium advenit, invidia atque superbia postfuere : nam semper complures bonis invident, malos et inertes extollunt, nova optant, odio mutari plura turba atque seditionibus nituntur. Is vero, adepto toto consulatu, quoscumque moribus idoneos credebat et bello usui fore notos noverat, bos omnes sibi alliciebat.

Igitur iste Fulco uxorem nobilem de pago Turo- nico duxit nomine Roscillam, Warnerii filiam, cujus erant tune tria castella in Turonico : illud quod dici- mus Lochas, atque Villentrasli, et Haia ; quorum duo postea Fulco, non bona ratione, adquisivit. Warne- rius iste, cujus filiam Fulco duxit, filius Adalaudi fuit, I 5

GG CHROMCA DE GESTIS

illius scilicct cui Karolus Calvus Lochas dctlit. Qui Ainba/ium sibi, situililer a rogc daliirn Adalaiulo episcojxi, filio suo o\ baptisiiio, et fratri siio 1 , ciiiii acibuc villa essel, reddidcral : narn jure licredilario eis coiilinj^'ebat, eis(jue j)ernimiuni p^nvulis j)ra?dicliis rex absluk'ral. Isle Iiilco loii^'uvo Icmporc vixit filioscjue suos adwllus vidil. QiKjruin uuus, noiiiiiie Guido, per Hugoneiu abacoiuileni Suessionis episco- pus faclus, qua^datii improbabiliter fecit ; sed illiid laudabile et clarum fuit (jiiod Karolmn Slulliim, (juciii paiilc) aille dixi reiiiansisse de Lodovico >ibil Fecit (jiieiii siiprameiuoravimus, nrpbanum ipsiim a >or- maniiis captum , neglij^'entibus aliis Francis, ipse Guido, obses spontanée laclus j>ro eo, laudabiliter a vinculis al3stia\it.IIai)uit et Fulco Ruliis aliiun (iliuin iioinine Ingelytrium, adolesceuleuj militareni el \ali- dum. Qui ubi piiniiiiu adolevil, pollens viribus et in- genio dec()ia([ue f.uie, non se luxui neque inertiœ corrurnpenduMi dédit ; sed ecpiilando pluriina prœ- clara faciebat tl ininiinuni ipse de se lo(|uebalur: (pnl)us aelibus suis ouniibus vebeinentissitne carus , li<)^ti!)iis Ncro leiroii liabcbatur. St-d isle NOriiiaïuiis resislendo inultas juieelaras pugnas perleeil : a (|uibus ad ullinuiui eaplus cl «x-cisus, lueeiii juMiiis aniisil. Necnon l-'uleo Knliis liabiiil vl le rliiiui, jiuiioreiu prse- ditiomm, de (jud pnst h Miiiciniii'.

Kiifus ila(|uc I nlio ad seiiilcni irtatciu j)crduelus, jain infestai ion e .Nininaniioi uni ali(|nalenus sedata , eu m, lu mine visus iuuniuiilo, sibi |)i()pin(|uar(' sent ire t morleuj, de cxecssibns in (juibn> ollcudeial cdui-

(1) Add. du Sjjic. : Rainoni.

CONSULU^l ANDEGAVORUM. 67

punclus et pœnitens, nam in libidinum petulantiam viliosus fuisse narratur, per domnum Herveum Ânde- gavensem episcopum, viruin religiosiun et limentem Deum, enieiidationem suaium culparum Deo ol)tulit. Qui, pro reclemptione earum , thesaurum suum totuiii pauperibus erogavit ; insuper et monasteriis Sancti Âlbini vSanctique Licini , in quibus utrisque tune temporis clerici degebant, optimam curteni Cbiriacum, super alveum Ligeris |)Ositam, in elemo- sinam eis in |)erpeluuin tradulito Clerici vero Sancli Marlini , post donationem faclam et scriptam, a dua- bus aliis congregationibus in partem sextam acciti sunt. Fulco senex et plenus dierum moituus est in seneclute bona, sepultusque in ecclesia Beati Martini juxla patrem suum Ingelgeiium.

DE FULCONE BONO (l).

Post beec mortuo Fulcone Rufo, aller Fulco, filius ejus junior, qui cognominatus est Bonus, successit. Nam très filios babuisse legilur : Guidonem episcopum, Ingelgerium istumque Fulconem. Iste fuit pacifici et lran([uilli et milis ingenii. Optimus iste sua benefacta laudari (|uam alioium ipse narrare malebat ; boni i[)sius mores domi et niililiœ colebantur; jus bonum, concordia maxima, minima avarilia in ipso erat. Iste nutrivit secum Odonem et ei cellam juxla Beati Mar- tini tribuit ecclesiam et quotidianum viclum ex eadem canonica adquisivil eique concessit; ([ui vero poslmo-

(1) D'Achery, m-i% X , 434; iu-fol. , III , 244.

G8 CHROMCA DK GESTIS

cliirn inagistcr scliola* el pruceiiloi- cjuscleni ccclcsisp , codt'ui CDDSule adiniiiiciilaiitc , coiislitulus csl.

Factum (1 ) esl aiitciu itostiiioduin ni pialatii^ cotiies l'ulco, consilio dt-ccptus ju\tiiuin (|iii cum (•(» niilrili fueraiit , de thchaiiiis lU-ati Maiiiiii , iicstio (juo pacto, luUrit dii<» vascuhi ami; sed cliaiiu» iiiriciialiis avariliii' dum ta rctidere iiollel, gravi plexus est iillioiu'. Ad niorUrii vcro iis(|ul' [ierdiicUis, ad Ixali iMartini sejul)el purlari sepulcruni , il)i(juc (juaiiiplii- ritiia proinillens nuuiera , iiec sic saiiilalis recipie- l)al nuiiiia. Pritterca tliulissime fatigalus adco iis(|ue esl defeclus ut uiorlis lanluni exspeclarel exiluui. Ad queni cum doiniius Odo visilaiidi gralia veuisset, dixit ilii : « Kedde , miser, vascula Ik-ati Martini qua* infclicilci' ahstulisli, el prolinus salvaberis. » lile au- kiu ri illa reddere et alia spoiulet conferre si rei diclie fidem actus probarel. Mox hcali Oilonis et «>I)se(jueti- tium manihus elevalus, ad corpus beati Martini per- duclus terracjue prostralus esl, uec moram j);ili j)()luil subsidiuni sibi promissum ; sed qui venerat uianibus \('luli \cbi(iil(> lalus, r('(U|)('ratis ailul)us, remear»* ccjL'pil suis giessibus. Si(|uidem ila lailiun esl ut ille correptus tie ca-lero lalia non coimnilleret cl (juic promiseral (idelilcr adiui|)l('ret. (!(epil inliMca j)aler Odo cuiu aduioiicrc ul . rcliclo inund.i . \\i<c lauluui salagerel (|urniadui(>dum soli l)eo placcrcl. lllc auUni resjjDndil : " Mibi isia modo suadcrc non potes. Ilai)e(> laiiicn diUi ll^^imum mililem , liaicnijrinum

(I) \(l<l. il'aprrs li- Spicil^ge et li' in.imisriil fiOOli , jlisqu'.i Islr Fulco nui/a, {>. OU. (]<'llr addilioii r>t i-Mrallc (i-xtiirlIriiK ni de la vie de saint Oduii piir Jcau »uii dLM.i|jk, liv, 1, |j il ft i2.

CONSULUiM ANDECxAVORUM. fi9

nomine, in armis slrenuum et in consilio provitlum, qui, site audiret, mox tuae voluntati obediens esset. » Quod ita sequenti tempore factum est.

Intra vero paiicos dies, recuperata virtiite, domum suam reversas est. Confluentes ad eum undique sani- tati ejus congratulantes, assumpto sermone, quae et quanta pertulissetillis circumslantibuscœpit exponere, adtlens insuper quam citam virtutem in verl^is dornni Odonis comperisset. Unus aiitem ex assistentibus et auditor internus erat praedictus Halengrinus, qui mox corde compunclus, depositis omnibus qu3e possidebaf, concite venit ad eum. Deposita ilaque capitis coma et sceculari militia, ex nunc Christi factus est ago- nista.

Ad hune Odonem misit Fulco Bonus, de quo agi- mus, epistolam ubi obnixe deprecatur ut narrationem evectionis et revectionis corporis beati Martini Turo- nensis, quae ab avo ejus Ingelgerio et per eum facta est , ex ordine et seriatim transcriberet : quod et fecit, ut in gestis ejusdem Ingelgerii consulis invenire poteris.

Iste Fulco nulla bella gessit, quia jam sua setate pax eum Normannis facta fuerat. Namque baptizato eorum duce Rollone eum omnibus suis, concessa erat eis a rege Francia* et duce Hugone, pactis pactionibus de servitio Francis reddendo et pace tenenda, terra illa quani ex illo tempore usque modo tenent. Nam Rollo cbrislianus et catliolicus effectus Gillam, filiam Karoli Stuiti, duxit uxorem et deinceps terram sibi datam Normanniam vocari pra3ce[)it.

Britanni (|uoque eisdem Normannis, jussu régis et ducis, tributarii facti sunt; qui, pro perfidiis in eos

70 CHROMCA DK GKSTIS

anfea commissis, ita ah cis comprinicbanlur ut non possciit in vicinds snos, Andcgavonscs dico vel Picta- venscs vel Cenomannenscs, iillas infeslationes pra^da- riim sicut antca facore. Sed et eliain pcr lotain IVan- ciani pacis traïujuillitas eral n?axiina.

Illis temporibus, totins l)i)nitatis ainalnr, Fnlco sccundus in pace dejjjehal. ()m ecclesiastici decoris et rolif^ionis deloclahatnr; ecclesiaî Dei ci)Ituni et liono- rificinn decorcm diligens, ex suo proprio pinrcs ang- nienlabat : enim vero eiga ecclesiam Beati Martini specialeni amorein cl rêveront iam gerebat. Inde in nionasterio Beati Martini apnd Tnronos collegio fra- trum ascrij)tus, canonicus ibidem esse et dici gande- bat. In festis etiam ejiisdem sancli in cboro inter psallentes clericos, cinn veste clericali et sul) disci- plina eorum, astabat. llluc cnm pergere ad certas per annum soleninitates celebrandas disponeret, cn- piosuni et divitcni apparaluni expensarum sollicite pi-œmittebaf. Ilosj.ilabatur apud niediocrem aliqnem ex clericis; et domnm illam ubi mansnnis esset magno ornamenlorum cnltn vennslare , secnndnni con- suelum nioi'ein, sa'[)e faciebat. iloc auteni eo consilio faciebal ut in discessu suo bospes ille, quanivis anlra tennis , ex rcrinn relicpiiis sibi prorsus diinissis ditatns ninaneret ; (|iioil ita de non paiicis cinn ncti- tasse coinjieninn (sl.

(^onligit (piodani tcnij)on' rcgoin Trancia^ apud Tnroneui (ix ilalcni, cum liuiua n(il)iluiin \ iioiMiiu, in vigilia (csli aslivalis sancli Marlini allure. Alluil autcrn tnnc inirr alios proconsulares et personatos viros j)ra'- fatns consul, sit-ul stella radians, forma praclarus, slalura jiitxcrns. I)iiui igitur MgiliaiMun soJcuniilaN ab

CONSULmi ANDEGAVORUM. 71

occasu solis apiid Sanctum Marlinum statim incipe- retiir, affnit in piiniis consul Ândegavorum, mente devotus, babitii et veste clericalis, niilli in lectionibus et responsoriis et psalmodia secundiis. Cumque alii nobiles, legibiis ac edictis mundialibus, régis Franciaî seduli aiiditores astarent, ille prœfalus consul, iau- dibus divinis necnon et vigiliarum et missarum sacra- menlis et solemnitatibus, in babitu clericali inter clericos qu?e Dei sunt, cœteris dévot ior, celebrabat. Quod cum audissent quidam nobiles palatini, lateri régis adbœrentes, religionem viri ostentui et monstro babenles, in régis prœsentia deludentes, cœperunl dicere quia cornes Andegavorum presbyter ordinatus fueral et sicut presbyter canebat. Rex autem Franciae, cum aliis deludens, nobile opus viri derisit; quo au- dito, cornes Andegavorum litteras bujusmodi formam habentes scripsit : « Régi Francorum cornes Andega- vorum. Noverilis, domine, quia illitteratus rex est asinus coronatus. » Quibus litteris perlectis, rex Francorum, vero proverbio tactus , ingemuit dicens : « Verum est quia sapientia et eloquentia et lilterae maxime regibus et consulibus conveniunt ; quanlo enim quis praelalior, tanto moribus et litteris débet esse lucidior. » Faclumque est ut omnes qui in Deo dignum ac litteratum consulem ac strenuum militem illudendo caput agitaliant, postmodum eum in revc- rentiam baberent. Qui licet litteris regulisque gram- maticce artis, Aristolelicis Ciceronianisque rationa- tionibus perspicacius peritissime erudilus esset, inter majores et meliores ac strenuos milites optimus babebatur. Composuil autem istlem revcrendœ mé- morise consul , cantu et dictamiiie, duodecim respon-

7t CnROMCA DF GF.STTS

sorinrum historiam, lionore et amore beati Martini conipulsus, (lictamiiie pra^ripuam, caiitu et melodia liictilciilarn. (Jiialicum(jue vero ex parle Tiirono pro- j)iii(|nan.s illiul monasterium prospicere poluisset , mox eqiio desiliens et ibidem huniiii prostralus riini devotioiie oralxal, venianuielicloruni siiortini sibi, per intercessioiicni saiicli confessons, ex})oslulans.

Siciit paiiper arrogans , nierito sua? perversitatis , omnibus odiosus, sic procul dul)io dives Inunilis, lantic virtutis intuilu : 1 ), cuiiclis sane sapieiitibus aiua- bilis est et carus. Unde I^ilco Fk)iuis sjjecialeni gra- tiam apud Deumet bominesolitinebat, quia, cuni cor- pore, opibus, sanguine saiius, abundans et pr»Tclarus esset, non debilem, non pauperein, non abjeclum aliquem despicieliat. Sncpe f|uidetii nnuicro ofTendeus linjiisrnodi liouiines, lil)erali buniililatis Ix'ncvolcutia, noinen, palriam, modum, incommoda ab eis inquire- l)at. Hic deinde egentium relevans copiosis sumptil)us egestateni, diccbat ad eos : « Ile modo ad gloriosum domitium meum dominum .Marlinuin et dicetis ei : Servus vester, sancte et gloriose .Martine, Fulco Bonus nos Iransinillil nd vos fjuatinus, solito vestra^ j)ietatis beneficio, pro Dei cl ipsius servi veslri ainore subve- iiiatis no))is. »

^er facile frustraliatur sosjiilalis opiala gr;ili.i (|nis- (piis l'ulconis lioiii ;id Maiiiiuiiii |)i;rrt rchal nuntia. () viri fidclciu (Ninscicnliani ! () (idem l)ene nieritam ! O saiulissiinain inoilalcm J adliuc ac jam cœlestem aruiciliaui, (jui l.uilo ainpliiis a Marlino se pra'sume-

(1) Ms. C n;i, inttinctu. — (i) M«. 60n:>, mortaHs.

CONSULmi ANDEGAVORUM. 73

bat diligi qnanto devotius ipse eiim diligebat. Non igitur usquequaque a iMartini miraculis expers erat Fulco Bonus, cujus fide et interventu oblinebatur ut fièrent.

Hic forte dum, occasione pacis et justitiœ tenenda^, per terram suam equilaret agmine nobilium circum- vallatus, per Portum Pilae transiens us(|ue ad Fortum Cuurdonis devenit ; cumque ecclesiam Beati Martini confessons et antistitis procul aspiceret, sicut semper solitus fuerat , equo desiluit ac flexis genibus , toto corpore prostratus , in terram diutius oravit. Cœteri déférentes comili bonorem, exspectantes subsliterunt. Oralo diutius et dévote , cum ab oratione surgeret , vidit a dextris hominem aspectu borribilem , totum sanie defluentem , corrosis manibus et prœacutis pe- dibus , elepbantinis pustulis ac leprosa iinpetigine totum miserabiliter occupatum ac misericordiam a comité petentem. Ca^teri nobiles de familia coniilis liorrentes nec accedere nec aspicere volebant. Cornes, cujus mens sanior erat, manus misit ad locukim, mi- sericordiam leproso volens impendere. Cui leprosus subsequenler ait : « INon , domine mi, non indigeo modo bujuscemodi indulgentia ; sed quia, pedibus lepra corrosis, nec ipse ire nec equo deferri ad eccle- siam confessoris prae nimia infirmitate possum , né- cessitas ac vohmtas mibi esset quatenus tu ipse me déferres; forsitan ibi invenirem alitjuem Dei bomi- nem qui, pro redenq)tione peccaminum suorum, in conventu leprosorum mibi necessaria administrari ju- beret. » Quo audito, cornes proprio mantello dili- genter leprosum ac dévote involvit ac, cœteris partim illudentibus jiartim stupentibus , propriis bumeris

74 CnnOMCA DE GESTTS

j)iiini pondus, fere pcr diias longas dcferens, ad ec- clcsiam Bcali ."Nlarliiii dcvenil. (Juo pcracio, forma lt'j)i()si lam a pondère defcrenlis quani alj oculis in- tiirnlis ovannit. (lomes vom iiitelligcns Spiritiis Sancli mystciium, calciis illiidcnlibiis , taccndo dissimu- lavit; ciini(|ne peiacto die noclisque medio transacto ad niatiilinas, sien! soliliis fuorat , in rlericali liahitu in cl)oro lu-nli Martini jiixta deraninn rcsiderel , divi- niltis (il)d(itniivil. Intciea (|iiitinm vir roverondus lia- bitii , prœlextus stola candida, vullu i^neo, slellan- tibus oculis ac angoliro vullu, lial)en.s in roniilatu suo Icprosurn iilum quem vir l)eo dévolus delulcral , aslilit ac révérende consuli de bujuscemodi visione adniirabili dixit : « Ego suni Martinus dominus Unis. Iste leprosus est Cbristus quem lu sa^pius in mcmbris suis pie fovisli , sed bodie, in sua persona et capile liuineris portans, bonorasti. Noscas ergo tpiia, sicut non erubuit ciim tua bnuiililas in tcria. ila C.bristi bona luuniblas le non criil)escet in cœlo. » Que viso, vir I)ei non in i^loriam est elatus bumanam; sed bo- nitatem I)ei in suo oj)erc coi^noscens, (x buinili liu- milior redcblus est.

Ejus aulcMi Icîupore, pai^o An(leij;avensi , sicut su- pracHcluui csl , pacis (juicle divinitus concessa , idem conies , urb(in cl tcrritoiiuin ilhid ccclcsias (juoque repaiare salai^cns, ai,Micidluia' cl niiiiuabnin nutrilurae operaui dal)al. Ijisc cli.nii ciipicns, cl alins sun cxern- plo incilans, inopiaui pra-iciiioruin Icmpovimi , quam lK»stililaIcs (buliiia' invexcrant , abundanti opuicnlia bonornui Icrra* recotnpcnsarc sludtiit. Tiinc^ vcro tiiulli ( \ (•\li;iiicis di\crsis(Hic i-ci;i( niibus circiiinpo- silis uiCdLr m pauuin islinn ( l 'iniuii;! aruni , laiu c\c-

corîsULmi andegavoribi. 7î$

menti boiiitate principis qiiam uberlate glebœ biic evocati Namqiie terra ista , per diulinam solitiidinem sui et cessationem cullurLe piiiguefacta, mirabili tune ferlililale fructiium et bonorum oinniiun resplendebat et respondebat ; silvarum incrementis pleraque sui parle vestita, eas incidenlibus et concidibus colonis ipsis locis vivenlibus facili labore salisfaciebat.

Conligil quodam tempore in festo beati Martini biemalis , cum de manu episcopi missam canentis corpus et sanguineni Cbristi susciperet, lediensque in cboio , levi lactus incommodo , inter manus cleri- coruni sociorum suorum expiravit; sej)ultusque est in eadem ecclesia juxta patrem suum.

DE GOSFRIDO GRISA GONELLA (l).

Iste Fulco Pius très fdios habiiit; quorum primoge- nitiis Gosfridus consulatum rexit ; alter , Guiddo no- mine , ^episcopus Podii fuit; lertius junior, Drogo dictus, a Fiilcone nimis dilectus quia eu m in senec- tute genuerat, peritia btteiarum et artium liberalium edoctus, l)enignitate Hugonis régis, in episcopatum Podii fratri suo successit.

Gosfridus consul more gallico militise peritus, pec- tore et bracbio vir jure mililario (2) efficacissinius, in multis expedilionibus singularis approbatus fuit. Se- renitas in eo specialiter praefulgebat, clementia in eo florebat, dapsililalem unice diligebat , boslibus bosti- liter inimicabatur, suis viriliter patrocinabatur : quœ

(1) D'Achery, in-l", X, Ul; in-ful., III, U6. Sp. Grisa Tunicn

(2) Sp., in re militari.

TH ClIROMf.A T)K GESTTS

orniiia j)r;v('ipiio oplimns principes décent. Qui, oh insignia Miiiinii et siiigiilaris meriii , a reL;e in pra-liis sii^nifer et in coronatione rci^inn dapifer, tam ipse f|nani ejiis lieredes conslilmmlnr; et agnomcn ririsa liMiica referens , pra'niia ina.xiniae jjiobitalis sibi ad- ([iiisis il.

(]um(l ) atil'ni voliiisset Deus suhlimare Roherlum filiiim diicis in rci,'eni, (Kisfiidus pradictus cnni tribus inillibus arniatoruui sul)venit domino régi suo. Otbo .siquidem rex Aicmannorum, cum universis copiissuis Saxoniini cl Daiioium, Monleni Morenliaci obsederat et url)i Parisius nuiltos assultus ignominiose faciebat. In bac re, necessitate pra^lii , rex Rol^eitus, et pater suus, ducaluni prima» coliortis pnrdicto comiti Gos- frido Iradidil et ad j)ersequen(hun cxcrcitu!; Aicman- norum duceni et consiliarium conslituit. Persecu- tus est itaque rex Rolicrlus \l':>mannos [^'i , eum prseeunte (iosfrido , uscjue ad fhmicn Ksnîe. Comes vcro Cinslridus, gnarus pugnandi et assuetus, magnam strageni bcisliiini super lliiiucn dederat anlc régis Roberli adxciitum . (|iiii(l slagnnm pularcs non flu- nicn. Alemannis ita(|uc lugalis, rex llobertus, congre- gato generali consilio patris sui ejiiscoporum , comi- tiirn (I b.iiniiiiiii , (Icdil (iosliidit cMinili (|iii(l(|in(l ic\ I.Dlarius in episc()|)atibiis suis babuerat , \ndcgavensi scilicct et Onomannensi. Si qua vero alia ipse vel succcssores sui ad(juircr«' jioterant , ea bberlale (jua ipse tcn(l)al sibi, ((unniiiid.ila cituccssil.

Si(|iii(l(tn n<<|iiilia llcrbcrli . cnniilis Iricacensis ,

(1) Acid. fl'apri's I«' .Sp <l le ms. OOOS, jiivm'.i In Hlrlms illu, \\. 78.

(2) Mm. (iOO'.i, rfgrin ^lemnnfiorum

CONSULUM ANDEGAVORUM. 77

non potuit sustinere prosperilatem Roberti régis, sed ad ejus deprimendani perfidiam cjnem niaj()ieni poluit exercitiim rex congiegavit. Obsedit Melediinum : de- nique cum diii ibi sedisset vidissetque quod nibil proficeret, vocato Gosfrido, cum Andegavensibiis suis sine mora ad consuetum obsequiuiii properavit. Gos- fiidus vero prœmisit conestabularios suos, ut regem interpellarent qua parte illum sedere prœciperet. llli vero reversi nuntiaverunt domino suo quod tantus esset exercitus ut nullus esset eis ad obsidendum compelens locus. Pradictum vero oppidum in insula Sequanœ situm est, circumdalum undique muro. Vi- dentes autem Andegavi quod nuUum possent babere bospitium, induunt arma, prorumpunt per médium exercitum, transmeant fluctus Sequanae, dant assiil- tum oppido, virlute consueta capiunt castrum , et quod exercitus non poluit per septem menses, isti dimidise diei spatio adepli sunt. Franci vero, bujus gentis inauditam admiiantes audaciam, ubiciimqiie locorum ipsos omni laude magnificabant. Yidens autem tanti principis slrenuitalem et ipsum praevalere in regno, tam arniis quam consilio, et qua3 bic et alibi bene meruerat , sibi et successoribus suis, jure beredilario, majoratum regni et regiae domus dapi- feratum , cunctis plaudentibus et laudantibus, exinde donavit.

Eliam bujusmodi obsequium prsestitit comes Gos- fridus domino suo régi Roberto. David comes Ceno- mannicus et Gofredus comes Corbonensis(1 ) dedigna- bantur feodum recipere suum de proedicto rege,

(1) Ms. GUOo, Carboniensis.

78 CHROMCA DE GESTIS

asscreiilc's imllo modo se posse su!>jici generi Ihir- giindioniim. Aiidicns aiilcm rcx eoruiii superbiani et videns legni siii non pnrvam diniiiiutioiu'm, liabilo consilio cuin coniile (iosfrido et ciiin priiiialibus rcgni, tcmpore constiliito et die noininato dccievit obsidere castriiin Mauritonia?. Conies vero Gosfridus pncnosceiis advcnliun excrcitus régis, inovens castra de \'indociiio , dans assultmn pnediclo Castro, vir- lute sua (l)et probitale gentis snoe (!2i, Gosfridum et oppidanos minus timentes cepil et domino suo régi rcddidit.

David vero, dedignans ad colloquium régis venire, mandavil (|uod nullo modo se ei sul)jiccrct, et quod nnllo tenij)ore rex Roberlus ('enomannicam suam vi- dere praesumeret. Audiens antem re.\ arrogantiam et indignationem pra^dicli comitis, ipsum David et Ce- nomannicam suam Gosfiitlo comili et siiccessoribus suis, ex dono regio, tribuit jure beredilario possi- dendamin perpetuum.

In diel)us illis, Huasten Danus, Irilius annis Gallias circa loca marilima maxime infeslans, ad ultimum ad consobiinos suos Edwardimi et IJilduinum, (jui consules Flandiiie crant , cum (|uindccim nullil)us Da- norum et Saxonuiu pervcnil , secinu lia!)c. s Ilelliel- vvuHum , iiiiric magniludinis et inrliliidiiiis vitum , fjucm liancisca liiigua llausluinum \iieatit. At vero Dani c um Suevis per regiones l'rancoruui discurre- banl, rapinis cl iiiccndiis (|iia(pu' jxileianl oppida vel villas J)e^^lllll(lanl(■s. IVr.i^r.ila ila(|iie aiiuis al(jue in-

(Ij M(. UUUJ , cu/nutta. — ^Ij y\i. {iQO'J, gtflvrum m»rum.

COÎNSULUM ANDEGAVORUM, TU

cendiis, aiixilio Flandrensium, tota fere illa depopu- lataque regione quam prope Fraiici Flandriam habi- tant , consultiim est Parisius Iransire lerroremque suum ubique spargere. Ventum est itaque in valleni amœnam et pulchenimam , inler locum qui Mons Morentius dicitur et Paiisius ; castelhimque Monlis Morentii captuni munientes , diutius ibi inimorari existiniaverunt. Cnjus prœsumptionis timoré, rex, in sollenrniitate Pentecostes, proceres suos undeqiiaque Paiisius congregare disposuit, videns sibi nullatn fieri tune copiam pugnandi , cum Franci , intra mœnia urbis refugere compulsi , foras eruinpere non erant ausi. Singulis igitur diebus Hetbelwulfus Danus, veluti alter Goliath , agminibus Francorum expro- bians, ante urbem Parisiacam , singulare duellum ab aliquo Francorum exigens, veniebat. A quo cum com- plures mihtes, ex forlioribus et nobiUoribus Franco- rum, duello devicti et perempti fuissent, rex, dolore commotus, ne quis amplius contra eum exiret pro- hibuit.

Gosfridus cornes Ândegavis, audito régis nuntio qui eum veniendi ad curiam in prœdiclo festo submonuit, Landonense Castro, quod suum erat, ante impositum sibi diem ire disponens , paucis diebus ante domini- cam Ascensionem Aurelianis venit. Ubi cum certis- sime virtutem et crudeHlatem pra^dicli Dani didicisset, fmgensse, vir magnanimus, ad colio(juium cujusdam amici sui abscondite ire, suis ut prœirent et Lando- nense Castro eum exspectarent prœccpit. Ipse vero, uno solo milite cum duobus armigeris secum retento, clam a suis discedens, sero Stampis hospitatus, sociis ne cuiquam se detegant monuit. In crastiuo , consul

80 CHROMCA DK GLSIIS

liirtiN us \ ialor ('i;rc<liliir. Non loiii^e a Parisiaca iirhc, bijignin Sancti Gciinaiii devitans, a niolentiina! io (|ui iiKiIciidiiios Si'(|uaiia' ciislddicljat , dalo de siio, liahile iiaNii^iuin sil)i j)arati iiiij)('lia\ it. XOIeiis adiiiic consul se occullaii', ea nocle in donio inolendinarii doiniit. Mane ciim iino solo equo, luilite suo sihi sociato, cuin duol)us inoliiiariis navigio Sequanani transit. \ iso Dano cjus(|ue claniore audilo, cornes inlreniuit et armalus cito equum descendit. Keliclis in nave sociis, amœna planitie solus ei obviavit; utercjne au- Icni, coinipideni calcaribus urgens , appropinquavit. Conies , perloiato liostis pectore , ferro etiani inter armos foias emisso, Danum ])rostravit. Qui et illa^sus recessit , licet Danus , gra\issitno ictu dato, fiacto clypeo scissafjue lorica, juxta sinistruin latus consulis Icnuin dcducens , fracta liasla ecjiiuni illius in po- slrcnio Icinore vulneravil.

ilcspiciens conies Danuin yeinebundum , torvis oculis adliuc tninaceiii nilentemque exsurgere , fes- linus descendit, abstracto ipsins pioprio gladio, velut aller David, caj)nt ajjscidil. Iltiiun ecjuo suo statini scandit et cnin lioslili equo et capile ad naveni pro- perat ; llusio enavigato, dtjniino navis caput, ut in ci\ital('ni ddcial, Iradil. Ipsc, claiidcstiiuis vialor, Landonense Castro ad suos rediit; sociis in Nia ne se détenant obnixe pneccpit.

-Multi a rninoiuin cl propiiunattu lun 1 sjxh taculis et ab ecclcsiaitiui a|)i( ibu^ pi (»>pt'(:al)anl et, (|uaiii\ is (|nis essel ignorareni . laincn ordspri ilati cjns in\ idtl)anl. La'tabantur auteni in Domino Jesii et, gratias agen-

(1) 6y., jjro^u^iiacu/urum.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 81

tes , securius cives extra urbem cursitabant. Denique bajulus capitis venit in urbem et, rege praesente, nomen et militis personam se aftirmat ignorare, uti eum quem nunquam viderat ; tamen si videret co- gnoscere eum non dubitabat. Rex aliud animo deli- berans, ad praesens siluit. Dani dolentes, magis in iram efterati, Francos ardentius impetebant et ab incursitalionibus in eos nullatenus absistebant ; et licet Monmorentium (1 ) spoliatum et combustum re- linquerent, tamen loca omnia Silvanecto et Sues- sioni adjacentia, usque etiam Lauduno Clavato, per- turbabant.

Venerunt statuto die Parisius convocati principes, duces videlicet et consules, et totius Franciae magnâ- tes omnesque majores natu quorum peritia praemi- nebat simul in aula régis convenerunt. Gosfridus, cornes Andegavis, indutus tunica illius panni quem Franci Grisetum vocant, nos Andegavi Buretum, inter principes sedebat. Molendinarius ad hoc a rege evo- calus, affîxis oculis, ipsum agno\it et, licentia a rege postulata, vultu jocundus ad consulem accessit; qui genu flexo, arrepta com*tis tunica, régi et cseteris ait : « Hic eum bac grisa tunica, sternendo Danum, Fran- corum opprobrium abstulit et exercitui eorum ter- rorem incussit. » Rex ut deinceps Gosfridus Grisa Tunica vocarelur edixit, cui omnis multitudo assen- sum prsebuit.

Dum haec agerentur, ecce ex improviso legati af- fuerunt qui Danos in valle Suessionis castra posuisse relulerunt ; quibus adjuncti sunt innuraçri milites

(1) Sp. Montem Morentium.

i 6

82 CimOMCA DE GESTIS

Flaiidrensium, in ducatu suo habentes populum qiiam- pluiiniiim. His audilis, locutus rex ad optimales sic demiini ora resolvit : « Videtis, optimales , quod sine profundis singultihus eniicleare non possum, quantis calamitatibiis et incommodilatibus popiiliis Franco- riim percellitur. Quid plei)cios liomines commemo- rem cum plures ex vobis, ex illuslri sanguinis stem- mate orti , inedia palleatis et gravis lues Danorum vestros labores fi) contaminet! Jamdudum agri vestri, in solitudinem redacti, vel nullo vel raro vomere ex- coluntur; ne, qiui'so , delurpelur propter nostram negligentiam laus Francorum. O genus infractum , o gens invictissima, ne terreamini! Res in arclo est, bellum e\ adverse est, hostis miillus in proximo est. Expergiscimini , forlissimi milites! ecce dimicandi tempus est : bellicosas manus exerite viresque avilas, dum tempus est, ostendite. Quid opus est verbis ? .lam nunc sibi f|uis(jue Icxpialur! » Nobililas igitur quid régi consulerel anxiabalur; (juorum quidam responderunt : « Nullam ad praesens pugnandi dare possumus sententiam ; scd volumus et collaudamus (jualinus, ista re induciata, puguam procrastinenms donec majores vires babeamus. » (iosfVidus tamen (irisa Tunica, suum expromens consilium, adjecit : « Vos, domini consulares et illustres Niii, lux et flos victoriosa? Francise , decus et spéculum pugnatricis rniiiti:e, pro vobis ipsis decerlate et pro (Vatribus vcslris animas |)onite; nam (juoad populum , qui se régi et nobis eommisit, multum mori conspicabinuir ? Video vos, Deo gratias, onuies unanimes, née alicjuis

(1) Sp. lare*.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 83

in hacre débet ab alio dissidere. Quid refert dominus a servo, nobilis a plebeio, dives a paupere, miles a pedile iiisi nostrum, qui proesidemus eis, prosit con- silium et patrocinatur auxilium ? Si Dani mibi domi- iiabiinlur impune, nolo amplius vivere. Timendum est si moriamur ingloiii ac si comparemur jumentis insi- pientibus, brutis assimiles animalibus. Omnes quidem anhelare debetis ad pugnam, quia omnes id ad com- miinem creditis profuturum salutem. Ego vero idip^ sum coUaudo vebementerque efflagito : rogo ne sicut segnes moriamur vel imbecilles; non simus imprope- rium vel omnium infamia gentium ! »

His diclis, non sine gravibus illorum quos relin- quebant lamentis, processerunt. Nec isti nec ilii spera- bant se de csetero posse frui aspectu mutuo ; bii et illi proruebant in carorum oscula, et omnes in lacrymas ciebantur. Venerunt autem circa Suessionis regionem et intraverunt vallem unam formosa planitie venustam. Illic unusquisque suas acies gregatim ornaverunt et ordinaverunt. Locuti sunt optimates de bello ordi- nando et negolium illud commiserunt Ândegavensi Gosfrido. « Eia, inquit Gosfridus, singuli vestros con- vocate et, signo dato, unusquisque cum veslra acie mi- litate; ubi autem opus fuerit lanceis et gladiis rem peragite, et actuum et icluum paternorum ne oblivi- scamini! » Ordinatae sunt itaque sex acies : quinque ex illis praecesserunt, qua; beili pondus sustinerent etini- micum agmen effîcaciter feriendo repellerent; rex postremus cum acie sua gradiebalur omnibus provi- surus et subventurus , et, si Dani prioribus pra3vale- rent, totam belli ingruentiam excepturus.

Litui clangebant , buccina? reboabant , utriusque

8-4 CHROMCA. DE GESTLS

multitudinis clanior aiidit-batur et jam clypeo clypeus, jam umbone umbo rcpellcbatiir. Ilastis confractis eiîses nuitilabantur ; et ct^miiius iitra'cjue Danorum et Flandrensiiini iiislabant Ici^iones, et ipsoruin siiper- veiiere siisceuluria' qiue ^ravilef juimos cœpemnt repellere. INequibant eiiiiii iinptliiin toi iiationuni sustinere, sed titubantes co^ebanlur ccdere; tantus enini erat claiiior et slrcpilus teloruni et inibcr ut ipsum etiani aereni ubnubilarent. luj^emuit re\ , qui undi(jue prospiciel)at eis taiiquam oculatus , et ait : '.< Cbriste. tuos sustenta Francos ! » et (josfrido, qui suum detulerat \exillum, per nuntium adjecit : « Gos- fride, rnpidum calcaribus urge cornipedeni et Francis titillanlibus eslo juvamen. Memor esto, obsecro, pa- rentum nostrorum; ne lividaveiis (1) in aliquo titu- lum Fiancorum ! »

Gosfridus sanclee crucis signo munitus et auxiliari- bus constipalus, nianipulis piopriis alTuil Uaniscjue miles audacissimus obstilil. Interdum enim perfidos aggressus est illos, ut vexilli régis lingulas in ore Da- norum volilare faceret allo(|ue claïuore suo eos ali- (piantuluui delerreret. Ad illius priiuipilaris impeluin Franci, animo resuinpto, in Danos irruunt unanimiler et, pugionibus vibratis, instabant elTeratius instantes. Fragor arnioruni inultus erat et ab iercis cassidibus ignis elucubralus nuillus seinlillabat; vulnera vulne- ribus illidebantur et canipi niuiio sanguine purpura- bantur; intestina videres dependentia et ca3sa capila et Irunca cor])<)ra j)assini oppetenlia. Exterriti sunt aul( iM Dani pra* timoré nimio, et repente, cuuiis

1) S|). luidrmus.

CONSULmi A1NDEGA.V0RUM. 85

eoriim labantibus, fugee se commiseriint. Persecuti sunt eos Franci sternendo, proterendo, niactando; et caesi sunt ibi mulli milites et pediles, adeo ut duces ipsorum inventi sint postmodum mortui in medio quinque milium mortuorum. Magno autem trophœo Franci potili, Iseti reversi sunt ad suos, secum addu- centes equos multos spoliaque mulla qua3 sibi ipsi manu sua in pr^elio pepererant. Factum est igitur gaudium magnum in Francia Deoque dignas omnes edidere gratias.

Rursus a partibus Âlemannise bellum novum exor- tum est. Quidam Theutonicus de Suevia, Edelthedus nomine , qui de génère Pharamundi et Clodovei des- cenderat, regnum Francorum jure bereditario exige- bat; qui auxilio Otbonis, régis Italiae, Lotboringiam et superiores partes Francise impugnabat. Conquere- batur in propatulo de fœderatis pactionibus quas Hugo rex, in prœsentia Henrici ducis Lotboringiae et Ricardi comitis Normanniae et Gosfridi Andegavis, in quodam colloquio fecerat : scilicet quod regnum Francorum Hugo sibi dimitteret, ila duntaxat ut sibi ducatum totius Francise daret, sicut dux Hugo olim posse- derat; quod praedicti principes, ut aiebat, et mulli alii magnâtes fide sua pepigerant. Gosfridus Grisa Tunica, aliis dubitantibus, surrexit et ait : « Perjurii nusquam volo redargui , nec patiar ut nobis domineris ; regem meque et socios de fide mentita defendo ! »

Bertholdus frater ducis Saxoniœ, vir factus ad un- guem, pro Tbeutonico duellum arripit et adjecit : « Pares et coa^quales nostri quod justum est dijudi- cent; altercatio enim hsec insopibilis est » Congregati sunt utriusque partis majores, auditae sunt utriusque

86 CHROMCA DE GESTIS

litiganlis (|iiaestiones, itum est in partcni, et responde- runt expectantibus jutliciuin : « Communi judicio a nobis concordatuni est qiiod qui victor exstiterit re- giiiini in pace teneat; alter, consilii ni»stri auctoritate, regno dimisso viani, siiani pacificus accélérât. » Id totiim ita concessum est, et sic se simpliciter persecu- turos, manu in manuni episcoporum, firniatuni est.

Regina, Gosfridi Andegavis consanguinea , partem zona* beata? Maria? virginis qua^ in capella sua crat , fpiani Karolus Calvus a bi/.antio attulerat , ei niisit et ul nuda colli ex ea ligaret praecepit, ei affirmans quod in lioc vinceret. Ad bellum igitur Gosfridus animatus jani majori fiducia procedebat. Bertboldus siquidem tanta' animositafis et sloliditatis erat ut nuUum sil)i audere venire obviam ad pugnam arbitraretur; aiebat- que : (( Sinite eum, exeat, veniat ! Ego illum contemp- tibileni caniculum, qui de bello ausus est praesumere, statini pnrvalcns surrocal)0. » \ entum estad pnelium; pugnalur virilitor. Primo impetu neuter cecidit; sed Bertlîoldus, dum efjuum giiarcl. a comité lancea gra- viter inler scapulas vulneralur. Sanguis illius funditur, utrinque irrcmoalMliter pugnabatur, cassides îi-nea* re- s()nal)ant, nulla cis requics pi;rslal)aliu\ eum lîerlbol- dus equo catbt cihxnic in pcdcs surgit, (lonsul ani- mosus descendit. Tune eoruni corpora sudore et cruore liquentia conspiceres , cum manus manibus , |)(>(l('s pedibus, corpora corporibus imping('l)anl. Ad ullimum vero, rupla lorica Herllioldi, extis ejus tiisis, illc |)r;ili.it(»r fortissiuuis Gosfridiis (irisa Tunica \i( tor exstitil. l'ianci ("Jirist(i gralias egerun! liitMutjue illum solenuicm duxerimt Deoque dignam inmioiaverunt laudcmj rlitrutonici cum duce suo Ldellbedo conlusi

CONSULUM ANDEGAVORUM. 87

ad propria redierunt. Gosfridus licentiam redeundi a rege et regiiia poposcit zonamque sibi dari prome- ruit; qiiam in ecclesia beatse virginis Marise Luchis posait, ubi et canonicos ad simul vivendum constituit et ex propriis rébus multa eis dédit.

Post haec Gosfridus, Deo favente, repulsis et re- pressis hostibus, phires annos vixit terramque suam in pace rexit; nullus enim contra eum mutire aude- bat. Genuit autem plures filios, quorum junior, Mau- ricius nomine , cseteris pâtre superstite mortuis , su- pervixit(l). Ipse vero mortuus sepultus est in ecclesia Beati Martini Castri Novi.

DE MAURICIO CONSULE (2).

Mauricius, Gosfridi Grisae Tunicœ filius, vir pru- dens et honestus, bonorum et pacis amator, plus sa- pientia quam bello consulatum pacifice tenuit; qui quod fructus ingenii et virtutis omnisque praestan- tiae tune maximus capitur cum in proximum quem- que confertur haud ignorabat. Igitur suis certis parentibus et vera amicitia sibi conjunctis multa bénéficia contulit; quae, teste Tullio, meminisse débet is in quem collata sunt, non commemorare qui con- tulit. Superiores exaequare se cum inferioribus amicis aliquando debere , inferiores vero non dolere se a suis, aut ingenio aut forluna aut dignitate, superari Mauricius aftlrmabat. Qui bac opinione multos ex suis elevans, ad amplissimos honores perduxit. Ipse pe-

(1) Add. du Ms. 6005, et du Sp., de même que pour la sépulture de Maurice, p. 89,1. 17. — (2j D'Achery, in-4", X, ioO; in-fol., III, 249.

88 CHROMCA DK GESTIS

ritiis in causis , oratoriis ornamentis sibi adliihitis, auclacins ca^leris in curiis clo((iiens vir loqiiebalur; et qua? esset erudita, qiKT popnlaris oralio odocebat. Diixil antem iixoreni de Mniensi pago, filiam Ilaime- rici consulis Santonici , neptem I\aimiindi Pictavensis coniitis, ex qua Fiilconem Nerram genuit.

Swrrexit in cum vir quidam inirjiuis, dolo et nnmi malicia r('[)lelus, I.aiidricus Duncnsis, qui in Andcga- vensi consulatu multa nefaria perpetravit; Ambaziaco veroetLucbis fidèles consulis phiribuslaboribus injuste vexavit. Hune Landricum pater Alauricii , Cosfridus consul , Ambazio bereditaverat et domuin munilissi- mnm, a meridiana parte Novi Castri sitam , cum plu- ribus casamentis ei donaverat. Iste Mauricio filio ejus retributionem quam Deus ncscil , scilicet niala pro bonis, sa'pe reddidit. Existimabat enim Ambaziacum consuli auferrc; confidens in auxilio Odonis Campa- niensis qui Turonini, lUesiin, Carnotum, Briam, Cam- paniam etiam cum urbe Treiciarum usque Lotborin- giam possidebat f]). Itaque per Turonim et Lengiacum dosccndcns \ aleiaui iinj)Ugnabat, favente sibi Salmu- ronsi Gelduino, qui Salinurium Ucceumque et alia multa in Turonia et Blesensi territorio de feodo prae- dicti Odonis tenebat. Rcsistebant tainen Landrico duo germani fratres, \r< bcnibauldus lîuscncbaiaci et Supplicius Beati ATarfiiii tbesaurnrius , amlio porni- iiiiiiiu cftusiili lidcics, (|ui p.iricm Vnibazinci (q)j)i(li jure bercditario jjossidcbant. Isli doiuuni delcnsi- bilcm Aiubazio liabobant, in Idco nbi , posi obiluin

(1) Le Sp. rrp^ti- iri les doiN jirrmicr!» j.nragraphrs du cliapilrc De niai ilironira, fl.iiis le /.i/irr //c coiiinnsitione castri Àmbazici-, p. lo-l(i.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 89

fratris sui , tliesaurarius arcem lapideam composiiit; qui a propria domo et a domicilio comitis saepe Lan- driciim et suos infestabant.

Mauricius, gravi morbo prœoccupatus , Fulconem filiiini suum, jam adultum militemqiie fortissimiim , sic alloquitur : « Fili , iiulla domus est pusilla quœ amicos capit plurimos. Moneo igitur ut eos caros ba- beas qui mibi et tibi fidèles amici fuerunt ; malis bo- minibus , quibus utilissimum esset maUciam effugere , ne parcas. Semper mali bonis invident ; teste vero Seneca : facilius est pauperi contemptum efTngere quam diviti invidiam, bonis enim nocet qui malis parcit. Video te, Deo gratias, ab avita probitate non degenerare, propter quod nunc gaudeo et ut tbesau- rarium fratremque suum manuteneas prsecipio. » His dictis, vir inclitus naturœ concessit sepultusque jacet in ecclesia Sancti Martini, juxta patrem suum.

DE FULCONE NERRA (1).

Fulco Nerra, cui consuetudo fuit Animas Dei ju- rare , juvenis baud modici pectoris, consulatum a multis bostibus viriliter aggressus est defendere ; semper enim contra novum principem nova confes- tim bella emergunt. Monitu nempe pessimi Landrici, Odo Campaniensis et Gelduinus Salmurensis Fulco- nem a Turonia expellere tentaverunt, putantes Âm- baziacum et Locbas comiti auferre. Suggerebat eis praesentis temporis opportunilas : nam Supplicius tlie- saurarius , fratre suo noviter mortuo , solus , sub

1) D'Achery, in-4°, X, 452; in-fol., III, 249.

90 CimOMCA DK GESTIS

consule tamen , Ambaziiini rfgel)at; nec difiert héros cordatissimus ad \indi('tarn liostiiim j)roperare seque ppricnlo exponere. Collcclo igitiir quantum potuit cxorcilu , terram inimiconim audactcr introivit; et ullia lilesini profectus, ad Caslrum Duiuini devenit. Habitatores illius castri , cingulis inilitaribus acciiicti armisque protecti , ad pui^nani se more militum ca- strensium j)araverunl et, mox coni,dol)ati, consulein et suos invaserunt. Sustinuerunl igitur Andegavi fré- quentes impetus eorum usque ad vesperam , et eum recedere attemptarent, concursus instantium devitare nequil)ant , eum Dunenses a tergo cedentibus insistè- rent. Postquam consulares née laborem poterant am- [)lius sustinere nec eos compescere, conglobali gra- dalini conati sunt redire et eum pis pugnare. Itaque praniissis Aml)aziensibus, Andegavi undique eos ag- gredientes , coangustaverunt et pnevalnerunt ; Du- nenses correpti timoré disgregati fugere cœperunt ; cornes prœliando in castrum siium ipsos fugavit. Multi it.i(|ue de gente pleljeia eapti, alii gladio necati sunt. Ke(juieverunt ergo ea nocte in ioco illo, tenentes mi- lites viginti, et eum cirleris caj)tis ligatos custodie- runt; in craslino terram illam depra^lali sunt et colouos illos liumdtt'Miis pessundedrrnul. Polili ergo gaudio victorum , Amba/iaeo die tertio reversi sunt. (>onsul Amba/.io (lonumi Lan<hici <)l)sedit,et tam ardcMlcrad expugnationcm illius domus sui convene- ruiil lit ijisos de domo ad rcsislcndi desporationem comjdildiiil. Sriciilos ila(|iie se nec resistere posse nec, si capircnlur, méritas pienas et mortes evadt-rc, ex (Icdciida comili dduio, si sibi \ila ("ouccdcrclur, ca'pc Tuul per Icgatos tractare. Lijjralo ilacjue consilio,

CONSULUM ANDEGAVORUM. »]

visum est bonum omnibus ut , sine discrimine obsi- dentium , tam grande removeretur periculum. Itaque vita eis indulgetur, et domus recepta funditus deletur; Landricus, et sui, a Castro illo expellitur.

Inde comes, Ligerim transiens, in domum suam quam ipse firmaverat, quae antiquitus Caramentum vocaba- tur, nunc \ ero Villa Moranni , liospitabatur ; deinde Semblenciacum , quam etiam firmaverat sibi , et per terram horhinis et amici sui Hugonis de Âluia, qui dominus castri quod Castellum dicitur et Sancti Cbri- stophori erat, indeque Valeiam intrans , Andegavis, nolentibus civibus Turonicis, ad libitum descendebat. Mirebellum vero et Losdunum Fulco possidens, Kai- nonem, qui Odonis proprius erat, Salmurium et Mon- sorellum illosque de Insula Bucardi abbinc saepe expugnabat et per terram Guennonis, qui dominus Noastri erat, Luchis rediJDat.

Denique (1) Fulco comes, negotia sua pertractans, virum quemdam bellicosum, militaribus armis effica- cissimum Lisoium de Basogerio, nepotem vicecomitis de Sancta Susanna, Lucbis et Âmbaziaco praefecit , et militibus tam majoribus quam minoribus ut ei obe- dirent prœcepit. Ipse fratres babebat, cognatos, notos et affines multos, qui omnes cum Lisoio spontanei remanserunt.

Quidquid, teste Boecio, certum deserit ordinem, laetos non babet exitus. Comes Britanniœ Conanus, ordinem sui consulatus cupiens excedere, spreto Ful-

(1) Les manuscrits 6004 et 6006, de même que le Spicilége, interca- lent ici un long passage des Costa Âmbazlcnsium dominorum , de la page 162, Àt Fulco, alter Cœsar^ à la page 164, JVamque Fulco.

9i CHROMCA nE GESTIS

cone, virtute f|iiatuor filioriini siioiuni confisus, fines Andegavorum vastaie n«>ii dostilit. Meduana est flu- viiis, intcr occidentales anines non ultiinus, (jui pla- cidis undis Andegaviin pra-lahitur; (juein ponssaxeus, hibernas passurus aquas, aniplectitur. l sqiie ad hune Conanus et filii consulatnm liabere volebant. Interea Conanus, Fnlconem sciens ab Ândegavis abscessisse, ad curiam régis Aurelianis ire disposuit; filiis suis ut Andega\ini discurrerent , et intérim langiiidiora terrae explorarent prrecepit. Audientes autem filii Fulconem abesse, gavisi sunt sperantes se Andegavensil)us pra'vali- turos, utpote quos paucos et imnumitos opinabantur.

Dum consules Aurelianis regem expectarent , in quadam domo, ut venlrem purgaret, (1) secessit. In thalamo ejusdem domus, a Fulcone solo pariete di- vise, Conanus venit; suis ibi aperit quod filii sui , quarto die, nsque ad portas Andegavis omnia denio- liendo discurrerent. Quo audito, cornes ad succursuni suorum festinat, fingensque se Landonense Castro suo ire, nocte et die, equis saepe mutatis equitat, suis in via ut se sequantur iinj)erat; secundo die sero An- degavis abscondite intrat, nudtos milites et pediles extra urbem congregat.

Hrilones stalnto die ustjue ad portas urbis securi imj)etuose currunt. l'ulco et sui, latitantes, in eos securos celerrime irruunt , alios prosternunt , alios in fugam conversos insecpiunlur ; nam regrcssu consulis cognito , resistentli nec ad niomciUum constantiam habuerunt inimici. lia dispersi , (|iin (piisque potuit citissime difliigerunl. Morlui sunt in illo i(»nflirtu duo

(1) Suppl. PiJco.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 93

filii Conani innumerique pedites perempti; alii duo, cum multis baronibus et militibus et peditibus, capti. Fulco autem statim ad curiam régis citissime redit; et ipso die qiio rex venerat, ipse et quidam suus miles, equitans varium equum Alani, primogeniti filii Co- nani , ante aulam regiam descenderunt. Qusesitum est a Britonibus quomodo equus ab illis habeatur, verumque auditur et Conano nunciatur. Detlet Cona- nus casum suorum, coram rege lamentatur; ab epi- scopis pax quseritur et , mediante Roberto rege et Ricardo Normannorum duce , qui Juditam filiam Conani babebat uxorem, concordia effîcitur. Alanus primogenitus Conani cum fratre suo redimitur, omnes capti, dato competenti pretio, liberantur ; et a Fub cône consulatus Ultra Meduanae (1 ) quiète et pacifiée possidetur.

Nunc de moribus Britonum quid Glaber Rodulfus , bistoriographus, in bistoria sua scripserit (2), et de Conano pseudo-rege facto, et de bello cum eodem Fulcone babito nostro, operi breviter inseramus.

Narrant siquidem plerique, disputantes de mundani orbis positione, quod situs regionis Galliœ quadra dimetiatur locatione; licet ergo a Rifeis monlibus usque îlispaniarum terminos , in laevo babens Ocea- num mare, in dextro \ero passim juga Alpium, pro- pria excédât longiludine mensuram rationis quadri- formse. Cujus etiam inferius finitimum ac proinde viHssimum Cornu Galbai nuncupatur. Est enim illius

(1) Sp. ultra Meduanam.

(2) Livre II, chap. 3. V. Duchesne, Historiens de France, vol. IV.

94 CHROMCA DE GKSTIS

inctropoliscastniin Dnhim ' 1 ); inhaljilaturquoquediu- tiiis a geule Britomiin, (|ii()riim sola- <ll\iliiL' primitus fiiere libertas fisci puhlici et laclis copia; qui onini prorsus urbanitale vacui, suntquc illis mores in- ciilti [2) ac k-vis ira (3; et stulta «^'aniilitas.

Horum scilicet Britonum ali(iuando princeps exstitit quidam, Conanus iiomine, qui etiara, accepta in ma- trinioiiio Fulconis Andoiijavorum comitis sorore, ac demum iusolcntior caiteris suœ gentis principibus cœpit existera; nam more regio imposito sibi diade- mate, in sui anguli popello plurimam inconsulte exer- cuit tvraiinidem.

Postmodum vero inter ipsum Conanum et prae- dictum Fulconem, Andegavoruin videlicet comitem, exortum est indissolubiie jurgium : ita ut crebris suorum invicem depopulationibus ac sanguineis efTu- sionibus lacessiti, ad ullimum (juo(|ue, ([uaïujuam civile, tamcn ineluctabile inirenl comiiius pnelium. Cum igitur diu multumque vicissiiii sibi mala quîE poteraut irrogassent, ab utroque decrclum est ut in loco (jui Concrelus dicilur (|uis(jue illorum cum suo exeicitu, die cunstituto adveiiientes, pra-lii certamen inirent ; sed Britonum exercilus, excogitata fraudis decipula, partem Fulconis exercilus neipiitcr prostra- verunt. In pra'dicto dcni(|ue loco, scilicet ubi certamen ineundum f'ueral, clam pra'venientes pleri(pic Brito- num ibi, nimium astule, prolondum at(jue pcriongum fodere vallum, ramiscjue arboium densatim suj)er

(1) Duchcsne, Civilas Redonum. (2) AcM. dii Sp. te d faciles coii, (3) It., ibid. Sed cito placibilit.

CONSULIM ANDEGAVORUM. 95

insertis, imposita videlicet liostibus muscipula, reces- serunt.

Die igitiir conslitulo jiixta condictum, dum illuc iiterque cum suo exercitu adveniret atque acies utra- que jam in procinctii videretur informata, gens Bri- tonum callida fraudisque propriae conscia, simulans (1 ) se velle arripere fugam, scilicet ut avidius demergeret hostem in latentem muscipulam. Quod cernens Ful- conis exercitus cupiensque expedite super eos irruere, corruit pars ex eis non modica in foveam, videlicet Britonum astu patratam ; illico autem conversi Bri- tones, qui prius fugam simulaverant, inliianterque super Fulconis exercitum irruentes, asperrima quam- piures ex eis csede prostraverunt. Ipsum etiam Fulco- nem pulsum de equo in terram loricatum dejecerunt ; qui exsurgens nimio accensus furore, dictis relevans exacuensque suorum animos, ac velut turbo vehe- menlissimus per densas segetes impellentes, omnem exercitum Britonum crudeli nimium caede mactave- runt , deletoque pêne miiverso exercitu Britonum, ipsum etiam Conanum , illorum principem , trun- catum dextera , vivum capientes Fulconi reddide- runt. Qui potita Victoria reversus ad propria, non illi poslmodutti quispiam Britonum molestus exsti- til (2j.

Ue eodem igitur Fulcone perplura dici potuissent ipsius gestorum, quae scilicet, fastidium vitantes, silui-

(1) M eux simulai.

^2) Dans les ms. 6004 et 6006, ce qui suit, jusqu'à cum aulem régressas fuisset , p. 103, forme un chapitre particulier, ayant en rubrique : De MONASTERio LucACENSE. C'cst encoFC UD emprunt fait à Raoul Glaber , livre II , chap. iv.

96 CHROMCA DE GESTIS

nuis : iiiuiiii taïuen restai ineinorabile quotl inpra*- senliariim relaliiii sutiiiis. (iiiiii L'iiiin circuinquaque in cli\ersis pralioruin evciilibiis pluriiimm liuiiiamiin fiidisst't sanguineni, iiielu i^cliciina' tcrriUis, sepul- cliruni Salvaloris Hierosolimurum adiil; inde([ue, ut erat auclacissimus, admoduiu exsullaïUer rediens, ali- (juantulum ad tempus a propria ferilale est lenior reddiliis. Tune ers^o mente concepit ut , in optimo fundoiuni proprii juris loco, ecclesiani conslrueret ibidemque raonacborum cœtum coadunaret, quivide- licet die noctuque pro illius animai redemptione inler- venirent. Qui eliam, ut semper curiose aij;el)at, cœpit quosque percunctari relij^ioscjs in ({uorum potissimum memoria sanctorum eanidem ecclesiam fundare de- beret, qui \idelicet et pro ejus remedio animae omni- potenlem Dominum orarent. Cui inter ca^teros a pro- pria etiam uxore, quee valde sano pollebat consilio, suggestum est ut in bonore ac memoria illarum crelestium virtutum quas Cberubin et Serapbin siibli- miores sacra testatur auctoritas, votum quod voverat expleret. Qui libentissime aniuiens, a'dificavit eccle- siam admodum pulcberrimam, in pago scilicel Tuio- nico, miliario interposilo Lucacense castro. Ex})leto denique (juantocius basibca- ojH're, p»i»liuus uiisit ail Hugonem Turonorum arcbij)rasulem, in eujus scibcct conslituta eral diocesi, ut illam sacraturus cpiemad- modum deercverat advenircl. Qui venire (bslulil, dicens se miiiime jiossc, illius Nolnm dicaudo, 1 )(»iuiii(» committere , (jui videbcel mali i ecclesiaî sibi com- missu' j)ra(ba et mancipia sul)ii])uerat non pauca ; b(tc(juc j)()lius illi videbalur conqx'lere ut priiuitus, si (|ui(i injuste cHripueral alicui , restilueret, sicque

CONSULmi ANDEGAVORUM. 97

deinceps justo judici Deo propria qu3e voverat ofTerri deberet.

Cum igitur ista Fulconi a suis perlata fuissent, diu- tina ferilale resumpta, nimium indigne ferens episcopi responsa, insuper comminatus est illnm valde, ac sublimius inde quod valuit adegit consilium. Mox denique, copiosa argenti et auri assumpta pecunia, Romam pergens, ac Jobanni papœ causam suse pro- fectionis exposuit , ac deinde poscens quod ab illo optaverat, plurima ei muneruin dona obtulit Qui protinus misit cum eodem Fulcone, ad prœdictam basibcam sacrandam, unum ex illis quos in Beati Pelri, apostolorum principis, ecclesia Cardinales vo- cant, nomine Petrum; cui etiam prœcepit, vehiti Romani pontificis auctoritate assumpta, (1) quidquid agendum Fulconi videbalur intrepidiis expleret, Quod utique audientes , Galliarum quique praesules prae- sumptionem sacrilegam cognoverunt ex cseca cupi- ditate processisse : dum videlicet unus rapiens alter- que raptum suscipiens recens in Romana ecclesia scbisma creavissent ; universi etiam pariter détestantes, quoniam nimium indecens videbatur ut is qui apos- tolicam regebat sedem apostolicum primitus ac ca- nonicum transgrediebatur tenorem : cum insuper multiplici sit antiquitus auctoritate roboratum ut non quispiam episcoporum in alterius diocesi istud prae- sumeret exercere, nisi praesule cujus fuerit compel- lente seu permittente.

Igitur die quadam mensis maii , congregata est innumerabilis populi multitudo, ad dedicationem sci-

(1) Suppl. ut.

I 7

98 CHRO^■ICA DK GESTIS

licel priftliclie ecclesiai, ex (juibus niullo etiam plures illiic Fulcoiiis lerror, oh siue clatioiiis j)()tii|)am, ve- iiire compulit. Episcopi taiitimi <jiii ejus dilione pre- mebantur coacti inteifuere. Cœpla igitur, die consti- tuto, satis ponipalice hujusiiHHli dedicalione atque peracta, missarumque ex more soleiiiniis celebralis, postmodum (juiqiie ad propria rediere.

Denique inimineiile ipsius diei liora nona, cura flabris lenibus sereiuim undique coiisisteret cœluin , repente supervenit a plaga auslrali vebemenlissinius turbo, ipsani impellens ecclesiam ac replens eani lur- bido aère, diii multumque conculiens; deinde vero solulis laqiiearibus, universae ejusdem ecclesiie trabes simiil(|ue tolalegesper pigiiam(1 ; tenipli ejiisdcm oc- cidenlaleni in lerrani curriienteseversum iciunt. Quod cum multi per regionem factum coniperissent , nulli venit in diibiuin quoniani insolens praesumptionis audacia irriluni consliUiisset voluni ; sinui]{|ue prte- sentibus ac fuluris ([uibusque, ne hiiic siinile agercnt evidens indiciiini fuit: licet namque ponlifex Romance ecclesiaj, ob dignilalem aposlolicai sedis , ca?teris in orbe conslilulis reverentior liabealur, non tamen ei licet trausgredi in alicpio canonici moderaminis teno- rem. Siciit eniin uniJS(piis(jiie orlbo(lt)\a' ecclesiie jjonlifex ac sj)onsus propriai sedis uniformiter spe- ciem gerit Salvatoris, ita generaliter nulli convenit qiiij)piam in allcriiis procaciler palrare episco[)i dio- cesi .

i^idificalis (2) igilur religioni oiïiciis ulilil)us, \ir

(1) Sic, jiour pinnaculiim.

(i) Add. d'apri-b le ms. (lOOli et le Sp. jusqu'à et acceptU, page 101

CONSULIBI ATNDEGAVORUM. 99

Deo devotus consilium de religione cum religiosis habens tandem ex definito sanctorum consilio evocat Sancti Genulfi Stratensis abbatem , nomine Odonem, cujus tune in Dei rébus et sacra opinio et vita spectabilis babebatur. Hune igitur supplicat ut sanctam domum, quam ipse aedificaverat, in suam suscipiat curam : providens ei non solum redditus necessarios, sed et quseque utensiHa, videlicet bbros, vestes sacras, vasa altaris, turibula, candelabra, cru- ces, pbylacteria; et insuper portionem quam de ligno Dominicaecrucis, necnon et quod de Domini sepulcro, mirabiliter sibi favente Divinitale, ipse momorderat (1 ), ad Dei honorem, sicut diu optaverat, in eamdeni ecclesiam reponens. Cujus viri illustris (2) devotionem sanctus abbas intelligens, etsi oneri sibi imposito, ut est mos sanctorum, se imparem judicaret, tamen, ne hominis sanctum retardaret propositum , adquievit. De suis igitur probatos eligens fratres, novam eccle- siam novo conventu publicat. Non tamen ibi no- vitas levitati succubuit . il)i siquidem iex fuit patris parère imperio, prœvenire aequales obsequio bumili- tatis, supportare débiles, adgaudere fortibus, sibi- que quemque nullum esse, omnes omnibus.

Abbas autem qui hoc onus susceperat, ne affectasse videretur oneris honorem, cura temporalium aliis impertita, ac si tirocinii calore fervens , loci novita- tem novo religionis exercitio decorabat. Sic igitur plantalio illa cœlestis, per manum illustris comitis Fulconis plantata, per Sancti Genulfi abbatis doctri-

(1) Voir, ci-après, page 103. — (2) Ms. 6003, illustrem.

100 CIIROMCA DE GESTIS

nain irrij^ata, in paradisuin voluptalis excrevit, ut de ea liodie non immerito dicatur : Ecce odor agri pleni cui henedixit Dorniiius (1).

Hic igitur ahl)as, (jiianuliu rébus liumanis interfuil, ulranique ecclesiani, Slralenseni scilicel et Loclia- censeni, ut bonus pastoi' [)io moderarnine gubernavit. Ea tamen quie xtate niinor videbalur, et qure tle illa Stratensi , quasi de matris uberibus, lac doctrinarum suxerat et cœlestis infanlia' rudiinenta, nunc|uam ab ejus sacris consut'ludinil)us resilivit; post cujus de- cessum utraque ecclesia, lil)eram sortila electionem, suuiTi singularem pastorem babere promeruil. Idem utrobique ténor ofTicii , idem rigor disciplina' et ordi- nis, inox eliam idem in vestilu et viclu necessariis, ac si matre et filia, lege inviolabili persévérât. Siq^er baec autem omnia queeque placila sunl Deo et bomi- nibus vigent inter eos, videbcet concordia fratruai et anior proxiniorum.

Fulco si(pudem ex uxore sua Gosfridum Martellum et (iUam, Adelam nomine, genuit.

Vir Ueuni timens Fulco Romam, gratia peregrina- tionis, venit. Tune tcinporis papa Sergius cjunrlus, pra'sulaluui l\ouiana' scdis sorte Iclici rct;il)at; sciensque Fulconem viruin jusiuui cî sapicnliui et annosuiu, comiuestus est ci de Crescenlio. \)vo odijjib , cjui (juolidianis assultibus j)()puhun [U)inai)Uin et ter- rani circum adjacenlein depojjuiabatui'. I^onnull()S ()ccidel)at; abos capiens graviter recbniebat ; singulo- tniii cl omnium virtiun et veslimentuui, sine pièce vcl j)iclio, vi a.ifercbat ; pei"i-gi iiioi um et nc;;olialo-

[1J (ienet'u, cap. wvii , v. '11 .

CONSULUM ANDEGAVORinVI. 401

rum itinera disturbabat et redimere faciebat. Nec erat aliquis in Langobardia qui posset conlumaciam ejus edomare; et licet omnes eiim timerent, nullus erat qui diligeret.

Audita querimonia apostolici, reverendus beros inquit ei : « Domine nii pater, ego aggressus sum viam Jerosolymitani ilineris, quam, cum benedic- tione vestra , volo perficere. Denique adorata cruce et ejus reverendo sepulcro , reverlar ad vos ; et per vos tune consilio vestro faciam satis, et prae- ceptis in omnibus parebo^ sicut decet filium patri olDedire. »

Et acceptis cum benedictione a Romano papa litte- ris, iter eundi Jérusalem, quam tune genliles tene- bant, arripuit. Qui Constanlinopolim veniens, Rober- tum ducem Normanniœ , illud itidem iter aggressum, ibidem reperit.

Ricardus namque, dux Normannorum, ex Judilba filia Conani comitis Britanniae, duos filios, Ricardum et Robertum, babuit. Ricardus primogenitus a fratre suo Roberto veneno necatus est; qui de perpetrato facinore Deo satisfaciens , anno ducatus sui seplimo, nudipes boc iler suscepit. Iste Robertus Willelmum virum probum, qui Angliam adquisivit, exconcubina ante boc factum genuerat.

Quo invento Fulco et sibi sociato, lilteras papœ imperatori tradidit. Isli ambo, viris Antiocbenis qui forte ibi aderant adjuncti, jussu imperatoris, per terram Sarracenorum deducunlur. Robertus in itinere Bilbiniae obiit, ibidemque sepultus quievit (1); de quo

(1) Glaber, livre IV, chap. 6.

102 CHRONICA DE GESTIS

maximum apiid suos idrirco exstitit justitium, quo- niam non fuerat cl proies ex matrimonio aliqiia ad rej^num siiscipicndiiin proviiicia' , (juamvis soro- reiu Aiii^loruni rcL,M.s Cnulli manifesliim est duxisse uxorem, quam odiendo divortium feeerat. Ex con- cubina tamen filium genuerat , Willelmi nomen atavi ei imponens. Cui, aiile(juam proficiscerelur, universos sui diicaminis principes militarihus adstrinxit sacra- menlis qualiter illiini in principem pro se, si non rediret, eligerent; quod etiam statim, ex consensu régis Francorum ^enrici, unanimiter postmodum fir- mavcrunt.

Fuit eniui iisui , a primo adventu ipsius gentis in Gallias, ex liujusmodi concubinarum commixtione illorum principes exslilisse; sed et lioc ne supra moduui piîlelur al)oriiinal)ilc, libct comparationeni de filiis conculjinarum Jacob inducere : qui ob hoc non caruere patcrna dignilate, inter cscleros fralres consti- tuli patriarcbae; et longe post, inferiore tempore, singularis monarchiie magnus imperii proto-cbiisti- cola Conslantinus ex concubina Ilelena legilur geni- tus fuisse.

Fulco siquideni su)) conductu Jérusalem ducitur. Porlam tamen urbis inlrare non vahiit ad quam j^e- regrini, ul intrarcnl, violenter suas pecunias dnre urgebanlur. Dato autcm pretio , tam pro se (juam pro aliis cliristianis ad porlam sibi proliibitam mo- rantibus , urbem celeriter cum omnibus intravit; sed sepulcri claustra eis prohibuerunt. Nemj)e cognilo quod vir alti sanguinis esset , deludendo dixenuit nulio alio modo ad sej)ulcruui oj)tatiuu pcrNcnirc posse nisi sujx'i- ilhnl et crucem Domi-

CONSULUM ANDEGAVORUM. 103

lîicam mingeret; quod vir prudens, licet invitus, annuit. Quaesita igitur arietis vesica, purgata atque mundata et optimo albo vino repleta, quin etiam apte inter ejus femora posita est; et cornes discalcia- tus ad sepulcrum Domini accessit, vinum super se- pulcriim fudil ; et sic ad libitum cum omnibus sociis iniravit, et fusis multislacrymisperoravit. Mox duritia lapidis, in molliciem\ersa, divinum sensit imperium; comesque deosculando sepulcrum dentibus maxi- mum evellit et abscondit frustum quod, delusis et ignoranlibus geutilibus, attulit secum. Qui et larga donaria pauperibus largiens, a Surianis sepulcrum Domini custodientibus de cruce Dominica sibi dari promeruit. Qui regressus Lucbis, ultra Angerem flu- vium, Bello Loco scilicet, ecclesiam in bonore sancti Sepulcri, monacbos cum abbate ibi imponens, con- struxit.

Cum (1 ) autem regressus fuisset Fulco , memor conquestionis domini papœ et sponsionis suse quam ei fecerat, dum Hierosolimis iret et rediret, convocatis multis ex servientibus et arcberiis suis quos in bujus- modi e.xercitio peritos esse no\erat, fecit eos exercere ante se ad foramen cujusdam portas, et sagiltas jacere sive buzones. Ex quibus omnibus quatuor fra- tres uno pâtre geniti inventi sunt , qui a cognitione Prompli cognominantur, qui ita jacula per foramen emittebant ut nec in aliquo lignum foraminis tange- rent. Fecit etiam eos balistis trabere. Qui sicut arcu- bus recte trabebant, ita balistis per foramen jacula

(1) Add. d'après le ms. 6005 et le Sp. (mais seulement dans l'édition in-folio) jusqu'à Amhaziaco vero , page 106.

104 CHROMCA DE GESTIS

emitfrbant. Quos ut vidit consul sapiens, vocavit eos (lixit(jue eis : « Ouinto tlccimo die parati estote me- cum ad iter agendiun; » motusque est consul cum privato comitatu et cum istis quatuor arclieriis a castre Lochacensi et iter aggressus est Romam tendens, quam intravit tricesinio die qua motus est a castro I>ocliacensi; prusenlavitque se Ser<;io papae dixitque ei : « Domine mi pater, modo paratus sum ad vin- diclam malefactorum Crescentii, et inimici Dei et vestri , et ad liberandum vos popuIunK|ue Romanuni et peregrinorum et negociatorum euntium et redeun- tium totiusque patriae, et volo scrutemini consilium nieum. Volo quidem euni morli tradere, sed peto a sanclitate vestra ut absolvetis me et meos a peccato iiomicidii et sceleris excogitali, si rem cœptam per- ficere potuero, quia amore Dei et vestri in liujus discriminis noxam me immitto. » Respondit ei papa : « Et a peccato absolvo et dignis muneribus , ut di- gnum est , te recompensabo. »

Tune Fulco consul, quia extra turrim cum eo loqui non poterat nisi cum armata manu et militum multi- tudine, mandavit ei quiaeum velletvidere Ipseautom renuntiavit ei (juod et eum videret et cum eo loqui posset : si manc ante turrim vcniret, ille deintus ad fenestram Fulco deforis ex plalea lo([ueretur. Quo audito, Fulco gavisus est valdc , vocalisque (pialiior arclieriis cjui IVomptuli cognominabantur , dixit eis : « Nos soli egrediemini mecum ad collocjuiimi (-res- centii porfal)ilis(jue vobiscinn arcus et balistas. » 1 )i\ilqii(' diiobus j)rimis : (( Vos duo critis (Mica pcdciu turris, tensis arcubus et sagillis iucocbiatis et pra-pa- ralis ad jaciendutn , iil dinu ad fenestram iiu liiialus

CONSULUM ANDEGAVORUM. i05

fuerit sagittis eiim figalis. » Alios aiilem duos posait post dorsiim suiim , balistis teiisis et quarellis prîrpa- ratis ad trajiciendum^ cooperuitque eos ne ab ante- riore parte viderentur , quia statura procerus erat et corpore amplo, dixitque eis : (( Dum cum Crescentio confabulabor, vos ponite curbitatem balislarum super scapulas meas sicque quarellos juxta faciem meani trajicite, et videte, in pœna oculoruni vestrorum sive in periculo omnium membrorum, ne évadât : quia nisi eum de fenestra mortuum ante pedes ruere fece- rilis, loco illius omnes vos quatuor moriemini. »

Venit autem mane hora prima Fulco in platea, des-- cenderuntque de equis juxta quamdam domum non longe constitutam , ordinavitque quatuor archerios suos eo ordine quo pridie eos nominaverat. Ut autem erat clamosuS;, vocavit Crescentium voce magna. At ille ad fenestram egressus ostendit ei faciem suam , quam ille intuens : « Eia , inqnit, domine mi, quam pulchra faciès ! Quam pulclirum exigit corpus ! Ergo quia vidi faciem vestram sicul faciem angeli, ostendite corporis amplitudinem et membrorum lineamenta. » Statimque ascendit , et erecto corpore labulatur (1). Tune consul dédit archeriis suis signum. lUi autem qui ad radicem turris erant, trajicientes sagiltas, per- cusserunt eum unus in inguine , alter in gutture. llli vero qui a posteriori parte consulis erant, impingentes balistis quarellos, percusserunt eum unus sub mamilla sinistra, et sic intravit cor ejus, alter vero in dextra; et sic a fenestra cecidit in terram ante pedes Fulconis exanimis.

(1) Var. tabulât um.

106 CHROMCV DK GESTIS

Ipse vero consul cnrn suis ad palatium Latcra- nense , ubi papa cum omui clcro et [)opulo Romano missani et orationes ai;el)ant [)ro eo , advenit. ["t auteni vidit euni papa saïuim at(jue incolumcm, et ad liouorem I)ei et ecclesiie rem Ijcne peraclam, pra.'- cepit per omnes ecclesias Te Deum Inudanuis canere et signa pulsare. Cum autem ille absolutionem peteret sibi et suis, papa indicavil (1) eum nulla expialione indigere , sed niagis pro ipso oranduni (|ui inimicum Dei dejecisset de culmine iniquitalis dum allevaretur, dixitque ei : « Quia ab inimico Dei Crescentio po- pulum Ronianum liberasti, amicis Dei donaberis et ditaberis, Daria videlicet et Cbrisanlio. » (^onduxitque eum papa cum omni clero et populo Romano extra muros urbis milliario uno. Consul vero transvexit cor- pora sanctorummartyrum pradictorum usque Locba- cense castrum , (jua^ suscepta sunt al) omni clero et poj)ulo et ab abbale et URniacliis Reili Loci , ecclesiae videlicet Sancli Sepulcri, cum dlii^na reverenlia, et honorifice recondita, qua^ ibi manent usque in bodier- num diem. (Consul vero Fulco pra'dictos qualuor ar- cbcrios feodavit, et terris ac vineis et uiullis aliis pecuniis ditavit.

Ambaziaco vero, in erclesia sanctac virginis Maria?, de cruce Salvaloris posuit et parum corriij;iaî e\ qua manus Cbrisli ligala^ fueranl ; in fjua ecclesia suo tempore corpus beati norcnlini, j)r('sbv(eii et confes- soris, a pa^o Picîavcnsi liaiislnlnin, p{)-^ilUIU fiierat, ubi et canonicos ipse et Supplicius, Beati Martini tbesaurarius, constituerunt.

(i) Oxxjudicavit.

CONSULUIM ANDEGAVORmi. 107

Conqueruntiir homines Fulconis de Odone Campa- niensi et Gelduino Salmurensi et de Gosfrido Ju- vene, Saneti Aiiiani domino, qui omnes, anno et di- midio quo Fulco moratus fuerat, terram et homines sucs multis importunitatibus afflixerant. Quippe Gel- duinus curiam Saneti Pétri Pontilevis, iitpote pro- prium fiscum, munierat ; non ibi enim adbuc monachi erant. E eontra Fulco in monte propeCaruni fluvium, qui de propria terra Gelduini erat et de feudo arcbi- episcopi Turonis, villa Rebelli Nobilis(l), quse inter ipsum montera et Carum erat, villaque Nantolii destruclis, quse ambse de feodo Gelduini erant, oppi- dum quod Montricardum vocatur componit et Roge- rio Diabolerio (2) , domino Montliesauri , custodire mandavit.

Interea Odo ad delendum Montricardum multos milites et pedites Blesis congregat; quo audilo, cornes electissimos milites et pedites secum adducens, Her- berto Cenomannensi consule sibi fœderato et ad- juncto, ei occurrit. Viri isti probi et mililiœ aclibus erant periti ; avos quorum rex Francorum, ad repel- lendam versutiam Normannorum et Britonum, in istis regionibus hereditayerat.

Odo, more suo, nimiamultitudine confisus, fluvium Bevronis transit ; Fulco, Âmbaziaco discedens, prope Pontilevim venit; Herbertus, juxta ripas Cari equi- tans, Benregio (3) castra fixit. Quid plura? acies ordinantur. Odo attonitus gelato corde stat, non œstimans Andegavos secum ausos prceliari , suisque : « Breviter, inquit , totas effundite vires! Quisquis

(1) Add. du Sp. Bentergius. — (2) Sp. Diabolieo. — (3) Sp. Berengio.

i08 CnROMCA DE GESTIS

patriam carosqiic jjart'ntts, (|iii soholem ac thalamos desertaqiie pigiiora ([iiarit videre, ense petat. Causa jul)ot nu'lior Deum sperare sccundum. » Pugnatur ; Fiilco et siii j)ernimium i,'ravanlur ; ipso Fiilco, eqiio cadens, graviter verl)cratiir. Pcne lilcseiiscs victoriam adcplisunt, iiisi iiiniciiis festinus ad Herliertiini ve- nisset <|iii I iilcoiicin viclum captum([ue iimitiat. P()sl(|uam riiinor isto per toliini pcrcrebiiit ejus excr- ciluni, coiiies IIeri)erlus, iil eral miles acerrimus, advolat ciim suis commilitonil)us. Adsuiit lepentini quos advocaverant socii , et a sinistro cornu ininiicos praeoccupant. Diu Andegavi ictus pugnanlium susti- nuerant; complacuil Cliristo virlulem iilis coiiferre et ininiicis coiifusioneni in ferre : nani inililes Otlouis, ferocissimos ictus Cenouiannorum Ândegavorumque impetus suslinere non fercnt'^s, prntiniis in fii|^Mni versi , pedites suos in canq)o trucidandos diniise- runl. Quilius ad libitum detruncalis , Andegavi, quan- tum possunt vel audent, insequuntur fugientcs, pro- sternentes omnes efjuites (pins consecpii pravalent. Ita f<'re sex millibus tam captis (piam peremptis, reliqui (pio quisque pntuit evaserunt. Fiiga et strage lioslium peracta , viclnres ad castra diripienda ve- niiMit , collet lis(pu' opimis spoliis, prelio et numéro captorum ditati, Ambaziaco redeunt.

Sequenti anno, cum Odo ('arnpaniensis a duce Lotlioringiu' imj)Ugnarelui-, vir prudens et modeslus Fulcn .1(1 dislringend.im iirbeiu lUronicam, (]tiam multiiMi (lesiderabat esse sii.iin, oppidum in Mdiite lliidelli statuil. Odo e contra, diveisarum genlium multitudine secum adducta, accito cum omnibus suis Salmurcnsi (lelduino, munilioueiii illam obse-

CONSULUM ANDEGAVORUM. 109

dit. Similiter Fulco quos potuit in Valeiam adunal et, sapienti usus consilio, eu m non posset née auderet pugnare, Ligerim transmeat; et festiniis tota nocte equitans, sumrno diliculo Salmurium , defensoribus vacuum, intrat, totumque confestim oppidum usque ad arcein cepit. Illis de arce nulla spes erat salulis, nullus locus effugii, pra?ter dedecus deditionis. Nove- rant gentem Andegavorum ferocem et bellicosam, née eos ab incœplo desistere donec eis oninia ex voto contingerent. Sciebant eos penitus immisericordes, ideo sub lege deditionis consuli satisfaciunt. « Im- pune, inquiunt, jubeas recedamus arcemque istam tibi trademus ; luere nos ab istis carnificibus, et liceat nos vivos tibi servire. » His auditis, cornes illos hono- rificentia libertalis suscepit, magnis dapsilitatibus ho- noravit; quod idcirco fecisse dicitur quatenus et liberatos sibi afTectaiet aliosque ad deditionem invi- laret. Reddila arce, satellitibus suis ibi diinissis impe- ravil utdeservando castre curiosi procurarent. Fulco, pro voto, Salmurio potitus alias ire disposuit; et ante Kainonem transiens, inter Noastiiim et Insulam Bu- cardi, ponte facto de navibus, \ igennam transit et Montem Basonis obsidet. Odo ab obsidione Montis Budelli secessit, et ad Fulconis exercitum pedem diri- git. Ingcniosus Fulco, obsidione dimissa usque ad Locas recedens, in pratibus (1) sua tenloria coUocavit. Sic uterque reniisso exercitu quievit.

Igitur disponente Francorum regnum Roberto rege (2), plurimas ei intulere sui contumeliœ insolen- tias ; illi maxime quos aut ex mediocri aut ex infimo ge-

(1) Sp. pratls. — (2) Glaber, livre III, chap. 2.

no CimOMCA DE GESTIS

neretam ipsequam uten|uelIugo, ejusscilicet paterat- (juc avus, feceiimt niaximis lionoribus sublimes. Inler (jiu)s fuit Ocio rcbellionum () ) niaxiiniis, qui fuit filius Tclbaldi (iaruolensis, cof^noinenlo Fallacis, C[eteri(|ue (juamplures inlcrioris polentia', (jiii exindc exslilcruut ei rebelles, unde esse dcbuerant liumiliores. Quoruui non dispar fuit secundus Odo, filius scilicet prions Odonis, (jui (|uanlo polenlior laulo fraudulc-ntior rœ- teris. ^aui cuui obiisscl Slepbanus, conies Trecuruui et Meldoruui, Herberti filius, ipsius régis consobrinus, abscjue liberis, arripuil idem Odo contra régis volun- tatcm uuivcrsa (jua.'(jue latifundia, in régis videlicet dominium jure cessura. Fuit cliam juge jiligium et bclla frequentia inter ipsum Odonem et ruiconeru Andegavorum comitem, quoniam ulerque tumidus superbia idcirco et pacis refuga.

Accepit auteuisupradictus rex neptam prœdicti Ful- conis, nomineelanimoC^onslantiaui, inclilam reginam, filiam^Guillelmi Arelatensis comilis, natam de Blanca sorore ejus; ex qua etiam suscepil filios quatuoi- et (ilias duas. Exslitil lamen ali(juan(lo (piidam Hugo, dictus Ijt'lvacensis, qui inter ip>sum regem ejusijue conjugem necjuam senien odiis spargebat suicjue gralia pruîmii reginam ci fecci at odiosam ; tanlam deni(jue insuper graliam a rege consecutus fueral ut CMiues palatii liaberelur. l'actunKjue est ut die ((ua- dam rex in sylva venatum irct ideuujue Hugo, ut semper sokbat , cum illo; ven«'ruiil(|ue missi a Ful- coue Andegavorum comité, avuiiculo scilicet ejus- dem reginx*, forlissimi milites duodecim qui supra-

(1) Sp. rebcUium.

CONSULUM ANDEGAVORUM. IH

dictum Hugonem , aiite regem , trucidaverunt. Ipse "vero rex, licet aliqiianto tempore tali facto tristis effectus, postea tamen ut decebat concors reginse fuit.

Suscepit (1 ) igitur prsefatus rex de suprascripta con- juge sua filios quatuor ; providusque de regni successu, elegitregnarepostseillorum primogenitum, Hugonem nomine, puerum adbuc , clarissimee indolis illustrem. Cumque de ipsius sacrando sublimio primates regni sagaciores consuluisset , taie ei dedere responsum : ce Sine puerum, rex, si placet, crescendo procédera in viriles annos ; ne veluli de te gestum est, tanti regni pondus inftrmae commiltas œtali. » Erat autem isdem puer ferme decennis. Qui minime illorum adquiescens dictis, matre praecipue instigante, regio in Compendio adscitis regni piimoiibus, coronam, ut decreverat, ex more a pontificibus puero fecit imponi, Dum igitur incomparabili mentis simul ac corporis décore flore- ret, exigcntibus majorum flagltiis, repente illum mors invida mundo subripuit; sed quale justitium contigit universis, nuUo sermone valet exprimi. Qui in eadem qua primitus coronatus fuerat ecclesia, beati marlyris Cornelii videlicet , regio in Compendio est sepultus. Post cujus obilum, cœpit iterum isdem rex tractare quis polissimum ex residuis filiis post se regnare de- beret. Constiluerat autemsecundum Burgundiie ducem, Henricum ncrmine, post Hugonem natum, ipsumque decrevit pro fratre in regnum sublimare ; sed rursum mater, muliebrianimositateagitata, lam a pâtre quam acseteris qui parti illius favebant dissensit : dicens ter-

(1) Glaber, livre III, chap. 9.

11-2 CHRO-MCA DE GESTIS

liuiii ad r('i,Mii nioderamen praestanliorem fore filiiim, ([iii et Roherli j)alris noniine censel)atiir. Hoc quippe iiilcr iValres seminarium discordiie fuit, (^oaduiiatis diMii(|ii(' lex melropoli Remis regni |)rimatibiis, stal)ili- vit regni comna,' llcnriciini, cjiiciii delegerat. Tune demum, poslaliquodtemporisspatiuni, illi duo fralres firmalo aniieiliœ fœdere, pra?cipue ob insolenliam ma- tris, cœpere invadcre \ieos et castella sui patris, ac circumcirca diripcre (jua? poteranl l^onorum ejus, Nam ille queni regeni ftcerat Drogasilli caslruni sidjripuil; aller vero in Burgundiœ parlibus Avalonem alque Belleîisem (1); pro quibus rex , gravi turbatus mœ- rore, colligens exercituni, asccndil Burgundiam; bel- luni plus quam civile palratur.

Anno (|uoque sequenti , in iiiense julio , Roberlus rexapiidcastrum Meledunense dieni clausilexlremum, delatunKjue est corpus ejus ad ecclesiamSancti Dionisii niarlvris ac in eadeni sepultuni. Tune rursus orilur inter nialrem et filios rediviva discordiaî crudelilas, ac pralerilaïuni iraruin frena taxant inveterala odia. Diu niulluni(|ue vastando res proprias debacchatum est, donec Fulco Andegavorum coines, avunculus scilicel ipsoruni, niatreui redarguens cur beslialem vesaniani erga lilios exerceret , ulruuKjue parentem in pace reducerel, Setpienti vero anno, eodem niense aUjue in eodeni caslro (|Uo rex obierat, el i()sa obiit; indeque porlala est atl Saneli Dionisii basilicani ac juxta regeni se|)ul(a.

Ilcnritus n-jnipe rex, paternis rébus politus, ger- nianiuu miuiu Rnjxrluni consliluil Rurgundia' duceni.

[l^ Sp. Belnensem.

CONSULUM ANDEGAVORUM. i 1 ;{

Prœterea ciim idem rex rciii publicaiii, vivaci menti et agili corpoie, regiii sui disculeret, tune conligit ut Letoericus Senonensis (1 ) archiprœsul obirel ; illico vero unum de suœ gentis nobilibus consecrari raan- davit, atque in ejusloco subrogari.

Sed Odo, rerum ditissimus licet fide pauper, alterum e contra delegerat , ne jus regium liac in parte foret integrum; nam qui viventi patri Roberto multa, tam ^i quam calliditale, subripuerat, arte simili flliis facere cupiebat. Cum enim primitus civitales Trecorum vi- delicet ac Meldorum cum multiplicibus castris illi prœripuisset, post mortem ejus conjugi et filiis illius Senonicam subripuit urbem, quam etiam tune adver- sus illos, infamis possessor, vallaverat. Quod cernens Henricus, acri animi ferocitate tamdiu illum insecutus est debellando quousque, genu flectens, ei se subderet ejiisque ditioni obediens pareret. Erat enim isdemOdo natus ex filia Cbuonradi régis Àustrasiorum, Berta nomine, licet a pal ris sui proavis obscurae duxisset genus lineœ; et quoniam régi Rodulfo, avunculo sci- licet ejus, non erat proies ulla quœ foret regni hères, praesumpsit ipso vivente, vi potius quam amore, regni habenas praeripere, conferens ir.super mulla do- naria, ut ei assensum prseberent, primoribus patriae; sed nequicquam : Dumini enim est regnum{2)^ et cui- cumtjue voluerit dabit illud. Est etiam proverbium: Secundum fidembominis erit amicus illius; gens enim prœcipue regni ejusdem assertionem fidei floccipendit et fœdus pro nihilo ducit.

Exstitit igitur, post mortem Henrici imperatoris qui

(1) Sp. Leothericus Senonum. — (2) Ps. XXI, 29.

I 8

114 CimOMCA Di: GKSTIS

fuit nepos ifgis Rodulfi, quod (niuoiiratlus lialjcns in coiijugio iicplaii) pnifali llodiilli, ol) lioc maxime va- lenter resislens, coniradicebal Odoiii ; ([uonim cliam lis aceriima rcgni ulrius(|iic maximam fccil depopuia- lioiicm. Ad ultimum dcni(]iic, cum jam in c()iis])cctu J)ei exccderel mensura tanli mali , coliicto uiidccum- que exercilu permaxinui, conscendit Odo iu Tullen- sem pagum quem jam sa-pius depopulaveral ; il)i(|tie oppuguaiis, cepil Ijanensecaslrum, cum magna lamen diicmj)ti()nis cvorsionc lolius j)r()\inciee; cuiiKjue in eodem caslro localis mililii)us ad cuslodian? ferme quingenlis, ul lamen ipse quantocius ad propria repe- darel [decrevil], utpote qui curis agilabalur innume- ris, Pro'slolabanlur itacjue illum legali ex Italia direcli, déférentes ei arrliam princi[)atus, ut aic.'hant, totius Italiae regionis. Conlempseranl enim suum principem, praedictum videiieel (Ihuonradum , Mediolanenses cunjuralione facta adversus eum, junelis sihi quos poterant ex civitalibus in circuitu. txistimal)ant (juo- que eumdem Odonem posse percipere regnum Austra- siorum al(|iu' ad eos Iransire, ut illorum gererel pi iu- ciju'itum; sed, sicut ait manu fortis insignis priuecntor I)eilorum Domini : Dcjccisli cas, incpiiens, (/tir?t allc- i'areiilur \ ); ita conligit ; nam sul)il() (iocilo, dux totius prima; Reciae regionis, Cii iciiiini l* ciuii cvcic ilii iiiniio in eum irruens, oumcin Odonis exercilum in lugam vertit, licet ex ulracjue parl(; pluiima multiludo nio- riens corrueiil. Tune dcnicjuc il i|)se Udo , cajiite plexus, uiiserrirne inleriil, iiiju.s laccrum eadaNer et

(1) l'ialui. LXXll, 18. — (2) Sj). Co lilicnum.

CONSULUM ANDEGAVORUM. il5

excapltalum Rogerius , Catalonorum praesul , liabens secLim virum veneraliilem al)bateni Ricardum, a cœde suscipiens uxori reddidit. Narrant eliam plerique quod corpus ejiis, diu mullumque qiuesilum, invenire non potuit donec uxor ejus veniens tali intersigno invenit: habebat eniin verrucam inter génital ia et anum. Quod sic inventum accipiens, direxit illud Turonis, ibique sepultum est juxta patrem suuni in capitulo Sancti Martini Majoris Monasterii. Et quidem finis Odonis talis exstitit; quein idcirco huic seriei intexere volui- mus, qualiter !^1 ) inprœsentiarum cognosceretur rerum Creator justissimuspotenter explere quod olim tbesmo- phoro suo Moysi promisit: EgOj inquiens, Dominus, qui judico peccata patrum in filiis, in ter dam et quar- tcun generationem (2).

Tertius namque hic Odo, de quo a nobis sermo superior est habilus, trinepos fuit iliius Theobaldi, Carnoti comitis, cui cognomen Tricator fuit. Hic nempe quondam, junctus Arnulfo Flandrensi comiti , expe- tens (3) per legatos Willelmum Rotomagoruin ducem velut ad familiare pacis colloquium, promittens se ex parte régis Francorum, seu HugonisMagni , qui fuerat filius Robert! régis, quem Otto dux Saxonum, postea vero imperator Romanorum, Suessionis interfecit, ei utilia esse dicturum ; at ille quoque, ut erat vir inno- cens licet potenlissimus, ubi ille constituerat, per flu- vium Sequanae evectus navigio, velociter illo affuit. Qui du m, simul convenientes, irruunt in amplexus, unus simplicitate rêvera, cœteri dolo illecti simulatae

(1) Sic, pour quatinus. — (2) Exod. XX, 5 et Numeri XIV, 18. (3) Sic , T^owv expetiit.

Iir. CHROMCA l)i: GESTIS

j)acis al'.|uc amicilia', inisciiere collofjiiia. Post (Ineiu vei'o iIl^iImllal()l■ulll Ncrhoium cd'plo recessii, jaiii lon^Musc'ule proj^reclienle ^\ illeliiio , revocavit eiim Tlicdbaldlis, (jiiasi sccroliora adliuc ei locjnens cre- dilurus seii carius valediclurus. Al ille rcimiin de.xlra accipiens , pinhibiiil ul iiciiio suonmi cxiciis illuin sequeretur. exiJivilad ripani;Tliedbaldus(juoqueilluiii ad|)i()|)in(|uans , (jiiasi ali(|uid loculiirus, illico cxerta (juain ad hoc Uileral siib pallio spatlia, uiio iclii caput acorpore deciissit. Quod cémentes qui cum Willelnio vénérant, remigando fugani an ipiunt ; nunliavere Roloniairensibus ul contiijcial. Erat enini Willchno filius ex coucubina, Ricardus noiiiine, tanien adhuc adolescens; quem accipienles sui , slatuerunl pro j)atre piincipeni regni. Thcdbaldus nempe, patrato scelere, concilus perrcxit ad Heribertum Trecorum comileni, pclens ab co sororem ipsiiis dari sibiincon- jugiuni, uxoreni sciliccl pncdicli W ilKlnii (juein in- lerfeceiat ; al ille slalini promisil dari. \ ocans eani ad colloquiinn sui, qua* nonduni genueral prolem, (jiiasi consolalunis ex dannio niarili, Iradidit illam Tliedbaldo delcslabile salis in conjugium; ex qua geyuit Odonem, palreni videlicet islius cujus fineui letcrriniuiii supi adixinms,

Inlcrini lulco iuruni Mouleni Basonis obsedit et cepil, et (iuillclino Mircbelli ad servaiiduiu Iradidit. Arraudus IJruslulii aliicpic prodilorcs CiosTiiduin do- ininiiiii sMuni, Sandi Aiiiaiii pi incijicin, I iilcoiii lia- iluiil; (|iii j)oslca, Fulcone absente, Luciiis in carcere ab ipsis prodiloribus sliaugulalus csL (ionics senes- callo su(t Lis(»i() ucplaui Suppliiii tlicsaïu'ai'ii uxo- rciu dcdil , cui arccni Ambaziaci cuiu ouinibiis

COISSULUM ANDEGAVORmi. 117

appendiciis ejus, Virnullium Maureaciimque et vigife- riam (1) Campaniae donavit. Ipsum ita retinens, filio suo Martello commendavit. Itaqiie terra usque ad obitum Fulconis in pace siluit, qui tamen non diu post vixit; cujus finis hujusmodi exstitit.

Bis jam Iherosol irais perrexerat. Tertio autem iti- nere in eundo peracto , adorata cruce Domini et sepulcro ejus et mullis etiam lacrymis effusis, dispar- tita jam multa pecunia ibi et hospitali in aliis et sanctis locis Deo servientibus et multis egenis, veniensque Metensem urbem, levi tactus incommodo, diem clau- sit extremum; corpusque illius a medicis apertum et intestina illius sublata et in cimiterio ecclesice condita sunt , lapis etiam suppositus; unde usque hodie Se- pulcrum Fulconis Andegavorum comitis ab incoiis vocatur. Corpus auteni illius, conditum aromatibuset honorifice usque Lucacense castrum translatum, ad monasterium quod ipse construxerat delatum est at- que in eodem honorifice sepultum.

DE GOSFRIDO MARTELLO (2).

Gosfridus Martellus post mortem patris sui honorem consulatusadeptus est. Martellus, prai omnibus generis sui animosior, negotia sua omnia cum impelu pera- gebat. Plebs Andegavorum maxime dominum suum Martellum contra Theobaldum et contra Willelmum

(1) Signiferlam. — (2) D'Achery, in-i", X, 472; in-fol., III, 253.

118 (;firom(;\ dk ckstis

Pictavcnsom coiisulem incitabat. Il autcm illufl Lii-

cani referam (1) :

Non erat is populiis qucm pax tranquilla juvaret, Quem sua libertas immotis pasceret armis.

Erat eliam eis magnum

decus ferroque petendum Plus patria potuisse sua, mensuraque juris Vis erat.

Marlellus sa'pe miiltis vim faciebat. Cui ciim dice- retur : « Maie de te loquiinlur liomines, » aiebat : « Faciiint quod soient, non (jiiod nicrcor ; bene enim loqui nesciunt. »

Itaque Ambaziaco milites multos cum Lisoio posuit, qui Turonim Blesimque vastarent ; simililer illi de Monte Basonis quidquid erat uscpie Kainonem demo- lili sunt ; Luclienses cum Rogerio Diabolerio terram Sancti Aniani, Ponlilevini et Calvimontem usque ad Chussonem fluvium sa-pe depra^dabantur. Martellus ad ullitiiurn, omnibus suis copiis congroi^atis, Turoni- cam urbeuiobsetlit. Diuùsit tanien Lisoium Ambn/.iaco, cum ducentis militibus cl mille quingenlis pedilil)us, (jiii vias custodirent ne lUesenses ad ejus exercilum libère descenderent. Audivit Lisoius, cl cciium erat, quod cornes riieobaldus conlra Martcllum dominum suum bellum ingens pra-pararet. (hiibus audilis et ad uimiuiu sinuula diliiienlc r riinalis, (iiur "M'Ms cumi co essct, qiiid pararet et quo in loco se j)ra'lialun)S dispo- iierenl, domino suo (iosfrido Marlello, pra'sens in

(1) Phartalia, li% . I, v. 171.

CONSULUM ANDEGAVORUM. H9

ipso exercitii, ita locutus est : « Belliim vobis imminet non incertum, et super conveniunt agmina Francorum et Burgundionum. Civitatem ergo quam obsedistis dimittite hominibusqiie vestris, ab omnibus muni- tionibus vocalis, de vobis tutandis expediliores ad- estote ; et ego vobis die prœlii quo voluerilis occur- ram. Melius est nos convenire et pugnare quam nos a vobis separari et superari. In bellis mora modica est, sed vincentibus lucrum quaramaximum est. Obsi- (liones multa consumunt tempora et vix obsessa sub- jugantur municipia; bella nobis subdent nationes et oppida; iDello subacti evanescent tanquam fumus inimici; bello peracto et boste devicto, vastum impe- rium in Turonia vobis patebit. Bonum est ergo acce- lerare, ne nos inveniant inimici noslri et œmuli nostri, dum venerint, imparatos; quoniam, si Deum poteri- mus promereri ducem et praeambulum, non dubitanter stalim de inimicis nostris triumpbabimus. » His dictis, Lisoius Âmbazio redit.

Cornes Tbeobaldus, cum infinita gente per Ponti- levim transiens, juxta Montricardum ad flumen Cari descendit et, copiosis boum et ovium armentis inven- tis, opima prœda suiditati, in pralibus(1) Sancti Quin- lini anle Blireium tentoria figentes, nocte ac die recreati sunt. Martellus, reiicta obsidione, Laudiaco Monte prima die eis obvius venit. In crastino Blesenses ca- tervatim ex castris promu nt, Andegavenses a Laudiaco eis e contra procedunt ; cumque jam se invicem con- tuerentur , ornatum per sex acies exercitum suum Martellus his affatur alloquiis : « Eia milites ! videtis

(1) Sp. et pnrtibus.

120 CIIROMCA I)F. OESTIS

ri invenistis ad qiiod vpiiislis; vos voro pugnaturi conforlaniini iii Domino cl in [)Olcnlia virlulis ejus : poteijs est cniin vos salvarc Oiniiipotens. De fii^M niil- liis cogilel iinquani, (juoi.iain loni;*' nimis a nohis Andegavis abcst. Melum (niineni, (]iii ctiarii viroseffe- minat , abjicite el do volais ij)sis dcfensaiidis virililer prociirale; iclus impiignanliiim indefessi siisliiiete; confisi Dei adjulorio nianus hellicosas exerile. vires- que dum lempus est oslentate ! Niinc ariiiis et animis opus est, non est tempiis socordia* ncqiie inipeiilia?. » His el lalil)us a consule dictis accensi , omnes ad piignam proceduni, congiessum ultra non ferre difTe- rentes. Nec niora, anle l)urgum Sancli Martini Bclli ad piignam conveniunt, in loco (jni publiée Noit vocatur. Roboant tubis el siniul eia clamant; immor- gunt se lalissimis conferlissimisque Imslium turmis; obvios quosque sterniml, nec imbecilles inveniunt hostes, immo vero lotis viriljus sibi obsistenles; nam duas ac'ies rjua* pra^cesseranl mulliludine nimia pcne funditus consumunt. Corruunt mulli, vulneranlm' j)lu- res. Andegavi impetus sustinent imj)rol)orum, vicis- sim(jue eos impelenles viriliter rétro cedere eompel- lunl. Marlellus, (|ui in postrema parle cum acie sua subslilerat, ul)idensiores viditboslium suonmi acervos arcurril, lotumque de comile Iransferens se in mili- lem , alins huuc.i (icluibal de caballis, aiios ense di- midiat in sellis, conNocril suos, instanles conforlat et eis animalis in advrsarios excurril. IJsoins domino suo auxiiinm prabilurus, cum suis militibus cl |)C(li- libuscenlum vexilla gerentibus, ab Amba/.iacoadvoial citissinuis; ((ui, viso pra'lio, in dcxlro cornu liabenas i.ix.uit cl (■.ilciiibus coruipcdcs uri,'rnl cl sculi^ jx'cto-

CONSULUÎM ANDEGAVORUM. 121

ribus oppositis turbas (1) comitis depelliint et oppo- sitos dissitiimt et unusquisqiie suiini slernit bumi.

Ândegavi siquidem deniio eos invaseriint; quorum virtiitem Tbeobauldiui satellites diutius non suslinen- tes, pavore subito sibi immisso, in fugam versi, scapu- las dederunt. Plures cuspidibus insequentium confossi sunt. Insecuti sunt eos et relinuerunt équités et pedites et equos multos vivos eisque parcendo paucos occi- dunt. Qui cum Martello erant omnes in ferrum ruunt, ipso pree omnibus fortissime et fugante fugientes et prosternente. Insequenles Ambazienses fugientibus insistunt et quos consequi prœvalent omnes proster- nunt; et in nemoie quod Braium dicitur, juxta aulam Hastuini , comitem ïheobaldum consequuntur et ca- piunt cum quingentis et octoginta militibus , non enim in Braio equi currere poluerunt; consulem ab Braio abstraclum, sic nempe nemus vocatur, Martello reddunt. Hostibus, Deo favente, ita repulsis et re- pressis et diversis partibus turpiter fugatis, cum laetitia maxima redierunt et a turbinibus bellorum immunes eo anno quieverunt.

Iste Tbeobaldus , cum esset in vinculis et pro eo nullam argenti et auri Gosfridus Martellus redemptio- nem vellet accipere, captivus mori metuens et semet- ipsum plus quam sua diligens, anno Verbi incarnati mxlh", pro sua deliberatione Turonim Gosfrido Mar- tello in perpetuum habendam concessit. Martellus cornes, Turonia quiète suscepta (nam sibi Tbeobaldus Kainonem et Lengiacum, quae adhuc possidebat, cum

(1) Sp. turmas.

1-22 CFIROMCA DE GESTIS

nniiiibiis qua^ eis jure a[)pen(lol)aiit retldidit), rege Francorum niediantc, ciini Theohaldo pacificatus est.

Qiiid r,lal)er Rodulplms, liisloriograpliiis, de l)elIo lioc in hisloria sua (1; scripscril nostro opcri insera- mus.

Fueral orta grandis disccrdia usquo ad cTfusIonem luulti sanijuinis iiitcr Ilenricum, Francoium rci^em, Roberli (iliuiii, et lilios supra taxati Odonis, Tlieobal- duiu\ideIicetelSt('pbanuiu.Conligit enim,post niullas stragescladis ulraiimujue pailiuiii, ul isdenirex, ablato ab eisdem dominio Turonicœ urbis, daret illud Cios- frido cognomento Tuditi, filio sciHcet Fulconis jam dicli Andegavoruni coniilis. Qui, cnlleclo mai;no exercifu, ipsam civiîatem anno uno et eo amplius obsidione circumdedit ; adversus (|ueni landeui lioslili manu peri^entes dimieatuii, rcvera ul afflicta' iiulii^en- ti(jue abnjoiîiis succurrcrent urbi, arubo pra^cbcli filii Odonis [processerunt]. Quod (îosfridus comperiens, ex[)etivit auxiliuni beali Martini, promisitque se liu- militer cmendaturum (|uid([uid in ipsius sancti con- fcssrtris ca^terorunu|ue sancloruni |)()ssessionibus rapfu abslraxcrat ; inde(|ue aeceplo sigillo, iinponens illud j)roprice basta», ciun exereitu equituni pediluin(|ue niullot nui , nl)\ iani pcn exil adscrsuui se (Inuiiatui is. I)uiu(jue venirenl ulia(|ue jtaites in eouiinus, tanlus terror invasit exercituin duoruni (ralruin, ac si \inc- tum (2) ligatninibus, oinnes pariter iinbelles eNSlite- I uni . Slepbanus autcui, ;u rcjda luga, cuiu ali.|uil)us niililibus evasit; 'Hiei>baldus vero , cum eaMera niulli- tudine loliiis exereitus eaplus, ad Turonenseni ci\ita-

(I) Livre V, (11. 2. — (-2] Sp. l'iricli fssent.

COISSULUM ANDEGAVORUM. 123

tem deducitur, ipsamque Gosfrido reddidit atquecum suis omnibus hue ilkicque dispersis in captione re- mansit.

Nulli dubium est,beato Martino auxiliante, qui illum pie invocaverat, suorum inimieorum victorein exsti- tisse. Referebant enim aliqui ex acie fugientes quod tota phalanx militum Gosfridi in ipso procinctu belli, tam équités quam pedites, candidissimis indumenlis vide- bantur adoperti; nam ex rapina pauperum ejusdem confessons, ferebant supplementum suis filii Odonis. Prael)uit enim universis audienlibus formidolosum sluporem quod mille septingenti et eo amplius viri , armis instructi , absque sanguinis effusione in praelio capti sunt.

Quindecim sacramenta juravit Tbeobaldus pro- pria manu consuli Gosfrido, et vii^inti barones ca- stellenses cum eo et quadraginta milites vavassores eisdem verbis quibus et ipse ; ex quibus omnibus qua- tuornoslrooperiinseramus. Primumjuravitet jurando concessit civitatem Turonensem cum caslellis, muni- tionibus, feodis et casamentis; secundo juravit quod comitatus durabat ab occidente a fliivio Toedo no- mine, qui inter Salmurium castrum et abbatiam Sancti Florentii efQuit et sic in Ligerim infliiitur, usque ad liaias Blimarcii, quœ et baise dicuntur Sancti Cirici; tertio juravit quod nec per se nec per alium aliquem quœreret quomodo (1 ) vel aliquam munitiunculam ex consulatu perderet; quarto juravit quod infra seplem leucas munitionum siiarum aliquam muni'ionem nec ipse faceret nec alicui suorum facere permitteret.

(1) Sp. ilnum vicum vel aliquam villam ex....

124 CHROMCV DK GESTIS

GeldiiiiH) Salmiironsi et filio ejiis Tinsfrido Caivi Montis Martollus omnes feodos qiios liahuerant cilia Vigeiina? fliivium el decimam Sancti Cirici reddidit; qui Salmmiiim tune comiti concessorunt. Insuper etiam GosIVidus Calvi Montis pro pia'dictis Martello honiiiiiuin fccit. Haque Martellus facto licminagio pro suscepta terra, Iheobaldo ipso deliberato , donaria niililihus distribui consliluit.

Ilac piaterea tempestale erant cum comité Cosfrido duo nobiles juvenes epbebi, filii domini Castri Gun- terii, ex quibus primus vocabatur Rainaldus, nomine patris sui , alter Cosfridus, nomine consulis cujus et filiolus erat; ex quibus prinuim militcm factum patri transmisit. Pater vero jam vetulus, cruce facla, licentia comilis Jerosolimis perrexit ; fdiiis vero ejus primo- genitus Rainaldus, bominio consuli facto, terram suscepit et quinque annis, ut miles strenuus, nobi- liter rexit- Frater vero ejus comiti servicns et pro- bilates fratris sui audiens, cupidus glorise, aggressus [est] consulem , precibus suorum , ut eum militem conslilucrct et, causa filiolationis, modicum terra^ ei largiretur quo posset eum gratiosius et aculantius (]) servire. Comes autem precibus juvenis et suorum deli- nitus, libenlissime annuit, et militem conslitulum do- mum suam Caramantum, quae el Villa Moranni, quam pafer ejus I-^ilco firmaverat, dédit, et totam terram al) liaias lilimarcii, ([ua* et Sancti Girici. uscpic ad Plo- senciacuin l'uiiiici, l.ili pacto ut in Icira illa foricm dniiMim sixccaslrutn uiiiiiilissiniiiin liiMuarcI ; (|uippc (|ui ingressu et egressu Turonici comitatus et in mar-

(1) Sp. accuratius. — (2) Sp. dominium.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 125

chia erat Blesensiiim, Vindocinensium, Ambaziacen- sium et Calvimontensium. Qui terram illani lali pacto suscepit, liominagio et leigialione consuli facta.

Secundo autem anno quo miles constitutus est et terram a consule illam suscepit, mortuus est pater ejus et frater, utrique Rainaldi vocati, verno tempore et uno die, pater Iherosolimis, fraler Castro Gunterii. Qui solus remaiiens, hominagio et leigiatione consuli facta, terram patris vel fratris defunctorum suscepit regendam cum illa quam ei cornes, amore fîliolalus, dederat. Dédit et ei conjugem iieptam uxoris suœ, puellam nobilissimam, corpore et \ultu pulcherri- mam, nomine Beatricem. Facta est autem praegnaus eodem anno quo eam duxerat ; unde hilaris effectus statim cœpit œdificare nobiliter castrum. Cum autem ut quantocius aedificaretur elaboraret, natus est ei in- fans masculus. Qui, aliquantulum ex morte patris vel fratris confortatus et gaudio gavisus, puerum nomine patris sui vel fratris, Rainaldum videlicet, vocari prye- cepit; castrum autem novum , ex nomine filii sui, Castrum Rainaldi vocari prœcepit; qui ex nobilibus ortus et nobiliter educatus, armis strenuus et miles acerrimus et in multis expeditionibus comprobatus, consilio profundissimus, statura procerus, vuJtu de- corus, verljis facelus, amabilis omnibus; qui propler probitates suas a prsedicto consule Tlieobaldo in tan- tum dileclus est ut ei magnam terram donaret, quae vicina erat terrœ supradicto caslello adjacenti, cum villis, feodis et casamentis.

Siquidem eo tempore virum Cenomannicum qui mullum sibi servierat, Fulchoium deXorneio, in curia sua Martel] us secum liabebat. \ erum cum quid Fui-

d26 CHROMCA DE GESTIS

clioio pro sci\ili() recompensare >el!el, (juod sibi graluiii Inrc debuisset diii j)icumedilarelur, domum iiiunitissiniain , (iiur crat iii Ktco (|in uscjue bodie Mota FnlclH)ii a miI^o Vdcalur, teriaiiKjiic mai,'iiain e\ suo proprio ciini niiillis feodis Aiiibaziaco donavit.

SeiH'ca aflirniante , fjuielissiniam \itam agcrent bomines in Icrris, si duo lui'c vcrba a iialura rcrum tollerentur : meiini el luiiiii. Hiiic est (jiiod \\ illcliiius, Piclavensiuni cornes, consulalinn Saiiloiiicuni suuni esse volebat et vi praeoccupaluni tcnebat, quia palrui sui fuciat. !MartelUis eumdern coiisulalum reclamabat quia avi sui fuerat, cujus beredes absque bl)eris mor- tui erant ; et idco ad licredes sororis avi sui bonoreni debere reverli adiimabal. Deuiquc liujus bli^'ii causa diu ventilala, multa mala in Andegavensi et l'icla- vensi pag(» perpelravit; et per (juatuor annos terra tota circa Lostbinum et Mircbelluin, a Sabiun io us(|ue Pictavis, vastala el fere delela luit. Siniiblcr Marlciius (juidcpiid erat circa Pictavis, citra Clinnonem fluvium et ultra, nccnon suburbia ipsius civitatis succendit ac delevit.

(iosIVidus igittu'cuni Willclmo pugnare disponens, Lisoiuiu grandeui nalu buic iicf^dtio advocavit , in cujUs cousilio , anclorilalc et sculcnlia , nii illi (jui in \dv\n <;('Mcrc belloruni versalus lucral, totius pialii ordiucni couiinisit. Nani, leste Tullio (P, j)rudcnt('S scucs in re gerenda siuiiics suut Ma\ i^atoribus (|ui, (juaui\is in navigando niliil a^'cic dicanlur, cuui alii nialos, scandani alii per Inros curscnl, alii scnlinaiu cxbauriant , illc ( la\ utu Icncns scdcal inpupj)i (juictus,

(1) M. T. CiciTO, de Senectute, dialogus.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 127

quamvis non faciat ea quïE juvenes, tamen mullo ma- jora et meliora facit : ut Lisoius in hoc preelio in quo dominus siius l^ictavenses cum duce suo turpiter devicit. Non viribus solummodo aut \elocilalihus aut celeritate corporum res magnae geruntur; sed consilio et prudentia, quibus non oibari sed augeri senectus solet.

Santonici etiam et mulli ejusdem consulatus pro- ceres ssepe cum Marcello fœdus pepigerunt fieri, et sui ipsius et ejus cui praesidebant urbis deditionem illi pacti sunt , si usque ad eos quoquo modo posset per- venire. Firmatis itaque amiciliis et fœderatus cum Radulfo viceconsule Thoarci, Martellus eu in omni sua gente et amicorum et vicinorum copiis ad urbem Santonicam suscipiendam, tam ipse quam praedictus viceconsul , tetenderunt. E contra Willelmus Picta- \orum dux , vir equidem bellicosus, nulli audacia secundus, prudentia pneditus, divitiis copiosus, mili- taribus auxiliis constipatus, cupidus laudis, inflatus supercilio jactantiae, magni nominis homo gentes maximas congregat, videlicet : Pictavenses, Lemovi- censes, Augolinienses, Petragorenses, Arvernos, Guas- cones, Barros(1 ), Tholosenses ; necnon alios innumeros coagulaverat et exercitum immensum conflaverat. Isti omnes, adventum Martelli exspectantes, ad op[)idum quod Caput Vultonie dicitur adunali subsistunt; quod oppidum, alta rupe silum, a capite V ultonœ fluvii sive a cavitate rupium nomen accepit, nam quidam Caput Vultonœ, alii Cavilonium nuncupant. Mulii autem qui ibi substiterant, apud se deliberabant an discede-

(1) Sp. Bas COS.

1-28 CHROMCA DE GESTIS

renl an propiiis ad hilhiiii accédèrent. Discedere suadebal fama, (jikc fclices Âiidegavorum successus jjieL'nuntiabat el , c\ felicibiis de vicloria Theohaldi et I raiicoriun, feliciores fore aiisjiicabantiir; et idcirco iiieliis (juammaxiiims pecloribiis sinj^'uloriini iiiscre- balur; accedere vero ad prediiim eos exborlabatur ira pudorque peregrinoi uni, millalcuus adbiic rej)ressa leineritatt'. Confidebant etiain iii coagulatoruin diffusa iiuiltiludiue el in sua, sicul jaclal)ant , aniinosilate. Pralerea inglorios se esse dicebanl nisi niulli pauco- luni slolidilatem compescerent, nisi alienigenas a suis linibus dissicerent.

Quoniani aulein principes Aquitania? bellum per- Irabi conquerebanlur, du\ eorum AVillclnius, festinus in planilie Caj)ul Vullonœ descendens, Martello el suis occurril. Veniebant igitur Piclavi calervatini, congaudenles el vicloriani in manil)us auluniantes el de spoliis ininiicoruin diripiendis jani lielanles. Affe- rebanl ilacpie suos unus(juis(jue funiculos, quibus vinclos ad sua caplivalum (1) ducerent Andegavos. Qui cum se conspicerent, accurale quiscjue suam aciem instruxit. .Martcllus el sui sagillarios et pcdifes suos ordinaNerunI, el ipsis pra'uiissis j)cdel('nliin, ul nios est, ])ergel)anl. Edocebanlur aulein (|ii;iliter acclania- renl, (jualiler obslarenl , (pialiler inipenelrabiles ini- niicos feiiendo penelrarenl; el ut ad signa sua, niliil reverenles, frecpienler ri-.spicerenl cl si- ij)sos ad ictus liosliles sufferendos dbdurarent , lie ( l liac omnia in aliis l)( Uis btne geslis didicissenl, INec iiiinus c regione l'i( lavfiisc.s cuiuljiliin, slcllis iiiiiunit'rabiliures, d«'n-

(I) Sp. ad tua lecla caplivatus .

CONSULUM ANDEGAVORUM. 129

sabantur et per agmina innumerae legiones a latere in latus extentabantiir, gerentes vincula quibiis hostes ligare putabant. Porro manipuli eorum militares, proiit erant instructi, loca condicta tenebant. Existi- mabant eiiim Andegavos statim fiigam arripere ; de fuga quippe sua niilla mentio fuerat, quoniam jam se vicisse putabant. Confidebant siquidem et in multitudinibus suis innumeris et in pectoribus gen- tium animosis, et in ducalibus ne unquam fugerent edictis.

Ergo bello utrinque parato, ut ventum est ad locum unde aliquantulum jam propiores se inspicerent, pari concurrunt agmina motu. Pictavenses ira metusque, Andegavenses spes adquirendi Santonicum consula- tum incitabant. Yociferantur omnes et confusis clamo- ribus ipsum pulsatur cœlum ; fragor nimius vel de coUisionibus armorum vel de illisionibus cassidum resonat et gladiorum ; plangores et ululatus undique vel morientiumvel vulneratorum audiuntur. Martellus et Andegavi illos viriliter aggressi sunt acclamantes, et audacter per médias acies irruunt. Globus eliam Tu- ronorum militum, subsequentium dominum suum, mullos stravit et vexillum ipsius ducis prosternit ; quod pedites viriliter equitesque sequentes rapuerunt et retinuerunt , quod non mediocrem eis incussit timorem.

Guascones omnes et Lemovicenses confestim fugam inierunt, cpios CcCterLc gentes insequuntur. Pictaven- ses stupefacti ali([uanliilum demorati substiterunt. Martellus et sui siniul iilic conversi, eos tanqiiam se- getem in transverso gladiis secabant et eorum corpora detruncantes dimidiabant. Irrorabantur sed potius I 9

130 CHRONICA DE GESTIS

inundabantur sanguine campi. Piclavensestremefacti, duce suo graviter vulnerato, respirandi locum non habebanl ncc aliqualenus respiraliant. Insecuti sunt eos fugieiitcs. Illi duiiitaxal evaseiimt qui cfTugere quoquo modo potuerunt. Multos capiunt Turonenses, sed Andegavi quos poterant cursu praevenire illis nuUae dabautur iuducia' : alios lanceis transfodiebant, alios gladiisjugulabant, in commune nulli parcebant ; et (|uoniam pnidictum oppidum ali({ualcnus ab ipsis dislabat, qui faligati remaneljant aul ca[)iel)antur aul in morteni ruebant. Dies itaque illa Pictavensibus nimium fuit ad versa; fuit enini dies tribulationis et dispersionis, dies morlis et confusionis : cum vincu- lis, quos ad hostes suos ligandos advexerant, ligati sunt. Willelmus etiam consul viilneratur et capitur. Marteilus etsuijCaede peracta, reversi sunt in campum et ibi intra tentoria nocte illa quieverunt et contra Boream, qui acriter sufllabat, corpora mortuorum congregaverunt.

Martellus postluec, quam cilius potuit, Santonas devenit. Obviam ei venientes qui in urbe erant, aper- lis porlis, urbem ipsi Iradideruiit. Itafpie cum gandio ijji re(juiev('runt cl Santonicum coiisuiatum rece[)e- runt, (juem .Martellus, facta pace cum Pic tavcnsi duce, quoad vixit tenuit. Nam dux , a plaga praelio facta sanus cfTcclus, cpiscoporum cl rcligiosoi'um consilio, liominio a Martcllo susccj)to, piicdictum consulatum quietum concessit; et nuiltis pecuniis liber a captione (pia illum Martellus, in pialii) cajjiciis, s|)alio trium annorum tenuorat, ad [»ropria rcmcans, ipso in aniio liiicm vilic liabuit. l'actum est aulem iiicnarrabile gaudium in Andegavia et Turonia, et cuui gaudio in

CONSULUM ANDEGAVORUM. 131

pace diu requieverunt et ubique terrarum , Deo gra- tias, multoties triumphatores exaltati sunt.

In diebiis illis, Willelmus, duxNormannorum, Her- bertum Cenomannicum consulem nimis impugnabat; cui Martelliis auxiliator et tutor fuit, et idcirco Willel- mus dux, qui postea Anglia adquisita rex Aiiglorum exstitit, multa a Martello mala perpessus est.

Gosfridus Martellus, filius Fulconis, cum filios non baberet comitatum suum, scilicet Andegaviam et Tu- roniam quam jam, sicut supradictum est, conquisie- rat, nepolibus suis Gosfrido Barbato et Fulconi Ricbin reliquit : Andegaviam et Santonas Fulconi, Turoniam cum Landonensi Castro Barbato donavit(l). Martellus morbo repentino occupatus irremediabiliter, languore per dies ingravescente, ad mortem usque perurgeturet inter suos, non sine grandi dolore, defungitur.

^Edificavit autem cœnobium Sanctae Trinitatis apud Vindocinum castrum, monacliosque posuit et abba- tem constituit. Causa (2) autem aedificationis hujusce modi exstitit.

Qiiodam tempore , dominico die, aurora illuces- cenle, contigit consulem una cum uxore ad fenestram aulœ, qua tbalamus ejus illuminatur versus aquilonem, faciem posuisse. Erat autem aula in supercilio montis, ubi nunc ecclesia Beati Georgii babetur. Burgus au- tem, ubi babitantiummultitudo, ex latere montis con- tra aquilonis flamen erat ; extra burgum autem , contra orientem , erant pascua latissima, et in medio

(1) Dans le ms. 6218 il y a • « Andegaviam et Santonas Barbato, Turo- niam cum Landonensi Castro Fulconi. »

(2) Add. d'après d'Achery et le ms. 6005, jusqu'à Uxor vero , p. 132,

132 CHRONICA UE GESTIS

fons lalissimus ubi cl ad (juciii pciic imiversus popii- lus caslri veniebat liaurire. (]imi auli'in consul et ejus coiijux, Agnes noniine, spaliuin aciis et stellariiin niullitiidineni inluerenlur et de niiiilis confabulaien- tur, subilo viderunt anibo stellatn longissimani ac si militis haslani , in ipso fonte cadere. Cum autem lurbati essent, cecidit secunda ; plus niirantibus etstu- pentil)us, cecidit terlia. Dcnicjue consid lestinus, cul- lioiibus vesliinentis induliis, luia cum uxoie de super- ciliomonlis descendit etin ecclesia Beali Martini, tpnje prope ipsum fontem erat, niissain in lionore sanctae Trinilatis canere fecit. Hoc ipsuin etiani quod \iderat episcopis, abbalibus et aliis relii^iosissiniis narrabat \iris, et super hoc quid acturus foret qua'rebat. Onuies autem (juos consulebat, uno animo et uno sermone, unum dedere consilium : ut in ipsis pascuis ecclesiam iedificaret in honore sanctie Trinitalis , et allare ipsius ecclesiie super ipsum fontem constilueret, servos inibi congregaret qui die noctuque Deo ibi servirent. Qui sano consilio ad(piiescens, cœpil juxta ecclesiam a?di- ficare ofluinas utiles monachis. Elegit etiam e\ relii;io- siori monaslcrio tolius (ialliic, videlicel ex monasterio Beati Martini Majoris Monasterii, viginti quinque mo- naclios, ex quibus unum ipsis praefecit abbatemque consecrari delei^it.

Uxor vero ejus a-dificavit, in supcrcilio montis, ec- clesiam Sancti (àcor^ii, canonicoscjue posuit et Capel- laiM (lonsulis socaii pra-ccpit.

Hic (1^ et bona ecclesiai Beati Laudi (2'i valde am-

(1) Cetti- |)lirasc cit ajouttc par il'Aclicry rt par le ms. G005. 'i) Lia cuUc(;iule de Saiut-L^ud, dau& le cliàlcau d'Angers.

CONSULUM ANDEGAVORmi. 133

pliavit et undecim canonicos in eaposuit, cum tamen modo très vel quatuor presbyteri tantum ibi essent, sicut continetur in privilegio ipsius quod est in eadem ecclesia.

Gaufredus autem cornes perfecit ecclesiam Sancti Nicholai, in suburbio Andegavîe civitalis, quam pater ejus Fulco incœperat née perfecerat; monacbos et abbatem posuit multisque possessionibus ditavit , ibidemque sepultus quiescit.

DE GOSFRIDO BARBATO (l).

Dum Gosfridus Barbatus et frater suus Fulco Richin honorem Martelli possiderent, quœ et quanta mala consulatum involverint, et veritas historiae jubet evolvere, et borror magnitudoque cladis probi- bet referre. Sed nescio quid ipsis malis prsestet eorum malorum verba subtrabere quorum illi facta pertulerunt, quin potius noceret etiam malis exempla eorum perditionis supprimere; quando quidem ipsis forsitan sit perversis utile, ipsorum exitio, aUos ab eorum deterreri imitatione. Quod si forte ipsis malis nibil boni conférât, et quare eis adversa evenerint aut etiam quomodo et cur perierint nosse, sequentibus tamen saluberrimum esse potest, cognilis aliorum ruinis, a viis ruinosis cavere. Proinde non ignoretur fortunam suam invidiam, quam sïi^pe potentibus com- modat,bis fratribus accommodasse, quos communitas

(1) D'Achery, in-4% X, 484; in-fol., III, 258.

131 CHRO.MCA 1)K GESTIS

consulatus in liirl)ani misit el maie concordes effecit. Nam Liicano teste (1) :

Nulla fides regni sociis, omniscjne potestas Impatiens consords t'iitj nec gentil)u> iilhs Crédite

Gosfridus Barbatus, armisslreniins, cum Cenoman- nensibiis est fœderatus; cujus auxilio Helias de Fisca Conomaniuim rcciipcravif quod Willelmiis lex Anglo- runi sibi auferdjat. (iiiillelinus Cenoniaiinmii, concc- dente sibi Herberto, acceperat, et Helise, oui heredi- tario jure eveniebat, violenter aufcrebat.

Qiiantîe cupidilatis et avaritia*, quantae etiam cru- delilalis et siipci i)ia:î, et quomodo Deus ei restiterit et humiliaverit ut legitur : Deus superhis resisiil (2), et : Frangit Deus omnem superhuni , locus in prirscnti liabetur. Diaboliis cnjiis ciJJiis et deicctatio est, a niiindi principio, sancta depravare, pacifica proturbare, bo- nis operibiis obviare, electionem Barlboloniei abbatis Majoris Monasterii atqiie benedictionem sincerissime factam molitus est, modis quibiis potuit, infestare. Inslii,Mvit ii,4tiir coniiteni Andcj^avensiutn 3\ noniine (ioslridiim , cognomento Barbatinn, ut locum .Majoris Monasterii suo doniinalui subjui^aret et abbateni loci cogère! ut (\r manu illiiis bacultuu j)asl(iialcni rcci- peret.

Cirex igitur Bcati Mrulini Majoris Monaslorii, stupe- factus ac mente confusus ex lani inaudila bac tenus ralione, C(»i;itare eo'pil ac (liccir quo licii possc! ut

(I) l'/iarsalia, lil).I. — (i) Jacuhi «p., \\\ (>. — {'.'<) Sp. l'nrvtun- tium.

CONSULUM ANDEGAVORIBI. 135

tanta et tam longa regalis potestas et specialis semper domni Martini gloria, ex priscis et ex suis etiam ipsis temporibus, qui dum adviveret proprium ibi abbatem esse conslituit nomine Galbertum, qui nunc ibidem humatus quiescit, ab imperatoribus et regibus bue usque inviolabilis conservata, modernis temporibus alicujus dominio nisi regio, sicut semper, aut abbati proprio subderelur. Aiebant enim : « Habemus nam- que non minima imperatorum regumque praecepta , neenon et aposlolicorum perplurima privilégia qui- bus bic noster locus, pro veneratione pii patris nostri domni Martini, qui eum fundavit, specialem obtinet dignitatem et gloriam; et nunquam ab aliquo regum, nisi aut régi aut abbati proprio Sancti Martini subjec- tus fuit ; qualiter etiam ab omni praesulum est dominio, nisi quantum in ordinandis monacbis nécessitas cogit ecclesise, sequestratus; cum quibus, ne id fiat, satis defendere possumus. »

Una igitur mente atque decreto, venit idem grex ad praedictum comitem illique bac omnia retulerunt : ut scilicet hanc abbatiam Majoris Monasterii nec ipsum monasterium in alicujus dominium , nisi in suum proprium, uUatenus unquam devenire permittat; ne honor et gloria tanti patris (1), quee semper crescit in cœlis, aliquatenus minorari videatur in terris, a tan lis hactenus inviolabiliter conservata regibus, patribus atque principibus. >

Cornes autem obstinate, immo fortiter, in sua sen- tentia permanebat; et si boc non fieret locum destruere minabatur. Monacbi vero comitem sœpe etralionabi-

(1) C'est-à-dire saint Martin.

me CHRONICA DE GESTIS

litrr (OiiveiH'riiMl, cl per pcrsonas ecclesiaslicas atque saciilares discieti sanicjuo coiisilii nitehanlur commo- tioiieni cfniiitis traïKjiiillare ; cornes autem, qnantn iiiagis \iclchat inoiiaclios sua" rcsislere volimlali , tanto vclicrnciilius (mhahatur , tantoque indiscrelius 11(111 j.im loco soluiiiniodo scd cl ipsis inonacliis nii- iiahatiir. Dicchat , cl minas criidclcs crudcliori opcre a(lnii()lchat : lociiin nanKjuc Majoris Monaslerii et loco appendentia, iihicnmque poteslas cjus attigit, aggrcs- siis csl funditus annullare, possessiones monaclioniiii et suhstanlias homimim monaslerii rapere violcnlcr et vastare, et qnomodo sajviliam suam expleret, etiam in corpora monacliorum, cœpit allcntiiis ohservare, ut complerelur quod scripluni est (1) : Ohservuhit peccator juslum, et stridehit super eum dentibus suis; in lantumqnc desa-viit pcrsecutio et excrcvil iit etiam saculares liomines comitis intcmperanliam mirarcntur et, imprecanles comiti, Deum pro monachis preca- rentur.

IMonaclii autem, cum liac diu cihu palicnlia tolé- rassent nec jam possenl pericula immincnlia sustincre, orationesquas pro suis perseculorihus, juxta evani^elii effundehanl pi;i'ccptiim, slatiiciiint dcNolinsampliai-c; nudatis(jiic pcdihus ad corpus patroni sui bcali .Mar- tini proccsserunt , assum[)lis secum dcbilihus et leprosis cpios de \ictu \cl vcsiifu monaslerii sustine- haiil et (|ii<inmi preces apiid Dcimi \alcrc (|iiani |»lu- rinumi conlidehanl. l i)i luianimilcr in oialionihus j)ersistenles, iiu|)l(>ial>anl Deum cl sancli mciila ul peslem iilam lam sic\issimam sua miscricordia tcm-

(1) Psalni. XXXVII, 12

CONSULUM ANDEGAVORUM. 137

peraret ; ne locum illorum persécuter ille destrueret, nnde ipse postmodum in infernum, pœnas luiturus^ descenderet.

His peractis, etiam ad abbatem Cliiniacensem reco- lendae memariae virum, Hugonem nomîne, suam peti- tionem direxerunt, siippliciler exorantes ut ipse et sancla Cluniacensis congregatio, pro tanta persecutione mitiganda , Dei clementiam precarenlur ; insuper ut ipse abbas locum MajorisMonasterii consolari sua prae- sentia dignarelur. Qui , benignus ut erat , pelitioni eorum benigno animo adcjuievit; cumque Majus Monasterium pervenisset, consolatus est fratres , et Turonis ad comitem sunt profecti. Cujus pedibus pro- sternati, eum ut ab illa persecutione jam cessaret precabanlur humiliter, sed incassum ; nam cornes, in suam saeviliam obstinatus, nec lacr\ mis flexus mona- cborum nec abbatis precibus adquievit nec se , vel modice, a persequendis monacbis temperavit. Quibus ad monasterium redeuntibus, abbas quoque reversus est Cluniacum, abbate Majoris Monasterii comitante; qui videlicet abl)as Majoris Monasterii, antequam inde rediret, suscepit sacros ordinessacerdotis, quando enim electus est in abbatem adbuc diaconi ministerio fungebatur.

Porro Deus, qui erigit elisos et sperantes in se non deserit, non dormitabat, cuslodiens Israël spiriUia- lem ; et affectioni servorum suorum qui, ut scri- ptum est, jam duplicia pro peccatis suis receperant, misereri ultra non dislulit. Qui cum sit omnipotens atque justus, in caput comilis juste fecit ejus injusti- tiam redundare : nam ut manifestum fieret quam injustus cornes ille ad versus abbatem et illos monachos

138 CHROMCA DE GESTIS

cxslilissrt . et ul appareret (|iiain jiisia iiltione ])u- iiieiulus ciat qui sanclam illani ecclesiam tam irra- lionahililer iiifeslabat, Deus, (jui senij)er est in sanclis suis mirabilis, pin suis fiflolibiis (lii];nalns est insigne iniraculmn ()j)eraii. I\)sl(jiiain eiiiin cornes coiileni[)sit abbaten» lîarlboloineum et al)balem Cluniacensem et monacbos exaudire, parvo iiitervallo interposito, fialer ejiis, riilco nomine, adversiis eiini cuiii manu valida insurrexit ; ncc ab ejus perseculione cessavil donec eum captum et ab lionore privatum per multos annos in captionem detinuit; ibique diu alflictus et, fbvina ultione , dalus cliam in repiol)um sensum, vixil postea plus qnam triginta annos in bac niiseria, eliam bostibusmiserandus. Certe justo judicio privatus est et corporis et aninii liberlate; juste lola vita sua miseral)iiiler oppressus est, unius bominis polestate, qui contra Dcum sa'viens nitebalur multos servos Dei injusta dcprimerc servitulc; justo judicio aniisil in perpetuum dominationem quam tenebat, (|ui in pos- sessiones dominicas injusta tyrannide saeviebat.

DE FULCONE RICEIN (l).

l'uico subdolus fralcr suuni nimium cœpil impu- gnare et consulatum lotum lurbare, et tune tolius coinil.ilns Ij.noncs uiins in abuni c(rperunt insurgere, nunc liaibato nunc l'ulconi (avère, et tune prodi- lioncs niulla' inter cos exoila* sunt. (Juo lcm|)ore fil proiiilio apud Andegaveni. Anno \ erbi incarnati

(1) D'Arlury, in-^", X, 488; iii-d.l., III, 2;.0. — \nr. H.-cliim.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 139

i.iLxvi" proditores perimuntur. Tune Gosfridus de Pruliaco occisus est, paler illius Gosfridi qui cornes Vindocini fuit. Deleta (1) pêne Andegavia et Turonia, Fulco Richin Barbatum, fratrem suum, subdole ca[)tum in vinculis posuit etutrumque comitalum veluti suum suscepit.

Cornes Pictavensîum, Willelmus uti pater suus vo- catus, miles acenimus, juvenis, astutus et laboriosus, prœdictis fratiibus sic discordanlibus, Sanlonicum consulatum aggressus, cepit et possedit. Relias consul Cenomannicus et complures sui consulatus proceres Fulconem pro Barbato graviter expugnabant et ut Barbatum deliberaret petebant et, auvilio Philippi régis Francorum et Stephani comitis Blesis, ipsum vi abstrahere a carcere nitebantur; sed Fulco cum Ste- phano, hominagio sibi facto, concordatus, regem Francorum adiit, et cum eo fœderatus Pbilippo régi Landonense Castrum concessit. Rediens Fulco a Fran- cia, Ambaziaco cum Arnulfo, qui custodiam Domicilii ab ipso in feodo habebat , hospitatus , feodum ei abstulit , et Domicilium , posita propria ad libitum custodia, sibi retinuit : sic Arnulfus de Magduno et filius ejus Leonius ab Ambazio expulsi sunt.

Sœpe Fulco talia actitans progeniem suam doli ream, licet injuste, accusare fecit. Est autem hîec quœ- dam vis malis moribus ut innocentiam multitudinis devenuslent scelera paucorum, cum tamen e diverso bonorum raritas flagitia multorum nequeat excusare virtutibus communicatis; sed quis non exacerbescat cum videat sordidari virtutum sinceritatem crimina-

(1) Cette phrase est ajoutée par le manuscrit 6218,

ito cnnoMCA dk r,p:sTis

tione |)aiiconim viliornml^ F.r.iiil cnim tiinc niiilti in bono a(l:iiiiiisti-aiKl() sci^iu's, in iiialo oMnrjucndo re- leres, sedilionibiis occupali, caritate infirmi, faclione robiisti, in aMiiiiIaliomini coiiseiNalioiie slabiles ; de (jiiil)us incnlioiieni fac iciis, (juod siiiim ' 1 ) est bisloriae facio (2),

Illico j)lures diixit iixoros : fiHani Lancelini de Baiii^eiiciaco ex qiia orta est coniilissa Hiilamiia% illa (jiiiL", post ol)ituni viri siii, .lenisaleni in ccclesia Sancta^ Annae vilatn nionialem exercuit. Post morleni fdiae Lancelini , diixit Ermengardin filiam Arclienbaldi Fortis de Borbono, ex qua genuit GosPridum Martelhmi adrnirabilem virum, jiistitiaMnsignem, toliiis boni ciil- toreni, (jiii terror omnium inimicoium siionim fuit. IJI)idiiiosiis Fulco sororem Amalrici de Monte lH)rli adamavit, cujus pra'ier formam nibil unquam bonus laudavil(3 , pro qnamatrem Martelli dimisil. affu-mans eam de génère suo fuisse; (juam dimissam (îuillelnuis Jalinniacensis, vir ex nobilioribus Arvernorum, u\o- reru duxit. Ex sorore Amahici, Fulco filium genuit qui, similiter ut pater, Fulco vocatus fuit , de quo in subse(|uenlil)us iofuienuu'.

(1) Var. Scilum.

(2) Le SpicilegiuMi iiiItTi-alc ici tniis passagt-s dfs Cesta dominorum Jmhaiicnslum :

I. Eraitl aiitem tune Âmbtiziir .. . , p. 175.

II. Non longe post ha-c..., p. 183.

III. Aamque velle suttm ciiitjue..., p. I81i. (3j Sallustius, Catiiina , XV.

CONSULmi ANDEGAVORUM. 141

DE GOSFRIDO MARTELLO SECUNDO (l).

Gosfridus Martellus secundiis, jam adultus, juvenis prudeiis et animosus, videns terram turbatam et pro- ceres totius consiilatus contra patrem cornua erigere, eis viriliter resistebat, et quomodo patrem et suos ulcisceretur irrequietus cogitabat; qui omnibus prae- valuit et ab intentione eos revoca\it. Prudenter vero negotia sua agebat, nec nimis remisse nec insipienter militabat. Barbatus nepotis sui Martelli probitates au- diens complacuit, eoque advocato ait illi : « Gaudeo te ab avoi'um probitate non degenerare : ideo terram meam, mibi a pâtre tuo injuste ablatam, tibido, et ut deinceps possideas volo. » Martellus ipsum, vinculis solutum, per urbes et oppida, sua tamen sub custodia, libère ire permisit; ipse vero, in carcere turbato ce- rebro, sensu aliquantulum minutus erat, nec diu posl hsec vixit.

In illo tempore, anno siquidem ab incarnatione Domini mxcvi", synodus Arvernis liabita est, et via eundi Jérusalem inchoata est.

Quippe anno subséquente Fulco et Martellus, filius ejus , Rupes Corbonis obsederunt et fumo ceperunt, quod niunicipium nemo putabat capi posse ; et Ro- bertus, Rupium dominus, super ipsas Rupes in monte, nolentibus consulibus , casteilum componebat.

Iste Martellus Elisabeth sororem suam, ex matre sua et Guillelmo Jalinniaci ortam , Ilugoni de Calvo Monte uxorem dédit, cum ea Ambaziacuin lolum ei

(1) D'Achery, in-4°, X, 496; in-fol, III, 262.

142 CHROMCA DK GKSTIS

concessit. Unie Mailcllo Ilclias coines imicam filiam suam, lion atllinc niati inuinio aj)tain, tlcsponsavit, et Ceiioinannuin cniii oimiibiis appciuliliis ejns tri- huit. Sa'pe MarU'lhis cmn re<;e Kiil'o (1) condixit mullaqiie miinicij)ia in Normaiiniam vastavit et siic- cendit, cluni n\ in \ni;liani moraretur et Roljerlus cornes, frater régis, in Jerosoliniilano exercilu ciim mullis percgriiiis maiicrct ; nam Normanniam rex Kufus in vadinionio habebat.

Anno \ erbi incarnati mcvi°, (juadraginta diebus et eo amplius, cometa vespertinis semper horis apparens, sliipore siiuulet terrore lotmn tune replevit niundum. Nam splendorisalburni radium versus brumaleni sulis occasum producens, primis quidem diebus flamma- tior, postremis vero subobscurior, visebalur, donec paulalim atlenuatus, post dies ut dictum est quatha- ginta, videri omnino desistcret. Sequenti anno Mar- tellus insidiis suorum et novercîe, pâtre ut ferunt consentiente, Cande Castro occisus est , sepultusque in ecclesia Beati INicholai Andegavis. Incrediijile milii vidtMur jialrem in ncee lanti filii consensisse , curn et niniium senex esset et (ilius, si longincjuitas \[\?e sil^i concederetur, quidquid amiserat recuperasset : nam et Landonense Castrum Pliilij)p(» rogi calnrnnia- l)at , et nuillclmo Pictavensi Santonieum eonsu- lalum ; (|ui, timoré ejus, duas turres novas Pieta- vis eonsliluit : unam in urjjis ingressu et aliam prope aulain.

Kex lil)idinosus Pbilippus Turonis venit, et cum uxore l'ulconis ioeutus, eam fieri reginam constituit.

({^ (;Mlll,.iiin<' le |{<)iix.

CONSULUM ANDEGAVORUIM. 143

Pessima illa, consule dimisso, nocte sequenti regem subsequitur qui Mindiaio, prope pontem Beuronis , milites dimiserat qui eam Âurelianis diixerunt; sicqiie rex luxuriosus domum suam sceleralis luiptiis, sub analbemate factis, replevit, et duos ex ea filios, Phi- lippu m et Florium, genuit.

DE FULCONE REGE JERUSALEM (l).

Verum est : Pater non portabit iniquitatem ûVù nec filiusiniquitatem patris(2).Hincest quod, mortuo Ful- con^ Richin, filius ejus Fulco, vias patris et niatris suse deserens, honestam vitam deducens, prudenter terram suam rexit. Qui ab Helia, Cenomannensi comité, unicam filiam suam, quam Martellus frater suus, licet sibi promissam, non nupserat, dari sibi cum Cenomannico consulatu impetravit; sicque Ce- nomannicus et Andegavensis consulatus conjunctus esse disnoscitur.

Vir honestus Fulco, armis strenuus, fide catbolicus, erga Dei cultores benevolus, adepto utroque consulatu, amicos exaltans, malignos et sibi adversarios oppri- mens , gloria et optima fama impar nulli in brevi efïectus est. Qui Hugoni de Calvo Monte Ambazium tolum, a fratre ejus Martello ei datum, accepte ho- minio, concessit ; et ipsi IMonlricaiduin, antecessoribus suis olim injuste ablalum, leddidit. Is idem Pruliacum obsedit, sed non cepit; et tamen Eschivardum, ejus-

(1) D'Achery, in-4", X, 498; in-fol., lU, M'2.

(2) Sp. Filius non portabit iniquitatem patris, etc. , etc. V. Deute- ron, XXIV. 16.

I i l CHROMCA DE GES'OS

dem caslri tlominum, suhjugavit et pacificum sibi ef- fecit. Ipse Montcni IJasonis a .lelianiit' ipsius oppidi domino eiiiit. (^iiin Jelianiies, accepta jain parte jx'Cii- nia-, pœniterel, loitissiimis l'iilco oppidum illud obsL'dit cl ad reddendiim sil)i coei^'it, reddilaque pro- missa pecuniacastelluni obtiniiit. Musleriolumobsedil et cepit; sed miscricordia motus, projiriis custo- dibus arci impositis, catera omnia domino ipsius castri reddidit. Re\ Anj^lorum Ileniicus Fulconem sibi exosum multoties impugnavit ; seepe etiam, data niulta pecunia Andegavensis et Cenomannici pai^M baionibus, in propria ipsius terra multas inop- portunitates per eos et maxima damna I ulconi fa- ciebat.

Dum essel isdem consul in pago Turonensi, in 0I3- sidione Montis Basonis, venit rcx Ilenricus, qui semper ei infestus erat. Subito, ex improvisu et insperate ejeclis custodibus consulis ex arce Alenlionis castri, sucs posuil; et (|uia sinistrum quid sperabat, ex bur- gensibus castri obsides, filios eorum et filias etiam lactentes, in arcem eu m custodil)us posuit. Turrenses auten», de arce dcseendentes et per castium nocte et die deliteseentes, burgensium uxores et lilias delio- nestabant, victum vero et vcslitum, sine prece vel prelio, vi auferentcs in lurreui deferebant; cpia de re couunoti burgenses, miscniiil nunlios consuli ut (juanlociusadjuvaret eos in laiili^ pciiculisconslitutos. (lonsul MTo, cuiM csM'l iii oltsidioiic supradicti caslri, pacilicatus csl c luu barondjus suis (pii eoiilra eimi caslrum munieranl, ejeelis(|ue bostibus tjui in arce eranl et ilomeslieis suis positis >exillo(jue ejus in emi- nenlioii Idco subluualo cl tribus Nicibus acclamalum :

CONSULmi AKDEGAVORmi. 145

(( Consulis est castruni ! » movit exercituni tam ini- micorumantea, modo pacificatorum, quam amicorum militum vel peditum versus Alenlionis castrum. Misit eliam veredarios per totam Turoniam, Ceno- manniam, Valeiam sivc Âiidegavis, ut omnes eum pro- sequerenturloco praedicto et die denominato. Audiens autem liœc supradictus rex Anglorum Henricus, qui tune morabatur in civitate Sagiensi , brevi tempore congregavit innumeree multitudinis exercitum, tam mi- litum quam peditum, qui coopeiuerunt faciem terrae sicut locustse. Erant autem post ipsum principes et magistratus (1 ) totius exercitus Stephanus comes Mori- tonii et frater ejus Theobaldus Blesensis, Willelmus comes Flandrensis, Radulfus de Peronia, Rotrodus comes Pertici, Robeitus de Belismo et Willelmus Les Maies (2) et multi alii Francigenœ, Angli, Normanni, Flandrenses, Britones cum adjutoriis suis. Rex autem in ultimo agmine sequebatur eos, cum innumera mul- litudine tam peditum quam equitum.

Sano autem consilio suo crediderat quod posset Fulconem, Andegavoium comitem, in parchio in mo- dum coronœ cingere vel m modum castri obsidere et capere cum omnibus suis; quod et fecisset nis Deus, qui superhis resistit et humilibus datgratiam (3), qui de sua virtute gloriantes liumiliat, et cui semper humiiium et mansueforum placuit deprecatio, adju- vasset consulem Fulconem in ipso fiduciam habentem. Perfecisset autem volunlatem suam, quantum ad in- tuitum bominum, nisi prœdicti juvenes Stephanus Moritonii, Theobaldus Blesensis et Willelmus Flan-

(1) Sp. Magistri. — (2) Sp. Jesmales. — (3) Pétri epist. I, V, ti.

I 10

Md CHROMCA DE GESTIS

clri'iisis consulcs et régis supradicti nepoles, cupldi i,'loria.^ et prohilales suas volunlarii ostendere, exer- eiluin régis priecessissent. Qui viriliter parcliium in <(uo consul cum suis morabatur aggredientes, balislis, sagillis, lelis, lanceis et ensibus slrictis itnpugnabant cl assiliebant. Fulco autein consul, fiduciani liabens in Domino et in aniore l)aronuni suorum , in parcliio delilescebal, expectans adjuloriuni Dei et advenlwm honiinuni suorum. Erant autem cum eo Hugo de -Malbafelonem et Tlieobaldus filius ejus , Fulco de (lande, Mauricius de Credunle, Petrus (>ameliacensis, .lagelinus Malleacensis cum quatuor fratribus suis, Hugo de Âloia, Adelehnus de Saml)lanciaco, Hugo .\rnl)aziacensis, Goscelinus de Sancta Alaura cum duobus fratribus suis,etmulli alii cum militibus et pedilibus, Cenomannenses, videlicet donunus Sobolii et Suliacensis , Meduanensis et Lavallensis et multi alii, diem constitutum expeclantes, nondum advene- ranl.

Ut autem videnuit illi <|ui cimi comité erant exer- citum ^enienleIn , dixerunt ci : » Quomodo pauci pugnare possumus ad multitudiin in lanlain , lam fortem.' et nos faligati suinus Inulic! » lA ait consul : « Facile est cctnchuli niultos in manu paucorum, et non est differentia in cousju'ctii Dci cœli liberare in miiilis atit in païuis, (|uia non in iniilliduline cxcrci- tus Victoria belli, sed de cœla (brlitudo est. Ij)si ve- ninnl ad nos in multitndine coiiluniaci et superbia, ut (lis|)('rd;int nos et sjjolicnl ; nos ant(Mn pM|^iU!uiis jiro juslilia iioslra , jjio terra nostra et pro aniiiiabus no- stris, et ipse Dominus conicrci eos aiii<' laciem no- slrain. Nos autem ne tiniiierilis eos, secl illuni liincte

CONSULUM ANDEGAVORUM. iil

qui nonderelinquit praesumentes de se(1)etdesua\'ir- tute gloriantes humiliât. Dicunt non esse qui possit resistere virtuti eorum ; experiantur ergo ictus et aclus Andegavensium, Cenomannensium et Turonen- sium quos despiciunt! Et adquiescite consiliis meis : ne expectemus robur exercitus; non enim expedit nobis, sed hos catulos, inconsulte et indiscrète la- trantes, viriliter reprimamus. j)

Vocavit autem ex omnibus primum Hugonem de Mathafelone cum filio suo Theobaldo , dixitque ei : « Egredere ad eos cum centum armatorum militum et ducentorum scrvientium sive archeriorum manu et toile preces; quod petis arma dabunt. » 111e autem de parchio exiens, ut tantus miles, viriliter cum equiti- bus et peditibus suis eos aggressus est. Regales autem in fortitudine et numéro confidentes viriliter resiste- bant, in tantum ut eos in parchio fugere compellerent. Fulco autem consul vocavit Rainaldum de Castro, Jagelinum deMalliaco, cum quatuor fratribus suis, et Adelelmum de Semblenciaco; traditis eis centum militibus et ducentis archeriis , duplicatis videlicet militibus et servientibus , monuit exire obviam ho- slibus. Illi autem , multiplicali virtute et nvmiero, in tantum resliterunt ut eos, vellent nollent, in parchio fugere compellerent. His visis consul strenuus, magis in feritatem elevatus quoniam in desperationem de- jectus, vocavit Hugonem Ambaziacensem , Gosceli- num de Sancta Maura, Gaufredum de Monthesauro , Johannem de Aloia. Traditis autem trecentis militibus

'1) Sp. Sperantes in eum.

i\H CHROMCA DE GESTIS

et ducentis pcditibus, remisit cos cuni supradictis contra hostes suos.

Diiin aiilcin cssel in Ikic ulliina inililum ordina- tione, vcniebant Cenomannenses, vitlelicet Lisiardus Saboliensis, Hohcrlus Siiliaccnsis , (iallerius Medua- iHMisis, Ciiido Lavallensis et iniilti alii harones et iiiililes cnm adjiiloriis suis. Ciini aiilein essent (jua- tiior niiliaiiis ab iilro(|ue exercitii, aiidienint clamu- icm uliilanlium et adbortantium ad l)elliini. \u- dierunl eliam, per internunlios, quod consul cuni iTiJe i)imnaret cominus cl niuUis infortuniis exercitus consulis (1( bililaiclur, cuni alii ca})ti , alii vulncrati, alii morlui nunliarcnlur. Ilis audilis, iia et tlolore pcrculsi aiebant : « Va' nobis miseris, inertibus et piloris (juod non inlersunius cum domino nostro et c<jnso(lalil)us , amicis cl fiatribus noslris in tanto confliclu! » Hîcc dixerunt, et diclo factis accelerave- runt pi'oul |)otuei'unl ul intéressent certainini, dcs- cenderunl(iue in (juadam valle amœna et ncniorosa. Disscllatis c(|uis cl recencialis I , induli cliam tliora- cibus, loricis cl e;aleis, ordinavcrunl acics suas. In j)riiiia acic cral Lisiardus, Sabolii douiinus. cuiu nu- lilibus, arclicriis cl j)cdilibus suis; in sccunda Ho- bfilus Sullcii cuiii suis; in tcilia (iallcrius de Me- duaiia cl .lucllus lilius cjus, miles sIicimius, cum suis; iti (luarla (iuido de l.aNalIc cmn suis. (!um aulcm aiipi(i|)in(|uasscnl, cxclaïuiiN il iuius(|uis(|uc iulcisi^- nimi sunm , (t lolis nisibus irrueiunt in liostilem c\ci(iliuu. Dchilitabanlur aulem a saj^iltariis ('(|ui, milites cl pedites régis. (;onlii;il auîem ut (juidam

( I Sji. riuri-atij.

CONSULUM ANDEGAVORUINI. J il)

jaceret in incerto sagiltam, vulneraretque levi ictii in fronte consulem Tlieobaldum. Sanguis autem de- fluebat super oculiim , nec videre poleral , ex illa parle, sanguine oculum cooperiente.

Fulco autem consul morabalur in parcliio et cum eo cornes Vindocinensis et vicecomes de Sancta Su- sanna et Petrus de Pruleio, Guillelmus Mirebellensis , Berlaius de Musterol , Gaufredus de Doe , Peloquinus de Insula Burcardi, Rainaldus de Ucheio et archerii multi et omnes pedites Andegavenses et robur exer- citus, Mandavit autem militibus suis ul strenue et virililer agerent, quia ipse egrediebalur ad succursum et adjutorium eorum. Necdum nuntius verba fi- nierat, et ecce consul in mia parte exercitus cum suis adveniens , ut erat clamosus in voce , exclamavit voce magna : « Eia milites, milites, ecce consul! Exerite manus etbracliia, exliilarate animos, resumite vires! Ecce ego frater vester, dominus et magister; et quod videritis dominum facientem et vos facite similiter ! n Milites autem archerii et pedites, videntes dominum suum lancea quosdam de sellis proturbare , ense in sellis nonnullos dimidiare , aniraati , exbilarati et confortati, valentiores exstiterunt et majores ictus de- derunt lanceis, balistis, sagittis et gladiis. Hostes au- tem turbati et conterriti, pellem pro jjelle dantes, ut faciès tuerentur dorsa percutienlibus prœbuerunt ; nec erat in tanto exercitu qui resisteret et multi erant qui perse([uebantur. Conligit aulem et prover- bium quod vulgo dicilur : Si/U qui fugidiit ; multi erant qui perscquentar . Videns autem rox suos fu- gientes nec retinere eos prsevalens nec verbis , ictibus vel actibus, compulsus est fugere et intcr fugicutes ,

i:iO CIIRO.MCA DE GESTIS

licet ullimiis , Sagiensi civilate iiit;ressus est. (Consul aiitcni neniiiiem ex suis perditlit, nisi tantnm quatuor arclipiios et vigiiiti cjuiiKiue petlites (|ui, in acie purliaiilcs vuln(Mati, gloriose inortui suiit. Rex autem Muillos tani milites [quatu] archeiios et pedites nior- luos , vulneratos et caplos aniisit.

Consul autem reversus a ca^de hostium, nocte jam cœca , nudlis spoliis dilatus, (juievit nocte illa inter parcliium , in papilionibus suis. Mane autem iiora tertia surgens, mandavit monachis, qui infra castrum erant, ut lionorifice pra*pararentur et missam in lio- norem beatœ Mariai ceU'l)rarent , ([uia sabbatum erat, quo devotius a clnistianis niemoria ejusdem Dei ge- nitricis celebratur. Cuin autem ad ecclesiam venis- set, intrare non poterat, propter mullitudinem capli- vorum fjui ibi sub custodia tenebantur ; cognovit autem eosdem esse qui pridem in expeditione capti fuerant. Conversus autem ad suos, graviter increpavit dicens : « O quid egistis, nec Deum timentes nec ho- niines reverentes ? Non legistis bac de re Donùnum .ludeos graviter increpasse, et dixisse : Donnis nien (lomns orfttionis vocabitar^ l'as- autem fecistis eam spe- luncdin Idlroiiitni (1). Legitur eliam in lil)ris genti- liuiu, (jui (hemonia pro Diis colebant :

n Recurrit sîcpe tcnijili violatm- ;i(l aram.

« In canonibus etiam ecclesia», cujus filii vocamur et smuus, pi;i ceijlum babemus ni quiscumcpie facino- rosns ad ecciesiam confugcril libci" a supplicio recé- dai ; nos autem (jui judicamus lerram, cbligamus ju-

{{) I lie, XIX, 4G.

CONSULUM ANDEGAVORUM. 451

stitiam ut peccatis liberi jiistitiae vivamiis. »